[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٦٤ إِلَى ٦٧]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 64 ila 67]
حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥) قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (٦٧)
{ حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥) قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (٦٧) } “Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını azap ile yakaladığımız zaman, hemen feryat edip yalvarmaya başlarlar. (64) Bugün feryat edip yalvarmayın! Şüphesiz siz bizden yardım göremeyeceksiniz. (65) Ayetlerim size okunurdu da siz ökçeleriniz üzerinde gerisin geri dönerdiniz. (66) Buna karşı büyüklük taslayarak geceleyin hezeyanlar savururdunuz. (67)”
حَتَّى ابْتِدَائِيَّةٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ [الْأَنْبِيَاء: ٩٦] .
{ حَتَّى } ibtidaiyyedir (başlangıç edatıdır). Bunun açıklaması Enbiyâ Suresi'nde Yüce Allah'ın { حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ } [Enbiyâ: 96] kavlinde geçmişti.
وَ (حَتَّى) الِابْتِدَائِيَّةُ. يَكُونُ مَا بَعْدَهَا ابْتِدَاءَ كَلَامٍ، فَلَيْسَ الدَّالُّ عَلَى الْغَايَةِ لَفْظًا مُفْرَدًا كَمَا هُوَ الشَّأْنُ مَعَ (حَتَّى) الْجَارَّةِ وَ (حَتَّى) الْعَاطِفَةِ، بَلْ هِيَ غَايَةٌ يَدُلُّ عَلَيْهَا الْمَقَامُ وَالْأَكْثَرُ أَنْ تَكُونَ فِي مَعْنَى التَّفْرِيعِ.
İbtidaiyye olan "hattâ" (حَتَّى) edatından sonrası yeni bir sözün başlangıcı olur; cer edatı olan "hattâ" ve atıf edatı olan "hattâ"da olduğu gibi gayeye (son sınıra) delalet eden şey müfred bir lafız değildir; bilakis o, makamın delalet ettiği bir gayedir ve çoğunlukla tefri' (detaylandırma/sonuçlandırma) manasındadır.
وَبِهَذِهِ الْغَايَةِ صَارَ الْكَلَامُ تَهْدِيدًا لَهُمْ بِعَذَابٍ سَيَحِلُّ بِهِمْ يَجْأَرُونَ مِنْهُ وَلَا مَلْجَأَ لَهُمْ مِنْهُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ عَذَابٌ فِي الدُّنْيَا بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ
Bu gaye ile söz, başlarına gelecek, feryat edecekleri ve kendisinden sığınacak bir yer bulamayacakları bir azap ile onları tehdit haline gelmiştir. Zahir olan, { وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ
لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ
{ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “azgınlıkları içinde bocalayıp dururlardı”
[الْمُؤْمِنُونَ: ٧٥] .
[Mü'minûn: 75] “Eğer onlara acıyıp da başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, azgınlıkları içinde bocalayıp dururlardı” kavlinin karinesiyle bunun dünyadaki bir azap olduğudur.
وَ (إِذا) الْأُولَى ظَرْفِيَّةٌ فِيهَا مَعْنَى الشَّرْطِ فَلِذَلِكَ كَانَ الْأَصْلُ وَالْغَالِبُ فِيهَا أَنْ تَدُلَّ عَلَى ظَرْفٍ مُسْتَقْبَلٍ. وإِذا الثَّانِيَةُ فُجَائِيَّةٌ دَاخِلَةٌ عَلَى جَوَابِ شَرْطِ (إِذَا) .
Birinci "izâ" (إِذا), şart manası taşıyan zarftır; bu sebeple onda asıl ve galip olan, gelecek bir zarfa delalet etmesidir. İkinci "izâ" (إِذا) ise sürpriz (müfâceet) edatıdır ve "izâ"nın şart cevabının başına gelmiştir.
وَالْمُتْرَفُونَ: الْمُعْطُونَ تَرَفًا وَهُوَ الرَّفَاهِيَةُ، أَيِ الْمُنَعَّمُونَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ [المزمل: ١١] فَالْمُتْرَفُونَ مِنْهُمْ هُمْ سَادَتُهُمْ وَأَكَابِرُهُمْ وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ عَائِدٌ إِلَى جَمِيعِ الْمُشْرِكِينَ أَصْحَابِ الْغَمْرَةِ.
{ الْمُتْرَفُونَ }, kendilerine taraf (تَرَف) yani refah verilmiş olanlar, yani nimetlendirilen kimselerdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ } [Müzzemmil: 11] “O nimet sahibi yalanlayıcıları bana bırak”. Onların mütrefleri, efendileri ve ileri gelenleridir; kendisine muzaf olan zamir ise gaflet sahibi müşriklerin tamamına dönmektedir.
وَإِنَّمَا جُعِلَ الْأَخْذُ وَاقِعًا عَلَى الْمُتْرَفِينَ مِنْهُمْ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ أَضَلُّوا عَامَّةَ قَوْمِهِمْ وَلَوْلَا نُفُوذُ كَلِمَتِهِمْ على قَومهمْ لَا تبِعت الدَّهْمَاءُ الْحَقَّ لِأَنَّ الْعَامَّةَ أَقْرَبُ إِلَى الْإِنْصَافِ إِذَا فَهِمُوا الْحَقَّ بِسَبَبِ سَلَامَتِهِمْ مِنْ جُلِّ دَوَاعِي الْمُكَابَرَةِ مِنْ تَوَقُّعِ تَقَلُّصِ سُؤْدُدٍ وَزَوَالِ نَعِيمٍ. وَكَذَلِكَ حَقٌّ عَلَى قَادَةِ الْأُمَمِ أَنْ يُؤَاخَذُوا بِالتَّبِعَاتِ اللَّاحِقَةِ لِلْعَامَّةِ مِنْ جَرَّاءِ أَخْطَائِهِمْ وَمُغَامَرَتِهِمْ عَنْ تَضْلِيلٍ أَوْ سُوءِ تَدَبُّرٍ، وَأَنْ يُسْأَلُوا عَنِ الْخَيْبَةِ أَنْ أَلْقَوْا بِالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ فِي مَهْوَاةِ الْخَطَرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً [الْأَحْزَاب: ٦٧، ٦٨] ، وَقَالَ لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ [النَّحْل: ٢٥] .
Yakalamanın yalnızca onların refah düşkünlerinin (mütreflerinin) başına gelmiş kılınması, kavimlerinin avamını saptıranların onlar olmasındandır. Şayet onların kavimleri üzerindeki sözlerinin tesiri olmasaydı, avam halk hakka uyardı; zira avam halk hakkı anladığında insafa gelmeye daha yakındır, çünkü onlar egemenliğin daralması ve nimetin zevali endişesi gibi büyüklenme sebeplerinin çoğundan uzaktırlar. Aynı şekilde milletlerin önderlerinin, saptırma veya kötü idare sebebiyle yaptıkları hatalar ve giriştikleri maceralar neticesinde avamın başına gelen sorumluluklardan hesaba çekilmeleri ve kendilerine uyanları tehlike uçurumuna attıkları hüsrandan sorguya çekilmeleri bir haktır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً } [Ahzâb: 67-68] “Ve dediler ki: Rabbimiz! Şüphesiz biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de bizi yoldan saptırdılar. Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lanetle lanetle!” ve şöyle buyurmuştur: { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ } [Nahl: 25] “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz olarak yüklensinler ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından da [yüklensinler]. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!”.
وَتَخْصِيصُ الْمُتْرَفِينَ بِالتَّعْذِيبِ مَعَ أَنَّ شَأْنَ الْعَذَابِ الْإِلَهِيِّ إِنْ كَانَ دُنْيَوِيًّا أَنْ يَعُمَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ الْمُتْرَفِينَ هُمْ سَبَبُ نُزُولِ الْعَذَابِ بِالْعَامَّةِ، وَلِأَنَّ الْمُتْرَفِينَ هُمْ أَشَدُّ إِحْسَاسًا بِالْعَذَابِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْتَادُوا مَسَّ الضَّرَّاءِ وَالْآلَامِ. وَقَدْ عُلِمَ مَعَ ذَلِكَ أَنَّ الْعَذَابَ يَعُمُّ جَمِيعَهُمْ مِنْ قَوْلِهِ: إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ فَإِنَّ الضَّمِيرَيْنِ فِي إِذا هُمْ ويَجْأَرُونَ عَائِدَانِ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ مُتْرَفِيهِمْ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ إِلَى قَوْلِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ فَإِنَّ ذَلِكَ كَانَ مِنْ عَمَلِ جَمِيعِهِمْ.
Şayet dünyevi ise ilahi azabın bütün insanları kuşatması adet olduğu halde azabın mütreflere tahsis edilmesi, avamın başına azabın inmesine mütreflerin sebep olduğuna ve mütreflerin sıkıntı ve acılara dokunmaya alışık olmadıkları için azabı en şiddetli hissedenler olduğuna bir işarettir. Bununla birlikte azabın hepsini kapsadığı { إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ } kavlinden anlaşılmıştır; zira { إِذا هُمْ } ve { يَجْأَرُونَ } ifadelerindeki iki zamir, { قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ } kavlinden { سامِراً تَهْجُرُونَ } kavline kadarki ifadenin karinesiyle { مُتْرَفِيهِمْ } zamirinin döndüğü yere dönmektedir; çünkü bu, onların hepsinin yaptığı bir ameldir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْمُتْرَفِينَ جَمِيعَ الْمُشْرِكِينَ فَتَكُونُ الْإِضَافَةُ بَيَانِيَّةً وَيَكُونَ ذِكْرُ الْمُتْرَفِينَ تَهْوِيلًا فِي التَّهْدِيدِ تَذْكِيرًا لَهُمْ بِأَنَّ الْعَذَابَ
Mütreflerden kastın bütün müşrikler olması da caizdir; bu durumda tamlama beyaniyye olur ve mütreflerin zikredilmesi, azabın
يُزِيلُ عَنْهُمْ تَرَفَهُمْ فَقَدْ كَانَ أَهْلُ مَكَّةَ فِي تَرَفٍ وَدَعَةٍ إِذْ كَانُوا سَالِمِينَ مِنْ غَارَاتِ الْأَقْوَامِ لِأَنَّهُمْ أَهْلُ الْحَرَمِ الْآمِنِ وَكَانُوا تُجْبَى إِلَيْهِمْ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ وَكَانُوا مُكَرَّمِينَ لَدَى جَمِيعِ الْقَبَائِلِ، قَالَ الْأَخْطَلُ:
onların refahını ellerinden alacağını hatırlatarak tehdidi dehşet verici kılmak için olur. Nitekim Mekkeliler güvenli Harem ehli oldukları için kabilelerin baskınlarından emindiler, her şeyin ürünleri onlara toplanıp getirilirdi ve bütün kabileler nezdinde saygın kimselerdi; dolayısıyla refah ve huzur içindeydiler. el-Ahtal şöyle demiştir:
فَأَمَّا النَّاسُ مَا حَاشَا قُرَيْشًا ... فَإِنَّا نَحْنُ أَفْضَلُهُمْ فِعَالَا
İnsanlara gelince -Kureyş müstesna-, şüphesiz biz iş ve davranış bakımından onların en üstünüyüz.
