تَقْتَضِي الْفَاءُ تَعْجِيلَ إِجَابَةِ دَعْوَةِ رَسُولِهِمْ.
Fâ harfi (فَ), elçilerinin duasının ivedilikle kabul edildiğini gerektirir.
وَالْأَخْذُ مُسْتَعَارٌ لِلْإِهْلَاكِ.
Ahz (yakalamak/tutmak), helak etmek için ödünç alınmış bir istiaredir.
وَالصَّيْحَةُ: صَوْتُ الصاعقة، وَهَذَا يرجع أَوْ يُعَيِّنُ أَنْ يَكُونَ هَؤُلَاءِ الْقَرْنُ هُمْ ثَمُودُ قَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ [الحاقة: ٥] وَقَالَ فِي شَأْنِهِمْ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٨٣] فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ.
Sayha: Yıldırımın sesidir. Bu durum, bu neslin Semûd kavmi olmasını tercih ettirir veya kesinleştirir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ } [Hâkka: 5] “Semûd'a gelince, onlar azgın [bir çığlıkla] helak edildiler” ve Hicr Suresi'nde [83] onların durumu hakkında şöyle buyurmuştur: { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ } “Derken onları sabah vaktinde o korkunç ses yakalayıverdi”.
وَإِسْنَادُ الْأَخْذِ إِلَى الصَّيْحَةِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّ الصَّيْحَةَ سَبَبُ الْأَخْذِ أَوْ مُقَارَنَةُ سَبَبِهِ فَإِنَّهَا تَحْصُلُ مِنْ تَمَزُّقِ كُرَةِ الْهَوَاءِ عِنْدَ نُزُولِ الصَّاعِقَةِ.
Yakalamanın (ahz) sayhaya isnat edilmesi aklî mecazdır; çünkü sayha yakalamanın sebebi yahut sebebinin eşlikçisidir; zira sayha yıldırımın inişi esnasında hava küresinin parçalanmasından meydana gelir.
وَالْبَاءُ فِي بِالْحَقِّ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ أَخَذَتْهُمْ أَخْذًا مُلَابِسًا لِلْحَقِّ، أَيْ لَا اعْتِدَاءَ فِيهِ
{ بِالْحَقِّ } ifadesindeki bâ (بِ) harfi mülâbese içindir; yani onları hakka uygun, içinde hiçbir haksızlık bulunmayan bir yakalayışla yakaladı;
عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوهُ بِظُلْمِهِمْ.
çünkü bunu zulümleriyle hak etmişlerdi.
وَالْغُثَاءُ: مَا يَحْمِلُهُ السَّيْلُ مِنَ الْأَعْوَادِ الْيَابِسَةِ وَالْوَرَقِ. وَالْكَلَامُ عَلَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ لِلْهَيْئَةِ فَهُوَ تَشْبِيهُ حَالَةٍ بِحَالَةٍ، أَيْ جَعَلْنَاهُمْ كَالْغُثَاءِ فِي الْبِلَى وَالتَّكَدُّسِ فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ فَهَلَكُوا هَلْكَةً وَاحِدَةً.
Gusâ (غُثَاء): Selin sürükleyip getirdiği kuru çalı çırpı ve yapraklardır. Bu ifade, heyetin beliğ teşbihi (teşbîh-i beliğ) üzerinedir; dolayısıyla bir durumun başka bir duruma benzetilmesidir. Yani onları çürüme ve tek bir yerde yığılıp kalma bakımından sel süprüntüsü gibi kıldık da hepsi birden toptan helak oldular.
وَفُرِّعَ عَلَى حِكَايَةِ تَكْذِيبِهِمْ دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ وَعَلَى أَمْثَالِهِمْ دُعَاءَ شَتْمٍ وَتَحْقِيرٍ بِأَنْ يُبْعَدُوا تَحْقِيرًا لَهُمْ وَكَرَاهِيَةً، وَلَيْسَ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَةِ الدُّعَاءِ لِأَن هَؤُلَاءِ قد بُعِدُوا بِالْهَلَاكِ.
Onların yalanlamalarının hikaye edilmesinin üzerine, kendilerini aşağılama ve onlara duyulan nefretten ötürü [rahmetten] uzak kılınmaları için onlara ve benzerlerine yönelik bir yergi ve tahkir duası terettüp ettirilmiştir. Bu ifade hakiki dua anlamında kullanılmamıştır; zira onlar zaten helak edilerek uzaklaştırılmışlardır.
وانتصب فَبُعْداً عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ مِثْلَ: تَبًّا وَسُحْقًا، أَيْ أَتَبَّهُ اللَّهُ وَأَسْحَقَهُ.
{ فَبُعْداً } kelimesi, tıpkı { تَبًّا } ve { سُحْقًا } -yani 'Allah onu helak etsin, kahretsin'- ifadelerinde olduğu gibi, fiilinin yerine geçen mef'ûl-i mutlak olarak mensuptur.
وَعَكْسُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ الْعَرَبِ لَا تَبْعَدْ (بِفَتْحِ الْعَيْنِ) أَيْ لَا تُفْقَدْ. قَالَ مَالِكُ بْنُ الرَّيْبِ:
Bu anlamın zıddı ise Arapların -ayn harfinin fethasıyla- { لَا تَبْعَدْ } yani 'yok olma/kaybolma' sözüdür. Mâlik b. er-Reyb şöyle demiştir:
يَقُولُونَ لَا تَبْعَدُ وَهُمْ يَدْفِنُونِي ... وَأَيْنَ مَكَانُ الْبُعْدِ إِلَّا مَكَانِيَا
Beni gömerlerken 'uzak olma/yok olma' derler, / Oysa benim yerimden başka uzaklık yeri neresidir ki!
وَالْمُرَادُ بِالْقَوْمِ الظَّالِمِينَ الْكَافِرُونَ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] . وَاخْتِيرَ هَذَا الْوَصْفُ هُنَا لِأَنَّ هَؤُلَاءِ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْإِشْرَاكِ وَظَلَمُوا هُودًا لِأَنَّهُ تَعَمُّدُ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ إِذْ قَالُوا: إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً [الْمُؤْمِنُونَ: ٣٨] .
Zalimler topluluğundan (el-kavmu'z-zâlimîn) maksat kâfirlerdir; { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür”. Bu niteliğin burada seçilmesinin sebebi, bunların hem şirk koşarak kendilerine zulmetmeleri hem de { إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } [Mü'minûn: 38] “O, Allah'a yalan uyduran bir adamdan başkası değildir” diyerek Allah'a kasten yalan isnat etmek suretiyle Hûd'a zulmetmeleridir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الظَّالِمِينَ لِلِاسْتِغْرَاقِ فَشَمَلَهُمْ، وَلِذَلِكَ تَكُونُ الْجُمْلَةُ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ.
{ الظَّالِمِينَ } kelimesindeki belirlilik takısı istiğrak içindir; dolayısıyla onları da kapsar ve bu sebeple cümle tezyil mesabesindedir.
وَاللَّامُ فِي لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ لِلتَّبْيِينِ وَهِيَ مُبَيِّنَةٌ لِلْمَقْصُودِ بِالدُّعَاءِ زِيَادَةً فِي الْبَيَانِ كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: سُحْقًا لَكَ وَتَبًّا لَهُ، فَإِنَّهُ لَوْ قِيلَ: فَبُعْدًا، لَعُلِمَ أَنَّهُ دُعَاءٌ عَلَيْهِ فَبِزِيَادَةِ اللَّامِ يَزِيدُ بَيَانُ الْمَدْعُوِّ عَلَيْهِمْ وَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ مُسْتَأْنف للْبَيَان.
{ لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } ifadesindeki lâm harfi (لِ) tebyin içindir ve tıpkı 'yazıklar olsun sana' (سُحْقًا لَكَ) ve 'kahrolsun ona' (تَبًّا لَهُ) sözlerinde olduğu gibi, açıklamayı pekiştirmek amacıyla bedduadan kastedilenleri açıklar. Zira sadece { فَبُعْداً } denilseydi aleyhlerine bir beddua olduğu anlaşılırdı; lâm harfinin eklenmesiyle aleyhine dua edilenlerin beyanı daha da belirginleşmiştir ve bu lâm, açıklama getiren hazfedilmiş müste'nef bir unsura müteallıktır.
[٤٢، ٤٣]
[42, 43]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٤٢ إِلَى ٤٣]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 42-43]
ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ (٤٢) مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ (٤٣)
{ ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ (٤٢) مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ (٤٣) } “Sonra onların ardından başka nesiller var ettik. (42) Hiçbir ümmet kendi ecelinin önüne geçemez ve onu erteleyemez. (43)”
الْقُرُونُ: الْأُمَمُ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً [الْفرْقَان: ٣٨] .
Kurûn (قُرُون), ümmetler demektir. Bu, Yüce Allah'ın Furkân Suresi'ndeki [38] { وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً } “Ve bunlar arasında birçok nesiller [helak ettik]” kavli gibidir.
وَهُمُ الْأُمَمُ الَّذِينَ لَمْ تُرْسَلْ إِلَيْهِمْ رُسُلٌ وَبَقُوا عَلَى اتِّبَاعِ شَرِيعَةِ نُوحٍ أَوْ شَرِيعَةِ هُودٍ أَوْ شَرِيعَةِ صَالِحٍ، أَوْ لَمْ يُؤْمَرُوا بِشَرْعٍ لِأَنَّ الِاقْتِصَارَ عَلَى ذِكْرِ الْأُمَمِ هُنَا دُونَ ذِكْرِ الرُّسُلِ ثُمَّ ذِكْرُ الرُّسُلِ عقب هَذَا يومىء إِلَى أَنَّ هَذِهِ إِمَّا أُمَمٌ لَمْ تَأْتِهِمْ رُسُلٌ لِحِكْمَةٍ اقْتَضَتْ تَرْكَهُمْ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَتَأَهَّلُوا لِقَبُولِ شَرَائِعَ، أَوْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى شَرَائِعَ سَابِقَةٍ.
