وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ تَكُونُ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلًا لِأَنَّ تَبَارَكَ لَمَّا حُذِفَ مُتَعَلِّقُهُ كَانَ عَامًّا فَيَشْمَلُ عَظَمَةَ الْخَيْرِ فِي الْخَلْقِ وَفِي غَيْرِهِ. وَكَذَلِكَ حَذْفُ مُتَعَلِّقِ الْخالِقِينَ يَعُمُّ خَلْقَ الْإِنْسَانِ وَخَلْقَ غَيْرِهِ كالجبال وَالسَّمَاوَات.
Bu mülahazayla bu cümle tezyîl (pekiştirici fezleke) olur; zira "tebâreke" fiilinin müteallakı (tümleci) hazfedilince genel anlam kazanmış olup yaratılıştaki ve yaratılış dışındaki hayrın büyüklüğünü kapsar. Aynı şekilde { الْخالِقِينَ } kelimesinin müteallakının hazfedilmesi de insanın yaratılışını ve dağlar ile gökler gibi diğer varlıkların yaratılışını içine alır.
[١٥، ١٦]
[15, 16]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ١٥ إِلَى ١٦]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 15-16]
ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ (١٥) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ
{ ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ } “Sonra şüphesiz siz, bunun ardından muhakkak öleceksiniz.” (15) { ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ } “Sonra şüphesiz siz, kıyamet gününde diriltileceksiniz.”
(١٦)
(16)
إِدْمَاجٌ فِي أَثْنَاءِ تَعْدَادِ الدَّلَائِلِ عَلَى تَفَرُّدِ اللَّهِ بِالْخَلْقِ عَلَى اخْتِلَافِ أَصْنَافِ الْمَخْلُوقَاتِ لِقَصْدِ إِبْطَالِ الشِّرْكِ. وثُمَّ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ لِأَنَّ أَهَمِّيَّةَ التَّذْكِيرِ بِالْمَوْتِ فِي هَذَا الْمَقَامِ أَقْوَى مِنْ أَهَمِّيَّةِ ذِكْرِ الْخَلْقِ لِأَنَّ الْإِخْبَارَ عَنْ مَوْتِهِمْ تَوْطِئَةٌ لِلْجُمْلَةِ بَعْدَهُ وَهِيَ قَوْلُهُ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ وَهُوَ الْمَقْصُودُ. فَهُوَ كَقَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [الْملك: ٢] . وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ لَهَا حُكْمُ الْجُمْلَةِ الِابْتِدَائِيَّةِ وَهِيَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الَّتِي قَبْلَهَا وَبَيْنَ جُمْلَةِ: وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٧] . وَلِكَوْنِ ثُمَّ لَمْ تُفِدْ مُهْلَةً فِي الزَّمَانِ هُنَا صَرَّحَ بِالْمُهْلَةِ فِي قَوْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْخَلْقِ الْمُبَيَّنِ آنِفًا، أَيْ بَعْدَ ذَلِكَ التَّكْوِينِ الْعَجِيبِ وَالنَّمَاءِ الْمُحْكَمِ أَنْتُمْ صَائِرُونَ إِلَى الْمَوْتِ الَّذِي هُوَ تَعْطِيلُ أَثَرِ ذَلِكَ الْإِنْشَاءِ ثُمَّ مَصِيرُهُ إِلَى الْفَسَادِ وَالِاضْمِحْلَالِ. وَأَكَّدَ هَذَا الْخَبَرَ بِ (إِنَّ) وَاللَّامِ مَعَ كَوْنِهِمْ لَا يَرْتَابُونَ فِيهِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا أَعرضُوا عَن التَّدْبِير فِيمَا بَعْدَ هَذِهِ الْحَيَاةِ كَانُوا بِمَنْزِلَةِ مَنْ يُنْكِرُونَ أَنَّهُمْ يَمُوتُونَ.
Şirki iptal etmek amacıyla yaratılmışların çeşitli türleri üzerinden Allah'ın yaratmada tekliğine dair deliller sayılırken araya yerleştirilmiş bir sözdür (idmâc). (Sümme / ثُمَّ) ise rütbe bakımından tertip içindir; çünkü bu makamda ölümü hatırlatmanın önemi, yaratılışın zikredilmesinin öneminden daha güçlüdür. Zira onların öleceğinin haber verilmesi, kendisinden sonraki cümle olan ve asıl kastedilen { ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ } “Sonra siz, kıyamet gününde mutlaka diriltileceksiniz” kavli için bir hazırlıktır. Bu, O'nun { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } [el-Mülk: 2] “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratan O'dur” kavli gibidir. Bu cümle başlangıç cümlesi hükmündedir ve kendisinden önceki cümle ile { وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ } [el-Mü'minûn: 17] “Andolsun biz sizin üstünüzde yedi yol yarattık” cümlesi arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyye). Burada (sümme / ثُمَّ) zaman bakımından bir mühlet ifade etmediği için { بَعْدَ ذلِكَ } “bunun ardından” kavlinde mühleti açıkça belirtmiştir. Buradaki işaret, az önce açıklanan yaratılışadır; yani bu hayret verici oluşum ve muhkem büyümenin ardından siz, o inşanın eserinin geçersiz kılınması, sonra da bozulup yok olmaya yüz tutması demek olan ölüme doğru gideceksiniz. Onlar bunda şüphe etmedikleri hâlde bu haber (inne / إِنَّ) ve (lâm / لَ) ile pekiştirilmiştir; çünkü onlar bu hayattan sonrasını düşünmekten yüz çevirince, sanki öleceklerini inkâr eden kimseler konumuna düşmüşlerdir.
وَتَوْكِيدُ خَبَرِ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ لِأَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ الْبَعْثَ. وَيَكُونُ مَا ذُكِرَ قَبْلَهُ مِنَ الْخَلْقِ الْأَوَّلِ دَلِيلًا عَلَى إِمْكَانِ الْخَلْقِ الثَّانِي كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ [ق: ١٥] ، فَلَمْ يُحْتَجْ إِلَى تَقْوِيَة التَّأْكِيد بِأَكْثَرِ مِنْ حَرْفِ التَّأْكِيدِ وَإِنْ كَانَ إِنْكَارُهُمُ الْبَعْثَ قَوِيًّا.
{ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ } “Sonra siz, kıyamet gününde mutlaka diriltileceksiniz” haberinin pekiştirilmesi ise onların yeniden dirilişi inkâr etmelerindendir. Bundan önce zikredilen ilk yaratılış, Allah Teâlâ'nın: { أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ } [Kâf: 15] “İlk yaratmada acizlik mi gösterdik? Hayır, onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler” buyurduğu gibi, ikinci yaratılışın imkânına bir delil olmaktadır; bu yüzden yeniden dirilişi inkârları kuvvetli olsa bile, tekit harfinden daha fazlasıyla pekiştirmeyi güçlendirmeye ihtiyaç duyulmamıştır.
وَنُقِلَ الْكَلَامُ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ، وَنُكْتَتُهُ هُنَا أَنَّ الْمَقْصُودَ التَّذْكِيرُ بِالْمَوْتِ وَمَا بَعْدَهُ عَلَى وَجْهِ التَّعْرِيضِ بِالتَّخْوِيفِ وَإِنَّمَا يُنَاسِبه الْخطاب.
Söz, iltifat yoluyla gâibden (üçüncü şahıstan) muhataba aktarılmıştır. Buradaki nükte, maksadın korkutma yoluyla ima ederek ölümü ve sonrasını hatırlatmak olmasıdır; buna da ancak muhatap kipi uygundur.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ١٧]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 17]
وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ (١٧)
{ وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ (١٧) } “Andolsun biz sizin üstünüzde yedi yol yarattık ve biz yaratmaktan/yaratılmışlardan habersiz değiliz. (17)”
انْتِقَالٌ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِخَلْقِ الْإِنْسَانِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِخَلْقِ الْعَوَالِمِ الْعُلْوِيَّةِ لِأَنَّ أَمْرَهَا أَعْجَبُ، وَإِن كَانَ خلق الْإِنْسَان إِلَى نظره أَقْرَبَ، فَالْجُمْلَةُ عَطْفٌ
İnsanın yaratılışıyla delil getirmekten, yüce âlemlerin yaratılışıyla delil getirmeye bir geçiştir; çünkü onların durumu daha hayret vericidir, insanın yaratılışı onun kendi bakışına daha yakın olsa bile. Bu cümle,
عَلَى جُمْلَةِ وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٢] وَإِنَّمَا ذُكِرَ هَذَا عَقِبَ قَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٦] لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الَّذِي خَلَقَ هَذَا الْعَالَمَ الْعُلْوِيَّ مَا خَلَقَهُ إِلَّا لِحِكْمَةٍ، وَأَنَّ الْحَكِيمَ لَا يُهْمِلُ ثَوَابَ الصَّالِحِينَ عَلَى حَسَنَاتِهِمْ، وَلَا جَزَاءَ الْمُسِيئِينَ عَلَى سَيِّئَاتِهِمْ، وَأَنَّ جَعْلَهُ تِلْكَ الطَّرَائِقَ فَوْقَنَا بِحَيْثُ نَرَاهَا لَيَدُلُّنَا عَلَى أَنَّ لَهَا صِلَةً بِنَا لِأَنَّ عَالَمَ الْجَزَاءِ كَائِنٌ فِيهَا وَمَخْلُوقَاتِهِ مُسْتَقِرَّةٌ فِيهَا، فَالْإِشَارَةُ بِهَذَا التَّرْتِيبِ مِثْلَ الْإِشَارَةِ بِعَكْسِهِ فِي قَوْلِهِ: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ [الدُّخان: ٣٨- ٤٠] .
{ وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } [el-Mü'minûn: 12] “Andolsun biz insanı çamurdan süzülmüş bir özden yarattık” cümlesine matuftur. Bunun { ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ } [el-Mü'minûn: 16] “Sonra siz, kıyamet gününde mutlaka diriltileceksiniz” kavlinin hemen ardından zikredilmesi ise; bu yüce âlemi yaratan Zat'ın onu ancak bir hikmetle yarattığına, Hakîm olanın sâlih kimselerin mükâfatını iyiliklerine karşılık ihmal etmeyeceğine, kötülük yapanların cezasını da kötülüklerine karşılık bırakmayacağına ve o yolları görebileceğimiz şekilde üstümüzde var etmesinin onların bizimle bir bağı olduğunu bize göstermek için olduğuna —çünkü ceza/mükâfat âlemi oradadır ve onun yaratılmışları orada yerleşiktir— dikkat çekmek içindir. Bu tertipteki işaret, O'nun şu kavlindeki tersi yöndeki işaret gibidir: { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ } [ed-Duhân: 38-40] “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık. Biz onları ancak hak ile yarattık; fakat onların çoğu bilmezler. Şüphesiz [hüküm ve] ayrım günü, onların hepsinin buluşma vaktidir.”