وَكَانَتْ أَرْزَاقُهُمْ تَأْتِيهِمْ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ قَالَ تَعَالَى: الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ
Rızıkları onlara her yerden gelirdi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ
مِنْ خَوْفٍ
{ مِنْ خَوْفٍ } “ve onları korkudan [emin kıldı]”
[قُرَيْش: ٤] ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: حَتَّى إِذَا أَخَذْنَاهُمْ وَهُمْ فِي تَرَفِهِمْ، كَقَوْلِهِ: وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا [المزمل: ١١] .
[Kureyş: 4] “O ki, onları açlıktan doyurdu ve onları korkudan emin kıldı”; bu durumda mana şöyle olur: "Nihayet onlar refahları içindeyken onları yakaladığımız zaman", tıpkı şu kavlinde olduğu gibi: { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا } [Müzzemmil: 11] “O nimet sahibi yalanlayıcıları bana bırak ve onlara biraz mühlet ver”.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حُلُولَ الْعَذَابِ بِالْمُتْرَفِينَ خَاصَّةً، أَيْ بِسَادَتِهِمْ وَصَنَادِيدِهِمْ وَهُوَ عَذَابُ السَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ فَإِنَّهُ قُتِلَ يَوْمَئِذٍ كُبَرَاءُ قُرَيْشٍ وَهُمْ أَصْحَابُ الْقَلِيبِ. قَالَ شَدَّادُ ابْن الْأَسْوَدِ:
Kastın, azabın özellikle mütreflerin yani onların efendilerinin ve ileri gelenlerinin başına inmesi olması da caizdir ki bu da Bedir günü kılıç azabıdır; nitekim o gün Kureyş'in ileri gelenleri öldürülmüştür ve onlar [Bedir'deki] kuyu (kalîb) ehlidir. Şeddâd b. el-Esved şöyle demiştir:
وَمَاذَا بِالْقَلِيبِ قَلِيبِ بَدْرٍ ... مِنَ الشِّيزَى تُزَيَّنُ بِالسَّنَامِ
Bedir kuyusunda, o kuyuda kimler var bir bilsen! Hörgüç [eti] ile süslenen şîzâ (ahşap yemek) çanaklarının [sahipleri]...
وَمَاذَا بِالْقَلِيبِ قَلِيبِ بَدْرٍ ... مِنَ الْقَيْنَاتِ وَالشَّرْبِ الْكِرَامِ
Bedir kuyusunda, o kuyuda kimler var bir bilsen! Şarkıcı cariyelerin ve cömert içki meclisi arkadaşlarının [sahipleri]...
يَعْنِي مَا ضُمِّنَهُ الْقَلِيبُ مِنْ رِجَالٍ كَانَتْ سَجَايَاهُمُ الْإِطْعَامَ وَالطَّرَبَ وَاللَّذَّاتِ.
Yani kuyunun içine doldurulan, huyları yemek yedirmek, eğlence ve zevkler olan adamları kastediyor.
وَضَمِيرُ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ عَائِدٌ إِلَى غَيْرِ الْمُتْرَفِينَ لِأَنَّ الْمُتْرَفِينَ قَدْ هَلَكُوا فَالْبَقِيَّةُ يَجْأَرُونَ مِنَ التَّلَهُّفِ عَلَى مَا أَصَابَ قَوْمَهُمْ وَالْإِشْفَاقِ أَنْ يَسْتَمِرَّ الْقَتْلُ فِي سَائِرِهِمْ فَهُمْ يَجْأَرُونَ كُلَّمَا صُرِعَ وَاحِدٌ مِنْ سَادَتِهِمْ وَلِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ عَجِبُوا مِنْ تِلْكَ الْمُصِيبَةِ وَرَثُوا أَمْوَاتَهُمْ بِالْمَرَاثِي وَالنِّيَاحَاتِ.
Bu veche göre { إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ } kavlindeki zamir, mütreflerin dışındakilere döner; çünkü mütrefler helak olmuştur, geride kalanlar ise kavimlerinin başına gelenlere yanıp yakılarak ve öldürmenin kendilerinin geri kalanına da devam etmesinden korkarak feryat etmektedirler. Nitekim onlar efendilerinden biri yere serildikçe feryat ediyorlardı ve Mekkeliler bu musibete şaşıp kalmış, ölülerine ağıtlar ve feryatlarla mersiyeler dizmişlerdi.
ثُمَّ الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْعَذَابِ عَذَابٌ يَحِلُّ بِهِمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي هِيَ مَكِّيَّةٌ فَيَتَعَيَّنُ أَنَّ هَذَا عَذَابٌ مَسْبُوقٌ بِعَذَابٍ حَلَّ بِهِمْ قَبْلَهُ كَمَا يَقْتَضِيهِ قَوْله تَعَالَى بعد وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٧٦] الْآيَةَ.
Sonra zahir olan şudur ki, bu azaptan murat, Mekkî olan bu ayetin nüzulünden sonra gelecekte başlarına inecek olan bir azaptır; dolayısıyla bunun, Yüce Allah'ın daha sonra gelen { وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ } [Mü'minûn: 76] ayetinin gerektirdiği gibi kendisinden önce başlarına inen bir azapla öncelenmiş bir azap olması tayin eder.
وَلِذَا فَالْعَذَابُ الْمَذْكُورُ هُنَا عَذَابٌ هُدِّدُوا بِهِ، وَهُوَ إِمَّا عَذَابُ الْجُوعِ الثَّانِي الَّذِي أَصَابَ أَهْلَ مَكَّةَ بدعوة النبيء ﷺ بَعْدَ هِجْرَتِهِ. ذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا أَسْلَمَ ثُمَامَةُ بْنُ أُثَالٍ الْحَنَفِيُّ عَقِبَ سَرِيَّةِ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ إِلَى بَنِي كَلْبٍِِ
Bu yüzden burada zikredilen azap, kendisiyle tehdit edildikleri bir azaptır. Bu da ya Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hicretinden sonraki duası sebebiyle Mekkelilerin başına gelen ikinci açlık azabıdır. Şöyle ki, Hâlid b. Velîd'in Benî Kelb'e seriyyesinin ardından Sümâme b. Üsâl el-Hanefî Müslüman olduğunda
الَّتِي أَخَذَ فِيهَا ثُمَامَةَ أَسِيرًا وَأَسْلَمَ فَمَنَعَ صُدُورَ الْمِيرَةِ مِنْ أَرْضِ قَوْمِهِ بِالْيَمَامَةِ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ وَكَانَتِ الْيَمَامَةُ مَصْدَرَ أَقْوَاتِهِمْ حَتَّى سُمِّيَتْ رِيفَ أَهْلِ مَكَّةَ فَأَصَابَهُمْ جُوعٌ حَتَّى أَكَلُوا الْعِلْهِزَ وَالْجِيَفَ سَبْعَ سِنِينَ، وَإِمَّا عَذَابُ السَّيْفِ الَّذِي حَلَّ بِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ.
-ki bu seriyyede Sümâme esir alınmış ve Müslüman olmuştu- kendi kavminin yurdu olan Yemâme'den Mekke ehline erzak gönderilmesini engelledi. Yemâme ise Mekke ehlinin zahire ambarı (rifi) diye adlandırılacak kadar onların erzak kaynağıydı; derken başlarına öyle bir açlık geldi ki yedi yıl boyunca ilhız ve leş yediler; ya da Bedir günü başlarına inen kılıç azabıdır.
وَقِيلَ إِنَّ هَذَا الْعَذَابَ عَذَابٌ وَقَعَ قَبْلَ نُزُولِ الْآيَةِ وَتَعَيَّنَ أَنَّهُ عَذَابُ الْجُوعِ الَّذِي أَصَابَهُمْ أَيَّامَ مقَام النبيء ﷺ فِي مَكَّةَ ثُمَّ كَشَفَهُ اللَّهُ عَنْهُمْ بِبَرَكَةِ نبيه وسلامة للْمُؤْمِنين، وَذَلِكَ الْمَذْكُورُ فِي سُورَةِ الدُّخَانِ [١٢] رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ.
Bu azabın ayetin nüzulünden önce vuku bulmuş bir azap olduğu da söylenmiştir; bu takdirde onun, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'de ikamet ettiği günlerde başlarına gelen, sonra da Allah'ın peygamberinin bereketiyle ve müminlerin selameti için onlardan kaldırdığı açlık azabı olduğu belirlenir. Bu da Duhan Suresi'nde [12] zikredilen { رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ } “Rabbimiz! Bizden azabı kaldır, doğrusu biz müminleriz” ayetidir.
وَقِيلَ الْعَذَابُ عَذَابُ الْآخِرَةِ. وَيُبْعِدُ هَذَا الْقَوْلَ أَنَّهُ سَيُذْكَرُ عَذَابُ الْآخِرَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ... الْآيَاتِ إِلَى قَوْلِهِ: إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩- ١١٤] كَمَا سَتَعْلَمُهُ.
Azabın ahiret azabı olduğu da söylenmiştir. Bu görüşü uzak kılan husus, Yüce Allah'ın { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ } ayetlerinden { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } [Mü'minûn: 99-114] kavline kadar ileride ahiret azabının zikredilecek olmasıdır; nitekim bunu öğreneceksin.
وَتَجِيءُ مِنْهُ وُجُوهٌ مِنَ الْوُجُوهِ الْمُتَقَدِّمَةِ لَا يَخْفَى تَقْرِيرُهَا.
Bundan, yukarıda geçen veçihlerden bazısı ortaya çıkar ki bunların izahı gizli değildir.
وَمَعْنَى يَجْأَرُونَ يَصْرُخُونَ وَمَصْدَرُهُ الْجَأْرُ. وَالِاسْمُ الْجُؤَارُ بِضَمِّ الْجِيمِ وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ شِدَّةِ أَلَمِ الْعَذَابِ بِحَيْثُ لَا يَسْتَطِيعُونَ صَبْرًا عَلَيْهِ فَيَصْدُرُ مِنْهُمْ صُرَاخُ التَّأَوُّهِ وَالْوَيْلِ وَالثُّبُورِ.
{ يَجْأَرُونَ } kelimesinin anlamı "feryat ederler, bağırırlar" demektir; masdarı ce'r (الْجَأْر), ismi ise cimin zammesiyle cu'âr (الْجُؤَار) şeklindedir. Bu, azap acısının ona sabredemeyecekleri kadar şiddetli olmasından kinayedir; böylece onlardan inleme, eyvahlar ve helak feryatları sadır olur.
وَجُمْلَةُ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ مَا قَبْلَهَا وَمَا تَفَرَّعَ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ: أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٨] وَهِيَ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ تَقُولُ لَهُمْ: لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ.
{ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ } “Bugün feryat edip yalvarmayın” cümlesi, öncesi ile kendisinden dallanan { أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ } [Mü'minûn: 68] kavli arasında mu'tarızadır (ara cümledir) ve hazfedilmiş bir sözün mekulüdür (söylenen sözüdür); yani onlara "Bugün feryat edip yalvarmayın" denilir.
