وَفِي الْحَيِّ أَحَوَى يَنْفُضُ الْمُرْدَ شَادِفٌ ... مَظَاهِرُ سِمْطَيْ لُؤْلُؤٍ وَزَبَرْجَدِ
Obada ceylan misali esmer bir afet var ki, / İnci ve zebercet dizili iki gerdanlığı üst üste takmış, erak ağacının meyvelerini silkeler.
مَعَ مَا فِي الْآيَةُ من بَيَان مَا أجمل فِي لفظ: مَثَلُ نُورِهِ وَبِذَلِك كَانَت الْآيَة أَبْلَغَ مِنْ بَيْتِ طَرَفَةَ لِأَنَّ الْآيَةَ جَمَعَتْ بَيْنَ تَجْرِيدٍ وَبَيَانٍ وَبَيْتَ طَرَفَةَ تَجْرِيدٌ فَقَطْ.
Ayrıca ayette, {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali” ifadesinde mücmel bırakılan hususun açıklaması da yer almaktadır. Bu sebeple ayet-i kerime Tarafe'nin beytinden daha beliğdir; zira ayet tecrit ile beyanı bir araya getirmiştir, Tarafe'nin beyti ise yalnızca tecritten ibarettir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي بُيُوتٍ غَيْرَ مُرْتَبِطٍ بِمَا قَبْلَهُ وَأَنَّهُ مَبْدَأُ اسْتِئْنَافٍ ابْتِدَائِيٍّ وَأَنَّ الْمَجْرُورَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: يُسَبِّحُ لَهُ فِيها. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلِاهْتِمَامِ بِتِلْكَ الْبُيُوتِ وَلِلتَّشْوِيقِ إِلَى مُتَعَلِّقِ الْمَجْرُورِ وَهُوَ التَّسْبِيحُ وَأَصْحَابُهُ. وَالتَّقْدِيرُ: يُسَبِّحُ لِلَّهِ رِجَالٌ فِي بُيُوتٍ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: فِيهَا تَأْكِيدًا لِقَوْلِهِ: فِي بُيُوتٍ لِزِيَادَةِ الِاهْتِمَامِ بِهَا. وَفِي ذَلِكَ تَنْوِيهٌ بِالْمَسَاجِدِ وَإِيقَاعُ الصَّلَاةِ وَالذِّكْرِ فِيهَا كَمَا
{فِي بُيُوتٍ} “Evlerde...” ifadesinin öncesiyle bağlantılı olmayıp yeni bir söz başı (isti'nâf-ı ibtidâî) olması ve mecrur zarfın {يُسَبِّحُ لَهُ فِيها} “Orada O'nu tesbih ederler...” fiiline müteallik (bağlı) olması da caizdir. Mecrurun öne alınması, o evlere önem vermek ve mecrurun müteallakı olan tesbihe ve onu yapan kimselere karşı iştiyak uyandırmak içindir. Takdiri şöyledir: “Evlerde bazı erler Allah'ı tesbih eder.” Bu durumda {فِيهَا} “orada” ifadesi, evlere verilen önemi daha da artırmak için {فِي بُيُوتٍ} “evlerde” ifadesinin teyidi olur. Bunda mescitlerin, oralarda namaz kılmanın ve zikretmenin faziletine bir vurgu vardır; nitekim
فِي الْحَدِيثِ: «صَلَاةُ أَحَدِكُمْ فِي الْمَسْجِدِ (أَيِ الْجَمَاعَةُ) تَفْضُلُ صَلَاتَهُ فِي بَيْتِهِ بِسَبْعٍ وَعِشْرِينَ دَرَجَةً»
hadiste şöyle buyrulmuştur: «Birinizin mescitte [kıldığı] namazı (yani cemaatle kıldığı namaz), evinde kıldığı namazdan yirmi yedi derece daha faziletlidir.»
. وَالْمُرَادُ بِالْغُدُوِّ: وَقْتُ الْغُدُوِّ وَهُوَ الصَّبَاحُ لِأَنَّهُ وَقْتُ خُرُوجِ النَّاسِ فِي قَضَاء شؤونهم.
. el-Gudüvv (الْغُدُوِّ) ile kastedilen; sabah vaktidir, zira orası insanların işlerini görmek için dışarı çıktıkları vakittir.
وَالْآصَالُ: جَمْعُ أَصِيلٍ وَهُوَ آخِرُ النَّهَارِ، وَتَقَدَّمَ فِي آخِرِ الْأَعْرَافِ [٢٠٥] وَفِي سُورَةِ الرَّعْدِ [١٥] .
Âsâl (الْآصَالُ) ise 'asîl'in çoğuludur, günün sonudur (ikindi ile akşam arası); A'râf sûresinin sonunda [205] ve Ra'd sûresinde [15] geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالرِّجَالِ: أَصْحَابُ رَسُول الله ﷺ وَمَنْ كَانَ مِثْلَهُمْ فِي التَّعَلُّقِ بِالْمَسَاجِدِ.
Erler (ricâl) ile kastedilen; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ve mescitlere bağlanma konusunda onlar gibi olan kimselerdir.
وَتَخْصِيصُ التَّسْبِيحِ بِالرِّجَالِ عَلَى هَذَا لِأَنَّهُمُ الْغَالِبُ عَلَى الْمَسَاجِدِ كَمَا
Buna göre tesbihatın erkeklere tahsis edilmesi, mescitlerde çoğunluğu onların oluşturması sebebiyledir; nitekim
فِي الْحَدِيثِ: « ... وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مُعَلَّقٌ بِالْمَسَاجِدِ ... »
hadiste şöyle buyrulmuştur: «...ve kalbi mescitlere bağlı olan adam...»
. وَيَجُوزُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ فِي بُيُوتٍ خَبَرًا مُقَدَّمًا ورِجالٌ مُبْتَدَأً، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَنْ قَوْلِهِ: يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ [النُّور: ٣٥] فَيَسْأَلُ السَّائِلُ فِي نَفْسِهِ عَنْ تَعْيِينِ بَعْضٍ مِمَّنْ هَدَاهُ اللَّهُ لِنُورِهِ فَقِيلَ: رِجَالٌ فِي بُيُوتٍ. وَالرِّجَالُ أَصْحَابُ رَسُول الله ﷺ، وَالْبُيُوتُ مَسَاجِدُ الْمُسْلِمِينَ وَغَيْرُهَا مِنْ بُيُوتِ الصَّلَاةِ فِي أَرْضِ الْإِسْلَامِ وَالْمَسْجِدُ النَّبَوِيُّ وَمَسْجِدُ قِبَاءَ بِالْمَدِينَةِ وَمَسْجِدُ جُؤَاثَى بِالْبَحْرَيْنِ.