Bunlar, kendilerine peygamber gönderilmeyip Nuh'un, Hûd'un veya Sâlih'in şeriatına uymaya devam eden ya da kendilerine bir şeriat emredilmemiş olan ümmetlerdir. Zira burada peygamberler zikredilmeksizin yalnızca ümmetlerin zikredilmesiyle yetinilmesi ve hemen ardından peygamberlerin zikredilmesi; bunların ya şeriatları kabul etmeye ehil olmadıkları için böyle bırakılmalarını gerektiren bir hikmet sebebiyle kendilerine peygamber gelmemiş ümmetler olduğuna ya da önceki şeriatlar üzere bulunduklarına işaret eder.
وَجُمْلَةُ مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَةِ. وَهِيَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِمَا يُؤْذِنُ بِهِ قَوْلُهُ: ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً مِنْ كَثْرَتِهَا وَلَا يُؤْذِنُ بِهِ وَصْفُهُمْ بِ آخَرِينَ مَنْ جَهْلِ النَّاسِ بِهِمْ، وَلِمَا يُؤْذِنُ بِهِ عَطْفُ جُمْلَةِ ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا [الْمُؤْمِنُونَ: ٤٤] مِنِ انْقِرَاضِ هَذِهِ الْقُرُونِ بَعْدَ الْأُمَّةِ الَّتِي ذُكِرَتْ قِصَّتُهَا آنِفًا فِي قَوْلِهِ ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ دُونَ أَنْ تَجِيئَهُمْ رُسُلٌ، فَكَانَ ذَلِكَ كُلُّهُ مِمَّا يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلٍ عَنْ مُدَّةِ تَعْمِيرِهِمْ وَوَقْتِ انْقِرَاضِهِمْ. فَيُجَابُ بِالْإِجْمَالِ لِأَنَّ لِكُلِّ قَرْنٍ مِنْهُمْ أَجَلًا عَيَّنَهُ اللَّهُ يَبْقَى إِلَى مِثْلِهِ ثُمَّ يَنْقَرِضُ وَيَخْلُفُهُ قَرْنٌ آخَرُ يَأْتِي بَعْدَهُ، أَوْ يَعْمُرُ بَعْدَهُ قَرْنٌ كَانَ مُعَاصِرًا لَهُ، وَأَنَّ مَا عُيِّنَ لِكُلِّ قَرْنٍ لَا يَتَقَدَّمُهُ وَلَا يَتَأَخَّرُ عَنْهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ [يُونُس: ٤٩] .
{ مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ } cümlesi, birbiriyle atıflı cümleler arasında yer alan bir itirâziyyedir (ara cümledir). { ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً } kavlinin hissettirdiği çokluk ve { آخَرِينَ } vasfının hissettirdiği insanların onları bilmemesi durumu ile { ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا } [Mü'minûn: 44] cümlesinin atfının hissettirdiği, { ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ } kavlinde kıssası az önce anlatılan ümmetin ardından bu nesillerin kendilerine peygamberler gelmeksizin yok olup gitmesi sebebiyle bir isti'nâf-ı beyânîdir. Bütün bunlar, bir soranın onların yaşama süreleri ve yok oluş vakitleri hakkında soru sormasını gerektirmiştir. Buna icmâlî olarak cevap verilir; zira onlardan her neslin Allah'ın belirlediği bir eceli vardır, o süreye kadar yaşar, sonra yok olur ve ardından gelen başka bir nesil onun yerini alır yahut onunla çağdaş olan bir nesil ondan sonra yaşamaya devam eder; her nesil için belirlenen bu süre ne öne alınır ne de ertelenir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } [Yûnus: 49] “Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman artık ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler”.
وَالسَّبْقُ: تَجَاوُزُ السَّائِرِ وَتَرْكُهُ مُسَائِرَهُ خَلْفَهُ، وَعَكْسُهُ التَّأَخُّرُ. وَالْمَعْنَى وَاضِحٌ.
Sebk (سَبْق): Yürüyenin öne geçip yol arkadaşını geride bırakmasıdır; zıddı ise teahhürdür (geride kalmak/gecikmek). Anlam açıktır.
وَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِي يَسْتَأْخِرُونَ زَائِدَتَانِ لِلتَّأْكِيدِ مِثْلَ: اسْتَجَابَ. وَضَمِيرُ يَسْتَأْخِرُونَ عَائِدٌ إِلَى أُمَّةٍ بِاعْتِبَار النَّاس.
{ يَسْتَأْخِرُونَ } kelimesindeki sîn (س) ve tâ (ت) harfleri, tıpkı { اسْتَجَابَ } kelimesinde olduğu gibi tekit için zaiddir. { يَسْتَأْخِرُونَ } fiilindeki zamir ise insanlar kastedilerek { أُمَّةٍ } kelimesine dönmektedir.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٤٤]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 44]
ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤)
{ ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤) } “Sonra peş peşe elçilerimizi gönderdik. Bir ümmete elçisi geldikçe onu yalanladılar. Biz de onları birbiri ardınca [helake] sürükledik ve onları dillere destan kıldık. İman etmeyen bir topluluk artık uzak olsun! (44)”
الرُّسُلُ الَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدُ، أَيْ مِنْ بَعْدِ هَذِهِ الْقُرُونِ مِنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ وَلُوطٌ وَيُوسُفُ وَشُعَيْبٌ. وَمَنْ أُرْسِلَ قَبْلَ مُوسَى، وَرُسُلٌ لَمْ يَقْصُصْهُمُ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ.
Sonradan -yani bu nesillerden sonra- gelen peygamberlerden bazıları İbrahim, Lût, Yûsuf ve Şuayb'dır; ayrıca Musa'dan önce gönderilenler ve Allah'ın Resulü'ne kıssalarını anlatmadığı peygamberlerdir.
وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ اطِّرَادِ سُنَّةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي اسْتِئْصَالِ الْمُكَذِّبِينَ رُسُلَهُ الْمُعَانِدِينَ فِي آيَاتِهِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً.
Maksat, { فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً } kavlinin de gösterdiği üzere, Yüce Allah'ın elçilerini yalanlayan ve ayetlerine karşı inat edenlerin kökünü kazıma konusundaki sünnetinin sürekliliğini beyan etmektir.
وتَتْرا قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِأَلِفٍ فِي آخِرِهِ دُونَ تَنْوِينٍ فَهُوَ مَصْدَرٌ عَلَى وَزْنِ فَعْلَى مِثْلَ دَعْوَى وَسَلْوَى، وَأَلِفُهُ لِلتَّأْنِيثِ مِثْلَ ذِكْرَى، فَهُوَ مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ. وَأَصْلُهُ: وَتْرَى بِوَاوٍ فِي أَوَّلِهِ مُشْتَقًّا مِنَ الْوَتْرِ وَهُوَ الْفَرْدُ. وَظَاهِرُ كَلَامِ اللُّغَوِيِّينَ أَنَّهُ لَا فِعْلَ لَهُ، أَيْ فَرْدًا فَرْدًا، أَيْ فَرْدًا بَعْدَ فَرْدٍ فَهُوَ نَظِيرُ مَثْنَى. وَأُبْدِلَتِ الْوَاوُ تَاءً إِبْدَالًا غَيْرَ قِيَاسِيٍّ كَمَا أُبْدِلَتْ فِي (تِجَاهٍ) لِلْجِهَةِ الْمُوَاجِهَةِ وَفِي (تَوْلَجُ) لِكِنَاسِ الْوَحْشِ (وَتُرَاثٍ) لِلْمَوْرُوثِ.
{ تَتْرا } kelimesini cumhur, sonunda tenvin olmaksızın elif ile okumuştur. Bu kelime { دَعْوَى } ve { سَلْوَى } gibi { فَعْلَى } vezninde bir mastardır; elifi ise { ذِكْرَى } kelimesinde olduğu gibi müenneslik içindir, dolayısıyla gayrimunsarıftır. Aslı, başında vâv harfiyle { وَتْرَى } olup teklik/tekil anlamına gelen 'el-vetr' (الْوَتْر) kökünden türemiştir. Dilcilerin sözlerinin zahirine göre bunun bir fiili yoktur; yani tek tek, birbiri ardınca demektir ve { مَثْنَى } kelimesinin benzeridir. Tıpkı karşı cihet anlamındaki { تِجَاهٍ }, yabani hayvan ini anlamındaki { تَوْلَجُ } ve miras kalan mal anlamındaki { تُرَاثٍ } kelimelerinde olduğu gibi, buradaki vâv harfi de kural dışı (gayri kıyâsî) bir ibdâl ile tâ harfine dönüştürülmüştür.
وَلَا يُقَالُ تَتْرَى إِلَّا إِذَا كَانَ بَيْنَ الْأَشْيَاءِ تَعَاقُبٌ مَعَ فَتَرَاتٍ وَتَقَطُّعٌ. وَمِنْهُ التَّوَاتُرُ وَهُوَ تَتَابُعُ الْأَشْيَاءِ وَبَيْنَهَا فَجَوَاتٌ. وَالْوَتِيرَةُ: الْفَتْرَةُ عَنِ الْعَمَلِ. وَأَمَّا التَّعَاقُبُ بِدُونِ فَتْرَةٍ فَهُوَ التَّدَارُكُ. يُقَالُ: جَاءُوا مُتَدَارِكِينَ، أَيْ مُتَتَابِعِينَ.