وَهَذَا الْقَوْلُ كَلَامٌ نَفْسِيٌّ أَعْلَمَهُمُ اللَّهُ بِهِ لِتَخْوِيفِهِمْ مِنْ عَذَابٍ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ حِينَ حُلُولِهِ جُؤَارٌ إِذْ لَا مُجِيبَ لِجُؤَارِهِمْ وَلَا مُغِيثَ لَهُمْ مِنْهُ إِذْ هُوَ عَذَابٌ خَارِجٌ عَنْ مَقْدُورِ النَّاسِ لَا يَطْمَعُ أَحَدٌ فِي تَوَلِّي كَشْفِهِ. وَهَذَا تَأْيِيسٌ لَهُمْ مِنَ
Bu söz, başlarına geldiğinde hiçbir feryadın kendilerine fayda vermeyeceği bir azaptan onları korkutmak için Allah'ın kendilerine bildirdiği nefsî bir kelamdır. Zira feryatlarına icabet eden olmadığı gibi onları bundan kurtaracak bir yardımcı da yoktur; çünkü bu, insanların gücünü aşan ve hiç kimsenin onu ortadan kaldırmayı üstlenmeye cesaret edemeyeceği bir azaptır. Bu ise onların
النَّجَاةِ مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي هُدِّدُوا بِهِ. وَإِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِالْعَذَابِ عَذَابَ الْآخِرَةِ فَالْقَوْلُ لَفْظِيٌّ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ قَطْعُ طَمَاعِيَتِهِمْ فِي النَّجَاةِ.
tehdit edildikleri azaptan kurtulmaktan ümitsiz kılmaktır. Şayet azaptan murat ahiret azabı ise, söz lafzidir ve bundan maksat onların kurtuluşa dair umutlarını kesmektir.
وَالنَّهْيُ عَنِ الْجُؤَارِ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى التَّسْوِيَةِ. وَوُرُودُ النَّهْيِ فِي مَعْنَى التَّسْوِيَةِ مَقِيسٌ عَلَى وُرُودِ الْأَمْرِ فِي التَّسْوِيَةِ. وَعَثَرْتُ عَلَى اجْتِمَاعِهِمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ [الطّور: ١٦] .
Feryat etmekten nehiy (yasaklama), tesviye (eşitlik) manasında kullanılmıştır. Nehyin tesviye manasında gelmesi, emrin tesviye için gelmesine kıyas edilmiştir. İkisinin bir arada bulunuşuna Yüce Allah'ın şu kavlinde rastladım: { فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ } [Tûr: 16] “Artık ister sabredin ister sabretmeyin, sizin için birdir”.
وَجُمْلَةُ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي التَّسْوِيَةِ، أَيْ لَا تَجْأَرُوا إِذْ لَا جَدْوَى لِجُؤَارِكُمْ إِذْ لَا يَقْدِرُ مُجِيرٌ أَنْ يُجِيرَكُمْ مِنْ عَذَابِنَا، فَمَوْقِعُ (إِنَّ) إِفَادَةُ التَّعْلِيلِ لِأَنَّهَا تُغْنِي غِنَاءَ فَاءِ التَّفْرِيعِ.
{ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ } “Şüphesiz siz bizden yardım göremeyeceksiniz” cümlesi, tesviye için kullanılan nehyin illetidir (gerekçesidir); yani "Feryat etmeyin, zira feryadınızın hiçbir faydası yoktur; çünkü hiçbir sığınak sizi bizim azabımızdan korumaya güç yetiremez." Burada "inne"nin (إِنَّ) konumu ta'lil (gerekçe) bildirmektir; zira o, tefri' fâ'sının yerini tutar.
وَضُمِّنَ تُنْصَرُونَ مَعْنَى النَّجَاةِ فَعُدِّيَ الْفِعْلُ بِ (مِنْ) ، أَيْ لَا تَنْجُونَ مِنْ عَذَابِنَا. فَثَمَّ مُضَافٌ مَحْذُوفٌ بَعْدَ (مِنْ) ، وَحَذْفُ الْمُضَافِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ شَائِعٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ.
{ تُنْصَرُونَ } fiili kurtulma manasını tazammun ettiği için "min" (مِنْ) ile geçişli kılınmıştır; yani "Bizim azabımızdan kurtulamazsınız". Dolayısıyla "min"den sonra mahzuf bir muzaf vardır ve böyle bir makamda muzafın hazfi kullanımda yaygındır.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلِاهْتِمَامِ بِجَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى وَلِرِعَايَةِ الْفَاصِلَةِ.
Mecrurun öne geçirilmesi, Yüce Allah tarafına ihtimam göstermek ve fasılaya riayet etmek içindir.
وَقَوْلُهُ: قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ اسْتِئْنَافٌ. وَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّنْدِيمِ وَالتَّلْهِيفِ. وَإِنَّمَا لَمْ تُعْطَفِ الْجُمْلَةُ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ لِقَصْدِ إِفَادَةِ مَعْنَى بِهَا غَيْرِ التَّعْلِيلِ إِذْ لَا كَبِيرَ فَائِدَةٍ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ عِلَّتَيْنِ.
Onun { قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ } “Ayetlerim size okunurdu” kavli isti'nâftır (yeni bir başlangıçtır). Haber ise pişman ettirme ve hayıflandırma (nedamet duyurma) manasında kullanılmıştır. Cümlenin { إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ } “Şüphesiz siz bizden yardım göremeyeceksiniz” cümlesine atfedilmemesi, ta'lil (gerekçe bildirme) dışında bir mana ifade etmeyi kastetmek içindir; zira iki illetin (gerekçenin) bir arada toplanmasında büyük bir fayda yoktur.
وَالْآيَاتُ هُنَا هِيَ آيَاتُ الْقُرْآنِ بِقَرِينَةِ تُتْلى إِذِ التِّلَاوَةُ الْقِرَاءَةُ.
Buradaki ayetler, { تُتْلى } “okunurdu” karinesiyle Kur'an ayetleridir; zira tilavet, kıraattir (okumaktır).
وَالنُّكُوصُ: الرُّجُوعُ مِنْ حَيْثُ أَتَى، وَهُوَ الْفِرَارُ. وَالْأَعْقَابُ: مُؤَخَّرُ الْأَرْجُلِ.
Nükûs (نُكُوص), geldiği yere geri dönmektir ki bu da firardır (kaçmaktır). A'kâb (أَعْقَاب) ise ayakların arka kısımlarıdır (topuklardır).
وَالنُّكُوصُ هُنَا تَمْثِيلٌ لِلْإِعْرَاضِ وَذِكْرُ الْأَعْقَابِ تَرْشِيحٌ لِلتَّمْثِيلِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Buradaki nükûs, yüz çevirmenin bir temsilidir; ökçelerin (topukların) zikredilmesi ise temsili güçlendirmek (terşih) içindir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavlinde daha önce geçmişti:
فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٤٨] .
Enfâl Suresi'nde: { فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ } [Enfâl: 48] “İki topluluk birbirini görünce gerisin geri döndü”.
وَذُكِرَ فِعْلُ (كُنْتُمْ) لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ شَأْنُهُمْ. وَذُكِرَ الْمُضَارِعُ لِلدَّلَالَةِ على التكرر فَلذَلِك خُلُقٌ مِنْهُمْ مُعَادٌ مَكْرُورٌ.
{ كُنْتُمْ } fiili, bunun onların sürekli bir hâli olduğuna delalet etmek için zikredilmiştir. Muzari fiil ise tekrarlandığına delalet etmek için zikredilmiştir; zira bu, onlardan defalarca tekrarlanan yerleşik bir ahlaktır.
وَضَمِيرُ بِهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا عَلَى الْآيَاتِ لِأَنَّهَا فِي تَأْوِيلِ الْقُرْآنِ فَيَكُونَ مُسْتَكْبِرِينَ بِمَعْنَى مُعْرِضِينَ اسْتِكْبَارًا وَيَكُونَ الْبَاءُ بِمَعْنَى (عَنْ) ، أَوْ ضُمِّنَ مُسْتَكْبِرِينَ مَعْنَى سَاخِرِينَ فَعُدِّيَ بِالْبَاءِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى تَضْمِينِهِ.
{ بِهِ } zamirinin ayetlere raci olması caizdir; çünkü onlar Kur'an tevilindedir (manasındadır). Bu takdirde { مُسْتَكْبِرِينَ }, kibirlenerek yüz çevirenler manasında olur ve bâ (بِ) harf-i ceri "an" (عَنْ) manasında bulunur; yahut { مُسْتَكْبِرِينَ } lafzına alay edenler (sâhirîn) manası tazammun ettirilmiş ve bu tazammuna işaret etmek üzere bâ ile müteaddi kılınmıştır (geçişli yapılmıştır).
وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ لِلْبَيْتِ أَوِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنْ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ ذِكْرٌ لِأَنَّهُ حَاضِرٌ فِي الْأَذْهَانِ فَلَا يُسْمَعُ ضَمِيرٌ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ مَعَادٌ إِلَّا وَيُعْلَمُ أَنَّهُ الْمَقْصُودُ بِمَعُونَةِ السِّيَاقِ لَا سِيَّمَا وَقَدْ ذُكِرَتْ تِلَاوَةُ الْآيَاتِ عَلَيْهِمْ. وَإِنَّمَا كَانَ النبيء ﷺ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِ الْقُرْآنِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِذْ هُوَ مُجْتَمَعُهُمْ. فَتَكُونُ الْبَاءُ لِلظَّرْفِيَّةِ. وَفِيهِ إِنْحَاءٌ عَلَيْهِمْ فِي اسْتِكْبَارِهِمْ.
Zamir daha önce zikredilmemiş olsa bile Beyt'e veya Mescid-i Haram'a raci olması da caizdir; çünkü o zihinlerde hazırdır. Öncesinde mercii bulunmayan bir zamir işitildiğinde, bilhassa ayetlerin onlara tilavet edilişi zikredilmişken, siyakın yardımıyla kastedilenin o olduğu hemen anlaşılır. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an ayetlerini onlara ancak toplanma yerleri olan Mescid-i Haram'da okurdu. Bu durumda bâ zarfiyet bildirir. Bunda onların kibirlenmelerine yönelik bir kınama vardır.
وَفِي كَوْنِ اسْتِكْبَارِهِمْ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ أَنْ يَكُونَ مَظْهَرًا لِلتَّوَاضُعِ وَمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، فَالِاسْتِكْبَارُ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي شَأْنُ الْقَائِمِ فِيهِ أَنْ يَكُونَ قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا أَشْنَعُ اسْتِكْبَارٍ.
Kibirlenmelerinin, Allah'ın tevazu ve ahlak güzelliklerinin bir tezahürü olmasını emrettiği o mekânda gerçekleşmiş olması hususunda da [bir kınama vardır]; nitekim orada bulunan kimsenin şanının Allah'a boyun eğen (kânit) bir muvahhid (hanif) olmak olduğu bir mekânda kibirlenmek, kibirlenmelerin en çirkinidir.