وَالطَّرَائِقُ: جَمْعُ طَرِيقَةٍ وَهِيَ اسْمٌ لِلطَّرِيقِ تُذَكَّرُ وَتُؤَنَّثُ، وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا طَرَائِقُ سَيْرِ الْكَوَاكِبِ السَّبْعَةِ وَهِيَ أَفْلَاكُهَا، أَيِ الْخُطُوطُ الْفَرْضِيَّةُ الَّتِي ضَبَطَ النَّاسُ بِهَا سُمُوتَ سَيْرِ الْكَوَاكِبِ، وَقَدْ أطلق على الْكَوَاكِب اسْمُ الطَّارِقِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالسَّماءِ وَالطَّارِقِ [الطارق: ١] مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ يَنْتَقِلُ فِي سَمْتٍ يُسَمَّى طَريقَة فَإِن السائر فِي طَرِيقٍ يُقَالُ لَهُ: طَارِقٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الطَّرَائِقَ تَسْتَلْزِمُ سَائِرَاتٍ فِيهَا، فَكَانَ الْمَعْنَى: خَلَقْنَا سَيَّارَاتٍ وَطَرَائِقَهَا.
Tarâik (الطَّرَائِقُ): Tarîka (طَرِيقَة) kelimesinin çoğuludur; o da yolun ismidir, müzekker ve müennes olarak kullanılır. Burada bununla kastedilen, yedi gezegenin seyir yollarıdır, yani onların felekleridir; diğer bir deyişle insanların gezegenlerin seyir doğrultularını belirledikleri varsayımsal çizgilerdir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَالسَّماءِ وَالطَّارِقِ } [et-Târık: 1] “Göğe ve Târık'a andolsun” kavlinde gezegene târık ismi verilmiştir; çünkü o, tarîka diye adlandırılan bir doğrultuda hareket etmektedir, zira yolda yürüyene târık denir. Şüphe yok ki yollar, içlerinde seyredenleri gerektirir; bu durumda mana: «Seyreden gezegenleri ve onların yollarını yarattık» şeklinde olur.
وَذُكِرَ فَوْقَكُمْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى وُجُوبِ النَّظَرِ فِي أَحْوَالِهَا لِلِاسْتِدْلَالِ بِهَا عَلَى قُدْرَةِ الْخَالِقِ لَهَا تَعَالَى فَإِنَّهَا بِحَالَةِ إِمْكَانِ النَّظَرِ إِلَيْهَا وَالتَّأَمُّلِ فِيهَا.
{ فَوْقَكُمْ } “sizin üstünüzde” ifadesinin zikredilmesi, onları yaratan Allah Teâlâ'nın kudretine delil getirmek için onların durumlarına bakmanın gerekliliğine dikkat çekmek içindir; zira onlar bakılabilme ve üzerlerinde tefekkür edilebilme durumundadırlar.
وَلِأَنَّ كَوْنَهَا فَوْقَ النَّاسِ مِمَّا سَهَّلَ انْتِفَاعَهُمْ بِهَا فِي التَّوْقِيتِ وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِجُمْلَةِ وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ الْمُشْعِرِ بِأَنَّ فِي ذَلِكَ لُطْفًا بِالْخَلْقِ وَتَيْسِيرًا عَلَيْهِم فِي شؤون حَيَاتِهِمْ، وَهَذَا امْتِنَانٌ، فَالْوَاوُ فِي جُمْلَةِ وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ لِلْحَالِ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ لِلنَّظَرِ فِي أَنَّ عَالَمَ الْجَزَاءِ كَائِنٌ بِتِلْكَ الْعَوَالِمِ قَالَ تَعَالَى: وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ [الذاريات: ٢٢] .
Ayrıca insanların üzerinde bulunmaları, vakitleri belirlemede onlardan yararlanmalarını kolaylaştırmıştır; bu yüzden peşinden { وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ } “ve biz yaratmaktan/yaratılmışlardan habersiz değiliz” cümlesi getirilmiştir ki bu, bunda yaratılmışlara bir lütuf ve hayat işlerinde onlara bir kolaylık bulunduğunu hissettirir. Bu bir minnettir (nimet hatırlatmasıdır). { وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ } cümlesindeki vâv hâl içindir ve cümle hâl konumundadır. Bunda, ceza âleminin o âlemlerde bulunduğuna dikkat çekmek vardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ } [ez-Zâriyât: 22] “Gökte rızkınız ve size vaad edilen şeyler vardır.”
وَالْخَلْقُ مَفْعُولٌ سُمِّيَ بِالْمَصْدَرِ، أَيْ مَا كُنَّا غَافِلِينَ عَنْ حَاجَةِ مَخْلُوقَاتِنَا يَعْنِي الْبَشَرَ، وَنَفْيُ الْغَفْلَةِ كِنَايَةٌ عَنِ الْعِنَايَةِ وَالْمُلَاحَظَةِ، فَأَفَادَ ذَلِكَ أَنَّ فِي خَلْقِ الطَّرَائِقِ السَّمَاوِيَّةِ لِمَا خُلِقَتْ لَهُ لُطْفًا بِالنَّاسِ أَيْضًا إِذْ كَانَ نِظَامُ خَلْقِهَا صَالِحًا
el-Halk (الْخَلْقُ), masdar ismiyle adlandırılmış mef'ûldür (yaratılanlar demektir); yani «yaratıklarımızın, bilhassa insanların ihtiyacından habersiz değildik» manasındadır. Gafletin nefyedilmesi ise inayet ve gözetimden kinayedir. Dolayısıyla bu, semavi yolların yaratılış amacına uygun olarak var edilmesinde insanlara da bir lütuf bulunduğunu ifade etmiştir; zira onların yaratılış düzeni,
لِانْتِفَاعِ النَّاسِ بِهِ فِي مَوَاقِيتِهِمْ وَأَسْفَارِهِمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ كَمَا قَالَ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ [الْأَنْعَام: ٩٧] . وَأَعْظَمُ تِلْكَ الطَّرَائِقِ طَرِيقَةُ الشَّمْسِ مَعَ مَا زَادَتْ بِهِ مِنَ النَّفْعِ بِالْإِنَارَةِ وَإِصْلَاحِ الْأَرْضِ وَالْأَجْسَادِ، فَصَارَ الْمَعْنَى: خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ لِحِكْمَةٍ لَا
Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } [el-En'âm: 97] “O, karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye yıldızları sizin için var edendir” buyurduğu gibi, insanların vakitlerinde ve karada ve denizdeki yolculuklarında ondan faydalanmalarına elverişlidir. Bu yolların en büyüğü ise Güneş'in yoludur; üstelik aydınlatma, yeryüzünü ve bedenleri ıslah etme yönündeki ilave faydalarıyla birlikte. Böylece mana şöyle olur: «Sizin üstünüzde bilmediğiniz bir hikmetle
تَعْلَمُونَهَا وَمَا أَهْمَلْنَا فِي خَلْقِهَا رَعْيَ مصالحكم أَيْضا.
yedi yol yarattık ve onları yaratırken sizin maslahatlarınızı gözetmeyi de ihmal etmedik.»
والعدول عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ فِي قَوْلِهِ: وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ دُونَ أَنْ يُقَالَ: وَمَا كُنَّا عَنْكُمْ غَافِلِينَ، لِمَا يُفِيدُهُ الْمُشْتَقُّ مِنْ مَعْنَى التَّعْلِيلِ، أَيْ مَا كُنَّا عَنْكُمْ غَافِلِينَ لِأَنَّكُمْ مَخْلُوقَاتُنَا فَنَحْنُ نُعَامِلُكُمْ بِوَصْفِ الرُّبُوبِيَّةِ، وَفِي ذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى وُجُوبِ الشُّكْرِ وَالْإِقْلَاعِ عَن الْكفْر.
«Sizden gafil değildik» denilmeyip { وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ } “ve biz yaratılmışlardan habersiz değiliz” kavlinde zamirden açık isme (izhâra) dönülmesi, türemiş ismin illet bildirme manası taşımasındandır; yani «Sizden gafil değildik, çünkü siz bizim mahlûkatımızsınız ve biz size Rubûbiyyet vasfıyla muamele ederiz» demektir. Bunda şükretmenin ve küfürden vazgeçmenin gerekliliğine dikkat çekme vardır.
[١٨- ٢٠]
[18-20]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ١٨ إِلَى ٢٠]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 18-20]
وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ (١٨) فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ لَكُمْ فِيها فَواكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْها تَأْكُلُونَ (١٩) وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ (٢٠)
{ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ (١٨) فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ لَكُمْ فِيها فَواكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْها تَأْكُلُونَ (١٩) وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ (٢٠) } “Gökten belli bir ölçüde su indirdik de onu yeryüzünde durdurduk (iskân ettik). Şüphesiz biz onu gidermeye de elbette kâdiriz. (18) Onunla sizin için hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler inşa ettik ki, orada sizin için pek çok meyveler vardır ve onlardan yersiniz. (19) Ve Sînâ dağından çıkan, yiyenler için yağ ve katık veren bir ağaç da [inşa ettik]. (20)”
مُنَاسَبَةُ عَطْفِ إِنْزَالِ مَاءِ الْمَطَرِ عَلَى جُمْلَةِ وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ [الْمُؤْمِنُونَ:
Yağmur suyunun indirilmesinin { وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ } [el-Mü'minûn: 17] “Andolsun biz sizin üstünüzde yedi yol yarattık” cümlesine atfedilmesinin münasebeti,
١٧] أَنَّ مَاءَ الْمَطَرِ يَنْزِلُ مِنْ صَوْبِ السَّمَاءِ، أَيْ مِنْ جِهَةِ السَّمَاءِ.
yağmur suyunun semâ cihetinden, yani gök tarafından inmesidir.
وَفِي إِنْزَالِ مَاءِ الْمَطَرِ دَلَالَةٌ عَلَى سِعَةِ الْعِلْمِ وَدَقِيقِ الْقُدْرَةِ، وَفِي ذَلِكَ أَيْضًا مِنَّةٌ عَلَى الْخَلْقِ فَالْكَلَامُ اعْتِبَارٌ وَامْتِنَانٌ مِنْ قَوْلِهِ: فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ إِلَى آخِرِهِ. وَمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَسُورَةِ الرَّعْدِ وَسُورَةِ النَّحْلِ.
Yağmur suyunun indirilmesinde ilmin genişliğine ve kudretin inceliğine delil vardır; ayrıca bunda yaratılmışlara bir nimet de mevcuttur. Dolayısıyla söz, { فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ } “Onunla sizin için bahçeler inşa ettik” kavlinden sonuna kadar ibret alma ve nimet hatırlatmadır. Bu ayetin anlamı daha önce En'âm, Ra'd ve Nahl surelerinde geçmişti.
وَإِنْزَالُ الْمَاءِ هُوَ إِسْقَاطُهُ مِنَ السُّحُبِ مَاءً وَثَلْجًا وَبَرَدًا عَلَى السُّهُولِ وَالْجِبَالِ.
Suyun indirilmesi, onun bulutlardan su, kar ve dolu olarak ovalara ve dağlara düşürülmesidir.