{ تَتْرَى } kelimesi ancak şeyler arasında fasılalar ve kesintilerle birlikte birbiri ardınca geliş (teâkub) olduğunda kullanılır. Şeylerin aralarında boşluklar bulunarak peş peşe gelmesi demek olan 'tevâtür' de bu köktendir. Vetîre (الْوَتِيرَة) ise işe ara vermektir. Fasılasız olarak peş peşe gelmeye gelince, o tedârüktür (التَّدَارُك); nitekim aralıksız peş peşe geldiklerinde 'mütedârikîn geldiler' (جَاءُوا مُتَدَارِكِينَ) denir.
وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ مُنَوَّنًا وَهِيَ لُغَةُ كِنَانَةَ. وَهُوَ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ مِنْ رُسُلَنا.
İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ebû Ca'fer bunu tenvinli olarak okumuşlardır ki bu Kinâne kabilesinin lügatidir. Kelime her iki kıraatte de { رُسُلَنا } ifadesinden hâl olarak mensuptur.
وَاعْلَمْ أَن كلمة تَتْرا كُتِبَتْ فِي الْمَصَاحِفِ كُلِّهَا بِصُورَةِ الْأَلِفِ فِي آخِرِهَا عَلَى صُورَةِ الْأَلِفِ الْأَصْلِيَّةِ مَعَ أَنَّهَا فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ أَلِفُ تَأْنِيثٍ مَقْصُورَةٍ وَشَأْنُ أَلِفِ التَّأْنِيثِ الْمَقْصُورَةِ أَنْ تُكْتَبَ بِصُورَةِ الْيَاءِ مِثْلَ تَقْوَى وَدَعْوَى، فَلَعَلَّ كُتَّابَ الْمَصَاحِفِ رَاعَوْا كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ فَكَتَبُوا الْأَلِفَ بِصُورَتِهَا الْأَصْلِيَّةِ لِصُلُوحِيَّةِ نُطْقِ الْقَارِئِ عَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ. عَلَى أَنَّ أَصْلَ الْأَلِفِ أَنْ تُكْتَبَ بِصُورَتِهَا الْأَصْلِيَّةِ، وَأَمَّا كِتَابَتُهَا فِي صُورَةِ الْيَاءِ حَيْثُ تُكْتَبُ كَذَلِكَ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَصْلِهَا أَوْ جَوَازِ إِمَالَتِهَا فَخُولِفَ ذَلِكَ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ لِدَفْعِ اللَّبْسِ.
Bilesin ki { تَتْرا } kelimesi bütün mushaflarda -cumhurun kıraatinde elif-i maksûre-i te'nîs olmasına ve elif-i maksûre-i te'nîsin { تَقْوَى } ve { دَعْوَى } örneklerinde olduğu gibi yâ suretinde yazılması gerekmesine rağmen- sonunda asli elif suretinde elif ile yazılmıştır. Mushaf kâtipleri muhtemelen her iki kıraati de gözetmiş ve okuyucunun her iki kıraate göre telaffuz edebilmesine uygunluk sağlamak için elifi asli suretinde yazmışlardır. Zaten elifin aslı kendi suretinde yazılmasıdır; yâ suretinde yazıldığı yerlerdeki yazımı ise aslına veya imâle yapılmasının caiz olduğuna işarettir. Bu lafızda ise karışıklığı gidermek amacıyla bu kuralın dışına çıkılmıştır.
وَمَعْنَى الْآيَةِ: ثُمَّ بَعْدَ تِلْكَ الْقُرُونِ أَرْسَلْنَا رُسُلًا، أَيْ أَرْسَلْنَاهُمْ إِلَى أُمَمٍ أُخْرَى، لِأَنَّ إِرْسَالَ الرَّسُولِ يَسْتَلْزِمُ وُجُودَ أُمَّةٍ وَقَدْ صُرِّحَ بِهِ فِي قَوْلِهِ كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ.
Ayetin anlamı şudur: Sonra o nesillerin ardından peygamberler gönderdik; yani onları başka ümmetlere gönderdik. Çünkü peygamber gönderilmesi bir ümmetin varlığını gerektirir; nitekim bu durum { كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ } kavlinde açıkça ifade edilmiştir.
وَالْمَعْنَى: كَذَّبَهُ جُمْهُورُهُمْ وَرُبَّمَا كَذَّبَهُ جَمِيعُهُمْ.
Anlam şudur: Çoğunluğu onu yalanladı, hatta belki de hepsi onu yalanladı.
وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ أَنَّ رَسُول الله ﷺ قَالَ: «عُرِضَتْ عَلَيَّ الْأُمَمُ فَرَأَيْتُ النَّبِيءَ وَمَعَهُ الرَّهْطُ وَالنَّبِيءَ وَمَعَهُ الرَّجُلُ وَالرَّجُلَانِ وَالنَّبِيءَ وَلَيْسَ مَعَهُ أَحَدٌ ... »
Müslim'deki İbn Abbâs hadisinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bana ümmetler arz olundu; bir peygamber gördüm yanında küçük bir topluluk vardı, bir peygamber gördüm yanında bir veya iki adam vardı, bir peygamber de gördüm yanında hiç kimse yoktu...»
الْحَدِيثُ.
hadis[in sonuna kadar].
وَإِتْبَاعُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا إِلْحَاقُهُمْ بِهِمْ فِي الْهَلَاكِ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ وَبِقَرِينَةِ قَوْلِهِ وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ، أَيْ صَيَّرْنَاهُمْ أُحْدُوثَاتٍ يَتَحَدَّثُ النَّاسُ بِمَا أَصَابَهُمْ. وَإِنَّمَا يَتَحَدَّثُ النَّاسُ بِالشَّيْءِ الْغَرِيبِ النَّادِرِ مِثْلُهُ. وَالْأَحَادِيثُ هُنَا جَمْعُ أُحْدُوثَةٍ، وَهِيَ اسْمٌ لِمَا يَتَلَهَّى النَّاسُ بِالْحَدِيثِ عَنْهُ. وَوَزْنُ الْأُفْعُولَةِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مِثْلَ الْأُعْجُوبَةِ وَالْأُسْطُورَةِ.
Onların bir kısmını diğerinin ardına takmak (itbâ'), makamın karinesi ve { وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ } kavlinin karinesiyle onları helakte birbirine katmaktır. Yani onları, başlarına gelenlerin insanlar tarafından konuşulduğu ibretlik anlatılar (uhdûse) kıldık. İnsanlar ancak benzeri nadir görülen garip şeyleri konuşurlar. Buradaki 'ehâdîs' (أَحَادِيث), insanların hakkında konuşarak vakit geçirdikleri şeyin adı olan 'uhdûse'nin (أُحْدُوثَة) çoğuludur. { الْأُفْعُولَة } vezni de { الْأُعْجُوبَة } ve { الْأُسْطُورَة } kelimelerinde olduğu gibi buna delalet eder.
وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ إِبَادَتِهِمْ، فَالْمَعْنَى: جَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ بَائِدِينَ غَيْرَ مُبْصَرِينَ.
Bu, onların tamamen yok edilmesinden kinayedir. Anlam şudur: Onları yok olup gitmiş, artık [kendileri değil sadece haklarındaki] anlatıları kalan kimseler kıldık.
وَالْقَوْلُ فِي فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ مِثْلُ الْكَلَامِ عَلَى فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٤١] إِلَّا أَنَّ الدُّعَاءَ نِيطَ هُنَا بِوَصْفِ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ لِيَحْصُلَ مِنْ مَجْمُوعِ الدَّعْوَتَيْنِ التَّنْبِيهُ عَلَى مَذَمَّةِ الْكُفْرِ وَعَلَى مَذَمَّةِ عَدَمِ الْإِيمَانِ بِالرُّسُلِ تَعْرِيضًا
{ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } hakkındaki açıklama, { فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } [Mü'minûn: 41] hakkındaki açıklama gibidir. Ancak burada beddua, her iki bedduanın toplamından küfrün yerilmesine ve peygamberlere iman etmemenin kötülüğüne dikkat çekilmesi hâsıl olsun diye iman etmeme vasfına bağlanmıştır;
بِمُشْرِكِي قُرَيْشٍ، عَلَى أَنَّهُ يَشْمَلُ كُلَّ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِرُسُلِ اللَّهِ لِأَنَّ النَّكِرَةَ فِي سِيَاقِ الدُّعَاءِ تَعُمُّ كَمَا فِي قَوْلِ الْحَرِيرِيِّ: «يَا أَهْلَ ذَا الْمَغْنَى وقيتم ضرا» .
bu Kureyş müşriklerine bir tarizdir; bununla birlikte Allah'ın elçilerine inanmayan her kavmi de kapsar. Zira beddua bağlamındaki nekre (belirsiz isim) umum ifade eder; nitekim Harîrî'nin şu sözünde olduğu gibi: «Ey bu konağın halkı, zarardan korunasınız!»
[٤٥- ٤٨]
[45-48]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٤٥ إِلَى ٤٨]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 45-48]
ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٤٥) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً عالِينَ (٤٦) فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ (٤٧) فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨)
{ ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٤٥) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً عالِينَ (٤٦) فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ (٤٧) فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨) } “Sonra Musa'yı ve kardeşi Harun'u ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik; (45) Firavun'a ve ileri gelenlerine. Fakat büyüklük tasladılar ve zaten üstünlük taslayan zorba bir topluluk idiler. (46) 'Kavimleri bize kulluk/kölelik edip dururken, bizim gibi iki insana mı inanacağız?' dediler. (47) Böylece ikisini de yalanladılar ve helak edilenlerden oldular. (48)”
الْآيَاتُ: الْمُعْجِزَاتُ، وَإِضَافَتُهَا إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ لِلتَّنْوِيهِ بِهَا وَتَعْظِيمِهَا. وَالسُّلْطَانُ الْمُبِينُ: الْحُجَّةُ الْوَاضِحَةُ الَّتِي لَقَّنَهَا اللَّهُ مُوسَى فَانْتَهَضَتْ عَلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ. وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ بَعَثْنَاهُ مُلَابِسًا لِلْمُعْجِزَاتِ وَالْحُجَّةِ.