وَعَنْ مُنْذِرِ بْنِ سَعِيدٍ الْبَلُّوطِيِّ الْأَنْدَلُسِيِّ قَاضِي قُرْطُبَةٍ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ بِهِ للنبيء ﷺ وَالْبَاءُ حِينَئِذٍ لِلتَّعْدِيَةِ، وَتَضْمِينُ مُسْتَكْبِرِينَ مَعْنَى مُكَذِّبِينَ لِأَنَّ اسْتِكْبَارَهُمْ هُوَ سَبَبُ التَّكْذِيبِ.
Kurtuba Kadısı Endülüslü Münzir b. Saîd el-Ballûtî'den nakledildiğine göre { بِهِ } kavlindeki zamir Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem aittir; bu durumda bâ ta'diye (geçişlilik) içindir ve { مُسْتَكْبِرِينَ } lafzı yalanlayanlar manasını tazammun etmiştir, zira onların kibirlenmeleri yalanlamanın sebebidir.
وسامِراً حَالٌ ثَانِيَةٌ مِنْ ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ، أَيْ حَالَ كَوْنِكُمْ سَامِرِينَ. وَالسَّامِرُ:
{ وسامِراً } “geceleyin toplanıp sohbet ederek” lafzı, muhatap zamirinden ikinci haldir; yani gece sohbet edenler olduğunuz halde. Sâmir (السَّامِرُ):
اسْمٌ لِجَمْعِ السَّامِرِينَ، أَيِ الْمُتَحَدِّثِينَ فِي سَمَرِ اللَّيْلِ وَهُوَ ظُلْمَتُهُ، أَوْ ضَوْءُ قَمَرِهِ. وَأُطْلِقَ السَّمَرُ عَلَى الْكَلَامِ فِي اللَّيْلِ، فَالسَّامِرُ كَالْحَاجِّ وَالْحَاضِرِ وَالْجَامِلِ بِمَعْنَى الْحُجَّاجُ وَالْحَاضِرِينَ وَجَمَاعَةُ الْجُمَّالِ. وَعِنْدِي أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ سامِراً مُرَادًا مِنْهُ مَجْلِسُ السَّمَرِ حَيْثُ يَجْتَمِعُونَ لِلْحَدِيثِ لَيْلًا وَيَكُونُ نَصْبُهُ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ فِي سَامِرِكُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ [العنكبوت: ٢٩] .
Sâmirîn'in (gece sohbet edenlerin), yani gecenin karanlığında veya ay ışığında konuşanların çoğulunun ismidir (ism-i cemdir). Semer (سَمَر), geceleyin yapılan konuşmaya denmiştir. Dolayısıyla sâmir (السَّامِرُ); hüccâc (hacılar), hâzırûn (hazır bulunanlar) ve cemâatü'l-cümmâl (deveciler cemaati) manasındaki el-hâcc (الْحَاجّ), el-hâzır (الْحَاضِر) ve el-câmil (الْجَامِل) gibidir. Bana göre { سامِراً } lafzından, geceleyin konuşmak üzere toplandıkları gece meclisinin murat edilmiş olması ve nasbının da car harfinin hazfiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) yapılmış olması caizdir; yani "gece meclisinizde" demektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ } [Ankebût: 29] “Ve meclisinizde münkeri işliyorsunuz”.
وتَهْجُرُونَ بِضَمِّ التَّاءِ وَسُكُونِ الْهَاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ مُضَارِعُ أَهْجَرَ: إِذَا
Nâfi' kıraatinde { تَهْجُرُونَ } [lafzı], tâ'nın dammesi, he'nin sükûnu ve cim'in kesresiyle (tühcirûn şeklinde), şu durumda ehcere (أَهْجَرَ) fiilinin muzarisidir:
قَالَ الْهُجْرُ بِضَمِّ الْهَاءِ وَسُكُونِ الْجِيمِ وَهُوَ اللَّغْوُ والسب وَالْكَلَام السيء. وَقَرَأَ بَقِيَّةُ الْعَشَرَةِ بِفَتْحِ التَّاءِ مِنْ هَجَرَ إِذَا لَغَا. وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِ سامِراً، أَيْ فِي حَالِ كَوْنِكُمْ مُتَحَدِّثِينَ هَجْرًا وَكَانَ كُبَرَاءُ قُرَيْشٍ يَسْمُرُونَ حَوْلَ الْكَعْبَةِ يَتَحَدَّثُونَ بِالطَّعْنِ فِي الدِّينِ وَتَكْذيب الرَّسُول ﷺ.
Hücr (he'nin dammesi ve cim'in sükûnuyla: الْهُجْر), yani boş söz, sövme ve kötü söz söylediğinde [kullanılır]. On kıraat imamının geri kalanı ise boş söz söyledi (lağâ) anlamındaki hecere (هَجَرَ) fiilinden [türeyen] tâ'nın fethasıyla (tehcurûn şeklinde) okumuştur. Cümle, { سامِراً } için sıfat konumundadır; yani hezeyan ve çirkin sözler konuşur vaziyette olduğunuz halde. Kureyş'in ileri gelenleri Kâbe'nin etrafında gece sohbetleri yapar, dine dil uzatarak ve Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayarak konuşurlardı.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٦٨ إِلَى ٧٠]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 68-70]
أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩) أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٠)
{ أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩) أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٠) } “Onlar o sözü (Kur'an'ı) hiç düşünmediler mi, yoksa kendilerine önceki atalarına gelmemiş olan bir şey mi geldi? (68) Yoksa peygamberlerini tanımadılar da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar? (69) Yoksa onda bir delilik olduğunu mu söylüyorlar? Hayır, o kendilerine hakkı getirdi; fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar. (70)”
الْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الْكَلَامِ عَلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ وَهُوَ قَوْلُهُ بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا إِلَى قَوْلِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٣- ٦٧] . وَهَذَا التَّفْرِيعُ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَجُمْلَةِ وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٧٥] .
Fâ (الْفَاءُ), sözü önceki söze, yani { بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا } kavlinden { سامِراً تَهْجُرُونَ } [Mü'minûn: 63-67] kavline kadar olan kısma bağlamak (tefri' etmek) içindir. Bu tefri' (bağlantı), { بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا } cümlesi ile { وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } [Mü'minûn: 75] “Eğer onlara acıyıp da başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, yine de azgınlıkları içinde bocalayıp dururlardı” cümlesi arasında mu'tarızadır (ara cümledir).
وَالْمُفَرَّعُ اسْتِفْهَامَاتٌ عَنْ سَبَبِ إِعْرَاضِهِمْ وَاسْتِمْرَارِ قُلُوبِهِمْ فِي غَمْرَةٍ إِلَى أَنْ يَحِلَّ بهم الْعَذَاب الْمَوْعُود لَهُ.
Tefri' edilen kısım ise yüz çevirmelerinin ve kendilerine vadedilen azap başlarına ininceye dek kalplerinin gaflet ve cehalet içinde süregitmesinin sebebine dair istifhamlardır (sorulardır).
وَهَذِهِ الِاسْتِفْهَامَاتُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التخطئة على طَريقَة الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ لِأَنَّ اتِّضَاحَ الْخَطَأِ يَسْتَلْزِمُ الشَّكَّ فِي صُدُورِهِ عَنِ الْعُقَلَاءِ فَيَقْتَضِي ذَلِكَ الشَّكُّ السُّؤَالَ عَنْ وُقُوعِهِ مِنَ الْعُقَلَاءِ.
Bu istifhamlar, mecâz-ı mürsel yoluyla yanılgı ve hatalarını ortaya koymak (tahti'e) maksadıyla kullanılmıştır; çünkü hatanın apaçık olması, onun akıl sahiplerinden sadır olmasında şüphe doğurmayı gerektirir; bu şüphe de onun akıl sahiplerinden vuku bulup bulmadığını sormayı iktiza eder.
وَمَآلُ مَعَانِي هَذِهِ الِاسْتِفْهَامَاتِ أَنَّهَا إِحْصَاءٌ لِمَثَارِ ضَلَالِهِمْ وَخَطَئِهِمْ وَلذَلِك خُصَّتْ بِذِكْرِ أُمُورٍ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ. وَكَذَلِكَ احْتِجَاجٌ عَلَيْهِمْ وَقَطْعٌ لِمَعْذِرَتِهِمْ وَإِيقَاظٌ لَهُمْ بِأَنَّ صِفَاتِ الرَّسُولِ كُلَّهَا دَالَّةٌ عَلَى صِدْقِهِ.
Bu istifhamların manalarının varacağı netice, onların sapıklık ve yanılgılarının kaynaklarını bir bir saymaktır; bu sebeple bu türden hususların zikredilmesi tahsis edilmiştir. Keza onlara karşı delil getirmek, mazeretlerini kesip atmak ve Peygamber'in bütün sıfatlarının onun doğruluğuna delalet ettiğine dair onları uyarmaktır.
فَالِاسْتِفْهَامُ الْأَوَّلُ: عَنْ عَدَمِ تَدَبُّرِهِمْ فِيمَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ وَهُوَ الْمَقْصُودُ بِالْقَوْلِ أَيِ الْكَلَامُ، قَالَ تَعَالَى: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ [النِّسَاء: ٨٢] . وَالتَّدَبُّرُ: إِعْمَالُ النَّظَرِ الْعَقْلِيِّ فِي دَلَالَاتِ الدَّلَائِلِ عَلَى مَا نُصِبَتْ لَهُ. وَأَصْلُهُ أَنَّهُ مِنَ النَّظَرِ فِي دُبُرِ الْأَمْرِ، أَيْ فِيمَا لَا يَظْهَرُ مِنْهُ للمتأمل بادىء ذِي بَدْءٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ
Birinci istifham: Kendilerine okunan Kur'an üzerinde etraflıca düşünmeyişleri (tedebbür etmeyişleri) hakkındadır ki "kavl" (söz/kelam) ile kastedilen de odur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } [Nisâ: 82] “Kur'an'ı etraflıca düşünmezler mi?”. Tedebbür (التَّدَبُّرُ): Delillerin vaz' edildikleri manalara delaletleri üzerinde aklî tefekkürü işletmektir. Aslı ise bir işin arkasına (dübürüne), yani ilk bakışta düşünen kimseye görünmeyen yönlerine bakmaktan gelir. Bu, Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } [Nisâ: 82] kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَوْ تَدَبَّرُوا قَوْلَ الْقُرْآنِ لَعَلِمُوا أَنَّهُ الْحَقُّ بِدَلَالَةِ إِعْجَازِهِ وَبِصِحَّةِ
Mana şudur: Şayet onlar Kur'an'ın sözünü etraflıca düşünselerdi, onun icazının delaletiyle ve
أَغْرَاضِهِ، فَمَا كَانَ اسْتِمْرَارُ عِنَادِهِمْ إِلَّا لِأَنَّهُمْ لَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ. وَهَذَا أَحَدُ الْعِلَلِ الَّتِي غَمَرَتْ بِهِمْ فِي الْكُفْرِ.
maksatlarının sıhhatiyle hak olduğunu anlarlardı. İnatlarının sürüp gitmesi, ancak o sözü tefekkür etmemelerinden (tedebbür etmeyişlerinden) kaynaklanmıştır. Bu da onları küfrün içine daldıran illetlerden (sebeplerden) biridir.