. Bana göre {فِي بُيُوتٍ} “Evlerde...” ifadesinin öne geçmiş haber (haber-i mukaddem), {رِجالٌ} “öyle adamlar [vardır ki]...” kelimesinin de mübteda olması; cümlenin de: {يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ} “Allah dilediğini nuruna iletir” [Nûr: 35] buyruğundan doğan beyani bir isti'nâf cümlesi olması caizdir. Zira soran kimse içinden Allah'ın nuruna ilettiği kimselerden bazılarının tayin edilmesini sorar; buna karşılık: “Evlerde birtakım erler vardır” denilmiştir. Erler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır. Evler ise Müslümanların mescitleri, İslam diyarındaki diğer ibadethaneler, Mescid-i Nebevî, Medine'deki Kubâ Mescidi ve Bahreyn'deki Cüâsâ Mescidi'dir.
وَمَعْنَى لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ أَنَّهُمْ لَا تَشْغَلُهُمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنِ الصَّلَوَاتِ وَأَوْقَاتِهَا فِي الْمَسَاجِدِ. فَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ أَنَّهُمْ لَا يَتَّجِرُونَ وَلَا يَبِيعُونَ بِالْمَرَّةِ.
{لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ} “Onları ticaret alıkoymaz...” ifadesinin manası; ticaret ve alışverişin onları mescitlerdeki namazlardan ve bunların vakitlerinden alıkoymamasıdır. Dolayısıyla sözde onların hiçbir şekilde ticaret ve alışveriş yapmadıkları anlamı yoktur.
وَالتِّجَارَةُ: جَلْبُ السِّلَعِ لِلرِّبْحِ فِي بَيْعِهَا، وَالْبَيْعُ أَعَمُّ وَهُوَ أَنْ يَبِيعَ أَحَدٌ مَا يَحْتَاجُ إِلَى ثَمَنِهِ.
Ticaret (تِجَارَة): kâr amacıyla satmak üzere mal getirmektir. Bey' (بَيْع) ise daha geneldir; kişinin bedeline ihtiyaç duyduğu bir şeyi satmasıdır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يُسَبِّحُ بِكَسْرِ الْمُوَحَّدَةِ بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ ورِجالٌ فَاعِلُهُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِفَتْحِ الْمُوَحَّدَةِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ فَيَكُونُ نَائِبُ الْفَاعِلِ أَحَدَ الْمَجْرُورَاتِ الثَّلَاثَةِ وَهِيَ لَهُ- فِيها- بِالْغُدُوِّ وَيَكُونُ رِجالٌ فَاعِلًا بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ مِنْ جُمْلَةٍ هِيَ اسْتِئْنَافٌ. وَدَلَّ عَلَى الْمَحْذُوفِ قَوْلُهُ: يُسَبِّحُ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَنْ يُسَبِّحُهُ؟ فَقِيلَ:
Cumhur, {يُسَبِّحُ} fiilini 'bâ' harfinin kesresiyle ve etken (mâlum) olarak okumuştur; {رِجالٌ} kelimesi de onun failidir. İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise 'bâ' harfinin fethasıyla edilgen (meçhul) olarak okumuştur. Bu durumda nâib-i fâil şu üç mecrurdan biridir: {لَهُ}, {فِيها}, {بِالْغُدُوِّ}. {رِجالٌ} kelimesi ise isti'nâf olan bir cümleden hazfedilmiş bir fiilin faili olur. Bu hazfedilmiş fiile {يُسَبِّحُ} lafzı delalet etmiştir; sanki: “O'nu kim tesbih eder?” denilmiş de,
يُسَبِّحُ لَهُ رِجَالٌ. عَلَى نَحْوِ قَوْلِ نَهْشَلِ بْنِ حَرِيٍّ يَرْثِي أَخَاهُ يَزِيدَ:
“O'nu birtakım erler tesbih eder” denilmiştir. Bu, Nahşel b. Harrî'nin kardeşi Yezîd için yaktığı şu ağıttaki gibidir:
لِيُبْكَ يَزِيدُ ضَارِعٌ لِخُصُومَةٍ ... وَمُخْتَبِطٌ مِمَّا تُطِيحُ الطَّوَائِحُ
Yezîd'e hasmı karşısında boyun eğenler de ağlasın, / Felaketlerin savurduğu çaresiz dilenciler de...
وَجُمْلَةُ: لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَجُمْلَةُ: يَخافُونَ صِفَتَانِ لِ رِجالٌ، أَيْ لَا يَشْغَلُهُمْ ذَلِكَ عَنْ أَدَاءِ مَا وَجَبَ عَلَيْهِمْ مِنْ خَوْفِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ إِلَخْ وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالْمُنَافِقِينَ.
{لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ} cümlesi ile {يَخافُونَ} cümlesi {رِجالٌ} kelimesinin iki sıfatıdır; yani bu durumlar onları Allah korkusu, namazı kılmak vb. üzerlerine farz olan vazifeleri yerine getirmekten alıkoymaz. Bunda münafıklara üstü kapalı bir dokundurma (ta'rîz) vardır.