Âyât (الْآيَات): Mucizelerdir. Onların celâlet zamirine [Allah'a] izafe edilmesi, şanlarını yüceltmek ve büyüklüklerini belirtmek içindir. Sultan-ı mübîn (السُّلْطَانُ الْمُبِينُ): Allah'ın Musa'ya öğrettiği, böylece Firavun ve ileri gelenlerine karşı üstün gelen apaçık hüccettir (delildir). Bâ harfi (بِ) ise mülâbese içindir; yani onu mucizeler ve hüccet ile donanmış olarak gönderdik.
وَمَلَأُ فِرْعَوْنَ: أَهْلُ مَجْلِسِهِ وَعُلَمَاءُ دِينِهِ وَهُمُ السَّحَرَةُ. وَإِنَّمَا جَعَلَ الْإِرْسَالَ إِلَيْهِمْ دُونَ بَقِيَّةِ أُمَّةِ الْقِبْطِ لِأَنَّ دَعْوَةَ مُوسَى وَأَخِيهِ إِنَّمَا كَانَتْ خِطَابًا لِفِرْعَوْنَ وَأَهْلِ دَوْلَتِهِ الَّذِينَ بِيَدِهِمْ تَصْرِيفُ أُمُورِ الْأُمَّةِ لِتَحْرِيرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنِ اسْتِعْبَادِهِمْ إِيَّاهُمْ قَالَ تَعَالَى: فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ [طه: ٤٧] . وَلَمْ يُرْسَلَا بِشَرِيعَةٍ إِلَى الْقِبْطِ. وَأَمَّا الدَّعْوَةُ إِلَى التَّوْحِيدِ فَمُقَدَّمَةٌ لِإِثْبَاتِ الرِّسَالَةِ لَهُمْ.
Firavun'un mele'i (ileri gelenleri), onun meclis halkı ve din bilginleridir ki onlar büyücülerdir. Gönderilmenin Kıpt kavminin geri kalanına değil de sadece onlara yönelik kılınması, Musa ve kardeşinin çağrısının, İsrailoğullarını onların köleleştirmesinden kurtarmak amacıyla yalnızca Firavun'a ve kavmin işlerini idare etme gücünü elinde bulunduran devlet erkânına hitaben olmasındandır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ } [Tâhâ: 47] “Hemen ona gidin ve deyin ki: 'Biz Rabbinin elçileriyiz; artık İsrailoğullarını bizimle gönder ve onlara azap etme!'” Onlar Kıptîlere bir şeriatla gönderilmemişlerdir. Tevhide çağrı ise onlar için risaletin ispatlanmasının bir öncülüdür.
وَعَطْفُ فَاسْتَكْبَرُوا بِفَاءِ التَّعْقِيبِ يُفِيدُ أَنَّهُمْ لَمْ يَتَأَمَّلُوا الدَّعْوَةَ وَالْآيَاتِ وَالْحُجَّةَ وَلَكِنَّهُمْ أَفْرَطُوا فِي الْكِبْرِيَاءِ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلتَّوْكِيدِ، أَيْ تَكَبَّرُوا كِبْرِيَاءً شَدِيدَةً بِحَيْثُ لَمْ يُعِيرُوا آيَاتِ مُوسَى وَحُجَّتَهُ أُذُنًا صَاغِيَةً.
{ فَاسْتَكْبَرُوا } ifadesinin ta'kîb (ardışıklık) bildiren fâ ile atfedilmesi, onların çağrıyı, ayetleri ve delili hiç düşünmediklerini, bilakis kibirde aşırıya kaçtıklarını ifade eder. Zira sîn ve tâ harfleri tekit içindir; yani Musa'nın ayetlerine ve deliline kulak asmayacak derecede şiddetli bir kibir gösterdiler.
وَجُمْلَةُ وَكانُوا قَوْماً عالِينَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ فعل فَاسْتَكْبَرُوا وَمَا تَفَرَّعَ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ فَقالُوا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ، أَيْ فَاسْتَكْبَرُوا بِأَنْ أَعْرَضُوا عَنِ اسْتِجَابَةِ دَعْوَةِ مُوسَى وَهَارُونَ وَشَأْنُهُمُ الْكِبْرِيَاءُ وَالْعُلُوُّ، أَيْ كَانَ الْكِبْرُ خُلُقَهُمْ وَسَجِيَّتَهُمْ. وَقَدْ بَيَّنَّا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَكانُوا قَوْماً عالِينَ } cümlesi, { فَاسْتَكْبَرُوا } fiili ile ondan türeyen { فَقالُوا } sözü arasında bir ara cümledir ve Firavun ile ileri gelenlerinin hâli (hâl cümlesi) konumundadır. Yani onlar Musa ve Harun'un davetine uymaktan yüz çevirerek büyüklük tasladılar; oysa onların şanı zaten kibir ve böbürlenmekti, yani kibir onların huyu ve tabiatıydı. Nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde açıklamıştık:
لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] أَنَّ إِجْرَاءَ وَصْفٍ عَلَى لَفْظِ (قَوْمٍ) أَوِ الْإِخْبَارَ بِلَفْظِ (قَوْمٍ) مَتْبُوعٍ بِاسْمِ فَاعِلٍ إِنَّمَا يُقْصَدُ مِنْهُ تَمَكُّنُ ذَلِكَ الْوَصْفِ مِنَ الْمَوْصُوفِ بِلَفْظِ (قَوْمٍ) أَوْ تَمَكُّنُهُ مِنْ أُولَئِكَ الْقَوْمِ. فَالْمَعْنَى هُنَا: أَنَّ اسْتِكْبَارَهُمْ عَلَى تَلَقِّي دَعْوَةِ مُوسَى وَآيَاتِهِ وَحُجَّتِهِ إِنَّمَا نَشَأَ عَنْ سَجِيَّتِهِمْ مِنَ الْكِبْرِ وَتَطَبُّعِهِمْ. فَالْعُلُوُّ بِمَعْنَى التَّكَبُّرِ وَالْجَبَرُوتِ. وَسَيَجِيءُ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ [٤] .
Bakara Suresi'ndeki { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } [164] ifadesinde belirtmiştik ki; 'kavm' lafzına bir sıfat verilmesi veya 'kavm' lafzının ardından gelen bir ism-i fâil ile haber verilmesi, o vasfın 'kavm' lafzıyla nitelenen kimseye veya o topluluğa iyice yerleşmiş olduğunu ifade etmek içindir. Buradaki anlam şudur: Onların Musa'nın davetini, ayetlerini ve delilini kabul etmeye karşı büyüklük taslamaları, ancak kibre dayalı fıtratlarından ve huylarından kaynaklanmıştır. 'Ulüvv' (عُلُوّ), kibir ve zorbalık manasındadır. Bunun açıklaması Kasas Suresi'ndeki { إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ } [4] kavlinde gelecektir.
وَبُيِّنَ ذَلِكَ بِالتَّفْرِيعِ بِقَوْلِهِ: فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ فَهُوَ مُتَفَرِّعٌ عَلَى قَوْلِهِ فَاسْتَكْبَرُوا، أَيِ اسْتَكْبَرَ فِرْعَوْنُ وَمَلَؤُهُ عَنِ اتِّبَاعِ مُوسَى وَهَارُونَ، فَأَفْصَحُوا عَنْ سَبَبِ اسْتِكْبَارِهِمْ عَنْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِمْ أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ. وَهَذَا لَيْسَ مِنْ قَوْلِ فِرْعَوْنَ وَلَكِنَّهُ قَوْلُ بَعْضِ الْمَلَأِ لِبَعْضٍ، وَلَمَّا كَانُوا قد تراوضوا عَلَيْهِ نُسِبَ إِلَيْهِمْ جَمِيعًا. وَأَمَّا فِرْعَوْنُ فَكَانَ مُصْغِيًا لِرَأْيِهِمْ وَمَشُورَتِهِمْ وَكَانَ لَهُ قَوْلٌ
Bu durum, { فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ } kavlindeki detaylandırma ile açıklanmıştır. Bu söz { فَاسْتَكْبَرُوا } ifadesine dayanmaktadır. Yani Firavun ve ileri gelenleri, Musa ile Harun'a uymaktan kibirlenip kaçındılar ve { أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ } diyerek büyüklük taslamalarının gerekçesini açıkladılar. Bu bizzat Firavun'un sözü değil, ileri gelenlerin birbirlerine söylediği bir sözdür. Üzerinde fikir birliğine vardıkları için hepsine nispet edilmiştir. Firavun ise onların görüş ve danışmalarına kulak veriyordu ve onun başka bir sözü
آخَرُ حُكِيَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي [الْقَصَص: ٣٨] فَإِنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ مَعْدُودًا فِي دَرَجَةِ الْآلِهَةِ لِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ بَشَرًا فِي الصُّورَةِ لَكِنَّهُ اكْتَسَبَ الْإِلَهِيَّةَ بِأَنَّهُ ابْنُ الْآلِهَةِ.
