Binûn

23- Mü'minûn Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَعْنَى تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ أَنَّهَا تَنْبُتُ مُلَابِسَةً لِلدُّهْنِ فَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ.

{ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } (yağ ile biter) ifadesinin anlamı, onun yağla iç içe/birlikte (mülâbis olarak) bitmesidir; buradaki 'bâ' (ب) harfi mülâbese (birliktelik) içindir.

وَهَذِهِ الْآيَةُ مِثَالٌ لِبَاءِ الْمُلَابَسَةِ، وَالْمُلَابَسَةُ مَعْنًى وَاسِعٌ، فَمُلَابَسَةُ نَبَاتِ شَجَرَةِ الزَّيْتُونِ لِلدُّهْنِ وَالصِّبْغِ مُلَابَسَةٌ بِوَاسِطَةِ مُلَابَسَةِ ثَمَرَتِهَا لِلدُّهْنِ وَالصِّبْغِ، فَإِنَّ ثَمَرَتَهَا تَشْتَمِلُ عَلَى الزَّيْتِ وَهُوَ يُكَوِّنُ دُهْنًا وَصِبْغًا لِلْآكِلِينَ، فَأَمَّا كَوْنُهُ دُهْنًا، فَهُوَ أَنَّهُ يَدْهِنُ بِهِ النَّاسُ أَجْسَادَهُمْ وَيُرَجِّلُونَ بِهِ شُعُورَهُمْ وَيَجْعَلُونَ فِيهِ عُطُورًا فَيُرَجِّلُونَ بِهِ الشُّعُورَ، وَقَدْ كَانَ النبيء ﷺ يَدْهِنُ بِالزَّيْتِ فِي رَأْسِهِ.

Bu ayet, mülâbese bâ'sının bir örneğidir. Mülâbese ise geniş kapsamlı bir anlamdır. Zeytin ağacının bitişinin yağ ve katıkla (sıbg) mülâbesesi, meyvesinin yağ ve katıkla mülâbesesi vasıtasıyladır; çünkü meyvesi yağı barındırır ve bu da yiyenler için hem bir yağ hem de bir katık teşkil eder. Yağ (dühn) oluşuna gelince; insanlar onunla bedenlerini yağlarlar, saçlarını tararlar ve içine koku katarak saçlarını onunla düzeltirler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de başına zeytinyağı sürerdi.

وَالدُّهْنُ بِضَمِّ الدَّالِ: اسْمٌ لِمَا يُدْهَنُ بِهِ، أَيْ يُطْلَى بِهِ شَيْءٌ، وَيُطْلَقُ الدُّهْنُ عَلَى الزَّيْتِ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ يُطْلَى بِهِ الْجَسَدُ لِلتَّدَاوِي وَالشَّعْرُ لِلتَّرْجِيلِ.

Dâl harfinin ötresiyle ed-Dühn (الدُّهْنُ); kendisiyle yağlanılan, yani bir şeyin üzerine sürülen şeyin adıdır. Zeytinyağına dühn denmesi, şifa bulmak için bedene ve taranmak için saça sürülmesi bakımındandır.

وَالصِّبْغُ، بِكَسْرِ الصَّادِ: مَا يُصْبَغُ بِهِ أَيْ يُغَيَّرُ بِهِ اللَّوْنُ. ثُمَّ تُوُسِّعَ فِي إِطْلَاقِهِ عَلَى كُلِّ مَائِعٍ يُطْلَى بِهِ ظَاهِرُ جِسْمٍ مَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: صِبْغَةَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٣٨] . وَسُمِّيَ الزَّيْتُ صِبْغًا لِأَنَّهُ يُصْبَغُ بِهِ الْخُبْزُ. وَعَطْفُ صِبْغٍ على بِالدُّهْنِ بِاعْتِبَار الْمُغَايرَة فِي مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ مَادَّةُ اشْتِقَاقِ الْوَصْفِ فَإِنَّ الصِّبْغَ مَا يُصْبَغُ بِهِ وَالدُّهْنَ مَا يُدْهَنُ بِهِ وَالصِّبْغُ أَخَصُّ فَهُوَ مِنْ بَابِ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ لِلِاهْتِمَامِ، وَكَانُوا يَأْدِمُونَ بِهِ الطَّعَامَ وَذَلِكَ صِبْغٌ لِلطَّعَامِ،

Sâd harfinin kesresiyle es-Sıbg (الصِّبْغُ) ise; kendisiyle boyanan, yani rengi değiştirilen şeydir. Daha sonra genişletilerek bir cismin dışına sürülen her sıvı için kullanılır olmuştur; Yüce Allah'ın { صِبْغَةَ اللَّهِ } “Allah'ın boyası...” [el-Bakara: 138] buyruğu da bu kabildendir. Zeytinyağı ekmek kendisiyle katık yapıldığı için 'sıbg' olarak isimlendirilmiştir. { صِبْغٍ } kelimesinin { بِالدُّهْنِ } üzerine atfedilmesi, nitelemenin türediği kökün delalet ettiği anlamdaki farklılık (mugaayeret) itibarıyladır; zira sıbg kendisiyle katık yapılan/boyanan şey, dühn ise kendisiyle yağlanılan şeydir. Sıbg daha özeldir; dolayısıyla bu, önemine binaen hâssın (özelin) âmm (genel) üzerine atfı kabilindendir. Onlar zeytinyağını yemeğe katık yaparlardı, bu da yemeğin katığıdır,

أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ فِي «سُنَنِهِ» عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعَنْ أَبِي أُسَيْدٍ أَن النبيء ﷺ قَالَ: «كُلُوا الزَّيْتَ وَادْهِنُوا بِهِ فَإِنَّهُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ»

Tirmizî «Sünen»inde Ömer b. el-Hattâb'dan ve Ebû Useyd'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Zeytinyağını yiyiniz ve onunla yağlanınız; zira o mübarek bir ağaçtandır.”

. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَنْبُتُ بِفَتْحِ التَّاءِ وَضَمِّ الْمُوَحَّدَةِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَرُوَيْسٌ وَيَعْقُوبُ بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْمُوَحَّدَةِ عَلَى لُغَةِ مَنْ يَقُولُ:

Cumhur { تَنْبُتُ } kelimesini tâ'nın fethası ve tek noktalı bâ'nın zammıyla okumuştur; İbn Kesîr, Ebû Amr, Ruveys ve Ya'kûb ise tâ'nın zammı ve tek noktalı bâ'nın kesresiyle ({ تُنْبِتُ }) okumuşlardır; bu da...

أَنْبَتَ بِمَعْنَى نَبَتَ أَوْ عَلَى حَذْفِ الْمَفْعُولِ، أَيْ تُنْبِتُ هِيَ ثَمَرَهَا، أَي تخرجه.

...enbete (أَنْبَتَ) fiilini nebete (نَبَتَ) anlamında kullananların lehçesine göredir veya mefulün hazfedilmiş olmasına göredir; yani 'o, meyvesini bitirir/çıkarır' demektir.

[٢١، ٢٢]

[21, 22]

[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٢١ إِلَى ٢٢]

[MÜ'MİNÛN SÛRESİ (23): ÂYETLER 21-22]

وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٢١) وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٢٢)

{ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٢١) وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٢٢) } “Şüphesiz sizin için hayvanlarda da bir ibret vardır. Onların karınlarındakilerden size içiririz; onlarda sizin için birçok faydalar vardır ve onlardan yersiniz. (21) Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız. (22)”

هَذَا الْعَطْفُ مِثْلَ عَطْفِ جُمْلَةِ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٨] فَفِيهِ كَذَلِكَ اسْتِدْلَالٌ وَمِنَّةٌ.

Bu atıf, { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ } [el-Mü'minûn: 18] cümlesinin atfı gibidir; dolayısıyla bunda da aynı şekilde hem bir delil getirme (istidlâl) hem de bir nimet hatırlatma (minnet) vardır.

وَالْعِبْرَةُ: الدَّلِيلُ لِأَنَّهُ يُعْبَرُ مِنْ مَعْرِفَتِهِ إِلَى مَعْرِفَةٍ أُخْرَى. وَالْمَعْنَى: إِنَّ فِي الْأَنْعَامِ

İbret (el-Ibre): Delil demektir; çünkü onun bilinmesinden başka bir bilgiye geçilir (u'beru). Anlamı şudur: Şüphesiz hayvanlarda...

دَلِيلًا عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْخَلْقِ وَتَمَامِ الْقُدْرَةِ وَسِعَةِ الْعِلْمِ. وَالْأَنْعَامُ تَقَدَّمَ أَنَّهَا الْإِبِلُ فِي غَالِبِ عُرْفِ الْعَرَبِ.

...Yüce Allah'ın yaratmada tekliğine, tam kudretine ve ilminin genişliğine bir delil vardır. el-En'âm (hayvanlar) kelimesinin, Arapların örfünde çoğunlukla develer için kullanıldığı daha önce geçmişti.

وَجُمْلَةُ نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها بَيَانٌ لِجُمْلَةِ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً فَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ لِأَنَّهَا فِي مَوْقِعِ الْمَعْطُوفِ عَطْفَ الْبَيَانِ.

{ نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها } cümlesi, { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً } cümlesinin bir beyanıdır (açıklamasıdır); bu sebeple atfedilmemiştir, zira atf-ı beyân konumundadır.

