أَنْ يَكُونَ مُمَاثِلًا لِمَا تَوَلَّدَ هُوَ مِنْهُ إِذِ الْوَلَدُ نُسْخَةٌ مِنْ أَبِيهِ فَلَزِمَ عَلَيْهِ مَا يَلْزَمُ عَلَى الْقَوْلِ بِتَعَدُّدِ الْآلِهَةِ. وَأَيْضًا لَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ فُصُولِ حَقِيقَةِ الْمَلَائِكَةِ أَنَّهُمْ مُسَخَّرُونَ لِطَاعَةِ اللَّهِ وَتَنْفِيذِ أَوَامِرِهِ لَفَسَدَتْ حَقَائِقُهُمْ فَأَفْسَدُوا مَا يَأْمُرُهُمُ اللَّهُ بِإِصْلَاحِهِ وَبِالْعَكْسِ فَتَنْتَقِضُ الْمَصَالِحُ.
kendisinden doğduğu şeye benzer olması vaciptir; çünkü evlat babasının bir kopyasıdır. Dolayısıyla ilahların çokluğu görüşünde gereken şey bunda da gerekirdi. Ayrıca eğer meleklerin hakikatinin fasıllarından (ayırıcı vasıflarından) biri onların Allah'a itaate ve emirlerini infaz etmeye boyun eğmiş olmaları olmasaydı, hakikatleri bozulurdu; böylece Allah'ın kendilerine ıslah etmesini emrettiği şeyi ifsat ederlerdi veya bunun tersi olurdu da maslahatlar yıkılırdı.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْ صَادِقًا عَلَى الْمَخْلُوقَاتِ كُلِّهَا عَلَى وَجْهِ التَّغْلِيبِ فِي اسْتِعْمَالِ (مَنْ) . وَوَجْهُ الْمُلَازَمَةِ يَنْتَظِمُ بِالْأَصَالَةِ مَعَ وَجْهِ الْمُلَازَمَةِ بَيْنَ تَعَدُّدِ الْآلِهَةِ وَبَيْنَ فَسَادِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ يسري إِلَى اختلال مَوَاهِي الْمَوْجُودَاتِ فَتُصْبِحُ غَيْرَ صَالِحَةٍ لِمَا خُلِقَتْ عَلَيْهِ، فَيَفْسَدُ الْعَالَمُ. وَقَدْ كَانَ بَعْضُ الْفَلَاسِفَةِ الْمُتَأَخِّرِينَ فَرَضَ بَحْثًا فِي إِمْكَانِ فَنَاءِ الْعَالَمِ وَفَرَضَ أَسْبَابًا إِنْ وُجِدَ وَاحِدٌ مِنْهَا فِي هَذَا الْعَالَمِ. وَعَدَّ مِنْ جُمْلَتِهَا أَنْ تَحْدُثَ حَوَادِثُ جَوِّيَّةٌ تُفْسِدُ عُقُولَ الْبَشَرِ كُلِّهِمْ فَيَتَأَلَّبُونَ عَلَى إِهْلَاكِ الْعَالَمِ فَلَوْ أَجْرَى اللَّهُ النِّظَامَ عَلَى مُقْتَضَى الْأَهْوَاءِ مِنْ مُخَالَفَةِ الْحَقِّ لِمَا هُوَ عَلَيْهِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ كَمَا يَشْتَهُونَ لَعَادَ ذَلِكَ بِالْفَسَادِ عَلَى جَمِيعِ الْعَالَمِ فَكَانُوا مَشْمُولِينَ لِذَلِكَ الْفَسَادِ لِأَنَّهُمْ مِنْ جُمْلَةِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، فَنَاهِيكَ بِأَفْنِ آرَاءٍ لَا تُمَيِّزُ بَيْنَ الضُّرِّ وَالنَّافِعِ لِأَنْفُسِهِمَا. وَكَفَى بِذَلِكَ شَنَاعَةً لِكَرَاهِيَتِهِمُ الْحَقَّ وَإِبْطَالًا لِزَعْمِهِمْ أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ تَصَرُّفَاتُ مَجْنُونٍ.
{ مَنْ } lafzının, tağlib yoluyla bütün yaratılmışları kapsaması da caizdir. Gereklilik (mülazemet) yönü, esasen ilahların çokluğu ile göklerin ve yerin fesadı arasındaki gereklilik yönüyle bütünleşir; sonra da varlıkların mahiyetlerindeki bozulmaya sirayet eder ve varlıklar yaratılış amaçlarına elverişsiz hale gelir, böylece âlem fesada uğrar. Nitekim son dönem filozoflarından bazıları âlemin yok olabilme ihtimali üzerine bir araştırma varsaymış ve bu âlemde bunlardan biri bulunursa yok oluşa yol açacak sebepler öne sürmüşlerdir. Bütün insanların akıllarını ifsat edecek ve onları âlemi helak etmek üzere birleştirecek atmosferik olayların meydana gelmesini de bu sebepler arasında saymıştır. Şayet Allah düzeni, onların arzuladığı gibi işin aslında olan hakka aykırı hevaların gereğine göre yürütecek olsaydı, bu durum bütün âleme fesat olarak dönerdi ve onlar da göklerde ve yerde bulunanların bir parçası oldukları için bu fesadın kapsamına girerlerdi. Kendi nefisleri için zararlı ile yararlıyı ayırt edemeyen bozuk görüşlerin bu hali sana yeter! Bu da onların haktan hoşlanmamalarının çirkinliğini ortaya koymaya ve Resûl'ün getirdiği şeyin mecnunluk tasarrufları olduğu yönündeki iddialarını boşa çıkarmaya yeter.
بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ.
{ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ } “Hayır, biz onlara kendi zikirlerini (şan ve şereflerini/öğütlerini) getirdik; fakat onlar zikirlerinden yüz çevirmektedirler.”
إِبْطَالٌ لِمَا اقْتَضَاهُ الْفَرْضُ فِي قَوْلِهِ وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ أَيْ بَلْ لَمْ يَتَّبِعِ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ فَأَبْلَغْنَا إِلَيْهِمُ الْحَقَّ عَلَى وَجْهِهِ بِالْقُرْآنِ الَّذِي هُوَ ذِكْرٌ لَهُمْ
{ وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ } kavlindeki varsayımın gerektirdiği şeyi iptaldir; yani "bilakis hak onların hevalarına uymadı da biz onlara hakkı, kendileri için bir zikir olan Kur'an ile gereği gibi tebliğ ettik ki
يُوقِظُ عُقُولَهُمْ مِنْ سُبَاتِهَا. كَأَنَّهُ يُذَكِّرُ عُقُولَهُمُ الْحَقَّ الَّذِي نَسِيَتْهُ بِتَقَادُمِ الزَّمَانِ عَلَى ضَلَالَاتِ آبَائِهِمُ الَّتِي سَنُّوهَا لَهُمْ فَصَارَتْ أَهْوَاءً لَهُمْ أَلِفُوهَا فَلَمْ يَقْبَلُوا انْزِيَاحًا عَنْهَا وَأَعْرَضُوا عَنِ الْحَقِّ بِأَنَّهُ خَالَفَهَا، فَجُعِلَ إِبْلَاغُ الْحَقِّ لَهُمْ بِالْأَدِلَّةِ بِمَنْزِلَةِ تَذْكِيرِ النَّاسِي شَيْئًا طَالَ عَهْدُهُ بِهِ كَمَا قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِي كِتَابِهِ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ «فَإِنَّ الْحَقَّ قَدِيمٌ» قَالَ تَعَالَى وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ [يُونُس: ٨٢] .
akıllarını gaflet uykusundan uyandırsın". Sanki bu, atalarının kendilerine koyduğu ve zamanın uzamasıyla alıştıkları, vazgeçmeyi kabul etmedikleri ve onlara muhalif olduğu için haktan yüz çevirdikleri hevalar haline gelen dalaletler yüzünden akıllarının unuttuğu hakkı hatırlatmaktadır. Hakkın onlara delillerle tebliğ edilmesi, uzun zaman geçtiği için bir şeyi unutan kimseye hatırlatma mesabesinde kılınmıştır; nitekim Ömer b. el-Hattâb'ın [radıyallâhu anh] Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye [radıyallâhu anh] yazdığı mektupta «Şüphesiz hak kadimdir» dediği gibi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ } [Yûnus: 82] “Suçlular istemese de Allah sözleriyle hakkı gerçekleştirecektir”.
وَعُدِّيَ فِعْلُ أَتَيْنَاهُمْ بِالْبَاءِ لِأَنَّهُ اسْتُعْمِلَ مَجَازًا فِي الْإِرْسَالِ وَالتَّوْجِيهِ.
{ أَتَيْنَاهُمْ } fiili bâ (ب) harf-i ceri ile geçişli kılınmıştır; çünkü gönderme ve ulaştırma anlamında mecaz olarak kullanılmıştır.
وَالذِّكْرُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا بِمَعْنَى التَّذْكِيرِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمًا لِلْكَلَامِ الَّذِي يذكر سامعه بِمَا غُفِلَ عَنْهُ وَهُوَ شَأْنُ الْكُتُبِ الرَّبَّانِيَّةِ. وَإِضَافَةُ الذِّكْرِ إِلَى ضَمِيرِهِمْ لَفْظِيَّةٌ مِنَ الْإِضَافَةِ إِلَى مَفْعُولِ الْمَصْدَرِ.
Zikir (ذِّكْر), tezkîr (hatırlatma/öğüt verme) anlamında bir masdar olabilir. İşitenine gafil olduğu şeyleri hatırlatan sözün ismi de olabilir ki ilahî kitapların şanı budur. Zikrin onların zamirine izafeti ise lafzî bir izafet olup masdarın mef'ûlüne izafeti kabilindendir.
وَالْفَاءُ لِتَفْرِيعِ إِعْرَاضِهِمْ عَلَى الْإِتْيَانِ بِالذِّكْرِ إِلَيْهِمْ، أَيْ فَتَفَرَّعَ عَلَى الْإِرْسَالِ إِلَيْهِمْ
Fâ (فَ) harfi, onların yüz çevirmesini kendilerine zikrin getirilmesine bağlamak (tafri') içindir; yani kendilerine
بِالذِّكْرِ إِعْرَاضُهُمْ عَنْهُ. وَالْمَعْنَى: أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمُ الْقُرْآنَ لِيُذَكِّرَهُمْ.
zikrin gönderilmesine bağlı olarak ondan yüz çevirmeleri gerçekleşti. Mana şudur: Biz Kur'an'ı kendilerine öğüt alsınlar/hatırlasınlar diye gönderdik.
وَقِيلَ: إِضَافَةُ الذِّكْرِ إِلَى ضَمِيرِهِمْ مَعْنَوِيَّةٌ، أَيِ الذِّكْرُ الَّذِي سَأَلُوهُ حِينَ كَانُوا يَقُولُونَ لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ [الصافات: ١٦٨، ١٦٩] فَيَكُونُ الذِّكْرُ عَلَى هَذَا مَصْدَرًا بِمَعْنَى الْفَاعِلِ، أَيْ مَا يَتَذَكَّرُونَ بِهِ. وَالْفَاءُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَاءٌ فَصِيحَةٌ، أَيْ فَهَا قَدْ أَعْطَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَأَعْرَضُوا عَنْ ذِكْرِهِمُ الَّذِي سَأَلُوهُ
Şöyle de denilmiştir: Zikrin onların zamirine izafeti manevîdir; yani { لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } [Sâffât: 168, 169] “Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, elbette Allah'ın ihlaslı kulları olurduk” dedikleri vakit istedikleri zikirdir. Bu durumda zikir, fâil anlamında bir masdar olur, yani "kendisiyle öğüt aldıkları şey" demektir. Bu veche göre fâ (فَ) harfi fâ-i fasîhadır; yani "İşte onlara bir kitap verdik de istedikleri kendi zikirlerinden yüz çevirdiler"
كَقَوْلِهِ تَعَالَى: «لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ (أَيْ مِنْ رُسُلٍ قبل مُحَمَّد ﷺ لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ فَكَفَرُوا بِهِ»
Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: «{ لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ } (yani Muhammed'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] önceki elçilerden) { لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ فَكَفَرُوا بِهِ } “Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir olsaydı, elbette Allah'ın ihlaslı kulları olurduk. Fakat onu inkâr ettiler”»
، وَقَوْلُ عَبَّاسِ بْنِ الْأَحْنَفِ:
ve Abbâs b. el-Ahnef'in şu sözünde olduğu gibi:
قَالُوا خُرَاسَانُ أَقْصَى مَا يُرَادُ بِنَا ... ثُمَّ الْقُفُولُ فَقَدْ جِئْنَا خُرَاسَانَ
Dediler ki: Horasan bizim için hedeflenen en uzak yerdir ... sonra dönüş vardır; işte geldik Horasan'a.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ [الْمَائِدَة: ١٩] .
Ve Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ } [Mâide: 19] “'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye; işte size müjdeleyici ve uyarıcı geldi”.
وَالتَّعْبِيرُ عَنْ إِعْرَاضِهِمْ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى ثَبَاتِ إِعْرَاضِهِمْ وَتَمَكُّنِهِ مِنْهُمْ.
Yüz çevirmelerinin isim cümlesiyle ifade edilmesi, yüz çevirmelerinin sabitliğini ve onlara iyice yerleştiğini göstermek içindir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِذِكْرِهِمْ لِيَكُونَ إِعْرَاضُهُمْ عَنْهُ مَحل عجب.
Mecrûrun âmilinden önce getirilmesi ise, onların zikrine dikkat çekmek ve böylece ondan yüz çevirmelerinin hayret edilecek bir durum olduğunu belirtmek içindir.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٧٢]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 72]
أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢)
{ أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢) } “Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun? Rabbinin vergisi (mükâfatı) daha hayırlıdır. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır. (72)”
(أَمْ) عَاطِفَةٌ عَلَى أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ [الْمُؤْمِنُونَ: ٧٠] وَهِيَ لِلِانْتِقَالِ إِلَى اسْتِفْهَامٍ آخَرَ عَنْ دَوَاعِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الرَّسُولِ وَاسْتِمْرَارِ قُلُوبِهِمْ فِي غَمْرَةٍ.
{ أَمْ } edatı, { أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ } [Mü'minûn: 70] kavline atıftır; Resûl'den yüz çevirmelerinin ve kalplerinin bir gaflet içinde sürmesinin gerekçelerine dair başka bir istifhama geçiş (intikal) içindir.
وَالِاسْتِفْهَامُ الْمُقَدَّرُ هُنَا إِنْكَارِيٌّ، أَيْ مَا تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَيَعْتَذِرُوا بِالْإِعْرَاضِ عَنْكَ لِأَجَلِهِ شُحًّا بِأَمْوَالِهِمْ. وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ [سبأ: ٤٧] عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ كُنْتُ سَأَلْتُكُمْ أَجْرًا فَقَدْ رَدَدْتُهُ عَلَيْكُمْ فَمَاذَا يَمْنَعُكُمْ مِنَ اتِّبَاعِي. وَقَوله: أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ [الْقَلَم: ٤٦] كُلُّ ذَلِكَ عَلَى مَعْنَى التَّهَكُّمِ. وَأَصْرَحُ مِنْهُمَا قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى [الشورى: ٢٣] .
Buradaki takdir edilen istifham inkârîdir; yani "Sen onlardan bir ücret istemiyorsun ki mallarına olan cimrilikleri yüzünden bundan dolayı senden yüz çevirmeyi mazeret göstersinler". Bu, faraziye yoluyla söylenmiş olan Yüce Allah'ın { قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } [Sebe': 47] “De ki: Sizden bir ücret istemişsem o sizin olsun. Benim ücretim ancak Allah'a aittir” kavlinin manasındadır. Takdiri şöyledir: Eğer sizden bir ücret istediysem onu size geri verdim; öyleyse bana uymaktan sizi alıkoyan nedir? { أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ } [Kalem: 46] “Yoksa sen onlardan bir ücret istiyorsun da onlar ağır bir borç altında eziliyorlar mı?” kavli de böyledir; bütün bunlar tehekküm (alay/kinaye) manasındadır. Bu ikisinden daha açığı ise Yüce Allah'ın şu kavlidir: { قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } [Şûrâ: 23] “De ki: Buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum”.
وَهَذَا الِانْتِقَالُ كَانَ إِلَى غَرَضِ نَفْيِ أَنْ يَكُونَ مُوجَبُ إِعْرَاضِهِمْ عَنْ دَعْوَةِ الرَّسُولِ جَائِيًا مِنْ قِبَلِهِ وَتَسَبُّبِهِ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ الِاسْتِفْهَامَاتُ السَّابِقَةُ الثَّلَاثَةُ مُتَعَلِّقَةً بِمُوجِبَاتِ الْإِعْرَاضِ الْجَائِيَةِ مِنْ قِبَلِهِمْ، فَالِاسْتِفْهَامُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً إِنْكَارِيٌّ إِذْ لَا يَجُوزُ أَنْ يَصْدُرَ عَنِ الرَّسُولِ مَا يُوجِبُ إِعْرَاضَ الْمُخَاطَبِينَ عَنْ دَعْوَتِهِ فَانْحَصَرَتْ تَبِعَةُ الْإِعْرَاضِ
Bu intikal, önceki üç istifhamın onların tarafından gelen yüz çevirme gerekçeleriyle ilgili olmasından sonra, Resûl'ün çağrısından yüz çevirmelerinin gerekçesinin onun tarafından ve onun sebep olmasından kaynaklandığını nefyetme gayesine yöneliktir. Dolayısıyla { أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً } kavlindeki istifham inkârîdir; zira Resûl'den, muhatapların onun davetinden yüz çevirmesini gerektirecek bir şeyin sadır olması caiz değildir. Böylece yüz çevirmenin sorumluluğu
فِيهِمْ.
onlara hasredilmiştir.