وَالْقَدَرُ هُنَا: التَّقْدِيرُ وَالتَّعْيِينُ لِلْمِقْدَارِ فِي الْكَمِّ وَفِي النَّوْبَةِ، فَيَصِحُّ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى صَرِيحِهِ، أَيْ بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ مُنَاسِبٍ لِلْإِنْعَامِ بِهِ لِأَنَّهُ إِذَا أُنْزِلَ كَذَلِكَ حَصَلَ بِهِ الرِّيُّ وَالتَّعَاقُبُ، وَكَذَلِكَ ذَوَبَانُ الثُّلُوجِ النَّازِلَةِ. وَيَصِحُّ أَنْ يُقْصَدَ مَعَ ذَلِكَ الْكِنَايَةُ عَنِ الضَّبْطِ وَالْإِتْقَانِ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْقَدَرِ هُنَا الْمَعْنَى الَّذِي
Buradaki kader (الْقَدَرُ); miktar ve nöbette (zamanlamada) ölçü koymak ve belirlemektir. Dolayısıyla sarih anlamına hamledilmesi sahihtir; yani nimet olmaya uygun belirli bir ölçüyle indirilmesidir; çünkü böyle indirildiğinde onunla suya kanma ve süreklilik hasıl olur; yağan karların erimesi de böyledir. Bununla birlikte intizam ve sağlamlıktan kinaye kastedilmesi de sahihtir. Buradaki kader ile kastedilen,
فِي قَول النبيء ﷺ: «وَتُؤْمِنُ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: «Hayrıyla ve şerriyle kadere inanmandır» kavlindeki [kader] manası değildir.
. وَالْإِسْكَانُ: جَعْلُ الشَّيْءِ فِي مَسْكَنٍ، وَالْمَسْكَنُ: مَحَلُّ الْقَرَارِ، وَهُوَ مَفْعَلٌ اسْمُ مَكَانٍ مُشْتَقٌّ مِنَ السُّكُونِ.
İskân (الْإِسْكَانُ): bir şeyi bir meskende yerleştirmektir. Mesken (الْمَسْكَنُ) ise: karargâh kılınan yerdir; sükûn kökünden türetilmiş mef'al (مَفْعَل) vezninde bir mekân ismidir.
وَأَطْلَقَ الْإِسْكَانَ عَلَى الْإِقْرَارِ فِي الْأَرْضِ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ. وَهَذَا الْإِقْرَارُ عَلَى نَوْعَيْنِ: إِقْرَارٌ قَصِيرٌ مِثْلَ إِقْرَارِ مَاءِ الْمَطَرِ فِي الْقِشْرَةِ الظَّاهِرَةِ مِنَ الْأَرْضِ عَقِبَ نُزُولِ الْأَمْطَارِ عَلَى حَسَبِ مَا تَقْتَضِيهِ غَزَارَةُ الْمَطَرِ وَرَخَاوَةُ الْأَرْضِ وَشِدَّةُ الْحَرَارَةِ أَوْ شِدَّةُ الْبَرْدِ، وَهُوَ مَا يَنْبُتُ بِهِ النَّبَاتُ فِي الْحَرْثِ وَالْبَقْلُ فِي الرَّبِيعِ وَتَمْتَصُّ مِنْهُ الْأَشْجَارُ بِعُرُوقِهَا فَتُثْمِرُ إِثْمَارَهَا وَتَخْرُجُ بِهِ عُرُوقُ الْأَشْجَارِ وَأُصُولُهَا مِنَ الْبُزُورِ الَّتِي فِي الْأَرْضِ.
Yeryüzünde yerleştirmeyi/durdurmayı istiare yoluyla "iskân" olarak ifade etmiştir. Bu yerleşme iki çeşittir: Yağmurun yağmasının ardından yağmurun bolluğuna, toprağın gevşekliğine, sıcağın veya soğuğun şiddetine göre toprağın dış tabakasında durması gibi kısa süreli yerleşmedir; bu, ekinde bitkilerin, ilkbaharda otların bittiği, ağaçların kökleriyle emip meyvelerini verdiği, ağaçların köklerinin ve gövdelerinin topraktaki tohumlardan çıktığı sudur.
وَنَوْعٌ آخَرُ هُوَ إِقْرَارٌ طَوِيلٌ وَهُوَ إِقْرَارُ الْمِيَاهِ الَّتِي تَنْزِلُ مِنَ الْمَطَرِ وَعَنْ ذَوْبِ الثُّلُوجِ النَّازِلَةِ فَتَتَسَرَّبُ إِلَى دَوَاخِلِ الْأَرْضِ فَتَنْشَأُ مِنْهَا الْعُيُونُ الَّتِي تَنْبُعُ بِنَفْسِهَا أَوْ تُفَجَّرُ بِالْحَفْرِ آبَارًا.
Diğer tür ise uzun süreli yerleşmedir; o da yağmurdan ve yağan karların erimesinden inip yerin derinliklerine sızan suların yerleşmesidir ki bunlardan kendiliğinden kaynayan pınarlar veya kazılarak kuyu hâlinde fışkırtılan sular meydana gelir.
وَجُمْلَةُ وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَةِ وَمَا تَفَرَّعَ عَلَيْهَا. وَفِي هَذَا تَذْكِيرٌ بِأَنَّ قُدْرَةَ اللَّهِ تَعَالَى صَالِحَةٌ لِلْإِيجَادِ وَالْإِعْدَامِ وَتَنْكِيرُ ذَهابٍ لِلتَّفْخِيمِ وَالتَّعْظِيمِ. وَمَعْنَى التَّعْظِيمِ هُنَا تَعَدُّدُ أَحْوَالِ الذَّهَابِ بِهِ مِنْ تَغْوِيرِهِ إِلَى أَعْمَاقِ الْأَرْضِ بِانْشِقَاقِ الْأَرْضِ بِزِلْزَالٍ وَنَحْوِهِ، وَمِنْ تَجْفِيفِهِ بِشِدَّةِ الْحَرَارَةِ، وَمِنْ إِمْسَاكِ إِنْزَالِهِ زَمَنًا طَوِيلًا.
{ وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ } “Şüphesiz biz onu gidermeye de elbette kâdiriz” cümlesi, cümle ile ondan türeyen kısım arasında bir ara cümledir (itiraziyye). Bunda Allah Teâlâ'nın kudretinin hem var etmeye hem de yok etmeye elverişli olduğunu hatırlatma vardır. Zehâb (ذَهابٍ) kelimesinin belirsiz (nekre) kılınması ise tefhim ve tazim (büyüklüğü ifade) içindir. Buradaki tazimin manası, deprem ve benzeri sebeplerle yerin yarılmasıyla suyun yerin derinliklerine batırılması, şiddetli sıcakla kurutulması ve indirilmesinin uzun süre tutulması gibi onu gidermenin hallerinin çokluğudur.
وَفِي مَعْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ [الْملك: ٣٠] ، وَفِي «الْكَشَّافِ» : «وَهُوَ (أَيْ مَا فِي هَاتِهِ الْآيَةِ) أَبْلَغُ فِي الْإِيعَادِ
Bu manada Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ } [el-Mülk: 30] “De ki: 'Söyleyin bakalım, eğer suyunuz çekilip batarsa, size kim akar bir su getirebilir?'” el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Bu (yani bu ayetteki ifade), tehdit bakımından
مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ [الْملك: ٣٠] اهـ. فَبَيَّنَ صَاحِبُ «التَّقْرِيبِ» (١) » لِلْأَبْلَغِيَّةِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ وَجْهًا:
O'nun: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ } [el-Mülk: 30] “De ki: 'Söyleyin bakalım, eğer suyunuz çekilip batarsa, size kim akar bir su getirebilir?'” kavlinden daha beliğdir.» [et-Takrîb] (١) sahibi bu daha beliğ oluş için on sekiz vecih açıklamıştır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ عَلَى الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرِ وَهَذَا عَلَى الْجَزْمِ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ أَدَلُّ عَلَى تَحْقِيقِ مَا أَوْعَدَ بِهِ وَإِنْ لَمْ يَقَعْ.
Birincisi: O faraziye ve takdir üzerine kuruludur, bu ise kesinlik üzerinedir; yani gerçekleşmemiş olsa bile tehdit edilen şeyin tahakkuk edeceğine daha çok delalet eder.
الثَّانِي: التَّوْكِيدُ بِ (إِنَّ) .
İkincisi: (İnne / إِنَّ) ile pekiştirilmesidir.
الثَّالِثُ: اللَّامُ فِي الْخَبَرِ.
Üçüncüsü: Haberdeki lâm harfidir.
الرَّابِعُ: أَنَّ هَذِهِ فِي مُطْلَقِ الْمَاءِ الْمُنَزَّلِ مِنَ السَّمَاءِ وَتِلْكَ فِي مَاءٍ مُضَافٍ إِلَيْهِمْ.
Dördüncüsü: Bu ayet gökten indirilen mutlak su hakkındadır, o ayet ise onlara izafe edilen su hakkındadır.
الْخَامِسُ: أَنَّ الْغَائِرَ قَدْ يَكُونُ بَاقِيًا بِخِلَافِ الذَّاهِبِ.
Beşincisi: Yerin dibine çekilen su (gâir) bâki kalabilir, tamamen yok olup giden (zâhib) su ise böyle değildir.
السَّادِسُ: مَا فِي تَنْكِيرِ ذَهابٍ مِنَ الْمُبَالَغَةِ.
Altıncısı: Zehâb (ذَهابٍ) kelimesinin belirsiz (nekre) kılınmasındaki mübalağadır.
السَّابِعُ: إِسْنَادُهُ هَاهُنَا إِلَى مُذْهِبٍ بِخِلَافِهِ ثَمَّتْ حَيْثُ قيل غَوْراً [الْملك: ٣٠] .
Yedincisi: Burada fiilin bir gidericiye (müzhib) isnad edilmesidir; diğerinde ise { غَوْراً } [el-Mülk: 30] denilerek böyle yapılmamıştır.
الثَّامِنُ: مَا فِي ضَمِيرِ الْمُعَظِّمِ نَفْسَهُ مِنَ الرَّوْعَةِ.
Sekizincisi: Kendisini tazim eden mütekellim zamirindeki (İnnâ / إِنَّا) heybet ve azamettir.
التَّاسِعُ: مَا فِي لَقادِرُونَ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ وَالْفِعْلُ الْوَاقِعُ مِنَ الْقَادِرِ أَبْلَغُ.
Dokuzuncusu: { لَقادِرُونَ } lafzında buna güç yetirildiğine dair bulunan delalettir; güç yetirenden sâdır olan fiil daha beliğdir.
الْعَاشِرُ: مَا فِي جَمْعِهِ.
Onuncusu: Kelimenin çoğul sığasında gelmesidir.
الْحَادِي عَشَرَ: مَا فِي لَفْظِ بِهِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ مَا يُمْسِكُهُ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ.
On birincisi: { بِهِ } lafzında, O'nun tuttuğunu salıverecek hiçbir kimsenin bulunmadığına dair delalettir.
الثَّانِي عَشَرَ: إِخْلَاؤُهُ مِنَ التَّعْقِيبِ بِإِطْمَاعٍ وَهُنَالِكَ ذُكِرَ الْإِتْيَانُ الْمَطْمَعُ.
On ikincisi: Bu ayetin ardından ümit verici bir ifadenin yer almamasıdır; orada ise ümit vadeden bir getirme (ityân) zikredilmiştir.
الثَّالِثَ عَشَرَ: تَقْدِيم مَا فِيهِ الْإِيعَادِ وَهُوَ الذَّهَابُ عَلَى مَا هُوَ كَالْمُتَعَلِّقِ لَهُ أَوْ مُتَعَلِّقِهِ عَلَى الْمَذْهَبَيْنِ الْبَصْرِيِّ وَالْكُوفِيِّ.