وإِقامِ مَصْدَرٌ عَلَى وَزْنِ الْإِفْعَالِ. وَهُوَ مُعْتَلُّ الْعَيْنِ فَاسْتَحَقَّ نَقْلَ حَرَكَةِ عَيْنِهِ إِلَى السَّاكِنِ الصَّحِيحِ قَبْلَهُ وَانْقِلَابَ حَرْفِ الْعِلَّةِ أَلِفًا إِلَّا أَنَّ الْغَالِبَ فِي نَظَائِرِهِ أَنْ يَقْتَرِنَ آخِرُهُ بِهَاءِ تَأْنِيثٍ نَحْوَ إِدَامَةٍ وَاسْتِقَامَةٍ. وَجَاءَ مَصْدَرُ إِقامِ غَيْرَ مُقْتَرِنٍ بِالْهَاءِ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ كَمَا هُنَا. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى إِقَامَةِ الصَّلَاةِ فِي صَدْرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣] .
el-İkâm (إِقامِ), 'if'âl' vezninde bir masdardır. Aynü'l-fiili illetli olduğundan, aynının harekesi kendisinden önceki sahih sâkin harfe aktarılmayı ve illet harfinin elife dönüşmesini hak etmiştir. Ancak benzerlerinde galip olan, sonuna “idâme” ve “istikâme” örneklerinde olduğu gibi te'nîs hâ'sının bitişmesidir. İkâm masdarı burada olduğu gibi bazı yerlerde hâ harfi bitişmeksizin gelmiştir. Namazı ikame etmenin anlamı Bakara sûresinin başında [3] geçmişti.
وَانْتَصَبَ يَوْماً مِنْ قَوْلِهِ: يَخافُونَ يَوْماً عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لَا عَلَى الظَّرْفِ بِتَقْدِيرِ
{يَخافُونَ يَوْماً} buyruğundaki {يَوْماً} lafzı, zarf olarak değil,
مُضَافٍ، أَيْ يَخَافُونَ أَهْوَالَهُ.
bir tamlananın takdiriyle mef'ûlün bih olarak mensuptur; yani onun dehşetlerinden korkarlar.
وَتَقَلُّبُ الْقُلُوبِ وَالْأَبْصَارِ: اضْطِرَابُهَا عَنْ مَوَاضِعِهَا مِنَ الْخَوْفِ وَالْوَجَلِ كَمَا يَتَقَلَّبُ الْمَرْءُ فِي مَكَانِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١٠] . وَالْمَقْصُودُ مِنْ خَوْفِهِ: الْعَمَلُ لِمَا فِيهِ الْفَلَاحُ يَوْمَئِذٍ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا.
Kalplerin ve gözlerin tersyüz olması; kişinin bulunduğu yerde dönüp durması gibi, korku ve dehşetten yerlerinden oynaması, çırpınmasıdır. Bu husus daha önce En'âm sûresinde: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ} “Onların gönüllerini ve gözlerini tersyüz ederiz” [110] buyruğunda geçmişti. O günden korkmaktan maksat; {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا} “Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükafatlandırsın diye...” buyruğunun da gösterdiği gibi, o gün kurtuluşu sağlayacak ameller işlemektir.
وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا بِ يَخافُونَ، أَيْ كَانَ خَوْفُهُمْ سَبَبًا لِلْجَزَاءِ عَلَى أَعْمَالِهِمُ النَّاشِئَةِ عَنْ ذَلِكَ الْخَوْفِ.
{لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا} “Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükafatlandırsın diye...” buyruğu {يَخافُونَ} fiiline taalluk eder; yani onların korkusu, o korkudan doğan amellerine karşılık mükâfatlandırılmalarına sebep olmuştur.
وَالزِّيَادَةُ: مِنْ فَضْلِهِ هِيَ زِيَادَةُ أَجْرِ الرُّهْبَانِ إِنْ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ حِينَمَا تَبْلُغُهُمْ دَعْوَتُهُ لِمَا
{مِنْ فَضْلِهِ} “...lütfundan...” ziyade (artırma) ise; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in daveti kendilerine ulaştığında iman etmeleri hâlinde rahiplerin sevabının artırılmasıdır; zira
فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «أَنَّ لَهُمْ أَجْرَيْنَ»
sahih hadiste: «Onlara iki ecir vardır» buyrulmuştur.
، أَوْ هِيَ زِيَادَةُ فَضْلِ الصَّلَاةِ فِي الْمَسَاجِدِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْبُيُوتِ مَسَاجِدَ الْإِسْلَامِ.
Yahut evlerden maksat İslam mescitleri ise, mescitlerde kılınan namazın faziletinin artırılmasıdır.
وَجُمْلَةُ: وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ: لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ. وَقَدْ حَصَلَ التَّذْيِيلُ لِمَا فِي قَوْلِهِ: مَنْ يَشاءُ مِنَ الْعُمُومِ، أَيْ وَهُمْ مِمَّنْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهُمُ الزِّيَادَةَ.
{وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ} “Allah dilediğini hesapsızca rızıklandırır” cümlesi, {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ} cümlesi için bir tezyîldir (tamamlayıcı cümle). Tezyîl, {مَنْ يَشاءُ} “dilediğini” ifadesindeki umumilik sayesinde gerçekleşmiştir; yani onlar da Allah'ın kendilerine lütfunu artırmayı dilediği kimselerdendir.
وَالْحِسَابُ هُنَا بِمَعْنَى التَّحْدِيدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٣٧] . وَأَمَّا قَوْلُهُ: جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً [النبأ: ٣٦] فَهُوَ بِمَعْنَى التَّعْيِينِ وَالْإِعْدَادِ للاهتمام بهم.