وَالْعِبْرَةُ حَاصِلَةٌ مِنْ تَكْوِينِ مَا فِي بُطُونِهَا مِنَ الْأَلْبَانِ الدَّالِّ عَلَيْهِ نُسْقِيكُمْ. وَأَمَّا نُسْقِيكُمْ بِمُجَرَّدِهِ فَهُوَ مِنَّةٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ مُفَصَّلًا فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٦٦] .

İbret, { نُسْقِيكُمْ } (size içiririz) ifadesinin delalet ettiği üzere, karınlarındaki sütlerin teşekkül etmesinden hâsıl olmaktadır. Sadece { نُسْقِيكُمْ } ifadesi ise bir nimettir. Bu ayetin bir benzeri Nahl Sûresi'nde [66] ayrıntılı olarak geçmişti.

وَجُمْلَةُ وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ وَمَا بَعْدَهَا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها فَإِنَّ فِيهِ بَقِيَّةَ بَيَانِ الْعِبْرَةِ وَكَذَلِكَ الْجُمَلَ بَعْدَهُ. وَهَذِهِ الْمَنَافِعُ هِيَ الْأَصْوَافُ وَالْأَوْبَارُ وَالْأَشْعَارُ وَالنِّتَاجُ.

{ وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ } cümlesi ve sonrasındakiler, { نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها } cümlesine atfedilmiştir; zira bunda ibretin beyanının geri kalanı yer almaktadır, ondan sonraki cümleler de böyledir. Bu menfaatler ise yünler, yapağılar, kıllar ve döl almadır.

وَأَمَّا الْأَكْلُ مِنْهَا فَهُوَ عِبْرَةٌ أَيْضًا إِذْ أَعَدَّهَا اللَّهُ صَالِحَةً لِتَغْذِيَةِ الْبَشَرِ بِلُحُومِهَا لَذِيذَةِ الطَّعْمِ، وَأَلْهَمَ إِلَى طَرِيقَةِ شَيِّهَا وَصَلْقِهَا وَطَبْخِهَا، وَفِي ذَلِكَ مِنَّةٌ عَظِيمَةٌ ظَاهِرَةٌ.

Onlardan yenmesine gelince; bu da bir ibrettir, zira Allah onları etleriyle insanları beslemeye elverişli ve lezzetli kılmış; onları kızartma, haşlama ve pişirme yöntemlerini ilham etmiştir. Bunda da apaçık büyük bir nimet vardır.

وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي معنى عَلَيْها

Aynı söz { عَلَيْها }...

..حْمَلُونَ

...{ تُحْمَلُونَ } ifadesinin anlamı hakkında da geçerlidir.

فَإِنَّ فِي ذَلِكَ عِبْرَةً بِإِعْدَادِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهَا لِذَلِكَ وَفِي ذَلِكَ مِنَّةٌ ظَاهِرَةٌ، وَالْحَمْلُ صَادِقٌ بِالرُّكُوبِ وَبِحَمْلِ الْأَثْقَالِ.

Zira bunda, Yüce Allah'ın onları bunun için hazırlamış olmasında bir ibret vardır ve bunda apaçık bir nimet mevcuttur; taşınma (haml) ise hem binmeyi hem de yüklerin taşınmasını kapsar.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِفَتْحِ النُّونِ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ عَدَا أَبَا جَعْفَرٍ- بِضَمِّ النُّونِ- يُقَالُ: سَقَاهُ وَأَسْقَاهُ بِمَعْنًى، وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ بِتَاءِ التَّأْنِيثِ مَفْتُوحَةً عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ لِلْأَنْعَامِ.

Nâfi', İbn Âmir ve Âsım'dan Ebû Bekir nûn'un fethasıyla ({ نَسْقِيكُمْ }) okumuşlardır. Ebû Ca'fer hariç diğerleri ise nûn'un zammıyla ({ نُسْقِيكُمْ }) okumuşlardır; 'sekāhu' (سَقَاهُ) ve 'eskāhu' (أَسْقَاهُ) aynı anlamda kullanılır. Ebû Ca'fer ise zamirin en'âma (hayvanlara) ait olması üzere meftûh te'nis tâ'sı ile ({ تَسْقِيكُمْ }) okumuştur.

وَعَطْفُ عَلَى الْفُلْكِ

{ عَلَى الْفُلْكِ } ibaresinin atfedilmesi...

إِدْمَاجٌ وَتَهْيِئَةٌ لِلتَّخَلُّصِ إِلَى قصَّة نوح.

...bir idmâc (ara bilgi sokuşturma) ve Nûh kıssasına geçiş (tahallüs) için bir hazırlıktır.

[٢٣- ٢٥]

[23-25]

[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٢٣ إِلَى ٢٥]

[MÜ'MİNÛN SÛRESİ (23): ÂYETLER 23-25]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٢٣) فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٢٤) إِنْ هُوَ إِلاَّ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ (٢٥)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٢٣) فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٢٤) إِنْ هُوَ إِلاَّ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ (٢٥) } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?' (23) Bunun üzerine kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Bu, sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir; size üstünlük taslamak istiyor. Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi. Biz önceki atalarımızdan böyle bir şey duymadık.' (24) 'O, kendisinde delilik bulunan bir adamdan başkası değildir; bu yüzden bir süreye kadar onu gözetleyin.' (25)”

لَمَّا كَانَ الِاسْتِدْلَالُ وَالِامْتِنَانُ اللَّذَانِ تَقَدَّمَا مُوَجَّهَيْنِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ كفرُوا بالنبيء ﷺ وَاعْتَلُّوا لِذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِرِسَالَةِ بَشَرٍ مِثْلِهِمْ وَسَأَلُوا إِنْزَالَ مَلَائِكَةٍ وَوَسَمُوا الرَّسُولَ ﵊ بِالْجُنُونِ، فَلَمَّا شَابَهُوا بِذَلِكَ قَوْمَ نُوحٍ وَمَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ نَاسَبَ

Önceki delil getirme ve nimet hatırlatma, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr eden, kendileri gibi bir insanın peygamberliğine inanmayacakları gerekçesini ileri süren, meleklerin indirilmesini isteyen ve Resûl aleyhisselâm'ı delilikle itham eden müşriklere yönelik olunca; bu bakımdan Nûh'un kavmine ve onlardan sonra gelenlere benzediklerinde...

أَنْ يُضْرَبَ لَهُمْ بِقَوْمِ نُوحٍ مَثَلٌ تَحْذِيرًا مِمَّا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ مِنَ الْعَذَابِ، وَقَدْ جَرَى فِي أَثْنَاءِ الِاسْتِدْلَالِ وَالِامْتِنَانِ ذِكْرُ الْحَمْلِ فِي الْفُلْكِ فَكَانَ ذَلِكَ مُنَاسَبَةً لِلِانْتِقَالِ فَحَصَلَ بِذَلِكَ حُسْنُ التَّخَلُّصِ، فَيُعْتَبَرُ ذِكْرُ قَصَصِ الرُّسُلِ إِمَّا اسْتِطْرَادًا فِي خِلَالِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ، وَإِمَّا انْتِقَالًا كَمَا سَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ [الْمُؤْمِنُونَ:

...Nûh kavminin başına gelen azaptan sakındırmak amacıyla onlara Nûh kavminin misal getirilmesi uygun düşmüştür. Delil getirme ve nimet hatırlatma esnasında gemide taşınmanın zikri geçmişti; bu da konudan konuya geçiş (intikal) için bir vesile olmuş, böylece güzel bir hüsn-i tahallüs gerçekleşmiştir. Dolayısıyla peygamberlerin kıssalarının zikri, ya vahdâniyete (birliğe) delil getirme sadedinde bir istıtrâd (ara söz) ya da Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } [el-Mü'minûn:...

٧٨] .

...78] buyruğunun yanında geleceği üzere bir intikal (geçiş) sayılır.

وَتَصْدِيرُ الْجُمْلَةِ بِلَامِ الْقَسَمِ تَأْكِيدٌ لِلْمَضْمُونِ التَّهْدِيدِيِّ مِنَ الْقِصَّةِ، فَالْمَعْنَى تَأْكِيدُ الْإِرْسَالِ إِلَى نُوحٍ وَمَا عَقَّبَ بِهِ ذَلِكَ.

Cümlenin kasem lâmı ile başlatılması, kıssanın içerdiği tehdit edici içeriği teyit etmek içindir; anlamı, Nûh'a yapılan peygamberlik gönderiminin ve ardından gelen hususların tekid edilmesidir.

وَعَطْفُ مَقَالَةِ نُوحٍ عَلَى جُمْلَةِ إِرْسَالِهِ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ لِإِفَادَةِ أَدَائِهِ رِسَالَةَ رَبِّهِ بِالْفَوْرِ مِنْ أَمْرِهِ وَهُوَ شَأْنُ الِامْتِثَالِ.

Nûh'un sözünün, gönderilme cümlesine tâkîb fâ'sı ile atfedilmesi, emredildiği anda Rabbinin elçiliğini derhal yerine getirdiğini ifade etmek içindir ki imtisâlin (emre boyun eğmenin) şânı budur.

وَأَمْرُهُ قَوْمَهُ بِأَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ كَانُوا مُعْرِضِينَ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ بِأَنْ أَقْبَلُوا عَلَى عِبَادَةِ أَصْنَامِهِمْ (وَدٍّ، وَسُوَاعَ، وَيَغُوثَ، وَيَعُوقَ، وَنَسْرٍ) حَتَّى أَهْمَلُوا عِبَادَةَ اللَّهِ وَنَسُوهَا.