On üçüncüsü: Tehdit içeren unsurun, yani gidermenin (zehâb); gerek Basra gerekse Kûfe ekolüne göre onun müteallakı (bağlantılı olduğu öge) veya müteallakı konumunda olan şeyin önüne geçirilmesidir.
الرَّابِعَ عَشَرَ: مَا بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الِاسْمِيَّةِ وَالْفِعْلِيَّةِ مِنَ التَّفَاوُتِ ثَبَاتًا وَغَيْرَهُ.
On dördüncüsü: İsim cümlesi ile fiil cümlesi arasında sebat (süreklilik) ve diğer hususlar bakımından var olan farktır.
الْخَامِسَ عَشَرَ: مَا فِي لفظ أَصْبَحَ [الْملك: ٣٠] مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى الِانْتِقَالِ وَالصَّيْرُورَةِ.
On beşincisi: { أَصْبَحَ } [el-Mülk: 30] lafzında hâlden hâle geçişe ve dönüşmeye (sayrûret) dair bulunan delalettir.
السَّادِسَ عَشَرَ: أَنَّ الْإِذْهَابَ هَاهُنَا مُصَرَّحٌ بِهِ وَهُنَالِكَ مَفْهُومٌ مِنْ سِيَاقِ الِاسْتِفْهَامِ.
On altıncısı: Burada [suyun] giderilmesi açıkça ifade edilmiş (musarrah) iken, orada istifhamın (sorunun) bağlamından anlaşılmaktadır.
السَّابِعَ عَشَرَ: أَنَّ هُنَالِكَ نَفْيُ مَاءٍ خَاصٍّ أَعْنِي الْمَعِينَ بِخِلَافِهِ هَاهُنَا.
On yedincisi: Orada özel bir suyun, yani tatlı ve akar suyun (maîn) nefyedilmesi; burada ise durumun böyle olmamasıdır.
الثَّامِنَ عَشَرَ: اعْتِبَارُ مَجْمُوعِ هَذِهِ الْأُمُورِ الَّتِي يَكْفِي كُلٌّ مِنْهَا مُؤَكِّدًا.
On sekizincisi: Her biri tek başına pekiştirici olmaya yeten bu hususların tamamının bir arada bulunmasıdır.
وَزَادَ الْآلُوسِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» فَقَالَ:
Âlûsî ise «Tefsîr»inde [buna eklemelerde bulunarak] şöyle demiştir:
التَّاسِعَ عَشَرَ: إِخْبَارُهُ تَعَالَى نَفْسُهُ بِهِ مِنْ دُونِ أَمْرٍ لِلْغَيْرِ هَاهُنَا بِخِلَافِهِ هُنَالِكَ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَمَرَ نَبِيَّهُ ﵊ أَنْ يَقُولَ ذَلِكَ.
On dokuzuncusu: Burada başkasına bir emir vermeksizin bizzat Allah Teâlâ'nın bunu haber vermesidir; orada ise durum böyle değildir, zira Sübhânehu peygamberine aleyhisselâm bunu söylemesini emretmiştir.
الْعِشْرُونَ: عَدَمُ تَخْصِيصِ مُخَاطَبٍ هَاهُنَا وَتَخْصِيصُ الْكُفَّارِ بِالْخِطَابِ هُنَالِكَ.
Yirmincisi: Burada muhatabın özelleştirilmemesi, orada ise hitabın kâfirlere tahsis edilmesidir.
الْحَادِي وَالْعِشْرُونَ: التَّشْبِيهُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ جَعْلِ الْجُمْلَةِ حَالًا فَإِنَّهُ يُفِيدُ تَحْقِيقَ الْقُدْرَةِ وَلَا تَشْبِيهَ ثَمَّتَ.
Yirmi birincisi: Cümlenin hâl kılınmasından anlaşılan teşbihtir; zira bu, kudretin gerçekleşmesini ifade eder, orada ise teşbih yoktur.
الثَّانِي وَالْعِشْرُونَ: إِسْنَادُ الْقُدْرَةِ إِلَيْهِ تَعَالَى مَرَّتَيْنِ.
Yirmi ikincisi: Kudretin iki defa Allah Teâlâ'ya isnad edilmesidir.
وَنَقَلَ الْآلُوسِيُّ عَنْ عَصْرِيِّهِ الْمَوْلَى مُحَمَّدٍ الزَّهَاوِيِّ وُجُوهًا وَهِيَ:
Âlûsî, çağdaşı el-Mevlâ Muhammed ez-Zehâvî'den şu vecihleri nakletmiştir:
الثَّالِثُ وَالْعِشْرُونَ: تَضْمِينُ الْإِيعَادِ هُنَا إِيعَادُهُمْ بِالْإِبْعَادِ عَنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ (ذَهَبَ بِهِ) يَسْتَلْزِمُ مُصَاحَبَةَ الْفَاعِلِ الْمَفْعُولَ، وَذَهَابَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْهُمْ مَعَ الْمَاءِ بِمَعْنَى ذَهَابِ رَحْمَتِهِ سُبْحَانَهُ عَنْهُمْ وَلَعْنِهِمْ وَطَرْدِهِمْ عَنْهَا وَلَا كَذَلِكَ مَا هُنَاكَ.
Yirmi üçüncüsü: Buradaki tehdidin, onları Allah Teâlâ'nın rahmetinden uzaklaştırma tehdidini de içermesidir; çünkü (zehebe bihî / ذَهَبَ بِهِ) ifadesi fâilin mef'ûl ile beraber bulunmasını gerektirir ve Allah Teâlâ'nın su ile beraber onlardan gitmesi, rahmetinin onlardan gitmesi, onlara lânet etmesi ve onları rahmetten kovması manasındadır; diğer ayetteki ifade ise böyle değildir.
الرَّابِعُ وَالْعِشْرُونَ: أَنَّهُ لَيْسَ الْوَقْتُ لِلذَّهَابِ مُعَيَّنًا هُنَا بِخِلَافِهِ فِي إِنْ أَصْبَحَ [الْملك:
Yirmi dördüncüsü: Burada gitme için vaktin belirlenmemiş olmasıdır; { إِنْ أَصْبَحَ } [el-Mülk: 30] kavlinde ise durum böyle değildir,
٣٠] فَإِنَّهُ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ الصَّيْرُورَةَ فِي الصُّبْحِ عَلَى أَحَدِ اسْتِعْمَالَيْ (أَصْبَحَ) نَاقِصًا.
Zira (asbaha / أَصْبَحَ) fiilinin nakıs olarak iki kullanımından birine göre, bu durumun sabah vaktinde meydana geleceği anlaşılmaktadır.
الْخَامِسُ وَالْعِشْرُونَ: أَنَّ جِهَةَ الذَّهَابِ بِهِ لَيْسَتْ مُعَيَّنَةً بِأَنَّهَا السُّفْلُ (أَيْ مَا دَلَّ عَلَيْهِ لَفْظُ غَوْرًا) .
Yirmi beşincisi: Onun götürülme yönünün alt taraf (yani gavran / غَوْرًا lafzının delalet ettiği yön) olarak belirlenmemiş olmasıdır.
السَّادِسُ وَالْعِشْرُونَ: أَنَّ الْإِيعَادَ هُنَا بِمَا لَمْ يُبْتَلُوا بِهِ قطّ بِخِلَافِهِ بِمَا هُنَالِكَ.
Yirmi altıncısı: Buradaki tehdidin, daha önce hiç sınanmadıkları bir şeyle yapılmasıdır; oradaki ise böyle değildir.
السَّابِعُ وَالْعِشْرُونَ: أَنَّ الْمُوعَدَ بِهِ هُنَا إِنْ وَقَعَ فَهُمْ هَالِكُونَ أَلْبَتَّةَ.
Yirmi yedincisi: Burada tehdit edilen şey gerçekleşirse kesinlikle helak olacak olmalarıdır.
الثَّامِنُ وَالْعِشْرُونَ: أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ هُنَا لَهُمْ مُتَشَبِّثٌ وَلَوْ ضَعِيفًا فِي تَأْمِيلِ امْتِنَاعِ الْمَوْعِدِ بِهِ وَهُنَاكَ حَيْثُ أَسْنَدَ الْإِصْبَاحَ غَوْرًا إِلَى الْمَاءِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَاءَ
Yirmi sekizincisi: Burada tehdit edilen şeyin gerçekleşmeyeceğine ümit bağlamak adına -zayıf da olsa- tutunacakları bir dalın kalmamasıdır; orada ise batıp çekilme (isbâh gavran) fiili suya isnad edilmiştir, suyun ise
لَا يُصْبِحُ غَوْرًا بِنَفْسِهِ كَمَا هُوَ تَحْقِيقُ مَذْهَبِ الْحَكِيمِ، أَيْضًا احْتُمِلَ أَنْ يُتَوَهَّمَ الشَّرْطِيَّةُ مَعَ صِدْقِهَا مُمْتَنِعَةَ الْمَقْدَمِ فَيَأْمَنُوا وُقُوعَهُ.
Hakîm mezhebinin tahkikinde olduğu gibi kendi kendine çekilmeyeceği bilinmektedir; ayrıca şart cümlesinin -doğru olmakla birlikte- mukaddeminin (öncülünün) imkânsız olduğu vehmedilerek gerçekleşmesinden emin olmaları da muhtemeldir.
التَّاسِعُ وَالْعِشْرُونَ: أَنَّ الْمُوعَدَ بِهِ هُنَا يحْتَمل فِي بادىء النَّظَرِ وُقُوعُهُ حَالًا بِخِلَافِهِ هُنَاكَ فَإِنَّ الْمُسْتَقْبَلَ مُتَعَيِّنٌ لِوُقُوعِهِ لِمَكَانِ (إِنْ) . وَظَاهِرٌ أَنَّ التَّهْدِيدَ بِمُحْتَمَلِ الْوُقُوعِ فِي الْحَالِ أَهْوَلُ، وَمُتَعَيِّنِ الْوُقُوعِ فِي الِاسْتِقْبَالِ أَهْوَنُ.
Yirmi dokuzuncusu: Burada tehdit edilen şeyin ilk bakışta hemen (hâlen) gerçekleşmesinin muhtemel olmasıdır; orada ise (in / إِنْ) edatından ötürü gerçekleşmesinin geleceğe (istikbale) ait olduğu kesindir. Şüphe yok ki hemen gerçekleşme ihtimali olan bir şeyle tehdit edilmek daha dehşet vericidir; gerçekleşmesi gelecekle sınırlı olan ise daha hafiftir.
الثَّلَاثُونَ: أَنَّ مَا هُنَا لَا يَحْتَمِلُ غَيْرَ الْإِيعَادِ بِخِلَافِ مَا هُنَاكَ فَإِنَّهُ يَحْتَمِلُ وَلَوْ عُلِمَ بُعْدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الِامْتِنَانُ بِأَنَّهُ: إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَلَا يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ سِوَى اللَّهُ تَعَالَى.
Otuzuncusu: Buradaki ifadenin tehditten başka bir ihtimale kapalı olmasıdır; oradaki ifade ise uzak olduğu bilinse bile, 'Suyunuz çekilip giderse, size Allah Teâlâ'dan başka akar bir su getirecek kimse yoktur' şeklinde minnet hatırlatması olma ihtimalini de taşımaktadır.