وَالْخَرْجُ: الْعَطَاءُ الْمُعَيَّنُ عَلَى الذَّوَاتِ أَوْ عَلَى الْأَرَضِينَ كَالْإِتَاوَةِ، وَأَمَّا الْخَرَاجُ فَقِيلَ هُوَ مُرَادِفُ الْخَرْجِ وَهُوَ ظَاهِرُ كَلَامِ جُمْهُورِ اللُّغَوِيِّينَ. وَعَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ: التَّفْرِقَةُ بَيْنَهُمَا بِأَنَّ الْخَرْجَ الْإِتَاوَةُ عَلَى الذَّوَاتِ وَالْخَرَاجَ الْإِتَاوَةُ عَلَى الْأَرَضِينَ.
Harç (الْخَرْجُ); cizye gibi şahıslara veya arazilere konulan belirli vergidir/ödemedir. Haraca (الْخَرَاجُ) gelince, onun harç (الْخَرْجُ) ile eş anlamlı olduğu söylenmiştir ki dilcilerin çoğunluğunun sözünden anlaşılan da budur. İbnü'l-A'râbî'den ise ikisi arasında şöyle bir ayrım nakledilmiştir: Harç şahıslar üzerindeki vergi, haraç ise araziler üzerindeki vergidir.
وَقِيلَ الْخَرْجُ: مَا تَبَرَّعَ بِهِ الْمُعْطِي وَالْخَرَاجُ: مَا لَزِمَهُ أَدَاؤُهُ. وَفِي «الْكَشَّافِ» : وَالْوَجْهُ أَنَّ الْخَرْجَ أَخَصُّ مِنَ الْخَرَاجِ (يُرِيدُ أَنَّ الْخَرْجَ أَعَمُّ كَمَا أَصْلَحَ عِبَارَتَهُ صَاحِبُ «الْفَرَائِدِ» فِي نَقْلِ الطِّيبِيِّ) كَقَوْلِكَ خَرَاجُ الْقَرْيَةِ وَخَرْجُ الْكُرْدَةِ
Yine şöyle denilmiştir: Harç (الْخَرْجُ); verenin gönüllü olarak bağışladığı şey, haraç (الْخَرَاجُ) ise ödemekle yükümlü olduğu şeydir. el-Keşşâf'ta ise şöyle denilmektedir: «Doğru olan [görüş], harcın haraçtan daha özel olmasıdır (Tîbî'nin aktarımında el-Ferâid sahibinin onun ifadesini düzelttiği üzere [Zemahşerî aslında] harcın daha genel olduğunu kastetmektedir); nitekim senin 'köyün haracı' ve 'küçük ekili arazinin harcı' demen böyledir.
زِيَادَةُ اللَّفْظِ لِزِيَادَةِ الْمَعْنَى، وَلِذَلِكَ حَسُنَتْ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ يَعْنِي أَمْ تَسْأَلُهُمْ عَلَى هِدَايَتِكَ لَهُمْ قَلِيلًا مِنْ عَطَاءِ الْخَلْقِ فَالْكَثِيرُ مِنْ عَطَاءِ الْخَالِقِ خَيْرٌ» اهـ.
Lafzın fazlalığı mananın fazlalığı içindir; bu sebeple { خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ } şeklinde okuyanın kıraati güzel olmuştur; yani: 'Yoksa onlara hidayet etmene karşılık mahlûkatın azıcık bir bağışını mı istiyorsun? Hâlbuki Yaratıcı'nın çokça bağışı daha hayırlıdır' demektir.» [Keşşâf'tan alıntı bitti].
وَهَذَا الَّذِي يَنْبَغِي التَّعْوِيلُ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي اللُّغَةِ عَدَمُ التَّرَادُفِ.
İtimat edilmesi gereken görüş de budur; çünkü dilde asıl olan eş anlamlılığın (teradüfün) olmamasıdır.
هَذَا وَقَدْ قَرَأَ الْجُمْهُورُ أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ خَرْجًا فَخَرْجُ رَبِّكَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخلف أم تسئلهم خَرَاجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ. فَأَمَّا قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ فَتَوْجِيهُهَا عَلَى اعْتِبَارِ تَرَادُفِ الْكَلِمَتَيْنِ أَنَّهَا جَرَتْ عَلَى التَّفَنُّنِ فِي الْكَلَامِ تَجَنُّبًا لِإِعَادَةِ اللَّفْظِ فِي غَيْرِ الْمَقَامِ الْمُقْتَضِي إِعَادَةَ اللَّفْظَيْنِ مَعَ قُرْبِ اللَّفْظَيْنِ بِخِلَافِ قَوْلِهِ تَعَالَى قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ [سبأ: ٤٧] فَإِنَّ لَفْظَ أَجْرٍ أُعِيدَ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَلْفَاظٍ.
Cumhur { أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ } şeklinde okumuştur. İbn Âmir { خَرْجًا فَخَرْجُ رَبِّكَ } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise { أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرَاجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ } şeklinde okumuşlardır. Cumhurun kıraatine gelince; iki kelimenin eş anlamlı kabul edilmesine göre bunun izahı, iki lafzın birbirine yakın olmasıyla birlikte iki lafzın tekrarını gerektirmeyen bir makamda lafzı tekrarlamaktan kaçınmak suretiyle sözde tefennün (üslup çeşitliliği) üzere cereyan etmiş olmasıdır. Yüce Allah'ın { قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } [Sebe': 47] kavli ise böyle değildir; zira orada "ecir" lafzı üç lafızdan sonra tekrarlanmıştır.
وَأَمَّا عَلَى اعْتِبَارِ الْفَرْقِ الَّذِي اخْتَارَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فَتَوْجِيهُهَا بِاشْتِمَالِهَا عَلَى التَّفَنُّنِ وَعَلَى مُحَسِّنِ الْمُبَالَغَةِ.
Zemahşerî'nin tercih ettiği farka göre ise, bunun izahı tefennünü ve mübalağa güzelliğini içermesidir.
وَأَمَّا قِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَخَلَفٍ فَتَوْجِيهُهَا عَلَى طَرِيقَةِ التَّرَادُفِ أَنَّهُمَا وَرَدَتَا عَلَى اخْتِيَارِ الْمُتَكَلِّمِ فِي الِاسْتِعْمَال مَعَ محسن الْمُزَاوَجَةِ بِتَمَاثُلِ اللَّفْظَيْنِ. وَلَا تُوَجَّهَانِ عَلَى طَرِيقَةِ الزَّمَخْشَرِيِّ.
İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Halef'in kıraatine gelince; eş anlamlılık yöntemine göre bunun izahı, iki lafzın benzerliğiyle ortaya çıkan müzavece (uyum) güzelliği ile birlikte mütekellimin kullanımdaki tercihine göre gelmiş olmasıdır. Bu iki kıraat Zemahşerî'nin yöntemine göre izah edilmez.
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَلْزَمَهُمُ اللَّهُ الْحُجَّةَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ (أَيْ قَوْلُهُ أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٨] إِلَى هُنَا) وَقَطَعَ مَعَاذِيرَهُمْ وَعِلَلَهُمْ بِأَنَّ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ رَجُلٌ مَعْرُوفٌ أَمْرُهُ وَحَالُهُ، مَخْبُورٌ سِرُّهُ وَعَلَنُهُ، خَلِيقٌ بِأَنْ يُجْتَبَى مِثْلُهُ لِلرِّسَالَةِ مِنْ بَيْنِ ظَهْرَانِيهِمْ، وَأَنَّهُ لَمْ
«el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: «Allah bu ayetlerde (yani { أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ } [Mü'minûn: 68] kavlinden buraya kadar olan kısımda) onların aleyhine delili kesinleştirmiş, mazeretlerini ve bahanelerini kesip atmıştır. Şöyle ki: Kendilerine gönderilen kişi; durumu ve hali bilinen, gizlisi ve açığı tecrübe edilmiş, kendi içlerinden risalet için seçilmeye layık bir kimsedir; ve o,
يُعْرَضْ لَهُ حَتَّى يَدَّعِي بِمِثْلِ هَذِهِ الدَّعْوَى الْعَظِيمَةِ بِبَاطِلٍ، وَلَمْ يَجْعَلْ ذَلِكَ سُلَّمًا إِلَى النَّيْلِ مِنْ دُنْيَاهُمْ وَاسْتِعْطَاءِ أَمْوَالِهِمْ، وَلَمْ يَدْعُهُمْ إِلَّا إِلَى دِينِ الْإِسْلَامِ الَّذِي هُوَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ مَعَ إِبْرَازِ الْمَكْنُونِ
kendisine [akıl hastalığı gibi bir hal] ârız olmamıştır ki böyle büyük bir davayı bâtıl yere iddia etmiş olsun; bunu onların dünyalıklarına erişmek ve mallarını istemek için bir basamak kılmamış ve onları dosdoğru yol olan İslâm dininden başkasına çağırmamıştır. Bununla birlikte onların gizli
مِنْ أَدْوَائِهِمْ وَهُوَ إِخْلَالُهُمْ بِالتَّدَبُّرِ وَالتَّأَمُّلِ. وَاسْتِهْتَارُهُمْ بِدِينِ الْآبَاءِ الضُّلَّالِ مِنْ غَيْرِ بُرْهَانٍ، وَتَعَلُّلُهُمْ بِأَنَّهُ مَجْنُونٌ بَعْدَ ظُهُورِ الْحَقِّ وَثَبَاتِ التَّصْدِيقِ مِنَ اللَّهِ بِالْمُعْجِزَاتِ وَالْآيَاتِ النَّيِّرَةِ، وَكَرَاهَتُهُمْ لِلْحَقِّ وَإِعْرَاضُهُمْ عَمَّا فِيهِ حَظُّهُمْ مِنَ الذِّكْرِ» اهـ.
gizli hastalıklarını da açığa çıkarmıştır ki o da: Teemmül ve tedebbürü terk etmeleri, hiçbir delil olmaksızın sapkın atalarının dinine körü körüne sarılmaları, hak ortaya çıktıktan ve Allah'tan mucizeler ve apaçık ayetlerle tasdik sabit olduktan sonra onun mecnun olduğunu bahane etmeleri, haktan hoşlanmamaları ve kendileri için pay olan zikirden (öğütten) yüz çevirmeleridir.» [Keşşâf'tan alıntı bitti].
وَجُمْلَةُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ مُعْتَرِضَةٌ تَكْمِيلًا لِلْغَرَضِ بِالثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ وَالتَّعْرِيفِ بِسِعَةِ فَضْلِهِ. وَيُفِيدُ تَأْكِيدًا لِمَعْنَى فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ.
{ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } cümlesi, Allah'ı övmek ve O'nun lütfunun genişliğini bildirmek suretiyle maksadı tamamlayan bir ara cümledir (itiraziyye). Bu cümle { فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ } manasını pekiştirmeyi ifade eder.
[٧٣، ٧٤]
[73, 74]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٧٣ إِلَى ٧٤]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 73-74]
وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣) وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ (٧٤)
{ وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣) وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ (٧٤) } “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun. (73) Ahirete inanmayanlar ise muhakkak o yoldan sapmaktadırlar. (74)”
أُعْقِبَ تَنْزِيهُ الرَّسُولِ عَمَّا افْتَرُوهُ عَلَيْهِ بِتَنْزِيهِ الْإِسْلَامِ عَمَّا وسموه بِهِ مِنَ الْأَبَاطِيلِ وَالتَّنْزِيهِ بِإِثْبَاتِ ضِدِّ ذَلِكَ وَهُوَ أَنَّهُ صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ، أَيْ طَرِيقٌ لَا الْتِوَاءَ فِيهِ وَلَا عَقَبَاتٍ، فَالْكَلَامُ تَعْرِيضٌ بِالَّذِينِ اعْتَقَدُوا خِلَافَ ذَلِكَ. وَإِطْلَاقُ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ عَلَيْهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مُوصِّلٌ إِلَى مَا يَتَطَلَّبُهُ كُلُّ عَاقِلٍ مِنَ النَّجَاةِ وَحُصُولِ الْخَيْرِ، فَكَمَا أَنَّ السَّائِرَ إِلَى طَلْبَتِهِ لَا يَبْلُغُهَا إِلَّا بِطَرِيقٍ، وَلَا يَكُونُ بُلُوغُهُ مَضْمُونًا مَيْسُورًا إِلَّا إِذَا كَانَ الطَّرِيقُ مُسْتَقِيمًا فالنبيء ﷺ لَمَّا دَعَاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ دَعَاهُمْ إِلَى السَّيْرِ فِي طَرِيقٍ مُوصِلٍ بِلَا عَنَاءٍ.
Resul'ün onların uydurdukları iftiralardan tenzih edilmesinin ardından; İslam'ın da onların taktıkları batıl nitelemelerden tenzih edilmesi ve bunun zıddı olan onun dosdoğru bir yol olduğunun, yani içinde hiçbir eğrilik ve engebe bulunmayan bir yol olduğunun ispatı ile tenzih edilmesi getirilmiştir. Bu söz, bunun aksine inananlara bir ta'rizdir (dokundurmadır). Ona "dosdoğru yol" denilmesi, her akıl sahibinin talep ettiği kurtuluşa ve hayra ulaştırıcı olması yönündendir. Nasıl ki hedefine yürüyen bir kimse oraya ancak bir yolla ulaşabilirse ve bu ulaşması da yol dosdoğru olmadıkça garanti ve kolay olamazsa, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onları İslam'a davet ettiğinde, zahmetsizce ulaştıran bir yolda yürümeye davet etmiştir.
وَالتَّأْكِيدُ بِ (إِنَّ) وَاللَّامِ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ مَسُوقٌ لِلتَّعْرِيضِ بِالْمُنْكِرِينَ عَلَى مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ النبيء ﷺ.
{ إِنَّ } ve lâm [harfi] ile pekiştirme (tekit), Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerini davet ettiği şeyi inkâr edenlere dokundurma (ta'riz) amacıyla sevk edilmiş olması hasebiyledir.
وَكَذَلِكَ التَّوْكِيدُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ.
Aynı şekilde O'nun { وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ } “Ahirete inanmayanlar ise muhakkak o yoldan sapmaktadırlar.” kavlindeki tekit de böyledir.
وَالتَّعْبِيرُ فِيهِ بِالْمَوْصُولِ وَصِلَتُهُ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ حَيْثُ عُدِلَ عَنْ أَنْ يَقُولَ: وَإِنَّهُمْ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ. وَالْغَرَضُ مِنْهُ مَا تنبىء بِهِ الصِّلَةُ مِنْ سَبَبِ تَنَكُّبِهِمْ عَنِ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ أَنَّ سَبَبَهُ عَدَمُ إِيمَانِهِمْ بِالْآخِرَةِ. وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ
Burada ism-i mevsul ve sılası ile ifade edilmesi, zamir makamında açık isim getirilmesidir (izhar); nitekim [zamirle] "Şüphesiz onlar yoldan sapmaktadırlar" denilmekten vazgeçilmiştir. Bundan maksat, sıla cümlesinin onların dosdoğru yoldan sapma gerekçesini bildirmesidir ki bu gerekçe, onların ahirete iman etmeyişleridir. Yüce Allah'ın { قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ } [Hicr: 41] kavli Hicr Suresi'nde geçmişti.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الصِّرَاط للْجِنْس، أَيْ هُمْ نَاكِبُونَ عَنِ الصِّرَاطِ مِنْ حَيْثُ هُوَ حَيْثُ لَمْ يَتَطَلَّبُوا طَرِيقَ نَجَاةٍ فَهُمْ نَاكِبُونَ عَنِ الطَّرِيقِ بَلْهَ الطَّرِيقُ الْمُسْتَقِيمُ وَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنِ التَّعْرِيفُ
{ الصِّرَاطِ } kelimesindeki belirlilik (tarif) cins içindir; yani onlar, herhangi bir kurtuluş yolu aramadıkları için bizatihi yol mefhumundan sapmışlardır; dolayısıyla onlar [genel olarak] yoldan sapmışken, nerede kaldı ki dosdoğru yoldan [sapmasınlar]. Bundan dolayı
فِي قَوْلِهِ عَنِ الصِّراطِ لِلْعَهْدِ بِالصِّرَاطِ الْمَذْكُورِ لِأَنَّ تَعْرِيفَ الْجِنْسِ أَتَمُّ فِي نِسْبَتِهِمْ إِلَى الضَّلَالِ بِقَرِينَةِ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ الَّتِي هِيَ غَايَةُ الْعَامِلِ مِنْ عَمَلِهِ فَهُمْ إِذَنْ نَاكِبُونَ عَنْ كُلِّ صِرَاطٍ مُوصِلٍ إِذْ لَا هِمَّةَ لَهُمْ فِي الْوُصُولِ.
O'nun { عَنِ الصِّراطِ } kavlindeki belirlilik, zikredilen yola ahid için değildir; zira cins belirliliği, onların amel edenin amelinden elde edeceği nihai gaye olan ahirete inanmadıkları karinesiyle sapıklığa nispet edilmelerinde daha tamdır (kapsamlıdır). Dolayısıyla onlar, hedefe ulaşma gayretleri bulunmadığı için ulaştırıcı olan her yoldan sapmış kimselerdir.
وَالنَّاكِبُ: الْعَادِلُ عَنْ شَيْءٍ، الْمُعْرِضُ عَنْهُ، وَفِعْلُهُ كَنَصَرَ وَفَرِحَ. وَكَأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمَنْكَبِ وَهُوَ جَانِبُ الْكَتِفِ لِأَنَّ الْعَادِلَ عَنْ شَيْءٍ يُوَلِّي وَجْهَهُ عَنهُ بجانبه.