Kavmine Allah'a ibadet etmelerini emretmesi; putlarına (Vedd, Süvâ', Yagûs, Yeûk ve Nesr) yönelerek Allah'a ibadetten yüz çevirdiklerini, hatta Allah'a ibadeti terk edip unuttuklarını gerektirir.

وَكَذَلِكَ حُكِيَتْ دَعْوَةُ نُوحٍ قَوْمَهُ فِي أَكْثَرِ الْآيَاتِ بِصِيغَةِ أَمْرٍ بِأَصْلِ عِبَادَةِ اللَّهِ دُونَ الْأَمْرِ بِقَصْرِ عِبَادَتِهِمْ عَلَى اللَّهِ مَعَ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ مَا كَانُوا يُنْكِرُونَ وُجُودَ اللَّهِ وَلِذَلِكَ عَقَّبَ كَلَامَهُ بِقَوْلِهِ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ.

Aynı şekilde ayetlerin çoğunda Nûh'un kavmine daveti, ibadetlerini yalnızca Allah'a has kılma emrinden ziyade, asıl Allah'a ibadet etme emri sîgasıyla aktarılmıştır; bununla birlikte onların Allah'ın varlığını inkâr etmediklerine delalet edilmektedir. Bu yüzdendir ki sözünün peşinden: { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } buyurmuştur.

وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُمْ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً فَهُمْ مُثْبِتُونَ لِوُجُودِ اللَّهِ، فَجُمْلَةُ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ فِي مَوْقِعِ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِعِبَادَتِهِ وَهُوَ تَعْلِيلٌ أَخَصُّ مِنَ الْمُعَلَّلِ، وَهُوَ أَوْقَعُ لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِيجَازِ لِاقْتِضَائِهِ مَعْنَى: اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ. فَالْمَعْنَى: اعْبُدُوا اللَّهَ الَّذِي تَرَكْتُمْ عِبَادَتَهُ وَهُوَ إِلَهُكُمْ دُونَ غَيْرِهِ فَلَا يَسْتَحِقُّ غَيْرُهُ الْعِبَادَةَ فَلَا تَعْبُدُوا أَصْنَامَكُمْ مَعَهُ.

Buna onların: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً } sözleri de delalet etmektedir; zira onlar Allah'ın varlığını kabul etmektedirler. Dolayısıyla { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } cümlesi, O'na ibadet etme emrinin gerekçesi (ta'lîl) konumundadır ve bu gerekçe, gerekçelendirilen hükümden daha özeldir. “Yalnızca Allah'a ibadet edin” anlamını gerektirmesindeki vecizlik sebebiyle de daha tesirlidir. Buna göre mana: “İbadetini terk ettiğiniz ve başkası değil sadece sizin ilahınız olan Allah'a ibadet edin; O'ndan başkası ibadete layık değildir, öyleyse O'nunla birlikte putlarınıza tapmayın” şeklindedir.

وغَيْرُهُ نَعْتٌ لِ إِلهٍ. قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِالرَّفْعِ عَلَى اعْتِبَارِ مَحَلِّ الْمَنْعُوتِ بِ (غَيْرِ) لِأَنَّ الْمَنْعُوتَ مَجْرُورٌ بِحَرْفِ جَرٍّ زَائِدٍ، وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ بِالْجَرِّ عَلَى اعْتِبَارِ اللَّفْظِ الْمَجْرُورِ بِالْحَرْفِ الزَّائِدِ.

{ غَيْرُهُ } kelimesi { إِلهٍ } için sıfattır. Cumhur, gayr kelimesiyle nitelenen ismin (men'ût) zâid harf-i cer ile mecrûr olması sebebiyle mahallini dikkate alarak ref ile okumuştur; el-Kisâî ise zâid harfle mecrûr olan lafzı dikkate alarak cer ile okumuştur.

وَفُرِّعَ عَلَى الْأَمْرِ بِإِفْرَادِهِ بِالْعِبَادَةِ اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ عَلَى عَدَمِ اتِّقَائِهِمْ عَذَابَ اللَّهِ تَعَالَى.

İbadeti yalnızca O'na has kılma emrinin üzerine, Yüce Allah'ın azabından sakınmamalarını kınayıcı bir soru (istifhâm-ı inkârî) terettüp ettirilmiştir.

وَقَدْ خُولِفَتْ فِي حِكَايَةِ جَوَابِ الْمَلَأِ مِنْ قَوْمِهِ الطَّرِيقَةُ الْمَأْلُوفَةُ فِي الْقُرْآنِ فِي حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ وَهِيَ تَرْكُ الْعَطْفِ الَّتِي جَرَى عَلَيْهَا قَوْلُهُ: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] . فَعُطِفَ هُنَا جَوَابُ الْمَلَأِ مِنْ قَوْمِهِ بِالْفَاءِ لِوَجْهَيْنِ:

Kavminin ileri gelenlerinin cevabının aktarılmasında, Kur'an'da karşılıklı konuşmaların aktarılmasında alışılagelen ve Bakara Sûresi'nde: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [30] ayetinin üzerinde cereyan ettiği atfın terk edilmesi (fasl) üslubuna muhalefet edilmiştir. Burada kavminin ileri gelenlerinin cevabı iki vecihten dolayı fâ harfiyle atfedilmiştir:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ لَمْ يُوَجِّهُوا الْكَلَامَ إِلَيْهِ بَلْ تَرَكُوهُ وَأَقْبَلُوا عَلَى قَوْمِهِمْ يُفَنِّدُونَ لَهُمْ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ نُوحٌ.

Birincisi: Sözü ona yöneltmeyip onu bırakmışlar ve Nûh'un kendilerini davet ettiği şeyi çürütmek üzere kavimlerine yönelmişlerdir.

وَالثَّانِي: لِيُفَادَ أَنهم أَسْرعُوا بتكذيبه وَتَزْيِيفِ دَعْوَتِهِ قَبْلَ النَّظَرِ. وَوَصْفُ الْمَلَأِ بِأَنَّهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ كُفْرَهُمْ هُوَ الَّذِي أَنْطَقَهُمْ

İkincisi ise: Düşünüp taşınmadan önce onu yalanlamaya ve davetini geçersiz kılmaya acele ettiklerini ifade etmek içindir. İleri gelenlerin (el-Mele') { الَّذِينَ كَفَرُوا } (inkâr edenler) olarak nitelendirilmesi, Nûh'a karşı...

بِهَذَا الرَّدِّ عَلَى نُوحٍ، وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ الرَّدِّ لَا نُهُوضَ لَهُ وَلَكِنَّهُمْ رَوَّجُوا بِهِ كُفْرَهُمْ خَشْيَةً عَلَى زَوَالِ سِيَادَتِهِمْ.

...bu cevabı vermeye onları sevk edenin inkârları olduğuna işaret etmek içindir. Bu da böyle bir cevabın tutar yanı olmadığına, fakat efendiliklerinin zevalinden korktukları için inkârlarını bununla geçerli kılmaya çalıştıklarına bir tarizdir.

وَقَوْلُهُ: مِنْ قَوْمِهِ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ.

Onun { مِنْ قَوْمِهِ } (kavminden) buyruğu ise ikinci sıfattır.

وَقَوْلُ الْمَلَأِ مِنْ قَوْمِهِ: مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ خَاطَبَ بِهِ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِذِ الْمَلَأُ هُمُ الْقَوْمُ ذَوُو السِّيَادَةِ وَالشَّارَةِ، أَيْ فَقَالَ عُظَمَاءُ الْقَوْمِ لِعَامَّتِهِمْ.

Kavminden ileri gelenlerin: { مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } (Bu, sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir) sözü, birbirleriyle yaptıkları bir konuşmadır; zira el-Mele' (ileri gelenler), liderlik ve mevki sahibi topluluktur; yani kavmin ileri gelenleri avam halka böyle demiştir.

وَإِخْبَارُهُمْ بِأَنَّهُ بَشَرٌ مِثْلُهُمْ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنْ تَكْذِيبِهِ فِي دَعْوَى الرِّسَالَةِ بِدَلِيلٍ مِنْ ذَاتِهِ، أَوْهَمُوهُمْ أَنَّ الْمُسَاوَاةَ فِي الْبَشَرِيَّةِ مَانِعَةٌ مِنَ الْوَسَاطَةِ بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ خَلْقِهِ، وَهَذَا مِنَ الْأَوْهَامِ الَّتِي أَضَلَّتْ أُمَمًا كَثِيرَةً. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُنْصَرِفٌ إِلَى نُوحٍ وَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّ كَلَامَ الْمَلَأِ وَقَعَ بِحَضْرَةِ نُوحٍ فِي وَقْتِ دَعْوَتِهِ، فَعَدَلُوا مِنَ اسْمِهِ الْعَلَمِ إِلَى الْإِشَارَةِ لِأَنَّ مَقْصُودَهُمْ تَصْغِيرُ أَمْرِهِ وَتَحْقِيرُهُ لَدَى عَامَّتِهِمْ كَيْلَا يَتَقَبَّلُوا قَوْلَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا فِي سُورَةِ هُودٍ.