Buradaki hesap, Âl-i İmrân sûresindeki: {إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ} “Şüphesズ Allah dilediğini hesapsızca rızıklandırır” [37] buyruğunda olduğu gibi sınırlandırma anlamındadır. Nebe' sûresindeki: {جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً} “Rabbinden bir karşılık, hesaba tam uygun bir bağış olarak” [36] buyruğu ise, onlara verilen öneme binaen tayin etme ve hazırlama anlamındadır.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٣٩]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 39]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٣٩)
{وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ} “İnkâr edenlere gelince; onların amelleri ıssız çöllerdeki serap gibidir ki, susayan kimse onu su zanneder. Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz; ancak yanında Allah'ı bulur ve [Allah da] onun hesabını tastamam görür. Allah, hesabı pek çabuk görendir.” (39)
لَمَّا جَرَى ذِكْرُ أَعْمَالِ الْمُتَّقِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَجَزَائِهِمْ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ إِلَى قَوْلِهِ: لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ [النُّور: ٣٦- ٣٨] أَعْقَبَ ذَلِكَ بِضِدِّهِ مِنْ حَالِ أَعْمَالِ الْكَافِرِينَ الَّتِي يَحْسُبُونَهَا قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَمَا هِيَ بِمُغْنِيَةٍ عَنْهُمْ شَيْئًا عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي إِرْدَافِ الْبِشَارَةِ بِالنِّذَارَةِ، وَعَكْسِ ذَلِكَ كَقَوْلِهِ: ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ [آل عمرَان: ١٩٧، ١٩٨] إِلَخْ فَعَطْفُ حَالِ أَعْمَالِ الْكَافِرِينَ عَطْفُ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ. وَلَعَلَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا إِذَا سَمِعُوا مَا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْجَزَاءِ عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ
Allah Teâlâ'nın: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ} buyruğundan {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ} [Nûr: 36-38] buyruğuna kadar müminlerden olan takva sahiplerinin amelleri ve bunlara karşılık verilecek mükâfat zikredilince; Kur'an'ın müjdeyi uyarı ile veya aksini peş peşe getirme adetine uygun olarak -tıpkı: {ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ} “Sonra varacakları yer cehennemdir; o ne kötü bir yataktır! Fakat Rablerinden sakınanlar için ise cennetler vardır...” [Âl-i İmrân: 197-198] vb. ayetlerde olduğu gibi- bunun hemen ardından, kâfirlerin Allah katında yakınlık vesilesi sandıkları, oysa kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak olan amellerinin zıt durumunu getirdi. Dolayısıyla kâfirlerin amellerinin durumunun [öncekine] atfedilmesi, kıssanın kıssaya atfı kabilindendir. Müşrikler, Allah'ın müminlere salih ameller karşılığında vadettiği mükâfatı işittiklerinde muhtemelen
يَقُولُونَ: وَنَحْنُ نُعَمِّرُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَنَطُوفُ وَنُطْعِمُ الْمِسْكِينَ
şöyle diyorlardı: «Biz de Mescid-i Harâm'ı imar ediyoruz, tavaf yapıyoruz, yoksulu doyuruyoruz,
وَنَسَقِي الْحَاجَّ وَنُقْرِي الضَّيْفَ. كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [التَّوْبَة: ١٩] يُعِدُّونَ أَعْمَالًا من أَفعَال الْخَيْر فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَات إبطالا لحسبانهم، قَالَ تَعَالَى: وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً [الْفرْقَان: ٢٣] وَقَدْ أَعْلَمْنَاكَ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَ أَكْثَرُهَا عَقِبَ الْهِجْرَةِ وَذَلِكَ حِينَ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَتَعَقَّبُونَ أَخْبَارَ الْمُسْلِمِينَ فِي مُهَاجِرِهِمْ وَيَتَحَسَّسُونَ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ.
hacılara su veriyoruz ve misafiri ağırlıyoruz.» Nitekim Allah Teâlâ'nın: {أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Siz hacılara su vermeyi ve Mescid-i Harâm'ı onarmayı, Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimse[nin ameli] gibi mi tuttunuz?” [Tevbe: 19] buyruğu buna işaret etmektedir. Onlar hayır işlerinden sayılan amelleri sayıp döküyorlardı; işte bu ayetler onların bu zannını boşa çıkarmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: {وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً} “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri kıldık” [Furkan: 23] buyurmuştur. Sana daha önce bildirmiştik ki, bu sûrenin çoğu hicretin hemen ardından inmiştir; bu da müşriklerin Müslümanların hicret yurdundaki haberlerini takip ettikleri ve inen Kur'an ayetlerini araştırıp dinledikleri bir zamana rastlamaktadır.
وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا. وَالَّذِينَ كَفَرُوا مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ جُمْلَةُ: أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ إِلَخْ. وَجُعِلَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَوَاتِ الْكَافِرِينَ ثُمَّ بُنِيَ عَلَيْهِ مُسْنَدٌ إِلَيْهِ آخَرُ وَهُوَ أَعْمالُهُمْ. وَلَمْ يُجْعَلِ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ أَعْمَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَوَّلِ وَهْلَةٍ لِمَا فِي الِافْتِتَاحِ بِذِكْرِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ التَّشْوِيقِ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا سَيذكرُ من شؤونهم لِيَتَقَرَّرَ فِي النَّفْسِ كَمَالُ التَّقَرُّرِ وَلِيَظْهَرَ أَنَّ لِلَّذِينِ كَفَرُوا حَظًّا فِي التَّمْثِيلِ بِحَيْثُ لَا يَكُونُ الْمُشَبَّهُ أَعْمَالَهُمْ خَاصَّةً.
Bu cümle iptidâî bir istînâftır (söze başlangıç cümlesidir). {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} mübteda (özne), onun haberi (yüklemi) ise {أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ} cümlesidir. Müsnedün ileyh (özne) kâfirlerin zatlarına delalet eden lafız kılınmış, ardından bunun üzerine {أَعْمالُهُمْ} şeklinde başka bir müsnedün ileyh bina edilmiştir. Müsnedün ileyhin ilk baştan itibaren doğrudan kâfirlerin amelleri kılınmayıp kâfirlerin zikriyle başlanması; nefiste tam olarak yer etmesi için onların durumlarına dair zikredilecek şeyleri öğrenmeye yönelik bir merak uyandırmak ve müşebbeh (benzetilen) sadece onların amelleri olmayıp kâfirlerin de bu temsilde bir payı olduğunu açıkça ortaya koymak içindir.
وَفِي الْإِتْيَانِ بِالْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ إِيمَاءٌ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ. وَهُوَ أَنَّهُ مِنْ جَزَاءِ كُفْرِهِمْ بِاللَّهِ. عَلَى أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ عُنْوَانُ الَّذِينَ كَفَرُوا قَدْ غَلَبَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ فَيَكُونُ افْتِتَاحُ الْكَلَامِ بِهَذَا الْوَصْفِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ إِبْطَالٌ لِشَيْءٍ اعْتَقَدَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا. فَتَشْبِيهُ الْكَافِرِينَ وَأَعْمَالِهِمْ تَشْبِيهٌ تَمْثِيلِيٌّ: شُبِّهَتْ حَالَةُ كَدِّهِمْ فِي الْأَعْمَالِ وَحِرْصِهِمْ عَلَى الِاسْتِكْثَارِ مِنْهَا مَعَ ظَنِّهِمْ أَنَّهَا تقربهم إِلَى رضى اللَّهِ ثُمَّ تَبَيَّنَ أَنَّهَا لَا تُجْدِيهِمْ بَلْ يَلْقَوْنَ الْعَذَابَ فِي وَقْتِ ظَنِّهِمُ الْفَوْزَ: شَبَّهَ ذَلِك بِحَالَة ظمئان يَرَى السَّرَابَ فَيَحْسَبُهُ مَاءً فَيَسْعَى إِلَيْهِ فَإِذَا بَلَغَ الْمَسَافَةَ الَّتِي خَالَ أَنَّهَا مَوْقِعُ الْمَاءِ لَمْ يَجِدْ مَاءً وَوَجَدَ هُنَالِكَ غَرِيمًا يَأْسِرُهُ وَيُحَاسِبُهُ عَلَى مَا سَلَفَ مِنْ أَعْمَالِهِ السَّيِّئَةِ.