وَأَنَا أَقُولُ: عُنِيَ هَؤُلَاءِ النَّحَارِيرُ بِبَيَانِ التَّفَاوُتِ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ وَلَمْ يَتَعَرَّضْ أَحَدُهُمْ لِلْكَشْفِ عَنْ وَجْهِ تَوْفِيرِ الْخَصَائِصِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دُونَ الْآيَةِ الْأُخْرَى مِمَّا يُوَازِنُهَا، وَلَيْسَ ذَلِك لخو الْآيَةِ عَنْ نُكَتِ الْإِعْجَازِ وَلَا عَجْزِ النَّاظِرِينَ عَنِ اسْتِخْرَاجِ أَمْثَالِهَا، وَلَكِنْ مَا يُبَيَّنُ مِنَ الْخَصَائِصِ الْبَلَاغِيَّةِ فِي الْقُرْآنِ لَيْسَ يُرِيدُ مَنْ يُبَيِّنُهُ أَنَّ مَا لَاحَ لَهُ وَوُفِّقَ إِلَيْهِ هُوَ قُصَارَى مَا أَوْدَعَهُ اللَّهُ فِي نَظْمِ الْقُرْآنِ مِنَ الْخَصَائِصِ وَالْمَعَانِي وَلَكِنَّهُ مُبَلِّغٌ مَا صَادَفَ لَوْحُهُ لِلنَّاظِرِ الْمُتَدَبِّرِ، وَالْعُلَمَاءُ مُتَفَاوِتُونَ فِي الْكَشْفِ عَنْهُ عَلَى قَدْرِ الْقَرَائِحِ وَالْفُهُومِ فَقَدْ يُفَاضُ عَلَى أَحَدٍ مِنْ إِدْرَاكِ الْخَصَائِصِ الْبَلَاغِيَّةِ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ وَلَا يُفَاضُ عَلَيْهِ مِثْلُهُ أَوْ عَلَى مِثْلِهِ فِي غَيْرِهَا. وَإِنَّمَا يَقْصِدُ أَهْلُ الْمَعَانِي بِإِفَاضَةِ الْقَوْلِ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ أَنْ تَكُونَ نَمُوذَجًا لِاسْتِخْرَاجِ أَمْثَالِ تِلْكَ الْخَصَائِصِ فِي آيَاتٍ أُخْرَى كَمَا فَعَلَ السَّكَّاكِيُّ فِي بَيَانِ خَصَائِصِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ [هود: ٤٤] الْآيَةُ مِنْ مَبْحَثِ الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ مِنَ «الْمِفْتَاحِ» ، وَأَنَّهُ قَالَ فِي مُنْتَهَى كَلَامِهِ «وَلَا تَظُنَّنَّ الْآيَةَ مَقْصُورَةً عَلَى مَا ذَكَرْتُ فَلَعَلَّ مَا تَرَكْتُ أَكْثَرُ مِمَّا ذَكَرْتُ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ لَمْ يَكُنْ إِلَّا الْإِرْشَادُ لِكَيْفِيَّةِ اجْتِنَاءِ ثَمَرَاتِ عِلْمَيِ
Ben derim ki: Bu yetkin âlimler iki ayet arasındaki farkı açıklamaya özen göstermişler; fakat hiçbiri, bu ayette diğer ayette bulunmayan üstünlüklerin ve ona denk özelliklerin çokça yer almasının hikmetini ortaya koymaya değinmemiştir. Bu durum, diğer ayetin icaz nüktelerinden yoksun olmasından veya bakanların benzer nükteleri çıkarmaktan aciz kalmasından kaynaklanmamaktadır. Ancak Kur'an'daki belağat özelliklerini açıklayan bir kimse, kendisine açılan ve muvaffak kılındığı şeylerin Allah'ın Kur'an nazmına yerleştirdiği özellik ve manaların nihai sınırı olduğunu kastetmez; bilakis o, tefekkürle bakan bir zihne beliren şeyleri aktaran bir kimsedir. Âlimler, fıtrî kabiliyetleri ve anlayışları nispetinde bu hakikatleri ortaya çıkarmada farklılık gösterirler; nitekim bazen bir kimseye bazı ayetlerdeki belağat inceliklerini idrak etme kapısı sonuna kadar açılırken, diğer ayetlerde benzer bir idrak kapısı açılmayabilir veya başkasına açıldığı gibi açılmayabilir. Meânî ilmi ehlinin bazı ayetler üzerinde sözü etraflıca uzatmasındaki maksat, Sekkâkî'nin «el-Miftâh» adlı eserinin fasahat ve belağat bahsinde { وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ } [Hûd: 44] “Ve 'Ey yer, suyunu yut!' denildi” ayetinin inceliklerini açıklarken yaptığı ve sözünün sonunda şöyle dediği gibi, diğer ayetlerde de benzer inceliklerin çıkarılmasına bir örnek teşkil etmesidir: «Ayetteki inceliklerin sadece zikrettiklerimle sınırlı olduğunu sanma; zira terk ettiğim hususlar zikrettiklerimden daha fazla olabilir, çünkü asıl maksat meânî ve beyân
الْمَعَانِي وَالْبَيَانِ» .
İlimlerinin meyvelerinin nasıl devşirileceğine rehberlik etmekten ibarettir.»
وَقَدْ نَقُولُ: إِنَّ آيَةَ سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ قُصِدَ مِنْهَا الْإِنْذَارُ وَالتَّهْدِيدُ بِسَلْبِ تِلْكَ النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ، وَأَمَّا آيَةُ سُورَةِ الْمُلْكِ فَالْقَصْدُ مِنْهَا الِاعْتِبَارُ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى سَلْبِهَا، فَاخْتِلَافُ الْمَقَامَيْنِ لَهُ أَثَرٌ فِي اخْتِلَافِ الْمُقْتَضَيَاتِ فَكَانَتْ آيَةُ سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ آثَرَ بِوَفْرَةِ الْخَصَائِصِ الْمُنَاسِبَةِ لِمَقَامِ الْإِنْذَارِ وَالتَّهْدِيدِ دُونَ تَعْطِيلٍ لِاسْتِخْرَاجِ خَصَائِصٍ فِيهَا لَعَلَّنَا نُلِمُّ بِهَا حِينَ نَصِلُ إِلَيْهَا.
Biz de şöyle diyebiliriz: el-Mü'minûn suresindeki ayetten maksat, o yüce nimetin geri alınmasıyla uyarıda bulunmak ve tehdit etmektir. el-Mülk suresindeki ayetten maksat ise, Allah Teâlâ'nın o nimeti geri almaya kadir oluşundan ibret almayı sağlamaktır. Bu iki makamın farklı oluşu, gerektirdikleri ifadelerin de farklı olmasında etkilidir. Dolayısıyla el-Mü'minûn suresindeki ayet, inşallah sırası geldiğinde değineceğimiz diğer özelliklerin çıkarılmasını engellemeksizin, uyarı ve tehdit makamına uygun inceliklerin çokluğuyla tecelli etmiştir.
عَلَى أَنَّ سُورَةَ الْمُلْكِ نَزَلَتْ عَقِبَ نُزُولِ سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ وَقَدْ يَتَدَاخَلُ نُزُولُ بَعْضِهَا مَعَ نُزُولِ بَعْضِ سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ، فَلَمَّا أُشْبِعَتْ آيَةُ سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْخُصُوصِيَّاتِ الَّتِي اقْتَضَاهَا الْمَقَامُ اكْتُفِيَ عَنْ مِثْلِهَا فِي نَظِيرَتِهَا مِنْ سُورَةِ الْمُلْكِ فَسَلَكَ فِي الثَّانِيَةِ مَسْلَكَ الْإِيجَازِ لِقُرْبِ الْعَهْدِ بِنَظِيرِهَا.
Bununla birlikte Mülk suresi, Mü'minûn suresinin inişinin hemen ardından inmiştir; hatta bazen bazısının nüzulü Mü'minûn suresinin bazısıyla iç içe geçmiş olabilir. Mü'minûn suresindeki ayet makamın gerektirdiği hususiyetlerle doygunluğa ulaştırılınca, Mülk suresindeki benzerinde bu tür ayrıntılara ihtiyaç duyulmamış ve benzerinin henüz taze olarak hatırlanıyor olması sebebiyle ikincisinde icaz yolu tercih edilmiştir.
وَإِنْشَاءُ الْجَنَّاتِ مِنْ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى أَوَّلُ إِنْبَاتِ الْجَنَّاتِ فِي الْأَرْضِ وَمِنْ بَعْدِ ذَلِكَ أُنْبِتَتِ الْجَنَّاتُ بِغَرْسِ الْبَشَرِ وَذَلِكَ أَيْضًا مِنْ صُنْعِ اللَّهِ بِمَا أَوْدَعَ فِي الْعُقُولِ مِنْ مَعْرِفَةِ الْغَرْسِ وَالزَّرْعِ وَالسَّقْيِ وَتَفْجِيرِ الْمِيَاهِ وَاجْتِلَابِهَا مِنْ بُعْدٍ فَكُلُّ هَذَا الْإِنْشَاءُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bahçelerin meydana getirilmesi (inşâ), Allah Teâlâ'nın yeryüzünde bahçeleri ilk defa bitirmesi yoluyla O'nun sanatıdır; bundan sonra ise bahçeler insanların dikimiyle bitirilmiştir. Bu da akıllara fidan dikme, ekim yapma, sulama, su kaynaklarını fışkırtma ve suları uzaktan getirme bilgisini yerleştirmesi sebebiyle yine Allah'ın sanatıdır; dolayısıyla bütün bu var ediş Allah Teâlâ'dandır.
وَالْجَنَّةُ: الْمَكَانُ ذُو الشَّجَرِ، وَأَكْثَرُ إِطْلَاقِهِ عَلَى مَا كَانَ فِيهِ نَخْلٌ وَكَرْمٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦٥] .
Cennet (el-cenne): Ağaçlı yer demektir ve çoğunlukla hurma ve üzüm bağı bulunan yerler için kullanılır. Bakara suresindeki [265] { كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ } “Yüksekçe bir tepedeki bahçenin durumu gibidir” ayetinde buna dair açıklama geçmişti.
وَمَا ذُكِرَ هُنَا مِنْ أَصْنَافِ الشَّجَرِ الثَّلَاثَةِ هُوَ أَكْرَمُ الشَّجَرِ وَأَنْفَعُهُ ثَمَرًا وَهُوَ النَّخِيلُ وَالْأَعْنَابُ وَالزَّيْتُونُ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ وَالزَّيْتُونِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٩] وَفِي سُورَةِ النَّحْلِ [١١] .
Burada zikredilen üç ağaç türü, ağaçların en kıymetlisi ve meyve bakımından en faydalı olanlarıdır; bunlar da hurma, asma ve zeytindir. Hurma, asma ve zeytine dair açıklamalar el-En'âm [99] ve en-Nahl [11] surelerinde geçmişti.