Onun kendileri gibi bir insan olduğunu haber vermeleri, bizzat kendisinden bir delille onun peygamberlik iddiasını yalanlamaktan kinayedir; zira onlara insanlıktaki eşitliğin, Allah ile kulları arasında elçiliğe engel olduğu vehmini aşılamışlardır ki bu da birçok milleti saptıran vehimlerdendir. İşaret ismi Nûh'a yöneliktir; bu da ileri gelenlerin sözünün, daveti esnasında Nûh'un huzurunda geçtiğini gerektirir. Onun özel isminden işaret ismine geçmişlerdir; zira maksatları, sözünü kabul etmesinler diye kendi avamları nezdinde onun durumunu küçümsemek ve onu hakir göstermektir. Bunun bir benzeri Hûd Sûresi'nde geçmişti.

وَزَادَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ بِحِكَايَةِ قَوْلِهِمْ: يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ فَإِنَّ سَادَةَ الْقَوْمِ ظَنُّوا أَنَّهُ مَا جَاءَ بِتِلْكَ الدَّعْوَةِ إِلَّا حُبًّا فِي أَنْ يُسَوَّدَ عَلَى قَوْمِهِمْ فَخَشُوا أَنْ تَزُولَ سِيَادَتُهُمْ وَهُمْ بِجَهْلِهِمْ لَا يَتَدَبَّرُونَ أَحْوَالَ النُّفُوسِ وَلَا يَنْظُرُونَ مَصَالِحَ النَّاسِ وَلَكِنَّهُمْ يَقِيسُونَ غَيْرَهُمْ عَلَى مِقْيَاسِ أَنْفُسِهِمْ.

Bu kıssada onların: { يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ } (Size üstünlük taslamak istiyor) sözünün aktarılmasıyla ziyade yapılmıştır. Zira kavmin reisleri, onun bu daveti sadece kavimlerine efendi olma arzusuyla getirdiğini zannettiler ve efendiliklerinin sona ermesinden korktular. Onlar cehaletleri sebebiyle nefislerin hallerini düşünüp anlamazlar ve insanların maslahatlarına bakmazlar; aksine başkalarını kendi nefislerinin ölçüsüyle tartarlar.

فَلَمَّا كَانَتْ مَطَامِحُ أَنْفُسِهِمْ حُبَّ الرِّئَاسَةِ وَالتَّوَسُّلَ إِلَيْهَا بِالِانْتِصَابِ لِخِدْمَةِ الْأَصْنَامِ تَوَهَّمُوا أَنَّ الَّذِي جَاءَ بِإِبْطَالِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ إِنَّمَا أَرَادَ مُنَازَعَتَهُمْ سُلْطَانَهُمْ.

Nefislerinin emelleri başkanlık sevgisi ve putlara hizmet etmeye soyunarak buna ulaşmak olunca; putlara tapmayı ortadan kaldırmak için gelen kimsenin sırf kendi otoritelerini ellerinden almak istediği vehmine kapıldılar.

وَالتَّفَضُّلُ: تَكَلُّفُ الْفَضْلِ وَطَلَبُهُ، وَالْفَضْلُ أَصْلُهُ الزِّيَادَةُ ثُمَّ شَاعَ فِي زِيَادَةِ الشَّرَفِ والرفعة، أَي يُرِيد أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ النَّاسِ لِأَنَّهُ نَسَبَهُمْ كُلَّهُمْ إِلَى الضَّلَالِ.

Tebezzül (التَّفَضُّلُ); fazilete özenmek ve onu talep etmektir. Fazl (الْفَضْلُ) kelimesinin aslı ise fazlalıktır/artıştır; daha sonra şeref ve yücelikteki fazlalık anlamında yaygınlaşmıştır. Yani hepsini sapıklıkla itham ettiği için insanların en faziletlisi olmak istiyor [demektir].

وَقَوْلُهُمْ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ بَعْدَ أَنْ مَهَّدُوا لَهُ بِأَنَّ الْبَشَرِيَّةَ مَانِعَةٌ مِنْ أَنْ يَكُونَ صَاحِبُهَا رَسُولًا لِلَّهِ، وَحَذْفُ مَفْعُولِ فِعْلِ الْمَشِيئَةِ لِظُهُورِهِ مِنْ جَوَابِ (لَوْ) ، أَيْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ إِرْسَالَ

Onların: { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً } “Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi” sözü, beşer olmanın, sahibinin Allah’ın elçisi olmasına engel teşkil ettiğini öne sürdükten sonra { مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } “Bu sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir” cümlesine atfedilmiştir. Meşiet fiilinin mef’ûlü (nesnesi), { لَوْ } edatının cevabından açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir; yani şayet Allah göndermeyi dileseydi,

رَسُولٍ لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً رُسُلًا، وَحَذْفُ مَفْعُولِ الْمَشِيئَةِ جَائِزٌ إِذَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْقَرِينَةُ، وَذَلِكَ مِنَ الْإِيجَازِ، وَلَا يَخْتَصُّ بِالْمَفْعُولِ الْغَرِيبِ مِثْلَمَا قَالَ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» : أَلَا تَرَى قَوْلَ الْمَعَرِّي:

elçi olarak melekler indirirdi [demektir]. Karine delalet ettiği takdirde meşietin mef’ûlünün hazfedilmesi caizdir ve bu bir îcâzdır (veciz anlatımdır). Bu durum, el-Miftâh sahibinin dediği gibi sadece şaşırtıcı/garip mef’ûle mahsus değildir. Görmez misin el-Maarrî'nin şu sözünü:

وَإِنْ شِئْتَ فَازْعُمْ أَنَّ مَنْ فَوْقَ ظَهْرِهَا ... عَبِيدُكَ وَاسْتَشْهِدْ إِلَهَكَ يَشْهَدِ

Dilersen yeryüzündekilerin senin kölelerin olduğunu iddia et... Ve Rabbini şahit tut, O şahitlik eder.

وَهَلْ أَغْرَبُ مِنْ هَذَا الزَّعْمِ لَوْ كَانَتِ الْغَرَابَةُ مُقْتَضِيَةً ذِكْرَ مَفْعُولِ الْمَشِيئَةِ. فَلَمَّا دَلَّ عَلَيْهِ مَفْعُولُ جَوَابِ الشَّرْطِ حَسُنَ حَذْفُهُ مِنْ فِعْلِ الشَّرْطِ.

Şayet gariplik meşietin mef’ûlünün zikredilmesini gerektirseydi, bu iddiadan daha garibi var mıdır? Şartın cevabının mef’ûlü ona delalet edince, şart fiilinden onun hazfedilmesi güzel olmuştur.

وَجُمْلَةِ مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ مُسْتَأْنَفَةٌ قَصَدُوا بِهَا تَكْذِيبَ الدَّعْوَةِ بَعْدَ تَكْذِيبِ الدَّاعِي، فَلِذَلِكَ جِيءَ بِهَا مُسْتَأْنَفَةً غَيْرَ مَعْطُوفَةٍ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهَا مَقْصُودَةٌ بِذَاتِهَا وَلَيْسَت تَكْمِلَة لَهَا قَبْلَهَا، بِخِلَافِ أُسْلُوبِ عَطْفِ جُمْلَةِ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً إِذْ كَانَ مَضْمُونُهَا مِنْ تَمَامِ غَرَضِ مَا قَبْلَهَا.

{ مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Biz geçmiş atalarımızdan böylesini işitmedik” cümlesi müste'nefedir (bağımsız yeni bir başlangıçtır). Bununla davetçiyi yalanladıktan sonra daveti de yalanlamayı kastetmişlerdir. Bu yüzden, kendisinden öncekini tamamlayıcı değil bizzat kendi başına kastedildiğine dikkat çekmek için atıfsız olarak müste'nefe getirilmiştir; nitekim { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً } “Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi” cümlesinin atıf üslubu böyle değildir, zira onun muhtevası kendisinden öncekinin maksadını tamamlamaktadır.

فَالْإِشَارَةُ بِ هَذَا إِلَى الْكَلَامِ الَّذِي قَالَهُ نُوحٌ، أَيْ مَا سَمِعْنَا بِأَنْ لَيْسَ لَنَا إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ فِي مُدَّةِ أَجْدَادِنَا، فَالْمَقْصُودُ بِالْإِشَارَةِ مَعْنَى الْكَلَامِ لَا نَفْسُهُ، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ شَائِعٌ. وَلَمَّا كَانَ حَرْفُ الظَّرْفِيَّةِ يَقْتَضِي زَمَنًا تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ مَدْخُولُهُ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ فِي مُدَّةِ آبَائِنَا لِأَنَّ الْآبَاءَ لَا يَصْلُحُ لِلظَّرْفِيَّةِ. وَالْآبَاءُ الْأَوَّلُونَ هُمُ الْأَجْدَادُ.

{ هَذَا } (bu) kelimesiyle yapılan işaret Nûh'un söylediği sözedir; yani atalarımızın zamanında Allah'tan başka ilahımız olmadığına dair bir şey işitmedik [demektir]. Dolayısıyla işaretle kastedilen, sözün kendisi değil manasıdır ki bu da yaygın bir kullanımdır. Zarfiyet harfi bir zaman gerektirdiği için, başına geldiği kelimenin takdiri bir muzaf (tamlanan) ile olması zorunlu olmuştur; yani atalarımızın zamanında [demektir], çünkü atalar bizzat zarf olmaya elverişli değildir. Geçmiş atalar ise dedelerdir.

وَلَمَّا كَانَ السَّمَاعُ الْمَنْفِيُّ لَيْسَ سَمَاعًا بِآذَانِهِمْ لِكَلَامٍ فِي زَمَنِ آبَائِهِمْ بَلِ الْمُرَادُ مَا بَلَغَ إِلَيْنَا وُقُوعُ مِثْلِ هَذَا فِي زَمَنِ آبَائِنَا، عُدِّيَ فِعْلُ سَمِعْنا بِالْبَاءِ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الِاتِّصَالِ.