وَالِاسْتِفْهَامُ الثَّانِي: هُوَ الْمُقَدَّرُ بَعْدَ (أَمْ) وَقَوْلِهِ: أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ. فَ (أَمْ) حَرْفُ إِضْرَابٍ انْتِقَالِيٍّ مِنَ اسْتِفْهَامٍ إِلَى غَيْرِهِ وَهِيَ (أَمْ) الْمُنْقَطِعَةُ بِمَعْنَى (بَلْ) وَيَلْزَمُهَا تَقْدِيرُ اسْتِفْهَامٍ بَعْدَهَا لَا مَحَالَةَ. فَقَوْلُهُ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ تَقْدِيرُهُ: بَلْ أَجَاءَهُمْ.
İkinci istifham ise { أَمْ } edatından sonra ve { أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ } kavlindeki mukadder istifhamdır. "Em" (أَمْ), bir istifhamdan diğerine geçen intikali idrâb harfidir ve "bel" (بَلْ) manasındaki munkatı' em'dir; ardından kaçınılmaz olarak bir istifham takdir edilmesini gerektirir. Dolayısıyla { جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ } kavlinin takdiri "Bel ecâehüm" (بَلْ أَجَاءَهُمْ / Yoksa onlara geldi mi?) şeklindedir.
وَالْمَجِيءُ مَجَازٌ فِي الْإِخْبَارِ وَالتَّبْلِيغِ، وَكَذَلِكَ الْإِتْيَانُ.
Mecî' (مَجِيء / gelmek), haber verme ve tebliğ etmede mecazdır; ityân (إِتْيَان / gelmek) da böyledir.
وَ (مَا) الْمَوْصُولَةُ صَادِقَةٌ عَلَى دِينٍ. وَالْمَعْنَى: أَجَاءَهُمْ دِينٌ لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ وَهُوَ الدِّينُ الدَّاعِي إِلَى تَوْحِيدِ الْإِلَهِ وَإِثْبَاتِ الْبَعْثِ، وَلِذَلِكَ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ [الزخرف: ٢٢] . وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آباءَكُمْ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ [الزخرف: ٢٣، ٢٤] .
Mevsul olan "mâ" (مَا) bir dine sadıktır (din hakkında geçerlidir). Mana şudur: Yoksa onlara, önceki atalarına gelmemiş olan bir din mi geldi? Ki bu, Allah'ın birliğine (tevhide) ve yeniden dirilmeyi (ba'sı) ispata çağıran dindir; nitekim bu yüzden şöyle diyorlardı: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ } [Zuhruf: 22] “Biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izinden giderek doğruyu buluruz”. Bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آباءَكُمْ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } [Zuhruf: 23-24] “İşte böyle! Senden önce de bir memlekete hiçbir uyarıcı göndermedik ki onun refah şımartmış zenginleri 'Biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uyarız' demiş olmasınlar. [Uyarıcı] dedi ki: 'Ben size atalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğrusunu getirmiş olsam da mı?' Onlar: 'Doğrusu biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' dediler”.
ثُمَّ إِنَّهُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ ظَاهِرَ مَعْنَى الصِّلَةِ وَهِيَ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ مِنْ أَنَّ الدِّينَ الَّذِي جَاءَهُمْ لَا عَهْدَ لَهُمْ بِهِ، تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ فِي الْكَلَامِ تَهَكُّمٌ بِهِمْ إِذْ قَدْ أَنْكَرُوا دِينًا جَاءَهُمْ وَلَمْ يَسْبِقْ مَجِيئُهُ لَآبَاءِهُمْ. وَوَجْهُ التَّهَكُّمِ أَنَّ شَأْنَ كُلِّ رَسُولٍ جَاءَ بِدِينٍ أَنْ يَكُونَ دِينُهُ أُنُفًا وَلَوْ كَانَ لِلْقَوْمِ مِثْلُهُ لَكَانَ مَجِيئُهُ تَحْصِيلَ حَاصِلٍ.
Şayet sılanın zahiri manası murat ediliyorsa -ki o da { مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ } ifadesidir- yani kendilerine gelen dinin daha önce hiç bilmedikleri bir şey olması kastediliyorsa, sözde onlarla bir alay (tehekküm) bulunması gerekir; zira onlar kendilerine gelen ve daha önce atalarına gelmemiş olan bir dini inkâr etmişlerdir. Alayın yönü şudur: Bir din getiren her elçinin getirdiği dinin yeni (ünüf) olması tabiidir; şayet o kavmin elinde onun bir benzeri bulunsaydı, elçinin gelişi tahsil-i hâsıl (zaten var olanı elde etmek) olurdu.
وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الصِّلَةِ أَنَّهُ مُخَالِفٌ لِمَا كَانَ عَلَيْهِ آبَاؤُهُمْ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ مَعْنَى: لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ، كَانَ الْكَلَامُ مُجَرَّدَ تَغْلِيطٍ، أَيْ لَا اتِّجَاهَ لِكُفْرِهِمْ بِهِ لِأَنَّهُ مُخَالِفٌ لِمَا كَانَ عَلَيْهِ آبَاؤُهُمْ إِذْ لَا يَكُونُ الدِّينُ إِلَّا مُخَالِفًا لِلضَّلَالَةِ وَيَكُونُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ [الزخرف: ٢١، ٢٢] .
Şayet sıladan murat, onların atalarının üzerinde bulunduğu şeye muhalif olması ise -çünkü bu da "atalarına gelmemiş olan" manasındandır-, söz sırf bir yanılgıyı ortaya koyma (tağlît) olur; yani atalarının üzerinde bulunduğu şeye aykırı olduğu gerekçesiyle onu inkâr etmelerinin hiçbir haklı yönü yoktur, zira [hak] din ancak sapıklığa muhalif olur. Bu da Yüce Allah'ın şu kavlinin manasında olur: { أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ } [Zuhruf: 21-22] “Yoksa bundan önce onlara bir kitap verdik de ona mı sımsıkı sarılıyorlar? Hayır, dediler ki: 'Biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izinden giderek doğruyu buluruz'”.
وَأَمَّا الِاسْتِفْهَامُ الثَّالِثُ: الْمُقَدَّرُ بَعْدَ (أَمْ) الثَّانِيَةِ فِي قَوْلِهِ: أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُوَ اسْتِفْهَامٌ عَنْ عَدَمِ مَعْرِفَتِهِمُ الرَّسُولَ بِنَاءً عَلَى أَنَّ عَدَمَ الْمَعْرِفَةِ بِهِ هُوَ أَحَدُ احْتِمَالَيْنِ فِي شَأْنِهِمْ إِذْ لَا يَخْلُونَ عَنْ أَحَدِهِمَا، فَأَمَّا كَوْنُهُمْ يَعْرِفُونَهُ فَهُوَ الْمَظْنُونُ بِهِمْ فَكَانَ الْأَجْدَرُ بِالِاسْتِفْهَامِ هُوَ عَدَمُ مَعْرِفَتِهِمْ بِهِ إِذْ تُفْرَضُ كَمَا يُفْرَضُ الشَّيْءُ الْمَرْجُوحُ لِأَنَّهُ مَحَلُّ الِاسْتِغْرَابِ الْمُسْتَلْزِمِ لِلتَّغْلِيطِ فَإِنَّ رَمْيَهُمُ الرَّسُولَ بِالْكَذِبِ وَبِالسِّحْرِ وَالشِّعْرِ يُنَاسِبُ أَنْ لَا يَكُونُوا يَعْرِفُونَهُ مِنْ قَبْلُ، إِذِ الْعَارِفُ بِالْمَرْءِ لَا يَصِفُهُ بِمَا هُوَ مِنْهُ بَرِيءٌ، وَلِذَلِكَ تَفَرَّعَ عَلَى عَدَمِ
Üçüncü istifhama gelince: Bu, { أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ } kavlindeki ikinci { أَمْ } edatından sonra mukadder olandır. Bu, elçilerini tanımayışlarına dair bir istifhamdır; zira onu tanımamış olmaları onların durumundaki iki ihtimalden biridir ve onlar bu iki ihtimalden birinin dışında kalamazlar. Onu tanıyor olmaları kendileri hakkında zaten bilinen/beklenen durumdur; bu yüzden istifhama daha layık olanı, onu tanımamış olmalarıdır. Zira bu, yanılgıyı ortaya koymayı gerektiren yadırgama makamı olduğu için mercuh olan şeyin farz edildiği gibi farz edilir; nitekim onların Peygamber'i yalancılıkla, sihirle ve şiirle itham etmeleri, onu önceden tanımıyor olmalarına uygun düşer. Çünkü bir kimseyi tanıyan kişi, onu beri olduğu şeylerle nitelendirmez. Bundan dolayı onların
مَعْرِفَتِهِمْ إِنْكَارُهُمْ إِيَّاهُ، أَيْ إِنْكَارُهُمْ صِفَاتِهِ الْكَامِلَةَ.
tanımayışlarına onu inkâr etmeleri, yani onun kâmil sıfatlarını inkâr etmeleri terettüp etmiştir (bağlanmıştır).
فَتَعْلِيقُ ضَمِيرِ ذَاتِ الرَّسُولِ بِ مُنْكِرُونَ هُوَ مِنْ بَابِ إِسْنَادِ الْحُكْمِ إِلَى الذَّاتِ وَالْمُرَادُ صِفَاتُهَا مِثْلَ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النِّسَاء: ٢٣] . وَهَذِهِ الصِّفَاتُ هِيَ الصِّدْقُ وَالنَّزَاهَةُ عَنِ السِّحْرِ وَأَنَّهُ لَيْسَ فِي عِدَادِ الشُّعَرَاءِ.
Peygamber'in zâtına ait zamirin { مُنْكِرُونَ } lafzına taalluk etmesi, { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } [Nisâ: 23] “Size analarınız haram kılındı” ayetinde olduğu gibi, hükmün zâta isnat edilip sıfatlarının murat edilmesi kabilindendir. Bu sıfatlar ise doğruluk, sihirden beri (uzak) olmak ve şairler zümresinden bulunmamaktır.
وَلِلَّهِ دَرُّ أَبِي طَالِبٍ فِي قَوْلِهِ:
Ebû Tâlib şu sözünde ne güzel söylemiştir:
لَقَدْ عَلِمُوا أَنَّ ابْنَنَا لَا مُكَذَّبٌ ... لَدَيْنَا وَلَا يُعْزَى لِقَوْلِ الْأَبَاطِلِ
Onlar pekâlâ bildiler ki oğlumuz bizim yanımızda yalanlanmaz ... Ve batıl sözlerle itham edilmez.
وَقَالَ تَعَالَى فِيمَا أَمَرَ بِهِ رَسُولَهُ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ (أَيِ الْقُرْآنُ) أَفَلا تَعْقِلُونَ [يُونُس: ١٦] .
Yüce Allah, Peygamberi'ne emrettiği hususta şöyle buyurmuştur: { فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } (yani Kur'an'dan önce) [Yûnus: 16] “Ben bundan önce aranızda bir ömür boyu kalmıştım; hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”.