İsm-i mevsûl ({الَّذِينَ}) ve sılasının ({كَفَرُوا}) getirilmesinde, haberin bina ediliş gerekçesine bir ima vardır; o da bunun Allah'ı inkâr etmelerinin bir cezası olduğudur. Bununla birlikte “inkâr edenler” unvanı Mekke ehlinden olan müşriklere galip gelmiş bir isim de olabilir; bu takdirde söze bu vasıfla başlanması, inkâr edenlerin inandığı bir şeyin iptal edildiğine bir işarettir. Dolayısıyla kâfirlerin ve amellerinin benzetilmesi temsîlî bir teşbihtir: Onların amellerde yorulup çabalamaları, bunların kendilerini Allah'ın rızasına yaklaştıracağını sanarak çokça yapmaya hırslı olmaları, ardından bunların hiçbir fayda vermediğinin ortaya çıkması, bilakis kurtulduklarını sandıkları bir anda azapla karşılaşmaları durumu; serabı görüp onu su sanan, ona doğru koşan, suyun bulunduğu yer sandığı mesafeye vardığında ise hiç su bulamayıp orada kendisini esir alıp geçmişteki kötü amellerinden hesaba çekecek bir hasım bulan susuz kimsenin durumuna benzetilmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَالَةَ الْمُشَبَّهَةَ مُرَكَّبَةٌ مِنْ مَحْسُوسٍ وَمَعْقُولٍ وَالْحَالَةَ الْمُشَبَّهَ بِهَا حَالَةٌ مَحْسُوسَةٌ. أَيْ دَاخِلَةٌ تَحْتَ إِدْرَاكِ الْحَوَاسِّ.
Bil ki, müşebbeh (benzetilen) durum somut ve soyut unsurlardan mürekkeptir; müşebbehün bih (kendisine benzetilen) durum ise somuttur, yani duyuların idraki altına giren cinstendir.
وَالسَّرَابُ: رُطُوبَةٌ كَثِيفَةٌ تَصْعَدُ عَلَى الْأَرْضِ وَلَا تَعْلُو فِي الْجَوِّ تَنْشَأُ مِنْ بَيْنِ رُطُوبَةِ الْأَرْضِ وَحَرَارَةِ الْجَوِّ فِي الْمَنَاطِقِ الْحَارَّةِ الرَّمْلِيَّةِ فَيَلُوحُ مِنْ بَعِيدٍ كَأَنَّهُ مَاءٌ. وَسَبَبُ حُدُوثِ السَّرَابِ اشْتِدَادُ حَرَارَةِ الرِّمَالِ فِي أَرْضٍ مُسْتَوِيَةٍ فَتَشْتَدُّ حَرَارَةُ طَبَقَةِ الْهَوَاءِ الْمُلَاصِقَةِ لِلرَّمْلِ وَتَحِرُّ الطَّبَقَةُ الْهَوَائِيَّةُ الَّتِي فَوْقَهَا حَرًّا أَقَلَّ مِنْ حَرَارَةِ الطَّبَقَةِ الْمُلَاصِقَةِ. وَهَكَذَا تَتَنَاقَصُ الْحَرَارَةُ فِي كُلِّ طَبَقَةٍ مِنَ الْهَوَاءِ عَنْ حَرَارَةِ الطَّبَقَةِ الَّتِي دُونَهَا. وَبِذَلِكَ تَزْدَادُ كَثَافَةُ الْهَوَاءِ بِزِيَادَةِ الِارْتِفَاعِ عَنْ سَطْحِ الْأَرْضِ. وَبِحَرَارَةِ الطَّبَقَةِ السُّفْلَى الَّتِي تَلِي الْأَرْضَ تَحْدُثُ فِيهَا
Serap (سَرَاب); sıcak ve kumluk bölgelerde yerin nemi ile havanın sıcaklığı arasından kaynaklanan, yer üzerinde yükselen fakat atmosferde pek yukarı çıkmayan yoğun bir nemdir ve uzaktan sanki suymuş gibi görünür. Serabın meydana gelme sebebi, düz bir arazide kumların sıcaklığının aşırı artması, buna bağlı olarak kuma temas eden hava tabakasının sıcaklığının yükselmesi ve onun üzerindeki hava tabakasının temas eden tabakadan daha az ısınmasıdır. Böylece havadaki her tabakanın sıcaklığı altındaki tabakaya göre giderek azalır. Bunun sonucunda yer yüzeyinden yukarılara çıkıldıkça havanın yoğunluğu artar. Yere bitişik olan en alt tabakanın sıcaklığı sebebiyle onda
حَرَكَاتٌ تَمْوِجِيَّةٌ فَيَصْعَدُ جُزْءٌ مِنْهَا إِلَى مَا فَوْقَهَا مِنَ الطَّبَقَاتِ وَهَكَذَا.. فَتَكُونُ كُلُّ طَبَقَةٍ أَكْثَفَ مِنَ الَّتِي تَحْتَهَا. فَإِذَا انْعَكَسَ عَلَى تِلْكَ الْأَشِعَّةِ نُورُ الْجَوِّ مِنْ قُرْبِ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى بَقِيَّةِ النَّهَارِ تَكَيَّفَتْ تِلْكَ الْأَشِعَّةُ بِلَوْنِ الْمَاءِ. فَفِي أَوَّلِ ظُهُورِ النُّورِ يَلُوحُ السَّرَابُ كَأَنَّهُ الْمَاءُ الرَّاكِدُ أَوِ الْبَحْرُ وَكُلَّمَا اشْتَدَّ الضِّيَاءُ ظَهَرَ فِي السَّرَابِ تَرَقْرُقٌ كَأَنَّهُ مَاءٌ جَارٍ.
dalgalanma hareketleri meydana gelir ve bundan bir cüz üzerindeki tabakalara yükselir, bu böylece sürer... Dolayısıyla her tabaka altındakinden daha yoğun olur. Güneşin doğuşuna yakın vakitten günün geri kalanına kadar atmosferin ışığı bu ışınlar üzerine yansıdığında, bu ışınlar su rengini alır. Işığın ilk belirmesinde serap, sanki durgun bir su veya deniz gibi görünür; ışık güçlendikçe serapta sanki akan bir suymuş gibi parıldayıp dalgalanma belirir.