Nefyedilen (olumsuzlanan) işitme, ataları dönemindeki bir sözü bizzat kulaklarıyla işitmiş olmaları değil de atalarımız döneminde böyle bir şeyin vuku bulduğunun bize ulaşmaması manasında olduğu için, { سَمِعْنَا } (işittik) fiili ulaşma manasını tazammun ettiğinden (içerdiğinden) bâ (بِـ) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır.

جَعَلُوا انْتِفَاءَ عِلْمِهِمْ بِالشَّيْءِ حُجَّةً عَلَى بُطْلَانِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، وَهُوَ مجادلة سفسطائيّة إِذْ قَدْ يَكُونُ انْتِفَاءُ الْعِلْمِ عَنْ تَقْصِيرٍ فِي اكْتِسَابِ الْمَعْلُومَاتِ، وَقَدْ يَكُونُ لِعَدَمِ وُجُودِ سَبَبٍ يَقْتَضِي حُدُوثَ مِثْلِهِ بِأَنْ كَانَ النَّاسُ عَلَى حَقٍّ فَلَمْ يَكُنْ دَاعٍ إِلَى مُخَاطَبَتِهِمْ بِمِثْلِ ذَلِكَ، وَقَدْ كَانَ النَّاسُ مِنْ زَمَنِ آدَمَ عَلَى الْفِطْرَةِ حَتَّى حَدَثَ الشِّرْكُ فِي النَّاسِ فَأَرْسَلَ اللَّهُ نُوحًا فَهُوَ أَوَّلُ رَسُولٍ أُرْسِلَ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ.

Bir şeye dair bilgilerinin olmayışını o şeyin batıl oluşuna delil kılmışlardır; bu ise safsataya dayalı bir cedelleşmedir (tartışmadır). Zira bilginin olmaması, bilgiyi edinmedeki kusurdan kaynaklanabileceği gibi, insanların hak üzere olup kendilerine böyle hitap edilmesini gerektiren bir sebebin bulunmayışından da kaynaklanabilir. Nitekim insanlar Âdem zamanından itibaren fıtrat üzere idiler; ta ki insanlar arasında şirk ortaya çıkıncaya kadar. Bunun üzerine Allah Nûh'u gönderdi; Şefaat hadisinde geçtiği üzere o, yeryüzü ehline gönderilen ilk resuldür.

وَجُمْلَةُ إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيُّ لِأَنَّ جَمِيعَ مَا قَالُوهُ يُثِيرُ فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ أَنْ يَتَسَاءَلُوا إِذَا كَانَ هَذَا حَالُ دَعْوَتِهِ فِي الْبُطْلَانِ وَالزَّيْفِ فَمَاذَا دَعَاهُ إِلَى الْقَوْلِ بِهَا؟ فَيُجَابُ بِأَنَّهُ أَصَابَهُ خَلَلٌ فِي عَقْلِهِ فَطَلَبَ مَا لَمْ يَكُنْ ليناله مثله من التفضل عَلَى النَّاسِ كُلِّهِمْ بِنِسْبَتِهِمْ إِلَى الضَّلَالِ فَقَدْ طَمِعَ فِيمَا لَا يَطْمَعُ عَاقِلٌ فِي مِثْلِهِ فَدَلَّ طَمَعُهُ فِي ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ مَجْنُونٌ.

{ إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ } “O, kendisinde delilik bulunan bir adamdan başkası değildir” cümlesi istînâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır). Çünkü onların bütün söyledikleri, dinleyenlerin zihninde: “Eğer onun davetinin durumu batıl ve asılsız olmaksa, onu bunu söylemeye sevk eden nedir?” sorusunu uyandırmaktadır. Buna: “Onun aklına bir noksanlık isabet etti de hepsini sapıklıkla itham ederek insanların hepsine üstünlük taslamak gibi kendisi gibilerin elde edemeyeceği bir şeyi talep etti; aklı başında bir kimsenin tamah etmeyeceği şeye tamah etti, böylece buna tamah etmesi onun mecnun olduğuna delalet etti” diye cevap verilir.

وَالتَّنْوِينُ فِي جِنَّةٌ لِلنَّوْعِيَّةِ، أَيْ هُوَ مُتَلَبِّسٌ بِشَيْءٍ مِنَ الْجُنُونِ، وَهَذَا اقْتِصَادٌ مِنْهُمْ فِي حَالِهِ حَيْثُ احْتَرَزُوا مِنْ أَنْ يُوَرِّطُوا أَنْفُسَهَمْ فِي وَصْفِهِ بِالْخَبَالِ مَعَ أَنَّ الْمُشَاهَدَ مِنْ حَالِهِ يُنَافِي ذَلِكَ فَأَوْهَمُوا قَوْمَهُمْ أَنَّ بِهِ جُنُونًا خَفِيفا لَا يَبْدُو آثَارُهُ وَاضِحَةً.

{ جِنَّةٌ } (cinnet/delilik) kelimesindeki tenvin nevi (tür) bildirmek içindir; yani kendisinde delilik türünden bir şey vardır [demektir]. Bu, onun durumu hakkında onların ölçülü davranmasıdır; zira durumundan müşahede edilen şey buna zıt olduğu halde onu tam bir delilikle niteleme cüretkarlığına düşmekten sakınmışlar, kavimlerine onda eserleri açıkça görünmeyen hafif bir delilik bulunduğu vehmini aşılamışlardır.

وَقَصَرُوهُ عَلَى صِفَةِ الْمَجْنُونِ وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ لَيْسَ بِرَسُولٍ مِنَ اللَّهِ.

Onu mecnun sıfatına hasretmişlerdir ki bu kasr-ı izâfîdir (göreceli sınırlamadır); yani o, Allah'tan [gelen] bir elçi değildir.

وَفَرَّعُوا عَلَى ذَلِكَ الْحُكْمِ أَمْرًا لِقَوْمِهِمْ بِانْتِظَارِ مَا يَنْكَشِفُ عَنْهُ أَمْرُهُ بَعْدَ زَمَانٍ: إِمَّا شِفَاءٌ مِنَ الْجِنَّةِ فَيَرْجِعُ إِلَى الرُّشْدِ، أَوِ ازْدِيَادُ الْجُنُونِ بِهِ فَيَتَّضِحُ أَمْرُهُ فَتَعْلَمُوا أَنْ لَا اعْتِدَادَ بِكَلَامِهِ.

Bu hükmün üzerine kavimlerine, bir süre sonra onun durumunun neye varacağını beklemelerini emretmeyi bağlamışlardır: Ya delilikten şifa bulacak ve doğru yola dönecek, ya da deliliği artıp durumu netleşecek ve böylece onun sözüne itibar edilmeyeceğini bileceksiniz.

وَالْحِينُ: اسْمٌ لِلزَّمَانِ غَيْرِ الْمَحْدُودِ.

Hîn (الْحِينُ); belirsiz bir zamanın adıdır.

وَالتَّرَبُّصُ: التَّوَقُّفُ عَنْ عَمَلٍ يُرَادُ عَمَلُهُ وَالتَّرَيُّثُ فِيهِ انْتِظَارًا لِمَا قَدْ يُغْنِي عَنِ الْعَمَلِ أَوِ انْتِظَارًا لِفُرْصَةٍ تُمَكِّنُ مِنْ إِيقَاعِهِ عَلَى أَتْقَنِ كَيْفِيَّةٍ لِنَجَاحِهِ، وَهُوَ فِعْلٌ قَاصِرٌ يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ بِالْبَاءِ الَّتِي هِيَ لِلتَّعْدِيَةِ وَمَعْنَاهَا السَّبَبِيَّةُ، أَيْ كَانَ تَرَبُّصُ الْمُتَرَبِّصِ بِسَبَبِ مَدْخُولِ الْبَاءِ. وَالْمُرَادُ: بِسَبَبِ مَا يَطْرَأُ عَلَيْهِ مِنْ أَحْوَالٍ، فَهُوَ عَلَى نِيَّةِ مُضَافٍ حُذِفَ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [٩٨] فَانْظُرْهُ مَعَ مَا هُنَا.

Terebbus (التَّرَبُّصُ); yapılması istenen bir işten geri durmak, o işe gerek bırakmayacak bir durumu beklemek veya o işi başarıya ulaştırmak için en sağlam şekilde yapmayı sağlayacak bir fırsatı gözeterek ağırdan almaktır. Bu geçişsiz bir fiil olup, mef’ûlüne ta‘diye (geçişlilik) için olan ve sebebiyet bildiren bâ (بِـ) harfiyle geçer; yani bekleyenin beklemesi, bâ'nın dahil olduğu şey sebebiyledir. Kastedilen ise: Başına gelecek haller sebebiyledir. Dolayısıyla çok kullanıldığı için hazfedilmiş bir muzaf niyetindedir. Berâe Sûresi'ndeki { وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ } “Ve sizin başınıza belaların gelmesini bekler” [Tevbe 98] ayetinde geçmişti; buradakiyle birlikte ona bakınız.