وَلَمَّا كَانَ الْبَشَرُ قَدْ يَعْرِضُ لَهُ مَا يَسْلُبُ خِصَالَهُ وَهُوَ اخْتِلَالُ عَقْلِهِ عُطِفَ عَلَى أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ قَوْلُهُ أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ، وَهُوَ الِاسْتِفْهَامُ الرَّابِعُ، أَيْ أَلَعَلَّهُمُ ادَّعَوْا أَنَّ رَسُولَهُمُ الَّذِي يَعْرِفُونَهُ قَدْ أُصِيبَ بِجُنُونٍ فَانْقَلَبَ صِدْقُهُ كَذِبًا.
İnsanın başına hasletlerini alıp götüren bir halin, yani akıl tutulmasının/bozukluğunun gelmesi mümkün olduğu için, { أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ } kavline dördüncü istifham olan { أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ } “Yoksa onda bir delilik olduğunu mu söylüyorlar?” kavli atfedilmiştir; yani yoksa onlar tanıdıkları elçilerinin cinnete uğradığını ve böylece doğruluğunun yalana dönüştüğünü mü iddia ettiler?
وَالْجِنَّةُ: الْجُنُونُ، وَهُوَ الْخَلَلُ الْعَقْلِيُّ الَّذِي يُصِيبُ الْإِنْسَانَ، كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ مِنْ مَسِّ الْجِنِّ.
Cinnet (جِنَّة), deliliktir (cünûn). O, insana isabet eden aklî bozukluktur ki bunun cin çarpmasından kaynaklandığına inanırlardı.
وَالْجِنَّةُ يُطْلَقُ عَلَى الْجِنِّ وَهُوَ الْمَخْلُوقَاتُ الْمُسْتَتِرَةُ عَنْ أَبْصَارِنَا كَمَا فِي قَوْلِهِ: مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ [النَّاس: ٦] . وَيُطْلَقُ الْجِنَّةُ عَلَى الدَّاءِ اللَّاحِقِ مِنْ إِصَابَةِ الْجِنِّ وَصَاحِبُهُ مَجْنُونٌ، وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا بِدَلِيلِ بَاءِ الْمُلَابَسَةِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ
Cinnet (الْجِنَّةُ) lafzı, gözlerimizden gizli olan varlıklar yani cinler hakkında da kullanılır; nitekim { مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ } [Nâs: 6] “Gerek cinlerden gerekse insanlardan” kavlinde böyledir. Cinnet lafzı, cin çarpmasından kaynaklanan hastalık için de kullanılır ve bu hastalığa tutulana mecnun denir; mülâbese bâ'sının delaletiyle burada murat edilen de budur. Bu, Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsirinde daha önce geçmişti:
تَعَالَى أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٨٤] . وَهُمْ لَمْ يَظُنُّوا بِهِ الْجُنُونَ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَهُ بِأَلْسِنَتِهِمْ بُهْتَانًا. وَلَيْسَ الْقَوْلُ بِأَلْسِنَتِهِمْ هُوَ مَصَبُّ الِاسْتِفْهَامِ. ثُمَّ قَدْ نُقِضَ مَا تَسَبَّبَ عَلَى مَا اخْتَلَقُوهُ فَجِيءَ بِحَرْفِ الْإِضْرَابِ فِي الْخَبَرِ فِي مَعْنَى الِاسْتِدْرَاكِ وَهُوَ (بَلْ) .
A'râf Suresi'nde: { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ } [A'râf: 184] “Onlar düşünmediler mi ki arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur?”. Onlar onun deli olduğunu sanmıyorlardı; fakat bunu dilleriyle iftira ederek söylüyorlardı. Dilleriyle söylemiş olmaları istifhamın asıl hedefi değildir. Sonra uydurdukları şeye dayandırdıkları iddia boşa çıkarılmış ve haberde istidrak manasında bir idrâb harfi getirilmiştir ki o da { بَلْ } “Hayır/Bilakis” edatıdır.
وَالْحَقُّ: الثَّابِتُ فِي الْوَاقِعِ وَنَفْسِ الْأَمْرِ، يَكُونُ فِي الذَّوَاتِ وَأَوْصَافِهَا. وَفِي الْأَجْنَاسِ، وَفِي الْمَعَانِي، وَفِي الْأَخْبَارِ. فَهُوَ ضِدُّ الْكَذِبِ وَضِدُّ السِّحْرِ وَضِدُّ الشِّعْرِ، فَمَا جَاءَهُمْ بِهِ النبيء ﷺ مِنَ الْأَخْبَارِ وَالْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي كُلُّهُ مَلَابِسٌ لِلْحَقِّ، فَبَطَلَ بِهَذَا مَا قَالُوهُ فِي الْقُرْآنِ وَفِي الرَّسُول ﵊ مَقَالَةُ مَنْ لَمْ يَتَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ وَمَنْ لَمْ يُرَاعُوا إِلَّا مُوَافَقَةَ مَا كَانَ عَلَيْهِ آبَاؤُهُمُ الْأَوَّلُونَ وَمَنْ لَمْ يَعْرِفُوا حَالَ رَسُولِهِمُ الَّذِي هُوَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمَقَالَةُ مَنْ يَرْمِي بِالْبُهْتَانِ فَنَسَبُوا الصَّادِقَ إِلَى التَّلْبِيسِ وَالتَّغْلِيطِ.
Hak (الْحَقُّ): Vakıada ve işin aslında sabit olan şeydir; zatlarda ve onların niteliklerinde, cinslerde, manalarda ve haberlerde bulunur. Dolayısıyla o yalanın, sihrin ve şiirin zıddıdır. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onlara getirdiği haberler, emirler ve yasakların tamamı hakkı barındırmaktadır. Böylece Kur'an'ı tedebbür etmeyenlerin, ancak önceki atalarının üzerinde bulunduğu şeye uygunluğu gözetenlerin, kendilerinden biri olan elçilerinin halini bilmeyenlerin ve iftira atıp doğru olanı aldatmaya ve yanıltmaya nispet eden kimselerin Kur'an ve Elçi aleyhisselâm hakkında söyledikleri sözler bâtıl olmuştur.
فَالْحَقُّ الَّذِي جَاءَهُمْ بِهِ النَّبِيءُ أَوَّلُهُ إِثْبَاتُ الْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى وَإِثْبَاتُ الْبَعْثِ وَمَا يَتْبَعُ
Peygamber'in onlara getirdiği hakkın ilki; Yüce Allah'ın birliğini (vahdaniyeti) ispat, yeniden dirilişi (ba'sı) ispat ve buna bağlı
ذَلِكَ مِنَ الشَّرَائِعِ النَّازِلَةِ بِمَكَّةَ، كَالْأَمْرِ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ، وَالِاعْتِرَافِ لِلْفَاضِلِ بِفَضْلِهِ. وَزَجْرِ الْخَبِيثِ عَنْ خُبْثِهِ، وَأُخُوَّةِ الْمُسْلِمِينَ، بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، وَالْمُسَاوَاةِ بَيْنَهُمْ فِي الْحَقِّ. وَمَنْعِ الْفَوَاحِشِ مِنَ الزِّنَى وَقَتْلِ الْأَنْفُسِ وَوَأْدِ الْبَنَاتِ وَالِاعْتِدَاءِ وَأَكْلِ الْأَمْوَالِ بِالْبَاطِلِ وَإِهَانَةِ الْيَتِيمِ وَالْمِسْكِينِ. وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنْ إِبْطَالِ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَمْرُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْعُدْوَانِ. والخلافة الَّتِي نشأوا عَلَيْهَا مِنْ عَهْدٍ قَدِيمٍ. فَكُلُّ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ يَوْمَئِذٍ هُوَ الْمُوَافِقُ لِمُقْتَضَى نِظَامِ الْعُمْرَانِ الَّذِي خَلَقَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْعَالَمَ فَهُوَ الْحَقُّ كَمَا قَالَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [الدُّخان: ٣٩] . وَلَمَّا كَانَ قَوْلُ الْكَاذِبِ وَقَوْلُ الْمَجْنُونِ الْمُخْتَصِّ بِهَذَا الَّذِي لَا يُشَارِكُهُمَا فِيهِ الْعُقَلَاءُ وَالصَّادِقُونَ غَيْرَ جَارِيَيْنِ عَلَى هَذَا الْحَقِّ كَانَ إِثْبَاتُ أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُول حَقٌّ نَقْضًا لِإِنْكَارِهِمْ صِدْقَهُ. وَلِقَوْلِهِمْ هُوَ مَجْنُونٌ كَانَ مَا بَعْدَ (بَلْ) نَقْضًا لِقَوْلِهِمْ.
olarak Mekke'de inen şeriatlerdir; namazın, zekâtın, sıla-i rahmin emredilmesi, fazilet sahibinin faziletinin ikrar edilmesi, kötünün kötülükten menedilmesi, Müslümanların birbirleriyle kardeşliği ve hak konusunda aralarındaki eşitlik gibi. Ayrıca zina, cana kıyma, kız çocuklarını diri diri gömme, haddi aşma, haksız yere malları yeme, yetimi ve yoksulu hor görme gibi fahiş kötülüklerin yasaklanması ve Cahiliye'nin düşmanlık ve eskiden beri üzerinde yetiştikleri anlaşmazlık türünden durumlarının iptal edilmesidir. O gün elçinin getirdiği her şey, Allah'ın âlemi üzerine yarattığı medeniyet düzeninin (nizâm-ı umran) gereğine uygun olandır; dolayısıyla o haktır; nitekim şöyle buyurmuştur: { مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } [Duhân: 39] “Biz onları ancak hak ile yarattık”. Yalancının ve delinin -akıl sahipleri ile doğru kimselerin kendilerine ortak olmadığı- bu duruma mahsus sözleri bu hakka uygun cereyan etmediği için, Elçi'nin getirdiği şeyin hak olduğunun ispatı, onların onun doğruluğunu inkâr etmelerini çürütmüştür. Onların "O delidir" sözlerine karşılık { بَلْ } “Hayır/Bilakis” edatından sonrası onların sözlerini boşa çıkarmıştır.
وَظَاهِرُ تَنَاسُقِ الضَّمَائِرِ يَقْتَضِي أَنَّ ضَمِيرَ أَكْثَرُهُمْ يَعُودُ إِلَى الْقَوْمِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٤] فَيَكُونُ الْمَعْنَى: أَكْثَرُ
Zamirlerin uyumunun zahiri, { أَكْثَرُهُمْ } zamirinin { فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ } [Mü'minûn: 54] “Artık sen onları gafletleri içinde bırak” kavlinde bahsedilen kavme raci olmasını iktiza eder. Bu takdirde mana şudur: En çok
الْمُشْرِكِينَ مِنْ قُرَيْشٍ كَارِهُونَ لِلْحَقِّ. وَهَذَا تَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ طِبَاعَهُمْ تَأْنَفُ الْحَقَّ الَّذِي يُخَالِفُ هَوَاهُمْ لِمَا تَخَلَّقُوا بِهِ مِنَ الشِّرْكِ وَإِتْيَانِ الْفَوَاحِشِ وَالظُّلْمِ وَالْكِبْرِ وَالْغَصْبِ وَأَفَانِينِ الْفَسَادِ، بَلْهَ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ فَسَادِ الِاعْتِقَادِ بِالْإِشْرَاكِ وَمَا يَتْبَعُهُ مِنَ الْأَعْمَالِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٣] ، فَلَا جَرَمَ كَانُوا بِذَلِكَ يَكْرَهُونَ الْحَقَّ لِأَنَّ جِنْسَ الْحَقِّ يُجَافِي هَذِهِ الطِّبَاعَ. وَمِنْ هَؤُلَاءِ أَبُو جَهْلٍ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ إِلَى قَوْلِهِ: لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا [الْأَنْعَام: ٥٢، ٥٣] .