ثُمَّ قَدْ يُطْلَقُ السَّرَابُ عَلَى هَذَا الْهَوَاءِ الْمُتَمَوِّجِ فِي سَائِرِ النَّهَارِ مِنَ الْغُدْوَةِ إِلَى الْعَصْرِ.
Ayrıca serap, sabah vaktinden ikindiye kadar günün her saatindeki bu dalgalı havaya da ıtlak olunabilir (denilebilir).
وَقَدْ يُخَصُّ مَا بَيْنَ أَوَّلِ النَّهَارِ إِلَى الضُّحَى بِاسْمِ الْآلِ ثُمَّ سَرَابٌ. وَعَلَى هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ وَالْعَرَبِ يَتَسَامَحُونَ فِي إِطْلَاقِ أَحَدِ اللَّفْظَيْنِ مَكَانَ الْآخَرِ، وَقَدْ شَاهَدْتُهُ فِي شَهْرِ نُوفَمْبِرَ فِيمَا بَيْنَ الْفَجْرِ وَطُلُوعِ الشَّمْسِ بِمَقْرُبَةٍ مِنْ مَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ: أُمُّ الْعَرَائِسِ مِنْ جِهَاتِ تَوْزَرَ، وَأَنَا فِي قِطَارِ السِّكَّةِ الْحَدِيدِيَّةِ فخلت فِي أَوَّلَ النَّظَرِ أَنَّا أَشْرَفْنَا عَلَى بَحْرٍ.
Kimi zaman da günün başından kuşluk vaktine kadar olanına Âl (آل), sonrasına ise Serap (سَرَاب) adı tahsis edilir. Çoğu lügat ehlinin görüşü de bu yöndedir. Araplar bu iki lafzı birbirinin yerine kullanmakta müsamahakâr davranırlar. Ben bunu kasım ayında, fecir ile güneşin doğuşu arasında, Tuvzer taraflarındaki Ümmü'l-Arâis denilen yerin yakınında trende iken bizzat müşahede ettim ve ilk bakışta bir denizin kenarına vardığımızı zannettim.
وَقَوْلُهُ: بِقِيعَةٍ الْبَاءُ بِمَعْنَى فِي. وَ (قِيعَةٍ) أَرْضٌ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ وَصْفٌ لِسَرَابٍ وَهُوَ وَصْفٌ كَاشِفٌ لِأَنَّ السَّرَابَ لَا يَتَكَوَّنُ إِلَّا فِي قِيعَةِ. وَهَذَا كَقَوْلِهِمْ فِي الْمَثَلِ لِلذَّلِيلِ «هُوَ فَقْعٌ فِي قَرْقَرٍ» فَإِنَّ الْفَقْعَ لَا يَنْبُتُ إِلَّا فِي قَرْقَرٍ. وَالْقِيعَةُ: الْأَرْضُ الْمُنْبَسِطَةُ لَيْسَ فِيهَا رُبًى وَيُرَادِفُهَا الْقَاعَةُ. وَقِيلَ قِيعَةُ جَمْعُ قَاعٍ مِثْلُ جِيرَةٍ جَمْعُ جَارٍ، وَلَعَلَّهُ غُلِّبَ لَفْظُ الْجَمْعِ فِيهِ حَتَّى سَاوَى الْمُفْرَدَ.
{بِقِيعَةٍ} buyruğundaki {بِ} harfi {فِي} (içinde) anlamındadır. Kî'ah (قِيعَة) ise arazidir; car-mecrur {سَرَاب} kelimesinin sıfatıdır ve açıklayıcı (kâşif) bir sıfattır, zira serap ancak kî'ada oluşur. Bu, zelil kimse hakkında söylenen «هُوَ فَقْعٌ فِي قَرْقَرٍ» (Düz arazideki yer mantarı gibidir) darbımeseline benzer; çünkü yer mantarı sadece düz arazide (karkar) biter. Kî'ah (قِيعَة), üzerinde tepe bulunmayan düz arazi demektir; Kâ'ah (قَاعَة) kelimesi de bununla eş anlamlıdır. Kî'ah'ın, Câr'ın çoğulu Cîrah gibi Kâ'ın çoğulu olduğu da söylenmiştir; muhtemelen onda çoğul lafzı galip gelmiş ve tekil ile denk tutulmuştur.
وَقَوْلُهُ: يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً يُفِيدُ وَجْهَ الشَّبَهِ وَيَتَضَمَّنُ أَحَدَ أَرْكَانِ التَّمْثِيلِ وَهُوَ الرَّجُلُ الْعَطْشَانُ وَهُوَ مُشَابِهُ الْكَافِرِ صَاحِبِ الْعَمَلِ.
{يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً} “...susayan kimse onu su zanneder” buyruğu, vech-i şebehi (benzetme yönünü) bildirir ve temsilin rükünlerinden biri olan susamış adamı içerir; o da amel sahibi kâfire benzemektedir.
وحَتَّى ابْتِدَائِيَّةٌ فَهِيَ بِمَعْنَى فَاءِ التَّفْرِيعِ. وَمَجِيءُ الظَّمْآنِ إِلَى السَّرَابِ يَحْصُلُ بِوُصُولِهِ إِلَى مَسَافَةٍ كَانَ يُقَدِّرُهَا مَبْدَأُ الْمَاءِ بِحَسَبِ مَرْأَى تَخَيُّلِهِ، كَأَنْ يُحَدِّدُهُ بِشَجَرَةٍ أَوْ صَخْرَةٍ. فَلَمَّا بَلَغَ إِلَى حَيْثُ تَوَهَّمَ وُجُودَ الْمَاءِ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ فَتَحَقَّقَ أَنَّ مَا لَاحَ لَهُ سَرَابٌ.