Nâkib (الناكِب): Bir şeyden sapan, ondan yüz çeviren demektir; fiili nasara ve feriha bablarındandır. Sanki bu kelime, omuz başı anlamına gelen menkib (المَنْكِب) kökünden türetilmiştir; çünkü bir şeyden sapan kimse yüzünü yan tarafıyla ondan çevirir.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٧٥]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 75]
وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥)
{ وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥) } “Eğer onlara acıyıp da başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, yine de azgınlıkları içinde bocalayıp dururlardı. (75)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٤] وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضَاتٌ بِاسْتِدْلَالٍ عَلَيْهِمْ وَتَنْدِيمٍ وَقَطْعٍ لِمَعَاذِيرِهِمْ، أَيْ لَيْسُوا بِحَيْثُ لَوِ اسْتَجَابَ اللَّهُ جُؤَارَهُمْ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ وَكَشَفَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ لَعَادُوا إِلَى مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الْغَمْرَةِ وَالْأَعْمَالِ السَّيِّئَةِ لِأَنَّهَا صَارَتْ سَجِيَّةً لَهُمْ لَا تَتَخَلَّفُ عَنْهُمْ. وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ [الدُّخان: ١٥] .
{ حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ } [Mü'minûn: 64] cümlesine matuftur. Bu iki ayet arasındaki kısımlar ise aleyhlerine delil getirme, pişman etme ve mazeretlerini kesip atma mahiyetindeki ara cümlelerdir (itiraziyye). Yani: Allah azap kendilerine indiğinde onların feryatlarına icabet edip azabı üzerlerinden kaldırsa bile, içinde bulundukları gaflete ve kötü amellere dönecek durumda değildirler [yani vazgeçecek değillerdir], çünkü bu durum onlarda ayrılmaz bir tabiat haline gelmiştir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli anlamındadır: { إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ } [Duhân: 15].
ولَوْ هُنَا دَاخِلَةٌ عَلَى الْفِعْلِ الْمَاضِي الْمُرَادِ مِنْهُ الِاسْتِقْبَالُ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ إِذِ الْمَقَامُ لِلْإِنْذَارِ وَالتَّأْيِيسِ مِنَ الْإِغَاثَةِ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ الْمَوْعُودِ بِهِ، وَلَيْسَ مَقَامَ اعْتِذَارٍ مِنَ اللَّهِ عَنْ عَدَمِ اسْتِجَابَتِهِ لَهُمْ أَوْ عَنْ إِمْسَاكِ رَحْمَتِهِ عَنْهُمْ لِظُهُورِ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُنَاسِبُ مَقَامَ الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ. وَأَمَّا مَجِيءُ هَذَا الْفِعْلِ بِصِيغَةِ الْمُضِيِّ فَذَلِكَ مُرَاعَاةً لِمَا شَاعَ فِي الْكَلَامِ مِنْ مُقَارَنَةِ (لَوْ) لِصِيغَةِ الْحَاضِرِ لِأَنَّ أَصْلَهَا أَنْ تَدُلَّ عَلَى الِامْتِنَاعِ فِي الْمَاضِي وَلِذَلِكَ كَانَ الْأَصْلُ عَدَمَ جَزْمِ الْفِعْلِ بَعْدَهَا.
Buradaki { لَوْ } edatı, makam karinesiyle gelecek zaman kastedilen geçmiş zaman fiilinin başına gelmiştir; zira makam, vadedilen azap indiğinde uyarma ve yardımdan ümit kestirme makamıdır; yoksa Allah'ın onlara icabet etmeyişi yahut rahmetini onlardan esirgemesi hususunda bir özür beyan etme makamı değildir, zira bunun tehdit ve korkutma makamına uymayacağı açıktır. Bu fiilin geçmiş zaman kipiyle gelmesine gelince, bu da dilde { لَوْ } edatının şimdiki zaman kipiyle birlikte kullanılmasının yaygınlığı gözetildiğindendir; çünkü onun aslı geçmişte imkânsızlığa delalet etmesidir, bundan dolayı da asıl olan kendisinden sonraki fiili cezmetmemesidir.
وَاللَّجَاجُ بِفَتْحِ اللَّامِ: الِاسْتِمْرَارُ عَلَى الْخِصَامِ وَعَدَمُ الْإِقْلَاعِ عَنْ ذَلِكَ. يُقَالُ: لَجَّ يَلِجُّ وَيَلَجُّ بِكَسْرِ اللَّامِ وَفَتْحِهَا فِي الْمُضَارِعِ عَلَى اخْتِلَافِ حَرَكَةِ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِي.
Lâm harfinin fethasıyla lecâc (اللَّجَاج): Düşmanlıkta/inatlaşmada devam etmek ve bundan vazgeçmemektir. Mâzideki ayn harfinin harekesinin farklılığına göre muzaride lâm harfinin kesrası ve fethasıyla leccce yeliccü ve yeleccü (لَجَّ يَلِجُّ وَيَلَجُّ) denir.
وَالطُّغْيَانُ: أَشَدُّ الْكِبْرِ. وَالْعَمَهُ: التَّرَدُّدُ فِي الضَّلَالَةِ. وفِي طُغْيانِهِمْ مُتَعَلِّقٌ بِ يَعْمَهُونَ قُدِّمَ عَلَيْهِ لِلِاهْتِمَامِ بِذِكْرِهِ، وَلِلرَّعْيِ عَلَى الْفَاصِلَةِ. وَ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ الْمُرَادُ مِنْهَا مَعْنَى السَّبَبِيَّةِ وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ فِي سُورَة الْبَقَرَة [١٥] .
Tuğyân (الطُّغْيَان): Kibrin en şiddetlisidir. Amehe (الْعَمَه): Sapıklık içinde bocalamaktır. { فِي طُغْيانِهِمْ } ifadesi { يَعْمَهُونَ } fiiline müteallıktır; zikrine önem verildiği ve fasılaya riayet edildiği için onun önüne geçirilmiştir. { فِي } edatı, mecâzî zarfiyet içindir ve bundan sebep anlamı kastedilmiştir. Yüce Allah'ın { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } kavli Bakara Suresi'nde [15] geçmişti.
[٧٦، ٧٧]
[76, 77]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٧٦ إِلَى ٧٧]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 76-77]
وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ (٧٦) حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧)
{ وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ (٧٦) حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧) } “Andolsun, biz onları azapla yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmıyorlar. (76) Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda, bir de bakarsın ki onun içinde ümitsizliğe düşüvermişlerdir. (77)”
اسْتِدْلَالٌ عَلَى مَضْمُونِ قَوْلِهِ وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي
[Bu,] O'nun { وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي kavlinin içeriğine bir delil getirmedir.
طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ
طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Eğer onlara acıyıp da başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, yine de azgınlıkları içinde bocalayıp dururlardı.”
[الْمُؤْمِنُونَ: ٧٥] بِسَابِقِ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الشِّرْكِ وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الِالْتِجَاءِ إِلَى اللَّهِ وَعَدَمِ الِاتِّعَاظِ بِأَنَّ مَا حَلَّ بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ هُوَ جَزَاءُ شِرْكِهِمْ.
[Mü'minûn: 75] kavlinin içeriğine; onların şirkteki geçmiş ısrarları, Allah'a sığınmaktan yüz çevirmeleri ve başlarına gelen azabın şirklerinin bir cezası olduğundan ibret almamaları ile delil getirilmektedir.
وَالْجُمْلَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ خطاب للنبيء ﷺ وَهُوَ يَعْلَمُ صِدْقَهُ فَلَمْ يَكُنْ بِحَاجَةٍ إِلَى الِاسْتِظْهَارِ عَلَيْهِ. وَلَكِنَّهُ لَمَا كَانَ مُتَعَلِّقًا بِالْمُشْرِكِينَ وَكَانَ بِحَيْثُ يَبْلُغُ أَسْمَاعَهُمْ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِأَنَّهُ كَلَامُ مَنْ لَا شَكَّ فِي صِدْقِهِ، كَانَ الْمَقَامُ مَحْفُوفًا بِمَا يَقْتَضِي الِاسْتِدْلَالَ عَلَيْهِمْ بِشَوَاهِدِ أَحْوَالِهِمْ فِيمَا مَضَى وَلِذَلِكَ وَقَعَ قَبْلَهُ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٤] ، وَوَقَعَ بَعْدَهُ قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٤] .