Kureyş müşriklerinin çoğu haktan hoşlanmamaktadır. Bu, şirk, fuhşiyatı irtikâp etme, zulüm, kibir, gasp ve türlü fesatlar gibi edindikleri ahlaklar sebebiyle tabiatlarının kendi hevalarına aykırı olan haktan nefret ettiğinin onlar aleyhine bir tescilidir; şirk sebebiyle içinde bulundukları inanç bozukluğu ve buna bağlı amelleri ise zaten malumdur, nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ } [Mü'minûn: 63] “Onların bundan başka birtakım işleri de vardır ki, onlar bunları yapıp durmaktadırlar”. Hiç şüphesiz bu sebeple haktan hoşlanmıyorlardı; çünkü hakkın cinsi bu tabiatlara uzaktır. Bunlardan biri de Ebû Cehil'dir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } kavlinden { لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا } kavline kadar [En'âm: 52-53] “Sabah akşam Rablerine yalvaranları kovma ... 'Allah aramızdan şunlara mı lütufta bulundu?' desinler diye”.
وَإِنَّمَا أُسْنِدَتْ كَرَاهِيَةُ الْحَقِّ إِلَى أَكْثَرِهِمْ دُونَ جَمِيعِهِمْ إِنْصَافًا لِمَنْ كَانَ مِنْهُمْ مِنْ أَهْلِ الْأَحْلَامِ الرَّاجِحَةِ الَّذِينَ عَلِمُوا بُطْلَانَ الشِّرْكِ وَكَانُوا يَجْنَحُونَ إِلَى الْحَقِّ وَلَكِنَّهُمْ يُشَايِعُونَ طُغَاةَ قَوْمِهِمْ مُصَانَعَةً لَهُمْ وَاسْتِبْقَاءً عَلَى حُرْمَةِ أَنْفُسِهِمْ بِعِلْمِهِمْ أَنَّهُمْ إِنْ صَدَعُوا بِالْحَقِّ لَقُوا مِنْ طُغَاتِهِمُ الْأَذَى وَالِانْتِقَاصَ، وَكَانَ مِنْ هَؤُلَاءِ أَبُو طَالِبٍ وَالْعَبَّاسُ وَالْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ.
Haktan hoşlanmama durumunun hepsine değil de çoğuna isnat edilmesi, şirkin bâtıl olduğunu bilip hakka meyleden, ancak kavimlerinin azgınlarına yaranmak ve hakikati açıkça söylerlerse azgınlarından eziyet ve hakaret göreceklerini bildikleri için kendi itibarlarını korumak maksadıyla onlara uyan aklı başında kimselere bir insaftır. Ebû Tâlib, Abbâs ve Velîd b. Mugîre bunlardandı.
فَكَانَ الْمَعْنَى: بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ فَكَفَرُوا بِهِ كُلُّهُمْ، فَأَمَّا أَكْثَرُهُمْ فَكَرَاهِيَةً لِلْحَقِّ، وَأَمَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ مُصَانَعَةً لِسَائِرِهِمْ وَقَدْ شَمِلَ الْكفْر جَمِيعهم.
Mana şöyle olmaktadır: Bilakis o kendilerine hakkı getirdi, fakat hepsi onu inkâr etti; çoğunluğu haktan hoşlanmadığı için, az bir kısmı ise diğerlerine yaranmak/müdara etmek için [inkâr etti] ve küfür hepsini kuşattı.
وَتقدم الْمَعْمُولِ فِي قَوْلِهِ لِلْحَقِّ كارِهُونَ اهْتِمَامٌ بِذِكْرِ الْحَقِّ حَتَّى يَسْتَوْعِيَ السَّامِعُ مَا بَعْدَهُ فَيَقَعُ مِنْ نَفْسِهِ حُسْنُ سَمَاعِهِ مَوْقِعَ الْعَجَبِ مِنْ كَارِهِيهِ، وَلَمَّا ضُعِّفَ الْعَامِلُ فِيهِ بِالتَّأْخِيرِ قُرِنَ الْمَعْمُولُ بِلَامِ التَّقْوِيَةِ.
{ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } kavlinde ma'mûlün (tümlecin) öne geçirilmesi, hakka dikkat çekmek ve dinleyicinin sonrasını iyice kavramasını sağlamak içindir; böylece onu güzelce dinlemesi nefsinde ondan hoşlanmayanlara karşı hayret uyandırır. Âmil tehir edilerek zayıfladığında, ma'mûl takviye lâmı (lâmü't-takviye) ile birleştirilmiştir.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٧١]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 71]
وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١)
{ وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١) } “Eğer hak onların hevalarına (arzularına) uysaydı, gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrar (düzenleri bozulur)du. Hayır, biz onlara kendi şan ve şereflerini (öğütlerini) getirdik; fakat onlar kendi şanlarından (öğütlerinden) yüz çevirmektedirler. (71)”
وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ.
{ وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ } “Eğer hak onların hevalarına (arzularına) uysaydı, gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrardı.”
عُطِفَ هَذَا الشَّرْطُ الِامْتِنَاعِيُّ عَلَى جُمْلَةِ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٧٠] زِيَادَةً فِي التَّشْنِيعِ عَلَى أَهْوَائِهِمْ فَإِنَّهَا مُفْضِيَةٌ إِلَى فَسَادِ الْعَالَمِ وَمَنْ فِيهِ وَكَفَى بِذَلِكَ فَظَاعَةً وَشَنَاعَةً.
Bu imtina şartı (gerçekleşmesi imkânsız şarta bağlı cümle), hevalarını daha da kötüleyip çirkinliğini ortaya koymak için { وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } [Mü'minûn: 70] cümlesine atfedilmiştir. Çünkü onların hevaları âlemin ve içindekilerin fesadına yol açıcıdır; bu da fecaat ve çirkinlik olarak yeter.
وَالْحَقُّ هُنَا هُوَ الْحَقُّ الْمُتَقَدِّمُ فِي قَوْلِهِ: بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٧٠] وَهُوَ الشَّيْءُ الْمُوَافِقُ لِلْوُجُودِ الْوَاقِعِيِّ وَلِحَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ. وَعُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ أَنَّ كَرَاهَةَ أَكْثَرِهِمْ لِلْحَقِّ نَاشِئَةٌ عَنْ كَوْنِ الْحَقِّ مُخَالِفًا أَهْوَاءَهُمْ فَسُجِّلَ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ أَهْلُ هَوًى وَالْهَوَى شَهْوَةٌ وَمَحَبَّةٌ لِمَا يُلَائِمُ غَرَضَ صَاحِبِهِ، وَهُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ. وَإِنَّمَا يَجْرِي الْهَوَى عَلَى شَهْوَةِ دَوَاعِي النُّفُوسِ أَعْنِي شَهَوَاتِ الْأَفْعَالِ غَيْرَ الَّتِي تَقْتَضِيهَا الْجِبِلَّةُ، فَشَهْوَةُ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ وَنَحْوِهِمَا مِمَّا تَدْعُو إِلَيْهِ الْجِبِلَّةُ لَيْسَتْ مِنَ الْهَوَى وَإِنَّمَا الْهَوَى شَهْوَةُ مَا لَا تَقْتَضِيهِ الْفِطْرَةُ كَشَهْوَةِ الظُّلْمِ وَإِهَانَةِ النَّاسِ، أَوْ شَهْوَةِ مَا تَقْتَضِيهِ الْجِبِلَّةُ لَكِنْ يُشْتَهَى عَلَى كَيْفِيَّةٍ وَحَالَةٍ لَا تَقْتَضِيهَا الْجِبِلَّةُ لِمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ مِنْ فَسَادٍ وَضُرٍّ مِثْلَ شَهْوَةِ الطَّعَامِ الْمَغْصُوبِ وَشَهْوَةِ الزِّنَا، فَمَرْجِعُ مَعْنَى الْهَوَى إِلَى الْمُشْتَهَى الَّذِي لَا تَقْتَضِيهِ الْجِبِلَّةُ.
Buradaki hak, { بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } [Mü'minûn: 70] kavlinde geçen haktır; o da fiilî varlığa ve eşyanın hakikatlerine uygun olan şeydir. { وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ } kavlinden anlaşılmaktadır ki, onların çoğunun haktan hoşlanmaması, hakkın onların hevalarına aykırı olmasından kaynaklanmaktadır. Böylece onların heva ehli oldukları tescil edilmiştir. Heva, sahibinin amacına uygun düşen şeye yönelik arzu ve sevgidir; mef'ûl anlamında bir masdardır. Heva ancak nefsin dürtülerinin arzusuna, yani fıtratın gerektirdiği dışındaki fiillerin arzularına denir. Nitekim yeme ve içme gibi fıtratın gerektirdiği arzular heva sayılmaz. Heva ancak haksızlık yapma ve insanları aşağılama arzusu gibi fıtratın gerektirmediği şeylerin arzusudur; yahut gasp edilmiş yemek arzusu veya zina arzusu gibi, o durumdan doğacak fesat ve zarardan ötürü fıtratın gerektirmediği bir keyfiyet ve halde arzulanan fıtrî şeylerdir. Dolayısıyla hevanın anlamı, fıtratın gerektirmediği arzulanan şeye dayanır.
وَالِاتِّبَاعُ: مَجَازٌ شَائِعٌ فِي الْمُوَافَقَةِ، أَيْ لَوْ وَافَقَ الْحَقُّ مَا يَشْتَهُونَهُ.
İttiba (uyma) kelimesi, muvafakat (uygunluk) anlamında yaygın bir mecazdır; yani "eğer hak onların arzuladıkları şeye uygun düşseydi" demektir.
وَمَعْنَى مُوَافَقَةِ الْحَقِّ الْأَهْوَاءَ أَنْ تَكُونَ مَاهِيَةُ الْحَقِّ مُوَافِقَةً لِأَهْوَاءِ النُّفُوسِ. فَإِنَّ حَقَائِقَ الْأَشْيَاءِ لَهَا تَقَرُّرٌ فِي الْخَارِجِ سَوَاءٌ كَانَتْ مُوَافِقَةً لِمَا يَشْتَهِيهِ النَّاسُ أَمْ لَمْ تَكُنْ مُوَافِقَةً لَهُ فَمِنْهَا الْحَقَائِقُ الْوُجُودِيَّةُ وَهِيَ الْأَصْلُ فَهِيَ مُتَقَرِّرَةٌ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ مِثْلَ كَوْنِ الْإِلَهِ وَاحِدًا، وَكَوْنِهِ لَا يَلِدُ، وَكَوْنِ الْبَعْثِ وَاقِعًا لِلْجَزَاءِ، فَكَوْنُهَا حَقًّا هُوَ عَيْنُ تَقَرُّرِهَا فِي الْخَارِجِ.