[٢٦، ٢٧]

[26, 27]

[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٢٦ إِلَى ٢٧]

[MÜ'MİNÛN SÛRESİ (23): 26 İLÂ 27. ÂYETLER]

قالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ (٢٦) فَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا فَإِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

{ قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ (٢٦) فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٢٧) } “[Nûh:] «Rabbim! Beni yalanlamalarına karşılık bana yardım et!» dedi. (26) Bunun üzerine ona şöyle vahyettik: «Gözlerimizin önünde ve vahyimizle gemiyi yap. Emrimiz gelip de tandır kaynadığı zaman, her [canlı]dan ikişer çifti ve haklarında aleyhte hüküm verilmiş olanlar hariç aileni gemiye bindir. Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma; çünkü onlar boğulacaklardır.» (27)”

(٢٧)

(27)

اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ مَا حُكِيَ عَنْ صَدِّهِمُ النَّاسَ عَنْ تَصْدِيقِ دَعْوَةِ نُوحٍ وَمَا لَفَّقُوهُ مِنَ الْبُهْتَانِ فِي نِسْبَتِهِ إِلَى الْجُنُونِ، مِمَّا يُثِيرُ سُؤَالَ مَنْ يَسْأَلُ عَمَّاذَا صَنَعَ نُوحٌ حِينَ كَذَّبَهُ قَوْمُهُ فَيُجَابُ بِأَنَّهُ قَالَ: رَبِّ انْصُرْنِي إِلَخْ.

İstînâf-ı beyânîdir (açıklayıcı bir başlangıçtır). Zira onların insanları Nûh'un davetini tasdik etmekten alıkoymaları ve onu delilikle itham ederek uydurdukları iftiralar hakkında nakledilenler; kavmi kendisini yalanladığında Nûh'un ne yaptığını soran kimsenin sorusunu uyandırır. Buna da onun: { رَبِّ انْصُرْنِي } “Rabbim! Bana yardım et...” ilâ âhir dediği şeklinde cevap verilir.

وَدُعَاؤُهُ بِطَلَبِ النَّصْرِ يَقْتَضِي أَنَّهُ عَدَّ فِعْلَهُمْ مَعَهُ اعْتِدَاءً عَلَيْهِ بِوَصْفِهِ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ.

Onun yardım talebinde bulunarak dua etmesi, Rabbinin katından bir resul sıfatıyla onların kendisine karşı yaptıklarını bir tecavüz ve haksızlık saydığını iktiza eder.

وَالنَّصْرُ: تَغْلِيبُ الْمُعْتَدَى عَلَيْهِ عَلَى الْمُعْتَدِي، فَقَدْ سَأَلَ نُوحٌ نَصْرًا مُجْمَلًا كَمَا حُكِيَ هُنَا، وَأَعْلَمَهُ اللَّهُ أَنَّهُ لَا رَجَاءَ فِي إِيمَانِ قَوْمِهِ إِلَّا مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ كَمَا جَاءَ فِي سُورَةِ هُودٍ، فَلَا رَجَاءَ فِي أَنْ يَكُونَ نَصْرُهُ بِرُجُوعِهِمْ إِلَى طَاعَتِهِ وَتَصْدِيقِهِ وَاتِّبَاعِ مِلَّتِهِ، فَسَأَلَ نوح حينذاك نَصْرًا خَاصًّا وَهُوَ اسْتِئْصَالُ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا كَمَا جَاءَ فِي سُورَةِ نُوحٍ [٢٦، ٢٧] وَقالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ

Nasr (yardım/zafer); haksızlığa uğrayanı haksızlık edene galip kılmaktır. Nûh burada aktarıldığı üzere mücmel (genel) bir yardım istemişti. Allah da Hûd Sûresi'nde geçtiği gibi kavminden iman etmiş olanlar dışında artık kimsenin iman etmesinden ümit olmadığını ona bildirince, onun yardım görmesinin onların itaate, tasdike ve onun dinine uymaya dönmeleriyle gerçekleşme ümidi kalmadı. Nûh o vakit, Nûh Sûresi'nde [26-27] geçtiği üzere inanmayanların kökünün kazınması şeklindeki özel bir yardımı istedi: { وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ } “Nûh dedi ki: «Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma! Çünkü sen onları bırakırsan kullarını saptırırlar...»”

. فَالتَّعْقِيبُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى هُنَا: فَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ تَعْقِيبٌ بِتَقْدِيرِ جُمَلٍ مَحْذُوفَةٍ كَمَا عَلِمْتَ، وَهُوَ

Yüce Allah'ın buradaki { فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ } “Bunun üzerine ona vahyettik” buyruğundaki ta‘kîb (hemen ardından geliş), bildiğin üzere hazfedilmiş cümlelerin takdiriyle olan bir ta‘kîbtir. Bu da,

إِيجَازٌ فِي حِكَايَةِ الْقِصَّةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ إِلَخْ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [٦٣] .

Şuarâ Sûresi'ndeki { أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } “Asân ile denize vur; [vurdu ve] hemen yarıldı...” [Şuarâ 63] buyruğunda olduğu gibi kıssanın anlatımında bir îcâzdır (veciz anlatımdır).

وَالْبَاءُ فِي بِما كَذَّبُونِ سَبَبِيَّةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ النَّصْرِ الْمَأْخُوذِ مِنْ فِعْلِ الدُّعَاءِ، أَيْ نَصْرًا كَائِنًا بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمْ، فَجَعَلَ حَظَّ نَفْسِهِ فِيمَا اعْتَدَوْا عَلَيْهِ مُلْغًى وَاهْتَمَّ بِحَظِّ الرِّسَالَةِ عَنِ اللَّهِ لِأَنَّ الِاعْتِدَاءَ عَلَى الرَّسُولِ اسْتِخْفَافٌ بِمَنْ أَرْسَلَهُ.

{ بِمَا كَذَّبُونِ } (Beni yalanlamalarına karşılık) ifadesindeki bâ (بِـ) harfi sebebiyet bildirir ve dua fiilinden anlaşılan yardım kelimesinin hal konumundadır; yani onların yalanlaması sebebiyle olan bir yardım [demektir]. Böylece onların kendisine yaptığı tecavüzdeki nefsi payını hükümsüz saymış ve Allah adına tebliğ ettiği risalet payına önem vermiştir; çünkü resule yapılan tecavüz, onu gönderene karşı bir hafife almadır.

وَجُمْلَةُ أَنِ اصْنَعِ جُمْلَةٌ مفسره لجملة فَأَوْحَيْنا لِأَنَّ فِعْلَ أَوْحَيْنَا فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ دُونَ حُرُوفِهِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ جُمْلَةِ وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا فِي سُورَةِ هُودٍ

{ أَنِ اصْنَعِ } (yap diye) cümlesi, { فَأَوْحَيْنَا } cümlesini tefsir eden bir cümledir; zira evhaynâ (vahyettik) fiili harfleri olmaksızın söz manasını içermektedir. { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا } “Gözlerimizin önünde ve vahyimizle gemiyi yap” cümlesinin benzeri Hûd Sûresi'nde geçmişti.

وَفُرِّعَ عَلَى الْأَمْرِ بِصُنْعِ الْفُلْكِ تَفْصِيلُ مَا يَفْعَلُهُ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى اسْتِعْمَالِ الْفُلْكِ فَوُقِّتَ لَهُ اسْتِعْمَالُهُ بِوَقْتِ الِاضْطِرَارِ إِلَى إِنْجَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْحَيَوَانِ.

Gemi yapma emrinin üzerine, gemiyi kullanma ihtiyacı doğduğunda ne yapacağının ayrıntısı bağlanmış ve onun gemiyi kullanması, müminlerin ve hayvanların kurtarılmasına mecbur kalınan vakitle sınırlandırılmıştır.

وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مَعْنَى فارَ التَّنُّورُ وَمَعْنَى زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ فِي سُورَةِ هُودٍ [٤٠] .

{ فَارَ التَّنُّورُ } (tandır kaynadı) ifadesinin manası ile { زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } (ikişer çifti ve haklarında hüküm verilmiş olanlar hariç aileni) ifadesinin manasına dair açıklama Hûd Sûresi'nde [40] geçmişti.

وَالزَّوْجُ: اسْمٌ لِكُلِّ شَيْءٍ لَهُ شَيْءٌ آخَرُ مُتَّصِلٌ بِهِ بِحَيْثُ يَجْعَلُهُ شَفْعًا فِي حَالَةٍ مَا.

Zevc (الزَّوْجُ); belli bir durumda kendisini çift yapacak şekilde kendisine bitişik başka bir şeyi olan her şeyin adıdır.

وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ هُودٍ.

Bu da Hûd Sûresi'nde geçmişti.

وَإِنَّمَا عُبِّرَ هُنَالِكَ بِقَوْلِهِ: قُلْنَا احْمِلْ فِيها [هود: ٤٠] وَهُنَا بِقَوْلِهِ: فَاسْلُكْ فِيها لِأَنَّ آيَةَ سُورَةِ هُودٍ حَكَتْ مَا خَاطَبَهُ اللَّهُ بِهِ عِنْدَ حُدُوثِ الطُّوفَانِ وَذَلِكَ وَقْتٌ ضَيِّقٌ فَأُمِرَ بِأَنْ يَحْمِلَ فِي السَّفِينَةِ مَنْ أَرَادَ اللَّهُ إِبْقَاءَهُمْ، فَأُسْنِدَ الْحَمْلُ إِلَى نُوحٍ تَمْثِيلًا لِلْإِسْرَاعِ بِإِرْكَابِ مَا عُيِّنَ لَهُ فِي السَّفِينَةِ حَتَّى كَأَنَّ حَالَهُ فِي إِدْخَالِهِ إِيَّاهُمْ حَالُ مَنْ يَحْمِلُ شَيْئًا لِيَضَعَهُ فِي مَوْضِعٍ، وَآيَةُ هَذِهِ السُّورَةِ حَكَتْ مَا خَاطَبَهُ اللَّهُ بِهِ مِنْ قَبْلِ حُدُوثِ الطُّوفَانِ إِنْبَاءً بِمَا يَفْعَلُهُ عِنْدَ حُدُوثِ الطُّوفَانِ فَأَمَرَهُ بِأَنَّهُ حِينَئِذٍ يُدْخِلُ فِي السَّفِينَةِ مَنْ عَيَّنَ اللَّهُ إِدْخَالَهُمْ، مَعَ مَا فِي ذَلِكَ مِنَ التَّفَنُّنِ فِي حِكَايَةِ الْقِصَّة.