وَالْفَوَاكِهُ: جَمَعُ فَاكِهَةٍ، وَهِيَ الطَّعَامُ الَّذِي يُتَفَكَّهُ بِأَكْلِهِ، أَيْ يُتَلَذَّذُ بِطَعْمِهِ مِنْ غَيْرِ قَصْدِ الْقُوتِ، فَإِنْ قُصِدَ بِهِ الْقُوتُ قِيلَ لَهُ طَعَامٌ. فَمِنَ الْأَطْعِمَةِ مَا هُوَ فَاكِهَةٌ وَطَعَامٌ كَالتَّمْرِ وَالْعِنَبِ لِأَنَّهُ يُؤْكَلُ رَطْبًا وَيَابِسًا، وَمِنْهَا مَا هُوَ فَاكِهَةٌ وَلَيْسَ بِطَعَامٍ كَاللَّوْزِ وَالْكُمَّثْرَى، وَمِنْهَا مَا هُوَ طَعَامٌ غَيْرُ فَاكِهَةٍ كَالزَّيْتُونِ، وَلِذَلِكَ أَخَّرَ ذِكْرَ شَجَرَةِ الزَّيْتُونِ عَنْ ذِكْرِ أَخَوَيْهَا لِأَنَّهُ أُرِيدَ الِامْتِنَانُ بِمَا فِي ثَمَرَتِهِمَا مِنَ التَّفَكُّهِ وَالْقُوتِ فَتَكُونُ مِنَّةً بِالْحَاجِيِّ وَالتَّحْسِينِيِّ.
Fevâkih (el-fevâkih): Fâkihe (فَاكِهَة) kelimesinin çoğuludur; o da temel gıda edinme amacı gütmeksizin tadından lezzet almak için yenilen yiyecektir (meyvedir). Şayet onunla temel gıda amaçlanırsa ona taam (طَعَام) denir. Yiyeceklerden kimi hem meyve hem temel gıdadır; yaş ve kuru olarak yenebildiği için hurma ve üzüm böyledir. Kimisi meyvedir ama temel gıda değildir; badem ve armut böyledir. Kimisi de meyve olmayıp temel gıdadır; zeytin böyledir. İşte bu yüzden zeytin ağacının zikri iki benzerinin ardından sonraya bırakılmıştır; zira o ikisinin meyvesindeki eğlencelik lezzet ve temel gıda olma özelliğiyle minnet duyulması murad edilmiştir, böylece hem haciyyat (ihtiyaç duyulan) hem de tahsiniyyat (tamamlayıcı güzellikler) ile minnet yapılmış olur.
وَوَصَفَ الْفَوَاكِهَ بِ كَثِيرَةٌ بِاعْتِبَارِ اخْتِلَافِ الْأَصْنَافِ كَالْبُسْرِ وَالرَّطْبِ وَالتَّمْرِ، وَكَالزَّيْتِ وَالْعِنَبِ الرَّطْبِ، وَأَيْضًا بِاعْتِبَارِ كَثْرَةِ إِثْمَارِ هَذَيْنِ الشَّجَرَيْنِ.
Meyvelerin { كَثِيرَةٌ } “birçok” şeklinde nitelenmesi; koruk, taze ve olgun hurma gibi ya da zeytinyağı ve taze üzüm gibi çeşitlerin farklılığı itibarıyla olduğu gibi, aynı zamanda bu iki ağacın bol meyve vermesi itibarıyladır.
وَشَجَرَةً عَطْفٌ عَلَى جَنَّاتٍ أَيْ وَأَخْرَجْنَا لَكُمْ بِهِ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ
{ وَشَجَرَةً } lafzı { جَنَّاتٍ } üzerine matuftur; yani [ve sizin için onunla Tûr-i Sînâ'dan çıkan bir ağaç da meydana getirdik] takdirindedir.
وَهِيَ شَجَرَةُ الزَّيْتُونِ، وَجُمْلَةُ تَخْرُجُ صِفَةٌ لِ شَجَرَةً وَتَخْصِيصُهَا بِالذِّكْرِ مَعَ طَيِّ كَوْنِ النَّاسِ مِنْهَا يَأْكُلُونَ تَنْوِيهٌ بِشَأْنِهَا، وَإِيمَاءٌ إِلَى كَثْرَةِ مَنَافِعِهَا لِأَنَّ مِنْ ثَمَرَتِهَا طَعَامًا وَإِصْلَاحًا ومداواة، وَمن أعودها وَقُودٌ وَغَيْرُهُ،
O da zeytin ağacıdır. { تَخْرُجُ } cümlesi { شَجَرَةً } lafzının sıfatıdır. İnsanların ondan yemesi hususunun gizli tutulmasıyla birlikte onun özel olarak zikredilmesi, onun şanını yüceltmek ve faydalarının çokluğuna işaret etmek içindir; çünkü onun meyvesi gıda, ıslah ve şifadır, odunları ise yakacak ve daha başka maksatlarla kullanılır.
وَفِي الْحَدِيثِ «كُلُوا الزَّيْتَ وَادَّهِنُوا بِهِ فَإِنَّهُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Zeytinyağını yiyiniz ve onunla yağlanınız; zira o mübarek bir ağaçtandır.»
. وَطُورُ سَيْنَاءَ: جَبَلٌ فِي صَحْرَاءِ سَيْنَاءَ الْوَاقِعَةِ بَيْنَ عَقَبَةِ أَيْلَةَ وَبَيْنَ مِصْرِ، وَهِيَ مِنْ بِلَادِ فِلَسْطِينَ فِي الْقَدِيمِ وَفِيهِ نَاجَى مُوسَى رَبَّهُ تَعَالَى، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٤٣] عِنْدَ قَوْلِهِ: وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ، وَغَلَبَ عَلَيْهِ اسْمُ الطُّورِ بِدُونِ إِضَافَةٍ، وَطُورُ سَيْنَاءَ أَوْ طُورُ سِينِينَ. وَمَعْنَى الطُّورِ الْجَبَلُ. وَسَيْنَاءُ قِيلَ اسْمُ شَجَرٍ يَكْثُرُ هُنَالِكَ. وَقِيلَ اسْمُ حِجَارَةٍ. وَقِيلَ هُوَ اسْمٌ لِذَلِكَ الْمَكَانِ، قِيلَ هُوَ اسْمٌ نَبَطِيٌّ وَقِيلَ هُوَ اسْمٌ حَبَشِيٌّ وَلَا يَصِحُّ.
Tûr-i Sînâ (طُورُ سَيْنَاءَ): Akabe-i Eyle ile Mısır arasında yer alan Sînâ çölündeki bir dağdır; orası eski devirlerde Filistin topraklarındandı ve Mûsâ'nın Rabbi Teâlâ ile münacatta bulunduğu yerdir. Buna dair açıklama el-A'râf suresinde [143] { وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ } “Fakat dağa bak” kavli açıklanırken geçmişti. Bu dağ çoğunlukla izafetsiz olarak et-Tûr şeklinde, bazen de Tûr-i Sînâ veya Tûr-i Sînîn şeklinde anılmıştır. Tûr kelimesinin anlamı dağ demektir. Sînâ (سَيْنَاء) lafzının orada çokça bulunan bir ağacın adı olduğu söylenmiştir. Bir taşın adı olduğu da söylenmiştir. O mekânın adı olduğu da söylenmiştir; Nabatça bir isim olduğu söylenmiş, Habeşçe bir isim olduğu da söylenmiştir ki bu doğru değildir.
وَإِنَّمَا اغْتَرَّ مَنْ قَالَهُ بِمُشَابَهَةِ هَذَا الِاسْمِ لِوَصْفِ الْحُسْنِ فِي اللُّغَةِ الْحَبَشِيَّةِ وَهُوَ كَلِمَةُ سَنَاهُ، وَمِثْلُ هَذَا التَّشَابُهِ قَدْ أَثَارَ أَغْلَاطًا.
Bunu söyleyen kimse, bu ismin Habeş dilindeki güzellik vasfı olan 'senâhu' kelimesine benzemesine aldanmıştır; bu tür benzerlikler birçok hataya yol açmıştır.
وَسُكِّنَتْ يَاءُ سَيْناءَ سُكُونًا مَيِّتًا وَبِهِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ. وَيَجُوزُ فِيهَا الْفَتْحُ وَسُكُونُ الْيَاءِ سُكُونًا حَيًّا، وَبِهِ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ، وَهُوَ فِي الْقِرَاءَتَيْنِ مَمْدُودٌ، وَهُوَ فِيهِمَا مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ فَقِيلَ لِلْعَلَمِيَّةِ وَالْعُجْمَةِ عَلَى قِرَاءَةِ الْكَسْرِ لِأَنَّ وَزْنَ فَعِلَاءَ إِذَا كَانَ عَيْنُهُ أَصْلًا لَا تَكُونُ أَلِفُهُ لِلتَّأْنِيثِ بَلْ لِلْإِلْحَاقِ وَأَلِفُ الْإِلْحَاقِ لَا تَمْنَعُ الصَّرْفَ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْفَتْحِ فَمَنْعُهُ لِأَجْلِ أَلِفِ التَّأْنِيثِ لِأَنَّ وَزْنَ فَعَلَاءَ مِنْ أَوْزَانِ أَلِفِ التَّأْنِيثِ.
{ سَيْناءَ } lafzındaki ye (ي) harfi ölü bir sükûnla (kesreli sîn ile) okunmuştur ve cumhurun kıraati böyledir. Fetha ile okunup ye'nin diri bir sükûnla okunması (Seyna) da caizdir; İbn Kesîr, Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef bu şekilde okumuşlardır. Kelime her iki kıraatte de memdûddur (uzatmalıdır) ve gayri munsarıftır. Kesreli okuyuşa göre alem (özel isim) ve ucme (yabancı kökenli olma) illetleriyle gayri munsarıf olduğu söylenmiştir; zira aynel harfi asıl olduğunda 'fe'ilâ' vezninin elifi dişilik (te'nis) için değil mülhak kılmak (ilhâk) içindir ve ilhâk elifi gayri munsarıf yapmaz. Fethalı okuyuşa göre ise gayri munsarıf oluşu te'nis elifinden ötürüdür; çünkü 'fa'lâ' vezni te'nis elifinin vezinlerindendir.
وَقَوْلُهُ: تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ يَقْتَضِي أَنَّ لَهَا مَزِيدَ اخْتِصَاصٍ بِطُورِ سَيْنَاءَ. وَقَدْ غُمِضَ وَجْهُ ذَاكَ. وَالَّذِي أَرَاهُ أَنَّ الْخُرُوجَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى النَّشْأَةِ
{ تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ } kavli, onun Tûr-i Sînâ ile özel bir irtibatı bulunmasını gerektirir. Bunun hikmeti kapalı kalmıştır. Benim kanaatime göre ise çıkış (hurûc), meydana gelme
وَالتَّخَلُّقِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Ve yaratılış anlamında kullanılmıştır; tıpkı Allah Teâlâ'nın şu kavillerinde olduğu gibi:
فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى [طه: ٥٣] وَقَوْلِهِ: يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ [الزمر: ٢١] ، وَذَلِكَ أَنَّ حَقِيقَةَ الْخُرُوجِ هُوَ الْبُرُوزُ مِنَ الْمَكَانِ وَلَمَّا كَانَ كُلُّ مَخْلُوقٍ يَبْرُزُ بَعْدَ الْعَدَمِ وَكَانَ الْمَكَانُ لَازِمًا لِكُلِّ حَادِثٍ شَبَّهَ ظُهُورَ الشَّيْءِ بَعْدَ أَنْ كَانَ مَعْدُومًا بِخُرُوجِ الشَّيْءِ مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي كَانَ مَحْجُوبًا فِيهِ. وَهِيَ اسْتِعَارَةٌ شَائِعَةٌ فِي الْقُرْآنِ.
{ فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } [Tâhâ: 53] “Böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık” ve { يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ } [ez-Zümer: 21] “Onunla türlü renklerde ekinler çıkarır”. Zira çıkmanın (hurûc) hakiki manası bir mekândan dışarı belirmektir; her yaratılan yokluktan sonra belirdiği ve her sonradan olan (hâdis) için bir mekân zorunlu olduğu için, bir şeyin yokken ortaya çıkışı, gizli bulunduğu mekândan dışarı çıkmasına benzetilmiştir. Bu da Kur'an'da yaygın bir istiaredir.
فَيَظْهَرُ أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ أَوَّلَ شَجَرِ الزَّيْتُونِ فِي طُورِ سَيْنَاءَ، وَذَلِكَ أَنَّ الْأَجْنَاسَ وَالْأَنْوَاعَ الْمَوْجُودَةَ عَلَى الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ لَا بُدَّ لَهَا مِنْ مَوَاطِنَ كَانَ فِيهَا ابْتِدَاءُ وَجُودِهَا قَبْلَ وُجُودِهَا فِي غَيْرِهَا لِأَنَّ بَعْضَ الْأَمْكِنَةِ تَكُونُ أَسْعَدَ لِنَشْأَةِ بَعْضِ الْمَوْجُودَاتِ مِنْ بَعْضٍ آخَرَ لِمُنَاسَبَةٍ بَيْنَ طَبِيعَةِ الْمَكَانِ وَطَبِيعَةِ الشَّيْءِ الْمَوْجُودِ فِيهِ مِنْ حَرَارَةٍ أَوْ بُرُودَةٍ أَوِ اعْتِدَالٍ،
Buna göre mananın şöyle olduğu anlaşılmaktadır: Allah Teâlâ ilk zeytin ağacını Tûr-i Sînâ'da yaratmıştır. Çünkü yeryüzündeki cins ve türlerin, başka yerlerde bulunmadan önce varlıklarının başladığı ilk vatanlarının olması kaçınılmazdır; zira sıcaklık, soğukluk veya ılımanlık bakımından mekânın tabiatı ile orada bulunan varlığın tabiatı arasındaki uyum sebebiyle bazı mekânlar birtakım varlıkların yetişmesi için diğer yerlerden daha elverişlidir.
وَكَذَلِكَ فُصُولُ السَّنَةِ كَالرَّبِيعِ لِبَعْضِ الْحَيَوَانِ وَالشِّتَاءِ لِبَعْضٍ آخَرَ وَالصَّيْفِ لِبَعْضٍ غَيْرِهَا فَاللَّهُ تَعَالَى يُوجِدُ الْمَوْجُودَاتِ فِي الْأَحْوَالِ الْمُنَاسِبَةِ لَهَا فَالْحَيَوَانُ وَالنَّبَاتُ كُلُّهُ جَارٍ عَلَى هَذَا الْقَانُونِ.
Yılın mevsimleri de böyledir; bazı hayvanlar için ilkbahar, diğerleri için kış, başkaları için de yaz uygundur. Dolayısıyla Allah Teâlâ varlıkları kendilerine en uygun şartlar içinde var eder; nitekim hayvanlar ve bitkilerin tamamı bu kanun üzere cereyan eder.
ثُمَّ إِنَّ الْبَشَرَ إِذَا نَقَلُوا حَيَوَانًا أَوْ نَبَاتًا مِنْ أَرْضٍ إِلَى أَرْضٍ أَوْ أَرَادُوا الِانْتِفَاعَ بِهِ فِي فَصْلٍ غَيْرِ فَصْلِهِ وَرَأَوْا عَدَمَ صَلَاحِيَةِ الْمَكَانِ أَوِ الزَّمَانِ الْمَنْقُولِ إِلَيْهِمَا يَحْتَالُونَ لَهُ بِمَا يُكْمِلُ نَقْصَهُ مِنْ تَدْفِئَةٍ فِي شِدَّةِ بَرْدٍ أَوْ تَبْرِيدٍ بِسَبْحٍ فِي الْمَاءِ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ حَتَّى لَا يَتَعَطَّلَ تَنَاسُلُ ذَلِكَ الْمَنْقُولِ إِلَى غَيْرِ مَكَانِهِ، فَكَمَا أَنَّ بَعْضَ الْحَيَوَانِ أَوِ النَّبَاتِ لَا يَعِيشُ طَوِيلًا فِي بَعْضِ الْمَنَاطِقِ غَيْرِ الْمُلَايِمَةِ لِطِبَاعِهِ كَالْغَزَالِ فِي بِلَادِ الثُّلُوجِ فَكَذَلِكَ قَدْ يَكُونُ بَعْضُ الْأَمَاكِنِ مِنَ الْمِنْطَقَةِ الْمُلَائِمَةِ لِلْحَيَوَانِ أَوِ النَّبَاتِ أَصْلَحَ بِهِ مِنْ بَعْضِ جِهَاتِ تِلْكَ الْمِنْطَقَةِ، فَلَعَلَّ جَوَّ طُورِ سَيْنَاءَ لِتَوَسُّطِهِ بَيْنَ الْمَنَاطِقِ الْمُتَطَرِّفَةِ حَرًّا وَبَرْدًا وَلِتَوَسُّطِ ارْتِفَاعِهِ بَيْنَ النُّجُودِ وَالسُّهُولِ يَكُونُ أَسْعَدَ بِطَبْعِ فَصِيلَةِ الزَّيْتُونِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ [النُّور: ٣٥] ، فَاللَّهُ تَعَالَى هَيَّأَ لِتَكْوِينِهَا حِينَ أَرَادَ تَكْوِينَهَا ذَلِكَ الْمَكَانَ كَمَا هَيَّأَ لِتَكْوِينِ آدَمَ طِينَةً خَاصَّةً فَقَالَ: خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ [الرَّحْمَن: ١٤] ثُمَّ يَكُونُ الزَّيْتُونُ قَدْ نُقِلَ مِنْ أَوَّلِ مَكَانٍ
Sonra insanlar bir hayvanı veya bitkiyi bir yerden başka bir yere naklettiklerinde yahut ondan mevsimi dışında yararlanmak istediklerinde, nakledilen mekân veya zamanın elverişsiz olduğunu görürlerse; nakledilen o varlığın üremesi kesintiye uğramasın diye şiddetli soğukta ısıtmak veya şiddetli sıcakta suya daldırıp serinletmek gibi eksikliği tamamlayacak çarelere başvururlar. Nitekim karlı ülkelerdeki ceylan gibi bazı hayvan veya bitkiler tabiatlarına uygun olmayan bazı bölgelerde uzun süre yaşayamazlar; aynı şekilde hayvan veya bitki için elverişli olan bölgenin bazı kısımları da o bölgenin diğer taraflarından daha uygun olabilir. Belki de Tûr-i Sînâ'nın havası, aşırı sıcak ve soğuk bölgelerin ortasında bulunması ve yüksekliğinin de dağlarla ovalar arasında mutedil olması sebebiyle zeytin türünün tabiatına en elverişli yerdir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } [en-Nûr: 35] “Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacı...”. Dolayısıyla Allah Teâlâ onu var etmek istediğinde onun yaratılışı için o mekânı hazırlamıştır; tıpkı Âdem'in yaratılışı için özel bir balçık hazırlayıp { خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ } [er-Rahmân: 14] “İnsanı pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan yarattı” buyurduğu gibi. Daha sonra zeytin ilk ortaya çıktığı mekândan,
ظَهَرَ فِيهِ إِلَى أَمْكِنَةٍ أُخْرَى نَقَلَهُ إِلَيْهَا سَاكِنُوهَا لِلِانْتِفَاعِ بِهِ فَنَجَحَ فِي بَعْضِهَا وَلَمْ يَنْجَحْ فِي بَعْضٍ.
Oranın sakinleri tarafından faydalanılmak üzere başka yerlere taşınmış, bazılarında yetişip bazılarında yetişmemiştir.
وَقَدْ ثَبَتَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ شَجَرَةَ الزَّيْتُونِ كَانَتْ مَوْجُودَةً قَبْلَ الطُّوفَانِ وَبَعْدَهُ. فَفِي الْإِصْحَاحِ الثَّامِنِ مِنْ سِفْرِ التَّكْوِينِ: أَنَّ نُوحًا أَرْسَلَ حَمَامَةً تَبْحَثُ عَنْ مَكَانٍ غِيضَتْ عَنْهُ مِيَاهُ الطُّوفَانِ فَرَجَعَتِ الْحَمَامَةُ عِنْدَ الْمَسَاءِ تَحْمِلُ فِي مِنْقَارِهَا وَرَقَةَ زَيْتُونٍ خَضْرَاءَ فَعَلِمَ نُوحٌ أَنَّ الْمَاءَ أَخَذَ يَغِيضُ عَنِ الْأَرْضِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ ابْتِدَاءَ غَيْضِ الْمَاءِ إِنَّمَا يَنْكَشِفُ عَنْ أَعَالِي الْجِبَالِ أَوَّلَ الْأَمْرِ فَلَعَلَّ وَرَقَةَ الزَّيْتُونِ الَّتِي حَمَلَتْهَا الْحَمَامَةُ كَانَتْ مِنْ شَجَرَةٍ فِي طُورِ سَيْنَاءَ.
Tevrat'ta zeytin ağacının Tufan'dan önce ve sonra var olduğu sabittir. Tekvin Kitabı'nın sekizinci bâbında şöyle geçer: Nûh, Tufan sularının çekildiği bir yer aramak üzere bir güvercin göndermiş; güvercin akşam vakti gagasında yeşil bir zeytin yaprağı taşıyarak dönmüş, Nûh da suların yeryüzünden çekilmeye başladığını anlamıştır. Bilinmektedir ki suların çekilmeye başlamasıyla ilk önce dağların zirveleri açığa çıkar; belki de güvercinin taşıdığı o zeytin yaprağı Tûr-i Sînâ'daki bir ağaca aitti.
وَأَيًّا مَا كَانَ فَقَدْ عَرَفَ نُوحٌ وَرَقَةَ الزَّيْتُونِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْرِفُونَ هَذِه الشَّجَرَة من قَبْلَ الطُّوفَانِ. وَلَكِنْ لَمْ يَرِدْ ذِكْرُ اسْتِعْمَالِ زَيْتِ الزَّيْتُونِ فِي طَعَامٍ فِي التَّارِيخِ الْقَدِيمِ إِلَّا فِي عَهْدِ مُوسَى ﵇ أَيَّامَ كَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ حَوْلَ طُورِ سَيْنَاءَ فَقَدِ اسْتُعْمِلَ الزَّيْتُ لِإِنَارَةِ خَيْمَةِ الِاجْتِمَاعِ بِوَحْيِ اللَّهِ لِمُوسَى (١) ، وَسَكَبَ مُوسَى دُهْنَ الْمَسْحَةِ عَلَى رَأْسِ هَارُونَ أَخِيهِ حِينَ أَقَامَهُ كَاهِنًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ (٢) .