Önceki cümle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır ve o bunun doğruluğunu zaten bilmektedir; dolayısıyla aleyhlerine delil ortaya koymaya ihtiyacı yoktu. Fakat bu söz müşriklerle ilgili olduğu ve kulaklarına ulaşacak nitelikte bulunduğu, onların da bunun doğruluğunda şüphe olmayan zatın kelamı olduğuna inanmadıkları için makam, geçmişteki durumlarına ait şahitlerle onların aleyhine delil getirmeyi gerektiren unsurlarla çevriliydi. Bundan dolayı bundan önce { فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ } [Mü'minûn: 54] kavli yer almış, bundan sonra da { قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } [Mü'minûn: 84] kavli yer almıştır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ بِالْعَذابِ لِلْعَهْدِ، أَيْ بِالْعَذَابِ الْمَذْكُورِ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٤] إِلَخْ. وَمَصَبُّ الْحَالِ هُوَ مَا عُطِفَ عَلَى جُمْلَتِهَا مِنْ قَوْلِهِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ، فَلَا تَتَوَهَّمَنَّ أَنَّ إِعَادَةَ ذِكْرِ
{ بِالْعَذابِ } kavlindeki belirlilik ahid içindir; yani az önce { حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ } [Mü'minûn: 64] ila ahir kavlinde zikredilen azaptır. Cümlenin asıl vurgu noktası (hâlin odağı), { فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ } kavlinden bu cümlenin üzerine matuf olan kısımdır. Sakın ola ki burada
الْعَذَابِ هُنَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَذَابٌ آخَرُ غَيْرُ الْمَذْكُورِ آنِفًا مُسْتَنِدًا إِلَى أَنَّ إِعَادَةَ ذِكْرِ الْأَوَّلِ لَا طَائِلَ تَحْتَهَا. وَهَذِهِ الْآيَةُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الدُّخَانِ [١٣- ١٥] أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرى وَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ إِلَى قَوْله إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ. وَالْمَعْنَى فَلَمْ يَكُنْ حَظُّهُمْ حِينَ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ إِلَّا العويل والجؤار دُونَ التَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ.
azabın tekrar zikredilmesinin, birincinin tekrar zikredilmesinde bir fayda bulunmadığı gerekçesine dayanarak, az önce zikredilenden başka bir azap olduğuna delalet ettiğini sanmayasın. Bu ayet, Duhân Suresi'ndeki [13-15] { أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرى وَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ } kavlinden { إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ } kavline kadar olan kısmın anlamındadır. Mana şudur: Biz onları azapla yakaladığımız vakit onların nasibi, tövbe ve istiğfar değil, yalnızca feryat ve çığlık koparmak olmuştur.
وَقِيلَ: هَذَا عَذَابٌ آخَرُ سَابِقٌ لِلْعَذَابِ الْمَذْكُورِ آنِفًا فَيَتَرَكَّبُ هَذَا عَلَى التَّفَاسِيرِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُ عَذَابُ الْجُوعِ الْأَوَّلِ أَوْ عَذَابُ الْجُوعِ الثَّانِي بِالنِّسْبَةِ لِعَذَابِ يَوْمِ بَدْرٍ.
Denildi ki: Bu, az önce zikredilen azaptan önceki başka bir azaptır. Bu görüş, önceki tefsirlere göre; bunun birinci açlık azabı yahut Bedir günü azabına nispetle ikinci açlık azabı olması şeklinde tertip edilir.
وَالِاسْتِكَانَةُ: مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْخُضُوعِ مُشْتَقَّةٌ مِنَ السُّكُونِ لِأَنَّ الَّذِي يَخْضَعُ يَقْطَعُ الْحَرَكَةَ أَمَامَ مَنْ خَضَعَ لَهُ، فَهُوَ افْتِعَالٌ مِنَ السُّكُونِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ السُّكُونِ وَقُوَّتِهِ.
İstikâne (الِاسْتِكَانَةُ): Boyun eğmek (huzû) anlamında bir masdardır; sükûn kökünden türetilmiştir, zira boyun eğen kimse, kendisine boyun eğdiği kimsenin önünde hareketini keser (durulur). Dolayısıyla bu, sükûnun yerleşikliğine ve gücüne delalet etmesi için sükûn kökünden iftiâl babıdır.
وَأَلِفُهُ أَلِفُ الِافْتِعَالِ مِثْلُ الِاضْطِرَابِ، وَالتَّاءُ زَائِدَةٌ كَزِيَادَتِهَا فِي اسْتِعَاذَةٍ.
Onun elifi, "ıztırâb" (الِاضْطِرَابِ) kelimesinde olduğu gibi iftiâl elifidir; tâ harfi ise "istiâze" (اسْتِعَاذَةٍ) kelimesinde ziyade olduğu gibi ziyadedir.
وَقِيلَ الْأَلِفُ لِلْإِشْبَاعِ، أَيْ زِيدَتْ فِي الِاشْتِقَاقِ فَلَازَمَتِ الْكَلِمَةَ. وَلَيْسَ ذَلِكَ مِنَ الْإِشْبَاعِ الَّذِي يَسْتَعْمِلُهُ الْمُسْتَعْمِلُونَ شُذُوذًا كَقَوْلِ طَرَفَةَ:
Denildi ki: Buradaki elif işbâ' (harekeyi uzatma) içindir; yani türetmede ziyade kılınmış ve kelimeden ayrılmaz olmuştur. Bu, Tarafe'nin şu sözünde olduğu gibi konuşanların şâz olarak kullandıkları işbâ' kabilinden değildir:
يَنْبَاعُ مِنْ ذِفْرَيْ غَضُوبٍ جَسْرَةٍ أَيْ يَنْبُعُ. وَأَشَارَ فِي «الْكَشَّافِ» إِلَى الِاسْتِشْهَادِ عَلَى الْإِشْبَاعِ فِي نَحْوِهِ إِلَى قَوْلِ ابْنِ هَرْمَةَ:
"Öfkeli ve güçlü dişi devenin kulak arkasından fışkırır (yenbâu)" yani yenbeu (fışkırır). «el-Keşşâf»ta bu türdeki işbâ' için İbn Herme'nin şu sözüyle istişhad edilmesine işaret edilmiştir:
وَأَنْتَ مِنَ الْغَوَائِلِ حِينَ تُرْمَى ... وَمِنْ ذَمِّ الرِّجَالِ بِمُنْتَزَاحِ
"Sen felaketler atıldığında onlardan uzaksın... Ve erkeklerin yermesinden de uzaktasın (müntezâh)."
أَرَادَ: بِمُنْتَزَحٍ فَأَشْبَعَ الْفَتْحَةَ.
"Müntezah" (بِمُنْتَزَحٍ) demek istemiş de fethayı işbâ' ile uzatmıştır.
وَيَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ اسْتَكانُوا اسْتِفْعَالًا مِنَ الْكَوْنِ مِنْ جِهَتَيْنِ: جِهَةِ مَادَّتِهِ فَإِنَّ مَعْنَى الْكَوْنِ فِيهِ غَيْرُ وَجِيهٍ وَجِهَةِ صِيغَتِهِ لِأَنَّ حَمْلَ السِّينِ وَالتَّاءِ فِيهِ عَلَى مَعْنَى الطَّلَبِ غَيْرُ وَاضِحٍ.
{ اسْتَكانُوا } kelimesinin "kevn" (الْكَوْن) kökünden istif'âl babı olması iki yönden uzaktır: Kök maddesi yönü; zira onda kevn anlamı uygun düşmez. Kalıp/sîga yönü; zira onda sîn ve tâ harflerini talep anlamına hamletmek açık değildir.
وَالتَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ فِي يَتَضَرَّعُونَ لِدَلَالَتِهِ عَلَى تَجَدُّدِ انْتِفَاءِ تَضَرُّعِهِمْ. وَالتَّضَرُّعُ:
{ يَتَضَرَّعُونَ } fiilinde muzari kipinin kullanılması, onların yalvarıp yakarmayışlarının sürekliliğine (teceddüdüne) delalet etmesi içindir. Tazarru (التَّضَرُّعُ):
الدُّعَاءُ بِتَذَلُّلٍ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ فِي سُورَةِ
Tezellül (alçakgönüllülük) ile dua etmektir. En'âm Suresi'ndeki [42]
الْأَنْعَامِ [٤٢] . وَالْقَوْلُ فِي جُمْلَةِ حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا كَالْقَوْلِ فِي حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٤] .
{ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } kavlinde geçmişti. { حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا } cümlesi hakkındaki söz, { حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ } [Mü'minûn: 64] kavlindeki söz gibidir.
وَ (إِذَا) مِنْ قَوْلِهِ حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا مِثْلُ (إِذَا) الَّتِي تَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِلَخْ.
{ حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا } kavlindeki { إِذَا }, daha önce geçen { حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ } ila ahir kavlindeki { إِذَا } gibidir.
وَفَتْحُ الْبَابِ تَمْثِيلٌ لِمُفَاجَأَتِهِمْ بِالْعَذَابِ بَعْدَ أَنْ كَانَ مَحْجُوزًا عَنْهُ حَسَبَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Kapının açılması, Yüce Allah'ın şu kavli uyarınca kendilerinden engellenmiş iken azabın onları ansızın yakalamasına yönelik bir temsildir:
وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الْأَنْفَال: ٣٣] . وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا التَّمْثِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها [الْأَحْزَاب: ١٤] .
{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } [Enfâl: 33] “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir.” Bu temsile yakın olan bir ifade de Yüce Allah'ın { وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها } [Ahzâb: 14] kavlidir.