daha vardı ki Yüce Allah'ın şu buyruğunda aktarılmıştır: { وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } [Kasas: 38] “Firavun dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum.'” Zira Firavun ilahlar mertebesinde sayılıyordu; çünkü her ne kadar suret olarak bir insan olsa da, ilahların oğlu kabul edilerek ilahlık vasfını kazanmıştı.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَنُؤْمِنُ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُؤْمِنَ بِهِمَا وَهُمَا مِثْلُنَا فِي الْبَشَرِيَّةِ وَلَيْسَا بِأَهْلٍ لِأَنْ يَكُونَا ابْنَيْنِ لِلْآلِهَةِ لِأَنَّهُمَا جَاءَا بِتَكْذِيبِ إِلَهِيَّةِ الْآلِهَةِ، فَكَانَ مَلَأُ فِرْعَوْنَ لِضَلَالِهِمْ يَتَطَلَّبُونَ لِصِحَّةِ الرِّسَالَةِ عَنِ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ مُبَايِنًا لِلْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ، فَلِذَلِكَ كَانُوا يَتَخَيَّلُونَ آلِهَتَهُمْ أَجْنَاسًا غَرِيبَةً مِثْلَ جَسَدِ آدَمِيٍّ وَرَأْسِ بَقَرَةٍ أَوْ رَأْسِ طَائِرٍ أَوْ رَأْسِ ابْنِ آوَى أَوْ جَسَدِ أَسَدٍ وَرَأْسِ آدَمِيٍّ، وَلَا يُقِيمُونَ وَزْنًا لِتَبَايُنِ مَرَاتِبِ النُّفُوسِ وَالْعُقُولِ وَهِيَ أَجْدَرُ بِظُهُورِ التَّفَاوُتِ لِأَنَّهَا قَرَارَةُ الْإِنْسَانِيَّةِ. وَهَذِهِ الشُّبْهَةُ هِيَ سَبَب ضلال أَكْثَرِ الْأُمَمِ الَّذِينَ أَنْكَرُوا رُسُلَهُمْ.
{ أَنُؤْمِنُ } ifadesindeki soru inkârîdir; yani 'Bizim gibi birer insan olan ve ilahların ilahlığını yalanlamak üzere gelmişken ilahların oğlu olmaya da ehil olmayan bu iki kişiye iman etmemiz asla söz konusu olamaz' demektir. Firavun'un ileri gelenleri, sapkınlıkları sebebiyle Allah'tan gelen elçiliğin doğruluğu için elçinin gönderildiği topluluktan farklı bir türde olmasını şart koşuyorlardı. Bu yüzden ilahlarını, insan gövdesi ve inek başı, kuş başı veya çakal başı yahut aslan gövdesi ve insan başı gibi acayip şekillerde hayal ediyorlar; nefislerin ve akılların mertebelerindeki farklılığa ise değer vermiyorlardı; oysa insanlığın esası onlar olduğu için farklılığın asıl belirginleşeceği yer bu mertebelerdir. İşte bu şüphe, elçilerini inkâr eden çoğu kavmin sapma sebebi olmuştur.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِبَشَرَيْنِ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ نُؤْمِنُ. يُقَالُ لِلَّذِي يُصَدِّقُ الْمُخْبِرَ فِيمَا أَخْبَرَ بِهِ: آمَنَ لَهُ، فَيُعَدَّى فِعْلُ (آمَنَ) بِاللَّامِ عَلَى اعْتِبَارِ أَنَّهُ
{ لِبَشَرَيْنِ } kavlindeki lâm harfi, { نُؤْمِنُ } fiilinin geçişliliğini (teaddî) sağlamak içindir. Haber vereni bildirdiği haberde tasdik eden kimse için 'ona inandı' (آمَنَ لَهُ) denir. Böylece (آمَنَ) fiili, haberi
صَدَّقَ بِالْخَبَرِ لِأَجْلِ الْمُخْبِرِ، أَيْ لِأَجْلِ ثِقَتِهِ فِي نَفْسِهِ. فَأَصْلُ هَذِهِ اللَّامِ لَامُ الْعِلَّةِ وَالْأَجْلِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ [العنكبوت: ٢٦] وَقَوْلُهُ: وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ [الدُّخان: ٢١] . وَأَمَّا تَعْدِيَةُ فِعْلِ الْإِيمَانِ بِالْبَاءِ فَإِنَّهَا إِذَا عُلِّقَ بِهِ مَا يَدُلُّ عَلَى الْخَبَرِ تَقُولُ: آمَنْتُ بِأَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ. وَبِهَذَا ظَهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَ قَوْلِكَ: آمَنْتُ بِمُحَمَّدٍ وَقَوْلِكَ: آمَنْتُ لِمُحَمَّدٍ. فَمَعْنَى الْأَوَّلِ: أَنَّكَ صَدَّقْتَ شَيْئًا.
bizzat haber verenden dolayı, yani kendi içindeki güvene binaen tasdik ettiği kabul edilerek lâm ile geçişli kılınır. Dolayısıyla bu lâmın aslı, illet ve gerekçe bildiren lâm-ı illettir. Yüce Allah'ın şu ayetleri de bu türdendir: { فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } [Ankebût: 26] “Bunun üzerine Lût ona iman etti.” ve { وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ } [Duhân: 21] “Bana inanmıyorsanız bari benden uzak durun.” İman fiilinin bâ (بِ) harfiyle geçişli kılınması ise, fiile habere delalet eden bir şey bağlandığında olur; nitekim 'Allah'ın bir olduğuna inandım' (آمَنْتُ بِأَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ) dersin. Böylece 'Muhammed'e inandım' (آمَنْتُ بِمُحَمَّدٍ) sözün ile 'Muhammed'i doğruladım' (آمَنْتُ لِمُحَمَّدٍ) sözün arasındaki fark ortaya çıkmış olur. İlkinin anlamı: bir şeyi tasdik ettiğindir.
وَلِذَلِكَ لَا يُقَالُ: آمَنْتُ لِلَّهِ وَإِنَّمَا يُقَالُ: آمَنْتُ بِاللَّهِ. وَتَقُولُ: آمَنْتُ بِمُحَمَّدٍ وَآمَنْتُ لِمُحَمَّدٍ.
Bu yüzden { آمَنْتُ لِلَّهِ } denilmez, sadece { آمَنْتُ بِاللَّهِ } denir. Fakat { آمَنْتُ بِمُحَمَّدٍ } de dersin, { آمَنْتُ لِمُحَمَّدٍ } de dersin.
وَمَعْنَى الْأَوَّلِ يَتَعَلَّقُ بِذَاتِهِ وَهُوَ الرِّسَالَةُ وَمَعْنَى الثَّانِي أَنَّكَ صَدَّقْتَهُ فِيمَا جَاءَ بِهِ.
Birincisinin anlamı onun zatıyla yani risaletiyle ilgilidir; ikincisinin anlamı ise onun getirdiği şeylerde onu tasdik ettiğindir.
ومِثْلِنا وَصْفٌ لِبَشَرَيْنِ وَهُوَ مِمَّا يَصِحُّ الْتِزَامُ إِفْرَادِهِ وَتَذْكِيرِهِ دُونَ نَظَرٍ إِلَى مُخَالَفَةِ صِيغَةٍ مَوْصُوفَهٍ كَمَا هُنَا. وَيَصِحُّ مُطَابَقَتُهُ لِمَوْصُوفِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ [الْأَعْرَاف: ١٩٤] .
{ مِثْلِنا } ifadesi { لِبَشَرَيْنِ } kelimesinin sıfatıdır; burada olduğu gibi nitelenenin (mevsûf) lafız kalıbına muhalefetine bakılmaksızın tekil ve müzekker olarak kullanılması caiz olan kelimelerdendir. Yüce Allah'ın şu ayetinde olduğu gibi nitelenenine uyması da caizdir: { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ } [A'râf: 194] “Allah'tan başka yalvardıklarınız da sizin gibi kullardır.”
وَهَذَا طَعْنٌ فِي رِسَالَتِهِمَا مِنْ جَانِبِ حَالِهِمَا الذَّاتِيِّ ثُمَّ أَعَقَبُوهُ بِطَعْنٍ مِنْ جِهَةِ مَنْشَئِهِمَا وَقَبِيلِهِمَا فَقَالُوا: وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ، أَيْ وَهُمْ مِنْ فَرِيقٍ هُمْ عِبَادٌ لَنَا وَأَحَطُّ مِنَّا فَكَيْفَ يَسُودَانِنَا.
Bu, onların zati durumları yönünden elçiliklerine bir itirazdır; ardından soyları ve kabileleri yönünden gelen bir itirazı ekleyerek { وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ } dediler. Yani: 'Onlar bize kul-köle olan ve bizden daha aşağı bir zümredendirler; nasıl olur da bize efendilik taslarlar!'
وَقَوْلُهُ: عابِدُونَ جَمْعُ عَابِدٍ، أَيْ مُطِيعٌ خَاضِعٌ. وَقَدْ كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ خَوَلًا لِلْقِبْطِ وَخَدَمًا لَهُمْ قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ [الشُّعَرَاء:
{ عابِدُونَ } ifadesi 'âbid' kelimesinin çoğuludur; itaatkâr, boyun eğen demektir. İsrailoğulları Kıptîlerin tebaası ve hizmetçileri durumundaydı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ } [Şuarâ:
٢٢] .
22] “Başıma kaktığın o nimet ise İsrailoğullarını köleleştirmiş olmandır.”