Orada { قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا } “Dedik ki: Oraya yükle” [Hûd 40] şeklinde, burada ise { فَاسْلُكْ فِيهَا } “Oraya sok/bindir” şeklinde ifade edilmiştir; çünkü Hûd Sûresi'ndeki ayet, tufanın koptuğu anda Allah'ın ona hitabını aktarmaktadır ki o dar bir vakittir ve Allah'ın yaşatmak istediği kimseleri gemiye yüklemesi emredilmiştir. Yükleme işi Nûh'a isnat edilmiştir; bu da gemiye bindirilmesi belirlenenlerin hızlıca bindirilmesini somutlaştırmak içindir, öyle ki onları içeri sokma hali bir şeyi bir yere koymak için taşıyan kimsenin haline benzer. Bu sûredeki ayet ise tufan kopmadan önce tufan koptuğunda ne yapacağını bildirmek üzere Allah'ın ona yaptığı hitabı aktarmaktadır; bu yüzden o vakit geldiğinde Allah'ın bindirilmesini tayin ettiği kimseleri gemiye sokmasını emretmiştir. Bununla birlikte bu ifadelerde kıssanın anlatımında bir üslup çeşitliliği (tefennün) de vardır.

وَمعنى فَاسْلُكْ أَدْخِلْ، وَفِعْلُ (سَلَكَ) يَكُونُ قَاصِرًا بِمَعْنَى دَخَلَ وَمُتَعَدِّيًا بِمَعْنَى أَدْخَلَ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ [المدثر: ٤٢] . وَقَوْلُ الْأَعْشَى:

{ فَاسْلُكْ } lafzının manası: 'İçeri sok' demektir. Seleke (سَلَكَ) fiili hem 'girdi' manasında lâzım (geçişsiz), hem de 'içeri soktu' manasında müteaddî (geçişli) olur. Yüce Allah'ın: { مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } “Sizi Sekar'a (cehenneme) ne soktu?” [Müddessir 42] ayeti ile el-A'şâ'nın şu beyti bu kabildendir:

كَمَا سَلَكَ السَّكِّيَّ فِي الْبَابِ فَيْتَقُ

Tıpkı marangozun kamayı kapıya soktuğu gibi.

وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مِثْلِ قَوْلِهِ: وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ فِي سُورَةِ هُودٍ [٣٧] .

{ وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma; çünkü onlar boğulacaklardır” buyruğunun benzerine dair açıklama Hûd Sûresi'nde [37] geçmişti.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ بِإِضَافَةِ كُلٍّ إِلَى زَوْجَيْنِ. وَقَرَأَهُ حَفْصٌ بِالتَّنْوِينِ كُلٍّ عَلَى أَنْ يَكُونَ زَوْجَيْنِ مَفْعُولَ فَاسْلُكْ، وَتَنْوِينُ كُلٍّ تَنْوِينُ عِوَضٍ يُشْعِرُ بِمَحْذُوفٍ أُضِيفَ إِلَيْهِ كُلٍّ. وَتَقْدِيرُهُ: مِنْ كُلِّ مَا أَمَرْتُكَ أَنْ تَحْمِلَهُ فِي السَّفِينَة.

Cumhur { مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ } ibaresini küll kelimesini zevceyn kelimesine izafetle (tamlayan olarak) okumuştur. Hafs ise { زَوْجَيْنِ } kelimesi { فَاسْلُكْ } fiilinin mef’ûlü olmak üzere küll kelimesini tenvinle { كُلٍّ } şeklinde okumuştur; küll kelimesinin tenvini, küll'ün kendisine muzaf olduğu hazfedilmiş kelimeyi hissettiren bir ivaz tenvinidir (bedel tenvinidir). Takdiri de şöyledir: Gemiye yüklemeni emrettiğim her şeyden [demektir].

[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٢٨ إِلَى ٢٩]

[MÜ'MİNÛN SÛRESİ (23): 28 İLÂ 29. ÂYETLER]

فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢٨) وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلاً مُبارَكاً وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٢٩)

{ فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢٨) وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبَارَكًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٢٩) } “Sen ve beraberindekiler gemiye yerleştiğiniz zaman: «Bizi o zalim kavimden kurtaran Allah’a hamdolsun» de. (28) Ve de ki: «Rabbim! Beni bereketli bir yere indir; sen konuk ağırlayanların en hayırlısısın.» (29)”

الِاسْتِوَاءُ: الِاعْتِلَاءُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٥٤] .

İstivâ (الِاسْتِوَاءُ); üzerine çıkıp yükselmektir. A‘râf Sûresi'ndeki { ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istivâ etti” [A‘râf 54] buyruğunun tefsirinde geçmişti.

وَإِطْلَاقُ الِاسْتِوَاءِ عَلَى الِاسْتِقْرَارِ فِي دَاخِلِ السَّفِينَةِ مَجَازٌ مُرْسَلٌ بِعِلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ وَإِلَّا فَحَقِيقَةُ الِاسْتِقْرَارِ فِي الْفُلْكِ أَنَّهُ دُخُولٌ. وَأُتِيَ بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ دُونَ حَرْفِ الظَّرْفِيَّةِ لِأَنَّهُ الَّذِي يَتَعَدَّى بِهِ مَعْنَى الِاعْتِلَاءِ إِيذَانًا بِالتَّمَكُّنِ مِنَ الْفُلْكِ فَهُوَ تَرْشِيحٌ لِلْمَجَازِ.

Geminin içinde kararlaşıp yerleşmeye istivâ lafzının ıtlak edilmesi, ıtlak alakasıyla mecâz-ı mürseldir; zira gemide kararlaşıp durmanın hakikati içine girmektir. Zarfiyet harfi yerine istilâ (üzerine çıkma) harfinin getirilmesi, yükselme manasının onunla geçişli kılınması sebebiyle gemiye tam anlamıyla yerleşmeyi bildirmek içindir ki bu da mecaz için bir terşihtir (mecazı pekiştirmedir).

وَالتَّنْجِيَةُ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ: الْإِنْجَاءُ مِنْ أَذَاهُمْ وَالْكَوْنِ فِيهِمْ لِأَنَّ فِي الْكَوْنِ بَيْنَهُمْ مُشَاهَدَةَ كُفْرِهِمْ وَمَنَاكِرِهِمْ وَذَلِكَ مِمَّا يُؤْذِي الْمُؤْمِنَ.

Zalimler kavminden kurtarılmak; onların eziyetinden ve aralarında bulunmaktan kurtarılmaktır. Çünkü aralarında bulunmak onların küfrünü ve münkerlerini müşahede etmeyi gerektirir ki bu da mümini üzen/inciten şeylerdendir.

وَالظُّلْمُ: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الشِّرْكُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان:

Zulüm ile Yüce Allah'ın: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân 13] buyurduğu gibi şirkin kastedilmiş olması caiz olduğu gibi,

١٣] ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الِاعْتِدَاءُ عَلَى الْحَقِّ لِأَنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا يُؤْذُونَ نُوحًا وَالْمُؤْمِنِينَ بِشَتَّى الْأَذَى بَاطِلًا وَعُدْوَانًا وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ إِنْجَاءً لِأَنَّهُمْ قَدِ اسْتَقَلُّوا بِجَمَاعَتِهِمْ فَسَلِمُوا مِنَ الِاخْتِلَاطِ بِأَعْدَائِهِمْ.

hakkı çiğnemek manasının kastedilmiş olması da caizdir; zira inkârcılar bâtıl ve düşmanlıkla Nûh'a ve müminlere türlü eziyetler ediyorlardı. Bunun kurtuluş olması ise cemaatleriyle tek başlarına kalıp düşmanlarıyla karışıp bir arada olmaktan kurtulmuş olmalarındandır.

وَقَدْ أَلْهَمَهُ اللَّهُ بِالْوَحْيِ أَنْ يَحْمَدَ رَبَّهُ عَلَى مَا سَهَّلَ لَهُ مِنْ سَبِيلِ النَّجَاةِ وَأَنْ يَسْأَلَهُ نُزُولًا فِي مَنْزِلٍ مُبَارَكٍ عَقِبَ ذَلِكَ الترحل، وَالدُّعَاء بذلك يَتَضَمَّنُ سُؤَالَ سَلَامَةٍ مِنْ غَرَقِ السَّفِينَةِ. وَهَذَا كَالْمَحَامِدِ الَّتِي يُعَلِّمُهَا الله مُحَمَّدًا ﷺ يَوْمَ الشَّفَاعَةِ. فَيَكُونُ فِي ذَلِكَ التَّعْلِيمِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ سَيَتَقَبَّلُ ذَلِكَ مِنْهُ.