شُبِّهَتْ هَيْئَةُ إِصَابَتِهِمْ بِالْعَذَابِ بَعْدَ أَنْ كَانُوا فِي سَلَامَةٍ وَعَافِيَةٍ بِهَيْئَةِ نَاسٍ فِي بَيْتٍ مُغْلَقٍ عَلَيْهِمْ فَفُتِحَ عَلَيْهِمْ بَابُ الْبَيْتِ مِنْ عَدُوٍّ مَكْرُوهٍ، أَوْ تَقُولُ: شُبِّهَتْ هَيْئَةُ تَسْلِيطِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ بِهَيْئَةِ فَتْحِ بَابٍ اخْتُزِنَ فِيهِ الْعَذَابُ فَلَمَّا فُتِحَ الْبَابُ انْهَالَ الْعَذَابُ عَلَيْهِمْ. وَهَذَا كَمَا مُثِّلَ بِقَوْلِهِ: وَفارَ التَّنُّورُ [هود: ٤٠] وَقَوْلِهِمْ: طَفَحَتِ الْكَأْسُ بِأَعْمَالِ فُلَانٍ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Onların esenlik ve afiyet içinde olduktan sonra azaba maruz kalma halleri, kapısı üzerlerine kilitlenmiş bir evdeki insanlara, hoşlanılmayan bir düşman tarafından evin kapısının açılması haline benzetilmiştir. Yahut şöyle dersin: Azabın onların üzerine musallat kılınması hali, içinde azabın depolandığı bir kapının açılıp da kapı açıldığında azabın üzerlerine dökülmesi haline benzetilmiştir. Bu, { وَفارَ التَّنُّورُ } [Hûd: 40] kavliyle temsil yapılması, Arapların "Filanın yaptıklarıyla kadeh taştı" sözü ve Yüce Allah'ın şu kavli gibidir:
فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ [الذاريات: ٥٩] وَقَوْلِ عَلْقَمَةَ:
{ فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ } [Zâriyât: 59] “Şüphesiz zulmedenlerin, [geçmiş] arkadaşlarının payı gibi [azaptan] bir payları vardır.” Ve Alkame'nin şu sözü gibidir:
فَحَقٌّ لِشَاسٍ مِنْ نَدَاكَ ذَنُوبُ وَمِنْهُ قَوْلُ الْكُتَّابِ: فُتِحَ بَابُ كَذَا عَلَى مِصْرَاعَيْهِ، تَمْثِيلًا لِكَثْرَةِ ذَلِكَ وَأَفَاضَ عَلَيْهِ سِجِلًّا مِنَ الْإِحْسَانِ، وَقَوْلُ أَبِي تَمَّامٍ:
"Şâs için senin cömertliğinden bir pay (zenûb) haktır." Yazarların bunun çokluğunu temsil etmek üzere "Filan kapı ardına kadar açıldı" ve "Ona iyilikten bol bir pay akıttı" sözleri ile Ebû Temmâm'ın şu sözü de bu kabildendir:
مِنْ شَاعِرٍ وَقَفَ الْكَلَامُ بِبَابِهِ ... وَاكْتَنَّ فِي كَنَفَيْ ذَرَاهُ الْمَنْطِقُ
"Sözün kapısında durduğu ve mantığın himayesinin iki kanadı altına sığındığı bir şairden..."
وَوَصَفَ بَابًا بِكَوْنِهِ ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ دُونَ أَنْ يُضَافَ بَابٌ إِلَى عَذَابٍ فَيُقَالُ:
Kapı (bâb) kelimesi azap kelimesine tamlama yapılmayıp Yüce Allah'ın { فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ } [Fecr: 13] kavlinde olduğu gibi:
بَابُ عَذَابٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ [الْفجْر: ١٣] لِأَنَّ ذَا عَذابٍ يُفِيدُ مِنْ شِدَّةِ انْتِسَابِ الْعَذَابِ إِلَى الْبَابِ مَا لَا تُفِيدُهُ إِضَافَةُ بَابٍ إِلَى عَذَابٍ، وَلِيَتَأَتَّى بِذَلِكَ وَصْفُ (عَذَابٍ) بِ (شَدِيدٍ) بِخِلَافِ قَوْلِهِ سَوْطَ عَذابٍ فَقَدِ اسْتُغْنِيَ عَنْ وَصْفِهِ بِ (شَدِيدٍ) بِأَنَّهُ مَعْمُولٌ لِفِعْلِ (صَبَّ) الدَّالِّ عَلَى الْوَفْرَةِ.
"azap kapısı" denilmemiş, { ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ } “şiddetli bir azap sahibi” şeklinde sıfatlanmıştır. Çünkü { ذَا عَذابٍ } ifadesi, azabın kapıya nispetinin şiddetinden, "bâb" kelimesinin "azâb" kelimesine izafetinin ifade etmeyeceği bir anlamı ifade eder ve bu sayede { عَذابٍ } kelimesinin { شَدِيدٍ } ile nitelenmesi mümkün olur. O'nun { سَوْطَ عَذابٍ } kavlinde ise durum farklıdır; zira orada bolluğa delalet eden { صَبَّ } fiilinin mefulü olmasıyla [azap kelimesinin] "şedit" ile nitelenmesine ihtiyaç kalmamıştır.
وَالْمُرَادُ بِالْعَذَابِ الشَّدِيدِ عَذَابٌ مُسْتَقْبَلٌ. وَالْأَرْجَحُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ عَذَابُ السَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّهُ عَذَابُ الْجُوعِ.
Şiddetli azaptan maksat, gelecekteki bir azaptır. Tercih edilen görüşe göre bundan maksat, Bedir günü kılıç azabıdır. Mücâhid'den gelen rivayette ise bunun açlık azabı olduğu belirtilmiştir.
وَقِيلَ: عَذَابُ الْآخِرَةِ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْبَابُ حَقِيقَةً وَهُوَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ جَهَنَّمَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها [الزمر: ٧١] .
Ahiret azabı olduğu da söylenmiştir. Bu veche göre, Yüce Allah'ın { حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها } [Zümer: 71] kavlinde olduğu gibi kapının hakikat olması ve bunun cehennem kapılarından bir kapı olması caizdir.
وَالْإِبْلَاسُ: شِدَّةُ الْيَأْسِ مِنَ النَّجَاةِ. يُقَالُ: أَبْلَسَ، إِذَا ذَلَّ وَيَئِسَ مِنَ التَّخَلُّصِ، وَهُوَ مُلَازِمٌ لِلْهَمْزَةِ وَلَمْ يَذْكُرُوا لَهُ فِعْلًا مُجَرَّدًا. فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْبَلَاسِ كَسَحَابٍ وَهُوَ الْمِسْحُ، وَأَنَّ أَصْلَ أَبْلَسَ صَارَ ذَا بَلَاسٍ. وَكَانَ شِعَارَ مَنْ زَهِدُوا فِي النَّعِيمِ. يُقَالُ: لَبِسَ الْمُسُوحَ، إِذَا تَرَهَّبَ.
İblâs (الْإِبْلَاسُ): Kurtuluştan son derece ümitsiz olmaktır. Zelil olup kurtuluştan ümit kestiğinde eblese (أَبْلَسَ) denir; bu kelime hemzeyle ayrılmazdır (if'âl babı) ve dilciler bunun için mücerred (üç harfli yalın) bir fiil zikretmemişlerdir. Zahir olan, bunun sehâb vezninde kıldan kaba elbise / çul anlamına gelen belâs (الْبَلَاسِ) kelimesinden türetilmiş olması ve eblese'nin aslının "çul sahibi oldu" demek olmasıdır. Bu da nimetlerden yüz çevirip zühde yönelenlerin simgesiydi. Kişi keşiş hayatı yaşadığında / rahiplik yaptığında "çul giydi" (لَبِسَ الْمُسُوحَ) denir.
وَهُنَا انْتَهَتِ الْجُمَلُ الْمُعْتَرِضَةُ الْمُبْتَدَأَةُ بِجُمْلَةِ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ [الْمُؤْمِنُونَ:
Burada, { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } [Mü'minûn: 23] cümlesiyle başlayan ve ondan dallanıp budaklanan ara cümleler (itiraziyye) sona ermiştir; bu ara cümleler [Mü'minûn:
٢٣] وَمَا تَفَرَّعَ عَلَيْهَا مِنْ قَوْلِهِ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٤] إِلَى قَوْلِهِ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ [٧٨]
23] kavlinden, { فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ } [Mü'minûn: 54] kavminden { إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } [Mü'minûn: 77] kavline kadardır. [78]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٧٨]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 78]
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ (٧٨)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ } “O, sizin için işitmeyi, gözleri ve kalpleri inşa edendir. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” (78)
هَذَا رُجُوعٌ إِلَى غَرَضِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِصِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ وَالِامْتِنَانِ بِمَا مَنَحَ النَّاسَ مِنْ نِعْمَةٍ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ بِتَخْصِيصِهِ بِالْعِبَادَةِ، وَذَلِكَ قَدِ انْتَقَلَ عَنْهُ مِنْ قَوْلِهِ عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ
Bu, Yüce Allah'ın ilahlık sıfatlarında tek olduğuna delil getirme ve ibadeti sadece O'na has kılarak şükretsinler diye insanlara bağışladığı nimetleri minnetle hatırlatma gayesine bir dönüştür. Bu gayeden, { عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } [kavlinden itibaren] geçiş yapılmıştı.