وَتَفَرَّعَ عَلَى قَوْلِهِمُ التَّصْمِيمُ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ إِيَّاهُمَا الْمَحْكِيِّ بِقَوْلِهِ فَكَذَّبُوهُما، أَيْ أُرْسِيَ أَمْرُهُمْ عَلَى أَنْ كَذَّبُوهُمَا، ثُمَّ فُرِّعَ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ أَنْ كَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ إِذْ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِالْغَرَقِ، أَيْ فَانْتَظَمُوا فِي سِلْكِ الْأَقْوَامِ الَّذِينَ أُهْلِكُوا. وَهَذَا أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يُقَالَ:
Bu sözlerinden, { فَكَذَّبُوهُما } kavliyle aktarılan, o ikisini kesin olarak yalanlama kararı doğdu; yani işleri o ikisini yalanlamakta karar kıldı. Sonra bu yalanlamalarının ardından, Allah'ın onları suda boğarak helak etmesiyle helak edilenlerden oldular; yani helak edilen kavimlerin safına dahil oldular. Bu ifade,
فَأُهْلِكُوا، كَمَا مَرَّ بِنَا غَيْرَ مَرَّةٍ.
defalarca geçtiği üzere, 'böylece helak edildiler' denilmesinden daha beliğdir.
وَالتَّعْقِيبُ هُنَا تَعْقِيبٌ عُرْفِيٌّ لِأَنَّ الْإِغْرَاقَ لَمَّا نَشَأَ عَنِ التَّكْذِيبِ فَالتَّكْذِيبُ مُسْتَمِرٌّ إِلَى حِينِ الْإِهْلَاكِ.
Buradaki ta'kîb (ardışıklık) örfî bir takiptir; zira suda boğulma hadisesi yalanlamanın bir neticesi olduğundan, yalanlama da helak anına kadar sürmüştür.
وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِتَهْدِيدِ قُرَيْشٍ عَلَى تكذيبهم رسولهم ﷺ لِأَنَّ فِي قَوْلِهِ: مِنَ الْمُهْلَكِينَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْإِهْلَاكَ سُنَّةُ اللَّهِ فِي الَّذِينَ يكذبُون رسله.
Bunda, Peygamberlerini (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlamaları sebebiyle Kureyş'e yönelik üstü kapalı bir tehdit vardır. Çünkü { مِنَ الْمُهْلَكِينَ } ifadesinde, helak etmenin Allah'ın elçilerini yalanlayanlar hakkındaki bir sünneti olduğuna işaret vardır.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٤٩]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 49]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩) } “Andolsun biz Musa'ya, belki doğru yolu bulurlar diye o Kitab'ı verdik. (49)”
لَمَّا ذُكِرَتْ دَعْوَةُ مُوسَى وَهَارُونَ لِفِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ وَمَا تَرَتَّبَ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ مِنْ إِهْلَاكِهِمْ أُكْمِلَتْ قِصَّةُ بَعْثَةِ مُوسَى بِالْمُهِمِّ مِنْهَا الْجَارِي وَمِنْ بَعْثَةِ مَنْ سَلَفَ مِنَ الرُّسُلِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُمْ وَهُوَ إِيتَاءُ مُوسَى الْكِتَابَ لِهِدَايَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِحُصُولِ اهْتِدَائِهِمْ لِيَبْنِيَ عَلَى ذَلِكَ الِاتِّعَاظَ بِخِلَافِهِمْ عَلَى رُسُلِهِمْ فِي قَوْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٣] فَإِنَّ مَوْعِظَةَ الْمُكَذِّبِينَ رَسُولَهُمْ بِذَلِكَ أَوْلَى. وَهُنَا وَقَعَ الْإِعْرَاضُ عَنْ هَارُونَ لِأَنَّ رِسَالَتَهُ قَدِ انْتَهَتْ لِاقْتِصَارِهِ عَلَى تَبْلِيغِ الدَّعْوَةِ لِفِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِذْ كَانَتْ مَقَامَ مُحَاجَّةٍ وَاسْتِدْلَالٍ فَسَأَلَ مُوسَى رَبَّهُ إِشْرَاكَ أَخِيهِ هَارُونَ فِي تَبْلِيغِهَا لِأَنَّهُ أَفْصَحُ مِنْهُ لِسَانًا فِي بَيَانِ الْحُجَّةِ وَالسُّلْطَانِ الْمُبِينِ.
Musa ve Harun'un Firavun ve ileri gelenlerine yaptığı davet ile onları yalanlamalarının neticesi olan helakleri zikredilince, Musa'nın peygamberlik kıssası, kendisinden önce geçen peygamberlerin risaletinde olduğu gibi devam eden önemli bir kısımla tamamlandı; bu da İsrailoğullarının hidayete ermesini sağlamak için Musa'ya Kitap verilmesidir. Böylece bundan sonra gelecek olan { فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً } [Mü'minûn: 53] kavlindeki, onların elçilerine muhalefet etmelerinden ibret alma hususu buna bina edilecektir; zira elçilerini yalanlayanların bundan öğüt alması daha evladır. Burada Harun'un zikri geçmemiştir; çünkü onun görevi, hüccet ve apaçık delil getirme hususunda kendisinden daha fasih dilli olduğu için Musa'nın onu tebliğe ortak etmesini Rabbinden istemesi üzerine sadece Firavun ve ileri gelenlerine daveti ulaştırmakla sınırlı olup bitmişti.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْكِتابَ لِلْعَهْدِ، وَهُوَ التَّوْرَاةُ.
{ الْكِتابَ } kelimesindeki belirlilik takısı (ahd) içindir; o da Tevrat'tır.
وَلِذَلِكَ كَانَ ضَمِيرُ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ ظَاهِرَ الْعَوْدِ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ بَلْ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ وَهُمُ الْقَوْمُ الْمُخَاطَبُونَ بِالتَّوْرَاةِ وَهُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ فَانْتِسَاقُ الضَّمَائِرِ ظَاهِرٌ فِي الْمَقَامِ دُونَ حَاجَةٍ إِلَى تَأْوِيلِ قَوْلِهِ: آتَيْنا مُوسَى بِمَعْنَى: آتَيْنَا قَوْمَ مُوسَى، كَمَا سَلَكَهُ فِي «الْكَشَّافِ» .
Bu sebeple { لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } ifadesindeki zamirin, sözde açıkça zikredilmeyen, bilakis makamdan bilinen bir kitleye dönmesi açıktır; onlar da Tevrat ile muhatap olan kavimdir, yani İsrailoğullarıdır. Dolayısıyla, el-Keşşâf sahibinin yaptığı gibi { آتَيْنا مُوسَى } ifadesini 'Musa'nın kavmine verdik' şeklinde tevil etmeye gerek kalmaksızın zamirlerin uyumu makamda gayet açıktır.
وَ (لَعَلَّ) لِلرَّجَاءِ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْكِتَابَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُتَرَقَّبَ مِنْ إِيتَائِهِ اهْتِدَاءُ النَّاس بِهِ.
{ لَعَلَّ } ise recâ (umut) içindir; çünkü o Kitab'ın şanı, verilmesiyle insanların onun vesilesiyle doğru yolu bulmasının beklenmesidir.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٥٠]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 50]
وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ (٥٠)
{ وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ (٥٠) } “Meryem'in oğlunu da, annesini de bir ayet (ibret) kıldık ve her ikisini yerleşmeye elverişli ve suyu akan yüksek bir yere yerleştirdik. (50)”
لَمَّا كَانَتْ آيَةُ عِيسَى الْعُظْمَى فِي ذَاتِهِ فِي كَيْفِيَّةِ تَكْوِينِهِ كَانَ الِاهْتِمَامُ بِذِكْرِهَا هُنَا، وَلَمْ
İsa'nın en büyük mucizesi kendi zatında ve yaratılış biçiminde olduğu için burada onun zikrine ehemmiyet verilmiş,
تُذْكَرْ رِسَالَتُهُ لِأَنَّ مُعْجِزَةَ تَخْلِيقِهِ دَالَّةٌ عَلَى صِدْقِ رِسَالَتِهِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ وَأُمَّهُ فَهُوَ إِدْمَاجٌ لِتَسْفِيهِ الْيَهُودِ فِيمَا رَمَوْا بِهِ مَرْيَمَ ﵍ فَإِنَّ مَا جَعَلَهُ اللَّهُ آيَة لَهَا وَلَا بنها جَعَلُوهُ مَطْعَنًا وَمَغْمَزًا فِيهِمَا.
risaleti ayrıca zikredilmemiştir; çünkü yaratılışındaki mucize zaten peygamberliğinin doğruluğuna delalet etmektedir. { وَأُمَّهُ } buyruğu ise, Yahudilerin Meryem'e (aleyhisselâm) isnat ettikleri iftiraları sefihçe/asılsız kılmak için bir ara cümledir; zira Allah'ın ona ve oğluna bir ayet (mucize) kıldığı şeyi onlar bir kusur ve ayıplama vesilesi yapmışlardır.
وَتَنْكِيرُ آيَةً لِلتَّعْظِيمِ لِأَنَّهَا آيَةٌ تَحْتَوِي عَلَى آيَاتٍ. وَلَمَّا كَانَ مَجْمُوعُهَا دَالًّا عَلَى صِدْقِ عِيسَى فِي رِسَالَتِهِ جُعِلَ مَجْمُوعُهَا آيَةً عَظِيمَةً عَلَى صِدْقِهِ كَمَا عَلِمْتَ.
{ آيَةً } kelimesinin nekre (belirsiz) gelmesi tazim içindir; zira o, bünyesinde birçok mucizeyi barındıran bir mucizedir. Hepsinin toplamı İsa'nın elçiliğindeki sadakatine delalet ettiği için, bildiğin üzere tamamı onun doğruluğuna dair büyük bir ayet kılınmıştır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ فَهُوَ تَنْوِيهٌ بِهِمَا إِذْ جَعَلَهُمَا اللَّهُ مَحَلَّ عِنَايَتِهِ وَمَظْهَرَ قُدْرَتِهِ وَلُطْفِهِ.
{ وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ } kavli ise her ikisini de yüceltmektedir; zira Allah onları inayetinin mahalli, kudret ve lütfunun tecelli yeri kılmıştır.
وَالْإِيوَاءُ: جَعْلُ الْغَيْرِ آوِيًا، أَيْ سَاكِنًا. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ فِي سُورَةِ هُودٍ [٨٠] وَعِنْدَ قَوْلِهِ: سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ فِي سُورَةِ هُودٍ [٤٣] .
Îvâ (الْإِيوَاءُ): Başkasını sığınan, yani yerleşen kılmaktır. Bu kelime Hûd Suresi'ndeki { أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } [80] ve { سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ } [43] ayetlerinde geçmişti.
وَالرُّبْوَةُ بِضَمِّ الرَّاءِ: الْمُرْتَفَعُ مِنَ الْأَرْضِ. وَيَجُوزُ فِي الرَّاءِ الْحَرَكَاتُ الثَّلَاثُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ فِي الْبَقَرَةِ [٢٦٥] . وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْإِيوَاءِ وَحْيُ اللَّهِ لِمَرْيَمَ أَنْ تَنْفَرِدَ بِرَبْوَةٍ حِينَ اقْتَرَبَ مَخَاضُهَا لِتَلِدَ عِيسَى فِي مُنْعَزَلٍ مِنَ النَّاسِ حِفْظًا لِعِيسَى مِنْ أَذَاهُمْ.
Rabve (الرُّبْوَةُ) râ'nın ötresiyle: Yeryüzünün yüksek yeridir; râ harfinde üç hareke de caizdir. Bakara Suresi'ndeki { كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ } [265] ayetinde geçmişti. Bu barındırmaktan kasıt; Meryem'in doğum sancısı yaklaştığında, İsa'yı insanların eziyetinden korumak için insanlardan uzak bir yerde doğurması amacıyla Allah'ın ona yüksek bir yere çekilmesini vahyetmesidir.
وَالْقَرَارُ: الْمُكْثُ فِي الْمَكَانِ، أَيْ هِيَ صَالِحَةٌ لِأَنْ تَكُونَ قَرَارًا، فَأُضِيفَتِ الرَّبْوَةُ إِلَى الْمَعْنَى الْحَاصِلِ فِيهَا لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ وَذَلِكَ بِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنَ النَّخِيلِ الْمُثْمِرِ فَتَكُونُ فِي ظِلِّهِ وَلَا تَحْتَاجُ إِلَى طَلَبِ قُوَّتِهَا.
Karâr (الْقَرَارُ): Bir mekânda ikamet etmektir; yani orası ikamete elverişlidir. Tepe, barındırdığı meyveli hurma ağaçları sayesinde en ufak bir irtibatla bile orada hasıl olan anlama izafe edilmiştir; böylece onun gölgesinde kalır ve yiyecek arama ihtiyacı duymaz.
وَالْمَعِينُ: الْمَاءُ الظَّاهِرُ الْجَارِي عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، وَهُوَ وَصْفٌ جَرَى عَلَى مَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ مَاءٌ مَعِينٌ، لِدَلَالَةِ الْوَصْفِ عَلَيْهِ كَقَوْلِهِ: حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ [الحاقة: ١١] .
Maîn (الْمَعِينُ): Yeryüzünde açıkça akan sudur. Bu, sıfatın delaleti sebebiyle mahzuf bir mevsûfa verilmiş bir sıfattır; yani 'mâun maîn' (akan su) demektir, tıpkı { حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ } [Hâkka: 11] ayetinde olduğu gibi.
وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٢٤- ٢٦] قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْناً.
Bu durum, Meryem Suresi'ndeki [24-26] şu ayetlerin manasındadır: “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etti. Hurma ağacını kendine doğru silkele, üzerine taze ve olgun hurmalar dökülsün. Artık ye, iç, gözün aydın olsun.”
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٥١]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 51]
يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ
{ يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin. Şüphesiz ben, yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim.”
(٥١)
(٥١) } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin. Şüpheshi ben, yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim. (51)”
يَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ اكْتِفَاءً بِالْمَقُولِ، وَهُوَ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، أَيْ قُلْنَا: يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا. وَالْمَحْكِيُّ هُنَا حُكِيَ بِالْمَعْنَى لِأَنَّ الْخِطَابَ الْمَذْكُورَ هُنَا لَمْ يَكُنْ مُوَجَّهًا لِلرُّسُلِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ بِضَرُورَةِ اخْتِلَافِ عُصُورِهِمْ. فَالتَّقْدِيرُ: قُلْنَا لِكُلِّ رَسُولٍ مِمَّنْ مَضَى ذِكْرُهُمْ
Söylenen söze iktifa edilerek mahzuf bir sözün takdir edilmesi gerekir; bu yeni bir başlangıç cümlesidir (isti'nâf-ı ibtidâîdir), yani 'Dedik ki: Ey peygamberler, yiyiniz!' Buradaki aktarım mana iledir; zira buradaki hitap, asırlarının farklı olması zorunluluğundan ötürü elçilerin hepsine aynı anda yöneltilmemiştir. Takdiri şöyledir: Zikri geçen her bir elçiye dedik ki:
كُلْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلْ صَالِحًا إِنِّي بِمَا تعْمل عَلَيْهِم.
'Temiz şeylerden ye ve salih amel işle; şüphesiz ben senin yaptıklarını bilirim.'
وَذَلِكَ عَلَى طَرِيقَةِ التَّوْزِيعِ لِمَدْلُولِ الْكَلَامِ وَهِيَ شَائِعَةٌ فِي خِطَابِ الْجَمَاعَاتِ. وَمِنْهُ:
Bu, kelamın manasının fertlere paylaştırılması yöntemi üzeredir ve topluluklara yapılan hitaplarda yaygındır. Nitekim şu sözde de böyledir:
رَكِبَ الْقَوْمُ دَوَابَّهُمْ.
«Kavim bineklerine bindi.»
وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا بَيَانُ كَرَامَةِ الرُّسُلِ عِنْدَ اللَّهِ وَنَزَاهَتِهِمْ فِي أُمُورِهِمُ الْجُسْمَانِيَّةِ وَالرُّوحَانِيَّةِ، فَالْأَكْلُ مِنَ الطَّيِّبَاتِ نَزَاهَةٌ جِسْمِيَّةٌ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ نَزَاهَةٌ نَفْسَانِيَّةٌ.
Bundan maksat, peygamberlerin Allah katındaki üstün derecelerini ve gerek bedeni gerekse ruhi durumlarındaki nezaket ve temizliklerini açıklamaktır; zira helal ve temiz şeylerden yemek bedensel bir temizlik, salih amel işlemek ise ruhi bir temizliktir.
وَالْمُنَاسَبَةُ لِهَذَا الِاسْتِئْنَافِ هِيَ قَوْلُهُ: وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٠] وَلِيَحْصُلَ مِنْ ذَلِكَ الرَّدُّ عَلَى اعْتِقَادِ الْأَقْوَامِ الْمُعَلِّلِينَ تَكْذِيبَهُمْ رُسُلَهُمْ بِعِلَّةِ أَنَّهُمْ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٣٣] ، وَقَالَ: وَقالُوا مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ [الْفرْقَان: ٧] ، وَلِيُبْطِلَ بِذَلِكَ مَا ابْتَدَعَهُ النَّصَارَى مِنَ الرَّهْبَانِيَّةِ. وَهَذِهِ فَوَائِدُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ وَالتَّعْلِيمِ كَانَ لَهَا فِي هَذَا الْمَكَانِ الْوَقْعُ الْعَظِيمُ.
Bu isti'nâfın uygunluğu, { وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ } [Mü'minûn: 50] ayetidir; ayrıca elçilerini yemek yedikleri gerekçesiyle yalanlayan toplulukların inancına bir cevap olsun diyedir; nitekim önceki ayette Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ } [Mü'minûn: 33] “Bu da tıpkı sizin gibi bir insandır; sizin yediğinizden yer, içtiğinizden içer.” ve şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ } [Furkan: 7] “'Bu ne biçim peygamber ki yemek yer, çarşılarda dolaşır!' dediler.” Bir de Hristiyanların sonradan uydurdukları ruhbanlığı boşa çıkarmak içindir. İşte bu delillendirme ve talimden doğan faydaların bu makamda pek büyük bir yeri vardır.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: كُلُوا لِلْإِبَاحَةِ، وَإِنْ كَانَ الْأَكْلُ أَمْرًا جِبِلِّيًّا لِلْبَشَرِ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ هُنَا لَازِمُهُ وَهُوَ إِعْلَامُ الْمُكَذِّبِينَ بِأَنَّ الْأَكْلَ لَا يُنَافِي الرِّسَالَةَ وَأَنَّ الَّذِي أَرْسَلَ الرُّسُلَ أَبَاحَ لَهُمُ الْأَكْلَ.
{ كُلُوا } kavlindeki emir ibaha (mubahlık) içindir; her ne kadar yemek yemek insanın fıtri bir gereği olsa da, burada kastedilen onun ayrılmaz gereğidir; o da yalanlayanlara yemek yemenin peygamberliğe aykırı olmadığını ve peygamberleri gönderenin onlara yemeyi mubah kıldığını bildirmektir.