Her ne olursa olsun Nûh zeytin yaprağını tanımıştır; bu da onların Tufan'dan önce bu ağacı bildiklerini gösterir. Ancak kadim tarihte zeytinyağının yiyecek olarak kullanıldığına dair bilgi, İsrâiloğulları'nın Tûr-i Sînâ çevresinde bulunduğu Mûsâ aleyhisselâm dönemi müstesna hiçbir yerde geçmemektedir. Nitekim zeytinyağı, Allah'ın Mûsâ'ya vahyi ile Toplanma Çadırı'nı aydınlatmak için kullanılmış (١) ve Mûsâ, kardeşi Hârûn'u İsrâiloğulları'na kâhin tayin ettiği vakit mesh yağını onun başına dökmüştür (٢).
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى تَخْرُجُ تَظْهَرُ وَتُعْرَفُ، فَيَكُونُ أَوَّلُ اهْتِدَاءِ النَّاسِ إِلَى مَنَافِعِ هَذِهِ الشَّجَرَةِ وَانْتِقَالِهِمْ إِيَّاهَا كَانَ مِنَ الزَّيْتُونِ الَّذِي بِطُورِ سَيْنَاءَ. وَهَذَا كَمَا نُسَمِّي الدِّيكَ الرُّومِيَّ فِي بَلَدِنَا بِالدِّيكِ الْهِنْدِيِّ لِأَنَّ النَّاسَ عَرَفُوهُ مِنْ بِلَادِ الْهِنْدِ، وَكَمَا تُسَمَّى بَعْضُ السُّيُوفِ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ بِالْمَشْرَفِيَّةِ لِأَنَّهَا عُرِفَتْ مِنْ مَشَارِفِ الشَّامِ، وَبَعْضُ الرِّمَاحِ الْخَطِّيَّةِ لِأَنَّهَا تَرِدُ إِلَى بِلَادِ الْعَرَبِ مِنْ مَرْفَأٍ يُقَالُ لَهُ: الْخَطُّ، وَبَعْضُ السُّيُوفِ بِالْمُهَنَّدِ لِأَنَّهُ يُجْلَبُ مِنَ الْهِنْدِ، وَقَدْ كَانَ الزَّيْتُ يُجْلَبُ إِلَى بِلَادِ الْعَرَبِ مِنَ الشَّامِ وَمِنْ فِلَسْطِينِ.
Tahrücü (تَخْرُجُ) kelimesinin mânasının «ortaya çıkar ve tanınır» olması da câizdir; böylece insanların bu ağacın faydalarını ilk keşfetmeleri ve onu [başka yerlere] nakletmeleri Tûr-i Sînâ'daki zeytinden olmuş olur. Bu durum, bizim memleketimizde hindinin (ed-dîkü'r-rûmî), insanlar onu Hindistan diyarlarından tanıdığı için «Hindî horoz» (ed-dîkü'l-hindî) diye adlandırılmasına benzer. Tıpkı Arap diyarında bazı kılıçların Şam'ın yüksek yerlerinden (meşârif) tanındığı için «Meşrefiyye», bazı mızrakların Arap diyarına «Hatt» denilen bir limandan geldiği için «Hattiyye», bazı kılıçların da Hindistan'dan getirildiği için «Mühenned» diye adlandırılması gibidir. Nitekim zeytinyağı da Arap diyarına Şam'dan ve Filistin'den getirilmekteydi.
وَأَيًّا مَا كَانَ فَلَيْسَ الْقَصْدُ مِنْ ذِكْرِ أَنَّهَا تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ إِلَّا التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ مَنْبَتُهَا الْأَصْلِيُّ وَإِلَّا فَإِنَّ الِامْتِنَانَ بِهَا لَمْ يَكُنْ مُوَجَّهًا يَوْمَئِذٍ لِسُكَّانِ طُورِ سَيْنَاءَ، وَمَا كَانَ هَذَا التَّنْبِيهُ إِلَّا لِلتَّنْوِيهِ بِشَرَفِ مَنْبَتِهَا وَكَرَمِ الْمَوْطِنِ الَّذِي ظَهَرَتْ فِيهِ، وَلَمْ تَزَلْ شَجَرَةُ الزَّيْتُونِ مَشْهُورَةً بِالْبَرَكَةِ بَيْنَ النَّاسِ. وَرَأَيْتُ فِي «لِسَانِ الْعَرَبِ» عَنِ الْأَصْمَعِيِّ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ صَالِحٍ: أَنَّ كُلَّ زيتونة بفلسطين فَهِيَ مِنْ غَرْسِ أُمَمٍ يُقَالُ لَهُمُ الْيُونَانِيُّونَ اهـ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَعْنِي بِهِ زَيْتُونَ زَمَانِهِمُ الَّذِي أَخْلَفُوا بِهِ أَشْجَارًا قَدِيمَةً بَادَتْ.
Her ne olursa olsun, onun Tûr-i Sînâ'dan çıktığının zikredilmesinden maksat, oranın onun asıl bitiş yeri olduğuna dikkat çekmektir; aksi takdirde o günkü minnet Tûr-i Sînâ sakinlerine yönelik değildi. Bu dikkat çekme, yalnızca onun bittiği yerin şerefini ve ortaya çıktığı vatanın kıymetini yüceltmek içindir; nitekim zeytin ağacı insanlar arasında daima bereketle meşhur olagelmiştir. «Lisânü'l-Arab»da el-Asmaî'den, onun da Abdülmelik b. Sâlih'ten naklettiğine göre şöyle gördüm: 'Filistin'deki her zeytin ağacı, kendilerine Yunanlılar denilen kavimlerin dikimidir.' Anlaşılan o ki, bununla yok olup giden eski ağaçların yerine kendi dönemlerinde diktikleri zeytinleri kastetmektedir.
وَفِي أَسَاطِيرِ الْيُونَانِ (مِيثُولُوجْيَا) أَنَّ مِنِيرْفَا وَنَبْتُونَ (الرَّبَّيْنِ فِي اعْتِقَادِ الْيُونَانِ) تَنَازَعَا فِي تَعْيِينِ أَحَدِهِمَا لِيَضَعَ اسْمًا لِمَدِينَةٍ بَنَاهَا (كَكْرَابِيسُ) فَحَكَمَتِ الْأَرْبَابُ بَيْنَهُمَا بِأَنَّ هَذَا الشَّرَفَ لَا يَنَالُهُ إِلَّا مَنْ يَصْنَعُ أَنْفَعَ الْأَشْيَاءِ. فَأَمَّا (نَبْتُونُ) فَأَوْجَدَ فَرَسًا بَحْرِيًّا عَظِيمَ الْقُوَّةِ، وَأَمًّا (مِينِيرْفَا) فَصَنَعَتْ شَجَرَةَ الزَّيْتُونِ بِثَمَرَتِهَا، فَحَكَمَ الْأَرْبَابُ لَهَا بِأَنَّهَا أَحَقُّ، فَلِذَلِكَ وَضَعُوا لِلْمَدِينَةِ اسْمَ (أَثِينَا) الَّذِي هُوَ اسْمُ مِنِيرْفَا. وَزَعَمُوا أَنَّ (هِيرْكُولْ) لَمَّا رَجَعَ مِنْ بَعْضِ غَزَوَاتِهِ جَاءَ مَعَهُ بِأَغْصَانٍ مِنَ الزَّيْتُونِ فَغَرَسَهَا فِي جَبَلِ (أُولُمْبُوسَ) وَهُوَ مَسْكَنُ آلِهَتِهِمْ فِي زَعْمِهِمْ.
Yunan mitolojisinde anlatıldığına göre, Minerva ve Neptün (Yunan inancındaki iki tanrı), Kekrops'un inşa ettiği bir şehre kendi isimlerinden birini vermek üzere çekişmişlerdir. Tanrılar aralarında, bu şerefe ancak en faydalı şeyi var edenin nail olacağına hükmetmişlerdir. Neptün muazzam güçte bir deniz atı var etmiş, Minerva ise meyvesiyle birlikte zeytin ağacını meydana getirmiştir. Tanrılar da onun daha layık olduğuna hükmetmiş ve bu yüzden şehre Minerva'nın ismi olan 'Atina' adını vermişlerdir. Yine iddia ettiklerine göre Herkül, seferlerinin bazısından döndüğünde yanında zeytin dalları getirmiş ve bunları kendi inançlarına göre tanrılarının meskeni olan Olimpos Dağı'na dikmiştir.
فَقَدْ كَانَ زَيْتُ الزَّيْتُونِ مُسْتَعْمَلًا عِنْدَ الْيُونَانِ مِنْ عَهْدِ (هُومِيرُوسَ) إِذْ ذَكَرَ فِي الْإِلْيَاذَةِ أَنَّ (أَخْيُلَ) سَكَبَ زَيْتًا عَلَى شِلْوِ (فِطْرِ قَلْيُوسَ) وَشِلْوِ (هِكْتُورَ) .
Zeytinyağı Homeros döneminden itibaren Yunanlılar nezdinde kullanılmaktaydı; nitekim İlyada'da Akhilleus'un Patroklos'un cesedine ve Hektor'un cesedine yağ döktüğünü zikretmiştir.
وَكَانَ الزَّيْتُ نَادِرًا فِي مُعْظَمِ بِلَادِ الْعَرَبِ إِذْ كَانَ يُجْلَبُ إِلَى بِلَادِ الْعَرَبِ مِنَ الشَّامِ.
Zeytinyağı, Arap diyarının çoğunda nadirdi; zira Arap diyarına Şam'dan getirilirdi.
وَقَدْ ضَرَبَ اللَّهُ بِزَيْتِ الزَّيْتُونَةِ مَثَلًا لِنُورِهِ فِي قَوْلِهِ: مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ [النُّور: ٣٥] .
Allah, şu buyruğunda zeytin ağacının yağını Kendi nuruna bir mesel kılmıştır: { مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ } “O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir oyuk gibidir. Kandil bir cam içindedir; o cam sanki inciden bir yıldızdır; doğuya da batıya da ait olmayan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur. Onun yağı, kendisine ateş değmese bile neredeyse ışık verir. Nur üstüne nurdur.” [en-Nûr: 35].
وَالتَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ الْعَجِيبَةِ الْمُهِمَّةِ الَّتِي كُوِّنَتْ بِهَا تِلْكَ الشَّجَرَةُ فِي أَوَّلِ تَكْوِينِهَا حَتَّى كَأَنَّ السَّامِعَ يُبْصِرُهَا خَارِجَةً
{ تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ } (Tûr-i Sînâ'dan çıkan) ifadesinde muzâri (geniş/şimdiki zaman) kipi kullanılması, o ağacın ilk yaratılışındaki harikulade ve mühim sûreti zihinde canlandırmak (istihdâr) içindir; öyle ki dinleyen kişi sanki onu çıkarken görür gibi olur...
بِالنَّبَاتِ فِي طُورِ سَيْنَاءَ، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ: وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ [الْمَائِدَة: ١١٠] ، وَهَذَا أَنْسَبُ بِالْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِي تَفْسِيرِ مَعْنَى تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ.
...Tûr-i Sînâ'da bitki hâlinde [çıkarken]. Bu tıpkı O'nun: { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } “Hani sen çamurdan kuş biçiminde bir şey yapıyordun” [el-Mâide: 110] buyruğu gibidir. Bu da { تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ } ibaresinin tefsirindeki birinci veche daha uygundur.