[الْمُؤْمِنُونَ: ٢٢] فَانْتَقَلَ إِلَى الِاعْتِبَارِ بِآيَةِ فُلْكِ نُوحٍ ﵇ فَأُتْبِعَ بِالِاعْتِبَارِ بِقَصَصِ أَقْوَامِ الرُّسُلِ عَقِبَ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ
[Mü'minûn: 22] [Bu ayetten sonra] Nuh aleyhisselâm'ın gemisi ayetinden ibret almaya geçilmiş, ardından Yüce Allah'ın { عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } kavlinin peşinden elçilerin kavimlerinin kıssalarından ibret alma konusu getirilmişti.
[الْمُؤْمِنُونَ: ٢٢] فَالْجُمْلَةُ إِمَّا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً [الْمُؤْمِنُونَ: ٢١] وَالْغَرَضُ وَاحِدٌ وَمَا بَيْنَهُمَا انْتِقَالَاتٌ.
[Mü'minûn: 22] Dolayısıyla bu cümle, ya gaye bir olup aradakiler birer geçiş olmak üzere { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً } [Mü'minûn: 21] cümlesine matuftur;
وَإِمَّا مُسْتَأْنَفَةٌ رُجُوعًا إِلَى غَرَضِ الِاسْتِدْلَالِ وَالِامْتِنَانِ وَقَدْ تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٣] .
ya da delil getirme ve nimeti hatırlatma gayesine bir dönüş olarak müsteneftir (yeni bir başlangıçtır). Buna daha önce Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } [Mü'minûn: 23] kavlinde işaret edilmişti.
وَفِي هَذَا الِانْتِقَالِ مِنْ أُسْلُوبٍ إِلَى أُسْلُوبٍ ثُمَّ الرُّجُوعُ إِلَى الْغَرَضِ تَجْدِيدٌ لِنَشَاطِ الذِّهْنِ وَتَحْرِيكٌ لِلْإِصْغَاءِ إِلَى الْكَلَامِ وَهُوَ مِنْ أَسَالِيبِ كَلَامِ
Bir üsluptan diğerine bu geçişte ve ardından asıl gayeye dönülmesinde zihnin canlılığını yenileme ve söze kulak vermeyi harekete geçirme vardır; bu da
الْعَرَبِ فِي خُطَبِهِمْ وَطِوَالِهِمْ.
Arapların hutbelerindeki ve uzun kasidelerindeki söz üsluplarındandır.
وَسَمَّاهُ السَّكَّاكِيُّ: قِرَى الْأَرْوَاحِ. وَجَعَلَهُ مِنْ آثَارِ كَرَمِ الْعَرَبِ.
Sekkâkî bunu "kırâ'l-ervâh" (ruhların ziyafeti) olarak adlandırmış ve Arapların cömertliğinin izlerinden saymıştır.
وَقَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ تَذْكِيرٌ بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى.
O'nun { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ } “O, sizin için işitmeyi inşa edendir” kavli, Yüce Allah'ın birliğini hatırlatmadır.
وَالْأَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ الْجَلَالَةِ مُسْنَدًا وَاسْمُ الْمَوْصُولِ مُسْنَدًا إِلَيْهِ لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ
Daha zahir olan [görüş], lafza-i celal zamirinin müsned (yüklem), ism-i mevsulün ise müsnedün ileyh (özne) olmasıdır; çünkü onlar,
مُنْشِئًا أَنْشَأَ لَهُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ، فَصَاحِبُ الصِّلَةِ هُوَ الْأَوْلَى بِأَنْ يُعْتَبَرَ مُسْنَدًا إِلَيْهِ وَهُمْ لَمَّا عَبَدُوا غَيْرَهُ نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ جَهِلَ أَنَّهُ الَّذِي أَنْشَأَ لَهُمُ السَّمْعَ فَأَتَى لَهُمْ بِكَلَامٍ مُفِيدٍ لِقَصْرِ الْقَلْبِ أَوِ الْإِفْرَادِ، أَيِ اللَّهُ الَّذِي أَنْشَأَ ذَلِكَ دُونَ أَصْنَامِكِمْ. وَالْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ، أَوْ لِجَمِيعِ النَّاسِ، أَوْ لِلْمُسْلِمِينَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّعْرِيضُ بِالْمُشْرِكِينَ.
kendileri için işitme ve görme duyularını var eden bir var edicinin bulunduğunu biliyorlardı. Dolayısıyla sıla sahibi (ism-i mevsul), müsnedün ileyh sayılmaya daha layıktır. Onlar O'ndan başkasına ibadet ettiklerinde, işitmeyi kendileri için var edenin O olduğunu bilmeyen kimseler konumuna indirildiler. Bu sebeple onlara kasr-ı kalb (düzeltici hasr) veya kasr-ı efrâd (tek kılıcı hasr) ifade eden bir söz getirildi; yani "Putlarınız değil, bunları var eden yalnızca Allah'tır." Hitap, iltifat yoluyla müşriklere yahut bütün insanlara veya müşriklere üstü kapalı dokundurma (tariz) kastıyla Müslümanlaradır.
وَالْإِنْشَاءُ: الْإِحْدَاثُ، أَيِ الْإِيجَادُ.
İnşâ (الْإِنْشَاءُ): İhdâs yani var etmektir (icâd).
وَجَمَعَ الْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ بِاعْتِبَارِ تَعَدُّدِ أَصْحَابِهَا. وَأَمَّا إِفْرَادُ السَّمْعِ فَجَرَى عَلَى الْأَصْلِ فِي إِفْرَادِ الْمَصْدَرِ لِأَنَّ أَصْلَ السَّمْعِ أَنَّهُ مَصْدَرٌ. وَقِيلَ: الْجَمْعُ بِاعْتِبَارِ الْمُتَعَلِّقَاتِ فَلَمَّا كَانَ الْبَصَرُ يَتَعَلَّقُ بِأَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ وَكَانَتِ الْعُقُولُ تُدْرِكُ أَجْنَاسًا وَأَنْوَاعًا جُمِعَا بِهَذَا الِاعْتِبَارِ. وَأُفْرِدَ السَّمْعُ لِأَنَّهُ لَا يَتَعَلَّقُ إِلَّا بِنَوْعٍ وَاحِدٍ وَهُوَ الْأَصْوَاتُ.
Gözler (el-ebsâr) ve kalpler (el-ef'ide) kelimeleri sahiplerinin çokluğu dikkate alınarak çoğul yapılmıştır. İşitme (es-sem') kelimesinin tekil getirilmesi ise mastarın tekil olması aslına göredir; zira sem' kelimesinin aslı mastardır. Şöyle de denilmiştir: Çoğul getirilmesi taalluk ettiği (yöneldiği) şeyler dikkate alınarak yapılmıştır. Görme duyusu varlıkların pek çok türüne taalluk ettiği ve akıllar da cinsleri ve türleri idrak ettiği için bu açıdan çoğul getirilmiştir. İşitme ise yalnızca tek bir türe, yani seslere taalluk ettiği için tekil getirilmiştir.
وَانْتُصِبَ قَلِيلًا عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ لَكُمُ. وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ. وَالتَّقْدِيرُ: فِي حَالِ كَوْنِكُمْ قَلِيلًا شُكْرُكُمْ. فَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ فَالشُّكْرُ مُرَادٌ بِهِ التَّوْحِيدُ، أَيْ فَالشُّكْرُ الصَّادِرُ مِنْكُمْ قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى تَشْرِيكِكُمْ غَيْرَهُ مَعَهُ فِي الْعِبَادَةِ. وَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ لِجَمِيعِ النَّاسِ فَالشُّكْرُ عَامٌّ فِي كُلِّ شُكْرِ نِعْمَةٍ وَهُوَ قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ لِقِلَّةِ عَدَدِ الشَّاكِرِينَ، لِأَنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ مُشْرِكُونَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ [الْأَعْرَاف: ١٧] . وَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ وَالْمَقْصُودُ التَّعْرِيضُ بِالْمُشْرِكِينَ فَالشُّكْرُ عَامٌّ وَتَقْلِيلُهُ تَحْرِيضٌ عَلَى الِاسْتِزَادَةِ مِنْهُ ونبذ الشّرك.
{ قَلِيلًا } kelimesi { لَكُمُ } zamirinden hâl olarak nasbedilmiştir. { مَا } ise masdariyyedir. Takdiri: "Şükrünüz az olduğu hâlde" şeklindedir. Eğer hitap müşriklere ise şükürden maksat tevhiddir; yani "İbadette O'na başkasını ortak koşmanıza nispetle sizden sadır olan şükür çok azdır." Eğer hitap bütün insanlara ise şükür her nimetin şükrü konusunda geneldir ve şükredenlerin sayısının azlığına nispetle azdır; çünkü Yüce Allah'ın { وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ } [A'râf: 17] buyurduğu gibi insanların çoğu müşriktir. Eğer hitap Müslümanlara olup maksat müşriklere tariz (üstü kapalı dokundurma) ise şükür geneldir ve onun az olarak nitelenmesi, şükrü artırmaya ve şirki terk etmeye bir teşviktir.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٧٩]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 79]
وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
O, sizi yeryüzünde çoğaltıp yayan ve huzurunda toplanacağınız zattır.