وَتَعْلِيقُ مِنَ الطَّيِّباتِ بِكَسْبِ الْإِبَاحَةِ الْمُسْتَفَادَةِ مِنَ الْأَمْرِ شَرْطٌ أَنْ يَكُونَ الْمُبَاحُ مِنَ الطَّيِّبَاتِ، أَيْ أَنْ يَكُونَ الْمَأْكُولُ طَيِّبًا. وَيَزِيدُ فِي الرَّدِّ عَلَى الْمُكَذِّبِينَ بِأَنَّ الرُّسُلَ إِنَّمَا يَجْتَنِبُونَ الْخَبَائِثَ وَلَا يَجْتَنِبُونَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ. وَالطَّيِّبَاتُ: مَا لَيْسَ بِحَرَامٍ وَلَا مَكْرُوهٍ.
{ مِنَ الطَّيِّباتِ } ifadesinin emirden anlaşılan ibaha hükmüne bağlanması, mubah kılınan şeyin temiz ve helal şeylerden olması şartını getirir; yani yenilen şeyin tayyib (temiz ve helal) olması gerekir. Bu da elçilerin sadece pis/zararlı şeylerden kaçındıklarını, yoksa Allah'ın kendilerine helal kıldığı temiz rızıklardan kaçınmadıklarını belirterek yalanlayanlara verilen cevabı pekiştirir. Tayyibât ise haram ve mekruh olmayan şeylerdir.
وَعُطِفَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ عَلَى الْأَمْرِ بِأَكْلِ الطَّيِّبَاتِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ هِمَّةَ الرُّسُلِ إِنَّمَا تَنْصَرِفُ إِلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الْمَائِدَة: ٩٣] المُرَاد بِهِ مَا تَنَاوَلُوهُ مِنَ الْخَمْرِ قَبْلَ تَحْرِيمِهَا.
Salih amelin, temiz rızıklardan yeme emrine atfedilmesi, peygamberlerin asıl gayelerinin ancak salih amellere yöneleceğine bir işarettir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } [Mâide: 93] “İman edip salih amel işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih amel işledikleri takdirde tatmış oldukları şeylerden dolayı bir günah yoktur.” ki burada kastedilen şey, haram kılınmadan önce içtikleri şaraptır.
وَقَوْلُهُ: إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ تَحْرِيضٌ عَلَى الِاسْتِزَادَةِ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ يَتَضَمَّنُ الْوَعْدَ بِالْجَزَاءِ عَنْهَا وَأَنَّهُ لَا يَضِيعُ مِنْهُ شَيْءٌ، فَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التحريض.
O'nun { إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz ben, yaptıklarınızı hakkıyla bilirim” buyruğu, salih amelleri artırmaya yönelik bir teşviktir. Çünkü bu [ifade], amellerin karşılığının verileceği ve onlardan hiçbir şeyin zayi olmayacağı vaadini içermektedir. Dolayısıyla buradaki haber, teşvik amacıyla kullanılmıştır.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٥٢]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 52]
وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (٥٢)
{ وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir ve ben de sizin Rabbinizim; öyleyse benden sakının.” (52)
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ عَاطِفَةً عَلَى جُمْلَةِ يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ [الْمُؤْمِنُونَ:
[Baştaki] vâv harfinin { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin” [Mü'minûn:
٥١] إِلَخْ، فَيَكُونُ هَذَا مِمَّا قِيلَ لِلرُّسُلِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَقُلْنَا لَهُمْ إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً الْآيَةَ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَطْفًا عَلَى قَصَصِ الْإِرْسَالِ الْمَبْدُوءَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٣] لِأَنَّ تِلْكَ الْقَصَصَ إِنَّمَا قُصَّتْ عَلَيْهِمْ لِيَهْتَدُوا بِهَا إِلَى أَنَّ شَأْنَ الرُّسُلِ مُنْذُ ابْتِدَاءِ الرِّسَالَةِ هُوَ الدَّعْوَةُ إِلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ سِيَاقُهَا كَسِيَاقِ آيَةِ سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٩٢] إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً الْآيَةَ.
51] vd. cümlesine atfedilmiş olması caizdir; bu durumda bu [ifade] elçilere söylenmiş sözlerden olur. Takdiri de şöyledir: 'Ve onlara: { إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir...” ayetini [söyledik].' { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } [Mü'minûn: 23] “Andolsun ki biz Nûh'u kendi kavmine gönderdik” kavliyle başlayan peygamber gönderme kıssalarına atfedilmiş olması da caizdir. Çünkü bu kıssalar, peygamberliğin başlangıcından beri elçilerin görevinin Allah'ı uluhiyette birlemeye davet etmek olduğunu kavrasınlar diye onlara anlatılmıştır. Bu veche göre bu ayetin akışı, Enbiyâ suresinin [92.] ayetindeki { إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir...” ayetinin akışı gibi olur.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ بِخِلَافِ آيَةِ سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ. فَتِلْكَ اتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى قِرَاءَتِهَا بِكَسْرِ هَمْزَةِ (إِنَّ) . فَأَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ فَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَأَنَّ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَتَشْدِيدِ النُّونِ، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ خِطَابًا لِلرُّسُلِ وَأَنْ تَكُونَ خِطَابًا لِلْمَقْصُودِينَ بِالنِّذَارَةِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ وَفَتْحُ الْهَمْزَةِ بِتَقْدِيرِ لَامِ كَيْ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: فَاتَّقُونِ عِنْدَ مَنْ لَا يَرَى وُجُودَ الْفَاءِ فِيهِ مَانِعًا مِنْ تَقْدِيمِ مَعْمُولِهِ، أَوْ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ فَاتَّقُونِ عِنْدَ مَنْ يَمْنَعُ تَقْدِيمَ الْمَعْمُولِ عَلَى الْعَامِلِ الْمُقْتَرِنِ بِالْفَاءِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ فِي سُورَة النَّحْل
Enbiyâ suresindeki ayetin aksine bu ayette üç kıraat vardır. Enbiyâ'daki ayette kıraat imamları (إِنَّ) edatının hemzesinin kesresiyle okunması üzerinde ittifak etmişlerdir. Bu ayete gelince; cumhur, hemzenin fethası ve nûn'un şeddesiyle { وَأَنَّ } şeklinde okumuştur. Bu durumda her iki veche göre de hitabın elçilere olması da kendileri uyarılmak istenen kimselere olması da caizdir. Hemzenin fethası, [cümledeki] fâ harfinin mamulün öne geçmesine engel teşkil etmediğini savunanlara göre { فَاتَّقُونِ } kavline taalluk eden mukadder bir talil lâmı takdiriyle açıklanır. Fâ harfiyle birleşmiş amilin önüne mamulün geçmesini caiz görmeyenlere göre ise Nahl suresindeki { فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca benden korkun” kavlinde geçtiği gibi { فَاتَّقُونِ } ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir amile taalluk eder.
وَالْمَعْنَى عَلَيْهِ: وَلِكَوْنِ دِينِكُمْ دِينًا وَاحِدًا لَا يَتَعَدَّدُ فِيهِ الْمَعْبُودُ. وَكَوْنِي رَبَّكُمْ فَاتَّقُونِ وَلَا تُشْرِكُوا بِي غَيْرِي، خِطَابًا لِلرُّسُلِ وَالْمُرَادُ أُمَمُهُمْ. أَوْ خِطَابًا لِمَنْ خَاطَبَهُمُ الْقُرْآنُ.
Buna göre mana şöyle olur: 'Dininizin içinde tapılanın tek olduğu tek bir din olması ve benim de sizin Rabbiniz olmam sebebiyle benden sakının ve bana hiçbir şeyi ortak koşmayın.' Bu hitap, ümmetleri kastedilerek elçilere veya Kur'an'ın muhatap aldığı kimselere yöneliktir.
وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيٌّ وَخَلَفٌ بِكَسْرِ هَمْزَةِ (إِنَّ) وَتَشْدِيدِ النُّونِ، فَكَسْرُ هَمْزَةِ (إِنَّ) إِمَّا لِأَنَّهَا وَاقِعَةٌ فِي حِكَايَةِ الْقَوْلِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَإِمَّا لِأَنَّهَا مُسْتَأْنَفَةٌ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي. وَالْمَعْنَى كَمَا تَقَدَّمَ فِي مَعْنَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ.
Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise (إِنَّ) hemzesinin kesresi ve nûn'un şeddesiyle okumuşlardır. (إِنَّ) hemzesinin kesreli oluşu, birinci veche göre sözün hikaye edilmesi makamında vaki olmasından, ikinci veche göre ise müste'nefe (başlangıç cümlesi) olmasındandır. Mana ise cumhurun kıraatinin manasında açıklandığı gibidir.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَتَخْفِيفِ النُّونِ عَلَى أَنَّهَا مُخَفَّفَةٌ مِنْ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةِ وَاسْمُهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ مَحْذُوفٌ وَخَبَرُهَا الْجُمْلَةُ الَّتِي بَعْدَهَا. وَمَعْنَاهُ كَمَعْنَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ سَوَاءً.
İbn Âmir ise fethalı (أَنَّ) edatından muhaffefe (şeddesiz) kılınmış olarak hemzenin fethası ve nûn'un tahfifiyle okumuştur. İsmi mahzuf şe'n zamiri, haberi ise kendisinden sonraki cümledir. Bunun manası da tamamen cumhurun kıraatinin manası gibidir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُرَادٌ بِهِ شَرِيعَةُ كُلٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أَوْ شَرِيعَةُ الْإِسْلَامِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ فِي الْمُخَاطَبِ بِهَذِهِ الْآيَةِ.
İşaret ismiyle kastedilen, bu ayetin muhatabı konusundaki iki veche bağlı olarak ya peygamberlerden her birinin şeriatı ya da İslam şeriatıdır.