Hakkın hevalara uymasının manası, hakkın mahiyetinin nefislerin hevalarına uygun olmasıdır. Zira eşyanın hakikatleri, insanların arzuladığına uygun olsun veya olmasın dış dünyada sabittir. Bunlardan biri vücûdî (varlıksal) hakikatlerdir ki asıl olan bunlardır; ilahın bir olması, doğurmamış olması ve ceza/mükâfat için dirilişin gerçekleşecek olması gibi işin aslında sabittirler. Dolayısıyla bunların hak olması, dış dünyadaki gerçekliklerinin ta kendisidir.
وَمِنْهَا الْحَقَائِق المعنوية وَهِي الْمَوْجُودَةُ فِي الِاعْتِبَارِ فَهِيَ مُتَقَرِّرَةٌ فِي الِاعْتِبَارَاتِ.
Bir diğeri ise manevî hakikatlerdir; bunlar zihnî/itibarî varlıklardır ve itibarlarda sabittirler.
وَكَوْنُهَا حَقًّا هُوَ كَوْنُهَا جَارِيَةً عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ نِظَامُ الْعَالَمِ مِثْلَ كَوْنِ الْوَأْدِ ظُلْمًا، وَكَوْنِ الْقَتْلِ عُدْوَانًا، وَكَوْنِ الْقِمَارِ أَخْذَ مَالٍ بِلَا حَقٍّ لِآخِذِهِ فِي أَخْذِهِ، فَلَوْ فُرِضَ أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ فِي أَضْدَادِ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَفَسَدَ مَنْ فِيهِنَّ، أَيْ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مِنَ النَّاسِ.
Bunların hak olması, âlemin düzeninin gerektirdiği üzere cereyan etmesidir; diri diri gömmenin zulüm olması, öldürmenin haksızlık olması, kumarın alanı için hak olmaksızın bir malı almak olması gibi. Şayet hakkın bu zikredilenlerin zıtlarında olduğu varsayılsaydı, gökler ve yer fesada uğrar, onlarda bulunanlar, yani göklerde ve yerdeki insanlar da fesada uğrardı.
وَوَجْهُ الْمُلَازَمَةِ بَيْنَ فَسَادِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَفَسَادِ النَّاسِ وَبَيْنَ كَوْنِ الْحَقِّ جَارِيًا عَلَى أَهْوَاءِ الْمُشْرِكِينَ فِي الْحَقَائِقِ هُوَ أَنَّ أَهْوَاءَهُمْ شَتَّى فَمِنْهَا
Göklerin ve yerin fesadı ile insanların fesadı arasındaki ve hakkın hakikatlerde müşriklerin hevalarına göre cereyan etmesi arasındaki gereklilik (mülazemet) bağı şudur: Onların hevaları çeşit çeşittir; bunlardan bir kısmı
الْمُتَّفِقُ، وَأَكْثَرُهَا مُخْتَلِفٌ، وَأَكْثَرُ اتِّفَاقِ أَهْوَائِهِمْ حَاصِلٌ بِالشِّرْكِ، فَلَوْ كَانَ الْحَقُّ الثَّابِتُ فِي الْوَاقِعِ مُوَافِقًا لِمَزَاعِمِهِمْ لَاخْتَلَّتْ أُصُولُ انْتِظَامِ الْعَوَالِمِ.
uyuşur, çoğu ise farklıdır. Hevalarının uyuştuğu en belirgin nokta ise şirkte gerçekleşmektedir. Eğer vakıada sabit olan hak onların iddialarına uygun olsaydı, âlemlerin intizamının esasları bozulurdu.
فَإِنَّ مَبْدَأَ الْحَقَائِقِ هُوَ حَقِيقَةُ الْخَالِقِ تَعَالَى، فَلَوْ كَانَتِ الْحَقِيقَةُ هِيَ تَعَدُّدَ الْآلِهَةِ لَفَسَدَتِ الْعَوَالِمُ بِحُكْمِ قَوْلِهِ تَعَالَى لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاء: ٢٢] وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُهُ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ. وَذَلِكَ أَصْلُ الْحَقِّ وَقِوَامُهُ وَانْتِقَاضُهُ انْتِقَاض لنظام السَّمَوَات وَالْأَرْضِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩١] الْآيَةَ، فَمِنْ هَوَاهُمُ الْبَاطِلِ أَنْ جَعَلُوا مِنْ كَمَالِ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ.
Çünkü hakikatlerin başlangıcı Yüce Yaratıcı'nın hakikatidir. Şayet hakikat ilahların çokluğu olsaydı, Yüce Allah'ın { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } [Enbiyâ: 22] “Eğer ikisinde de (yerde ve gökte) Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de kesinlikle fesada uğrardı” kavlinin hükmünce âlemler fesada uğrardı; bunun tafsilatı Enbiyâ Suresi'nde geçmişti. Bu, hakkın aslı ve direğidir; onun bozulması, daha önce geçtiği gibi göklerin ve yerin düzeninin bozulmasıdır. Nitekim Yüce Allah bu surede { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ } [Mü'minûn: 91] “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir ve O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur” ayetini buyurmuştur. Çocuğu olmasını Allah'ın kemalinden saymaları onların bâtıl hevalarındandır.
ثُمَّ نَنْتَقِلُ بِالْبَحْثِ إِلَى بَقِيَّةِ حَقَائِقِ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُول ﷺ مِنَ الْحَقِّ لَوْ فُرِضَ أَنْ يَكُونَ الثَّابِتُ نَقِيضَ ذَلِكَ لَتَسَرَّبَ الْفساد إِلَى السَّمَوَات وَالْأَرْضِ وَمَنْ فِيهِنَّ. فَلَوْ فُرِضَ عَدَمُ الْبَعْثِ لِلْجَزَاءِ لَكَانَ الثَّابِتُ أَنْ لَا جَزَاءَ عَلَى الْعَمَلِ فَلَمْ يَعْمَلْ أَحَدٌ خَيْرًا إِذْ لَا رَجَاءَ فِي ثَوَابٍ. وَلَمْ يَتْرُكْ أحد شرا إِلَّا إِذْ لَا خَوْفَ مِنْ عِقَابٍ فَيَغْمُرُ الشَّرُّ الْخَيْرَ وَالْبَاطِلُ الْحَقَّ وَذَلِكَ فَسَادٌ لمن فِي السَّمَوَات وَالْأَرْضِ قَالَ تَعَالَى: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥] .
Sonra incelemeyi, Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği diğer hakikatlere aktarıyoruz: Sabit olanın bunların zıddı olduğu varsayılsaydı, fesat göklere, yere ve içindekilere sirayet ederdi. Karşılık (ceza/mükâfat) için dirilişin olmadığı varsayılsaydı, amele karşılık verilmeyeceği sabit olurdu ve sevap umudu kalmayacağı için hiç kimse hayır işlemezdi. Ceza korkusu olmayacağı için de kimse kötülüğü terk etmezdi; böylece şer hayrı, bâtıl da hakkı bastırır ve bu da göklerde ve yerde bulunanlar için bir fesat olurdu. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ } [Mü'minûn: 115] “Sizi boşuna yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?”.
وَكَذَا لَوْ كَانَ الْحَقُّ حُسْنَ الِاعْتِدَاءِ وَالْبَاطِلُ قُبْحَ الْعَدْلِ لَارْتَمَى النَّاسُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ بِالْإِهْلَاكِ جُهْدَ الْمُسْتَطَاعِ فَهَلَكَ الضَّرْعُ وَالزَّرْعُ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ [الْبَقَرَة: ٢٠٥] ، وَهَكَذَا الْحَالُ فِي أَهْوَائِهِمُ الْمُخْتَلِفَةِ. وَيَزِيدُ أَمْرُهَا فَسَادًا بِأَنْ يَتَّبِعَ الْحَقُّ كُلَّ سَاعَةٍ هَوًى مُخَالِفًا لِلْهَوَى الَّذِي اتَّبَعَهُ قَبْلَ ذَلِكَ فَلَا يَسْتَقِرُّ نِظَامٌ وَلَا قَانُونٌ.
Aynı şekilde şayet hak tecavüzün güzelliği, bâtıl da adaletin çirkinliği olsaydı, insanlar var güçleriyle helak etmek üzere birbirlerinin üzerine atılır, böylece nesil ve mahsul helak olurdu. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } [Bakara: 205] “O, hâkimiyeti eline aldığında yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli helak etmeye çalışır. Allah ise fesadı sevmez”. Onların farklı hevalarındaki durum da böyledir. Hakkın her an, daha önce uyduğu hevanın zıddı olan başka bir hevaya uymasıyla iş daha da ifsat olur; böylece hiçbir düzen ve kanun istikrar bulmaz.
وَهَذَا الْمَعْنَى نَاظِرٌ إِلَى مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [الدُّخان: ٣٨، ٣٩] .
Bu anlam, Yüce Allah'ın şu kavlinin anlamına bakmaktadır: { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } [Duhân: 38, 39] “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık. Biz onları ancak hak ile yarattık; fakat onların çoğu bilmezler”.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ (مَنْ) فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ فِيهِنَّ صَادِقَةٌ عَلَى الْعُقَلَاءِ مِنَ الْبَشَرِ وَالْمَلَائِكَةِ.
Görünen o ki, { وَمَنْ فِيهِنَّ } kavlindeki { مَنْ } akıl sahibi olan insanlar ve meleklere şamildir.
فَفَسَادُ الْبَشَرِ عَلَى فَرْضِ أَنْ يَكُونَ جَارِيًا عَلَى أَهْوَاءِ الْمُشْرِكِينَ ظَاهِرٌ مِمَّا قَرَّرْنَاهُ.
İnsanların fesadı, müşriklerin hevalarına göre cereyan ettiği varsayımına göre açıkladığımız hususlardan ötürü açıktır.
وَأَمَّا فَسَادُ الْمَلَائِكَةِ فَلِأَنَّ مِنْ أَهْوَاءِ الْمُشْرِكِينَ زَعْمَهُمْ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ فَلَوْ كَانَ الْوَاقِعُ أَنَّ حَقِيقَةَ الْمَلَائِكَةِ بُنُوَّةُ اللَّهِ لَأَفْضَى ذَلِكَ إِلَى أَنهم ءالهة لِأَنَّ الْمُتَوَلِّدَ مِنْ جِنْسٍ يَجِبُ
Meleklerin fesadına gelince; çünkü müşriklerin hevalarından biri de meleklerin Allah'ın kızları olduğu iddiasıdır. Şayet vakıada meleklerin hakikati Allah'ın evlatları olmak olsaydı, bu onların ilahlar olmasına yol açardı; zira bir cinsten doğan şeyin,