Allah ona, kendisine kurtuluş yolunu kolaylaştırdığı için Rabbine hamdetmesini ve bu yolculuğun hemen ardından bereketli bir konakta indirmesini O'ndan dilemesini vahiy ile ilham etmiştir. Bununla dua etmek, geminin batmasından selamette olmayı istemeyi de tazammun eder. Bu, Allah'ın şefaat gününde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e öğreteceği hamdlerin benzeridir. Dolayısıyla bu öğretmede, Allah'ın bunu kendisinden kabul edeceğine bir işaret bulunmaktadır.

وَجُمْلَةُ وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَفِيهَا مَعْنَى تَعْلِيلِ سُؤَالِهِ ذَلِكَ.

{ وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “Ve sen konuk ağırlayanların en hayırlısısın” cümlesi hal makamındadır ve bu talebini gerekçelendirme manasını taşımaktadır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مُنْزَلًا- بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِ الزَّايِ- وَهُوَ اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ (أَنْزَلَهُ) عَلَى حَذْفِ الْمَجْرُورِ، أَيْ مُنْزَلًا فِيهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا، أَيْ إِنْزَالًا مُبَارَكًا. وَالْمَعْنَيَانِ

Cumhur münzelen { مُنْزَلًا } kelimesini -mîm'in zammesi ve zâ'nın fethasıyla- okumuştur; bu, mecrûrun hazfedilmesiyle 'enzelehu' fiilinin ism-i mef’ûlüdür, yani 'münzelen fîhi' (içinde konaklanacak yer) demektir. Masdar olması da caizdir, yani 'inzâlen mübâraken' (bereketli bir indiriş) demektir. Bu iki mana

مُتَلَازِمَانِ. وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ الزَّايِ، وَهُوَ اسْمٌ لمَكَان النُّزُول.

birbirini gerektiren manalardır. Ebû Bekir ise Âsım'dan rivayetle mîm'in fethası ve zâ'nın kesrasıyla { مَنْزِلًا } şeklinde okumuştur ki bu iniş/konaklama yerinin adıdır (ism-i mekândır).

[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٣٠]

[MÜ'MİNÛN SÛRESİ (23): 30. ÂYET]

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ (٣٠)

{ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ (٣٠) } “Şüphesiz bunda ibretler vardır. Doğrusu biz [kullarımızı] sınamaktayız. (30)”

لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ الْعَظِيمَةَ أَعْقَبَهَا بِالتَّنْبِيهِ إِلَى مَوْضِعِ الْعِبْرَةِ مِنْهَا لِلْمُسْلِمِينَ فَأَتَى بِهَذَا الِاسْتِئْنَافِ لِذَلِكَ.

Bu büyük kıssayı zikredince, hemen ardından Müslümanlar için ondaki ibret mahalline dikkat çekmiş ve bunun için bu istînâfı getirmiştir.

وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا ذُكِرَ مِنْ قِصَّةِ نُوحٍ مَعَ قَوْمِهِ وَمَا فِيهَا. وَالْآيَاتُ: الدَّلَالَاتُ، أَيْ لَآيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْهَا مَا هِيَ دَلَائِلُ عَلَى صِدْقِ رِسَالَةِ نُوحٍ وَهِيَ إِجَابَةُ دَعْوَتِهِ وَتَصْدِيقُ رِسَالَتِهِ وَإِهْلَاكُ مُكَذِّبِيهِ، وَمِنْهَا آيَاتٌ لِأَمْثَالِ قَوْمِ نُوحٍ مِنَ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبِينَ لِرُسُلِهِمْ، وَمِنْهَا آيَاتٌ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي إِحْدَاثِ الطُّوفَانِ وَإِنْزَالِ مَنْ فِي السَّفِينَةِ مَنْزِلًا مُبَارَكًا، وَمِنْهَا آيَاتٌ عَلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَحِكْمَتِهِ إِذْ قَدَّرَ لِتَطْهِيرِ الْأَرْضِ مِنَ الشِّرْكِ مِثْلَ هَذَا الِاسْتِيصَالِ الْعَامِّ لِأَهْلِهِ. وَإِذْ قَدَّرَ لِإِبْقَاءِ الْأَنْوَاعِ مِثْلَ هَذَا الصُّنْعِ الَّذِي أَنْجَى بِهِ مِنْ كُلِّ نَوْعٍ زَوْجَيْنِ لِيُعَادَ التَّنَاسُلُ.

İşaret, Nûh'un kavmiyle olan kıssasından ve bu kıssanın ihtiva ettiği hususlardan zikredilenleredir. Ayetler ise deliller demektir; yani [bunda] pek çok delil vardır: Bunlardan bir kısmı Nûh'un peygamberliğinin doğruluğuna delildir ki bunlar duasının kabul edilmesi, risaletinin tasdik olunması ve onu yalanlayanların helak edilmesidir. Bir kısmı, elçilerini yalanlayan ümmetlerden Nûh kavminin benzerleri için ibretlerdir. Bir kısmı, Allah Teâlâ'nın tufanı meydana getirmesindeki ve gemidekileri bereketli bir konakta indirmesindeki yüce kudretine dair delillerdir. Bir kısmı da Allah Teâlâ'nın yeryüzünü şirkten arındırmak için şirk ehline böylesi toptan bir kök kazımayı takdir buyurmasındaki ve nesillerin devamını sağlamak için her çiftten ikişer tanesini kurtarıp üremenin yeniden başlamasını temin eden böylesi bir icraatı takdir etmesindeki ilim ve hikmetine dair delillerdir.

وَعُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ جُمْلَةُ وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ لِأَنَّ مَضْمُونَ وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ يُفِيدُ مَعْنَى: إِنَّ فِي ذَلِكَ لِبَلْوَى، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ وَابْتِلَاءٍ وَكُنَّا مُبْتَلِينَ، أَيْ وَشَأْنُنَا ابْتِلَاءُ أَوْلِيَائِنَا. فَإِنَّ الِابْتِلَاءَ مِنْ آثَارِ الْحِكْمَةِ الْإِلَهِيَّةِ لِتَرْتَاضَ بِهِ نُفُوسُ أَوْلِيَائِهِ وَتُظْهِرَ مُغَالَبَتَهَا لِلدَّوَاعِي الشَّيْطَانِيَّةِ فَتَحْمَدُ عَوَاقِبَ الْبَلْوَى، وَلِتَتَخَبَّطَ نُفُوسُ الْمُعَانِدِينَ وَيَنْزَوِي بَعْضُ شَرِّهَا زَمَانًا.

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ } cümlesine { وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ } cümlesi atfedilmiştir; çünkü { وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ } ifadesinin içeriği "Şüphesiz bunda bir imtihan vardır" manasını ifade etmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: Şüphesiz bunda deliller ve imtihan vardır; ve biz sınamaktayız, yani dostlarımızı sınamak bizim şanımızdandır. Zira imtihan, dostlarının nefislerinin onunla terbiye olması, şeytani dürtülere galebe çaldığını ortaya koyması ve böylece imtihanın güzel neticelerini övmesi; inatçıların nefislerinin ise şaşkınlığa düşmesi ve şerlerinin bir müddet sinmesi için ilahi hikmetin eserlerindendir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَا تَقَدَّمَ قَبْلَ الطُّوفَانِ مِنْ بَعْدِ بَعْثَةِ نُوحٍ مِنْ تَكْذِيبِ قَوْمِهِ وَأَذَاهُمْ إِيَّاهُ وَالْمُؤْمِنِينَ مَعَهُ إِنَّمَا كَانَ ابْتِلَاءً مِنَ اللَّهِ لِحِكْمَتِهِ تَعَالَى لِيُمَيِّزَ

Mana şudur: Tufandan önce, Nûh'un gönderilişinden itibaren kavminin onu yalanlaması, ona ve onunla beraber olan müminlere eziyet etmesi; Allah'ın pis olanı temiz olandan ayırt etmesi için

اللَّهُ لِلنَّاسِ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَآمَنَ بِنُوحٍ قَوْمُهُ ثُمَّ لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَنَصَرَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ وَهَذِهِ سُنَّةٌ إِلَهِيَّةٌ.

Allah'tan gelen ve O'nun hikmetine dayanan bir imtihandı. Eğer Allah dileseydi, kavmi Nûh'a iman ederdi; yine Allah dileseydi, ilk günden itibaren ona karşı yardım ederdi. Fakat bu ilahi bir sünnettir.

وَفِي هَذَا الْمَعْنَى مَا جَاءَ فِي حَدِيثِ أَبِي سُفْيَانَ أَنَّ هِرَقْلَ قَالَ لَهُ «وَكَذَلِكَ الْأَنْبِيَاءُ تُبْتَلَى ثُمَّ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ» ، وَفِي الْقُرْآنِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ [الْقَصَص: ٨٣] .

Bu manada Ebû Süfyân hadisinde geçen, Herakleios'un ona söylediği şu söz yer alır: «Peygamberler de böyledir; imtihan edilirler, sonra da güzel akıbet onların olur.» Kur'an'da da { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “[Hayırlı] akıbet takvâ sahiplerinindir” [el-Kasas: 83] buyrulmaktadır.

وَالِابْتِلَاءُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ [الْبَقَرَة: ١٢٤] وَقَوْلِهِ: وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٩] .

İbtilâ (sınama), Allah Teâlâ'nın { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ } “Hani Rabbi İbrâhim'i sınamıştı” [el-Bakara: 124] ve Bakara Suresi'ndeki [49] { وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan vardır” ayetlerinde geçmişti.