{حَتَّى} ibtidâiyyedir; dolayısıyla tefrî' fâ'sı (sonuç bildiren fâ) anlamındadır. Susamış kimsenin seraba gelmesi; hayalinde gördüğü kadarıyla suyun başladığı yer olarak tahmin ettiği bir mesafeye (örneğin bir ağaç veya kayayla belirlediği noktaya) ulaşmasıyla gerçekleşir. Suyun var olduğunu vehmettiği yere vardığında su bulamaz ve kendisine görünen şeyin serap olduğunu kesin olarak anlar.
فَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا جاءَهُ، أَيْ إِذَا جَاءَ الْمَوْضِعَ الَّذِي تَخَيَّلَ أَنَّهُ إِنْ وَصَلَ إِلَيْهِ يَجِدُ مَاءً. وَإِلَّا فَإِنَّ السَّرَابَ لَا يَزَالُ يلوح لَهُ على بَعْدُ كُلَّمَا تَقَدَّمَ السَّائِرُ فِي سَيْرِهِ. فَضَرَبَ ذَلِكَ مَثَلًا لِقُرْبِ زَمَنِ إِفْضَاءِ الْكَافِرِ إِلَى عَمَلِهِ وَقْتَ مَوْتِهِ حِينَ يَرَى مَقْعَدَهُ أَوْ فِي وَقْتِ الْحَشْرِ.
{حَتَّى إِذا جاءَهُ} “Nihayet ona vardığında...” buyruğunun anlamı budur; yani ulaştığı takdirde su bulacağını hayal ettiği yere vardığında demektir. Aksi takdirde, yolcu yolunda ilerledikçe serap uzakta belirmeye devam eder. Bu durum, kâfirin ölüm anında yerini gördüğü vakit yahut haşir vaktinde ameliyle yüzleşeceği zamanın yakınlığına bir misal kılınmıştır.
وَقَوْلُهُ: لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً أَيْ لَمْ يَجِدْ مَا كَانَ يُخَيَّلُ إِلَى عَيْنِهِ أَنَّهُ مَاءٌ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا.
{لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً} “...hiçbir şey bulamaz...” buyruğu; gözüne su gibi hayal edilen şeyi hiçbir şey olarak bulamaz demektir.
وَالشَّيْءُ: هُوَ الْمَوْجُودُ وُجُودًا مَعْلُومًا لِلنَّاسِ، وَالسَّرَابُ مَوْجُودٌ وَمَرْئِيٌّ، فَقَوْلُهُ:
Şey (şeyi): İnsanlarca bilinen bir varlıkla var olan şeydir; oysa serap var olan ve görülen bir şeydir. Dolayısıyla ayetteki:
شَيْئاً أَيْ شَيْئًا مِنْ مَاءٍ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ. وَهَذَا التَّمْثِيلُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا
{شَيْئاً} ifadesi, makamın karinesiyle [içilecek] sudan herhangi bir şey [bulamaz] demektir. Bu temsil, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا
مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً
مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً} “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri kıldık.”
[الْفرْقَان: ٢٣] .
[الْفرْقَان: ٢٣]} “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri kıldık.”
وَ (إِذَا) هُنَا ظَرْفٌ مُجَرَّدٌ عَنِ الشَّرْطِيَّةِ. وَالْمَعْنَى: زَمَنُ مَجِيئِهِ إِلَى السَّرَابِ، أَيْ وُصُولِهِ إِلَى الْمَوْضِعِ.
Buradaki {إِذَا} şart anlamından soyutlanmış bir zarftır. Anlamı ise: Seraba geldiği, yani o yere ulaştığı zaman demektir.
وَقَوْلُهُ: وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ هُوَ مِنْ تَمَامِ التَّمْثِيلِ، أَيْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ وَوَجَدَ فِي مَظِنَّةِ الْمَاءِ الَّذِي يُنْتَفَعُ بِهِ وَجَدَ مَنْ إِنْ أَخَذَ بِنَاصِيَتِهِ لَمْ يُفْلِتْهُ، أَيْ هُوَ عِنْدَ ظَنِّهِ الْفَوْزَ بِمَطْلُوبِهِ فَاجَأَهُ مَنْ يَأْخُذُهُ لِلْعَذَابِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَوَفَّاهُ حِسابَهُ أَيْ أَعْطَاهُ جَزَاءَ كُفْرِهِ وَافِيًا.
{وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ} “...ancak yanında Allah'ı bulur...” buyruğu, temsilin tamamlayıcı kısmıdır; yani suyu bulamamış, faydalanılacak suyun bulunması umulan yerde kendisini perçeminden yakaladığında asla bırakmayacak olanı bulmuştur; yani arzusuna kavuşacağını sandığı anda kendisini azaba sürükleyecek kimse onu ansızın yakalamıştır. {فَوَفَّاهُ حِسابَهُ} “...ve [Allah da] onun hesabını tastamam görür” buyruğunun anlamı da budur; yani inkârının cezasını ona eksiksizce vermiştir.
فَمَعْنَى فَوَفَّاهُ أَنَّهُ لَا تَخْفِيفَ فِيهِ، فَهُوَ قَدْ تَعِبَ وَنَصِبَ فِي الْعَمَلِ فَلَمْ يَجِدْ جَزَاءً إِلَّا الْعَذَابَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ وَرَدَ الْمَاءَ لِلسَّقْيِ فَوَجَدَ مَنْ لَهُ عِنْدَهُ تِرَةٌ فَأَخَذَهُ.
{فَوَفَّاهُ} ifadesinin anlamı, onda hiçbir hafifletme olmamasıdır. O, amelde yorulup zahmet çekmiş, fakat karşılık olarak azaptan başka bir şey bulamamıştır; bu, su içmek için suyun başına varıp da orada kendisinden intikam alacak bir kan davalısını bularak yakalanan kimsenin durumuna benzer.
وَجُمْلَةُ: وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ تَذْيِيلٌ. وَالسَّرِيعُ: ضِدُّ الْبَطِيءِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يُمَاطِلُ الْحِسَابَ وَلَا يُؤَخِّرُهُ عِنْدَ حُلُولِ مُقْتَضِيهِ، فَهُوَ عَامٌّ فِي حِسَابِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَلِذَلِكَ كَانَ تَذْيِيلًا.
{وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ} “Allah, hesabı pek çabuk görendir” cümlesi bir tezyîldir (tamamlayıcı cümle). Serî' (hızlı), yavaşın zıddıdır. Anlamı şudur: Allah hesabı geciktirmez ve gerektirici sebebi vuku bulduğunda onu ertelemez. Bu ifade hem hayrın hem de şerrin hesabında geneldir; bu sebeple tezyîl olmuştur.
وَاعْلَمْ أَن هَذَا التمثل الْعَجِيبَ صَالِحٌ لِتَفْرِيقِ أَجْزَائِهِ فِي التَّشْبِيهِ بِأَنْ يَنْحَلَّ إِلَى تَشْبِيهَاتٍ وَاسْتِعَارَاتٍ. فَأَعْمَالُ الْكَافِرِينَ شَبِيهَةٌ بِالسَّرَابِ فِي أَنَّ لَهَا صُورَةَ الْمَاءِ وَلَيْسَتْ بِمَاءٍ، وَالْكَافِرُ يُشْبِهُ الظَّمْآنَ فِي الِاحْتِيَاجِ إِلَى الِانْتِفَاعِ بِعَمَلِهِ. فَفِي قَوْلِهِ: يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ اسْتِعَارَةٌ مُصَرِّحَةٌ، وَخَيْبَةُ الْكَافِرِ عِنْدَ الْحِسَابِ تُشْبِهُ خَيْبَةَ الظَّمْآنِ عِنْدَ مَجِيئِهِ السَّرَابَ فَفِيهِ اسْتِعَارَةٌ مُصَرِّحَةٌ، وَمُفَاجَأَةُ الْكَافِرِ بِالْأَخْذِ وَالْعَتْلِ مِنْ جُنْدِ اللَّهِ أَوْ بِتَكْوِينِ اللَّهِ تُشْبِهُ مُفَاجَأَةَ مَنْ حَسِبَ أَنَّهُ يَبْلُغُ الْمَاءَ لِلشَّرَابِ فَبَلَغَ إِلَى حَيْثُ تَحَقَّقَ أَنَّهُ لَا مَاءَ فَوَجَدَ عِنْدَ الْمَوْضِعِ الَّذِي بَلَغَهُ مَنْ يَتَرَصَّدُ لَهُ لِأَخْذِهِ أَوْ أَسْرِهِ. فَهُنَا اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ إِذْ شَبَّهَ أَمْرَ اللَّهِ أَوْ مَلَائِكَتَهُ بِالْعَدُوِّ، وَرَمَزَ إِلَى الْعَدُوِّ بِقَوْلِهِ: فَوَفَّاهُ حِسابَهُ. وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ وَجَدَ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ هِيَ تَعْدِيَةُ الْمجَاز الْعقلِيّ.
Bil ki bu harikulade temsil, teşbih ve istiarelere ayrılmak suretiyle parçalarının benzetmede tek tek ayrıştırılmasına elverişlidir. Kâfirlerin amelleri, su sûretinde olup da su olmaması bakımından seraba benzer; kâfir de amelinden faydalanmaya muhtaç olması bakımından susamış kimseye benzer. Dolayısıyla {يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ} buyruğunda tasrîhî istiare vardır. Kâfirin hesap anındaki hüsranı, susamış kimsenin seraba vardığındaki hüsranına benzer; bunda da tasrîhî istiare vardır. Kâfirin Allah'ın ordusu veya Allah'ın tekvini tarafından ansızın yakalanıp sürüklenmesi ise, su içmek üzere suya ulaşacağını sanıp da oraya vardığında suyun olmadığını anlayan ve ulaştığı yerde kendisini yakalamak veya esir etmek için pusuda bekleyen birini bulan kimsenin uğradığı sürprize benzer. Burada mekniyye istiare vardır; zira Allah'ın emri veya melekleri düşmana benzetilmiş, {فَوَفَّاهُ حِسابَهُ} buyruğu ile de düşmana remiz yapılmıştır. {وَجَدَ} fiilinin muzafın hazfiyle lafza-i celâle taalluk ettirilmesi ise aklî mecaz yoluyladır.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٤٠]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 40]
أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠)
{أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ} “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu bir dalga kaplar, onun üstünden bir dalga, onun da üstünden bir bulut... Birbiri üstüne yığılmış karanlıklar... Elini çıkarsa neredeyse onu bile göremez. Allah kime nur vermemişse, artık onun hiçbir nuru yoktur.” (40)
شَأْنُ أَوْ إِذَا جَاءَتْ فِي عَطْفِ التَّشْبِيهَاتِ أَنْ تَدُلَّ عَلَى تَخْيِيرِ السَّامِعِ أَنْ يُشَبَّهَ بِمَا قَبْلَهَا وَبِمَا بَعْدَهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩] ، أَيْ مَعَ اتِّحَادِ وَجْهِ الشَّبَهِ. وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
{أَوْ} (yahut) edatı benzetmelerin atfında geldiğinde kural, muhatabı kendisinden öncekiyle veya sonrakiyle benzetme yapma hususunda muhayyer kılmaya delalet etmesidir. Bu durum, Bakara sûresindeki: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ} “Yahut gökten boşanan bir yağmur gibidir...” [19] buyruğunda geçmişti; yani benzetme yönü bir olmak şartıyla. İmruülkays'ın şu beyti de bundandır:
يُضِيءُ سَنَاهُ أَوْ مَصَابِيحُ رَاهِبٍ............... ...........
«Onun parıltısı veya bir rahibin kandilleri ışık saçar...»
وَقَوْلُ لَبِيَدٍ:
Lebîd'in şu sözü de [öyledir]:
أَفَتِلْكَ أَمْ وَحْشِيَّةٌ مَسْبُوعَةٌ ... خَذَلَتْ وَهَادِيَةُ الصِّوَارِ قِوَامُهَا
«O mu, yoksa yırtıcı hayvanların hücumuna uğrayıp yavrusunu kaybetmiş, sığır sürüsünün öncüsü olup sürüyü peşinden sürükleyen bir yaban ineği mi?»
فَإِذَا كَانَ الْكَلَامُ هُنَا جَارِيًا عَلَى ذَلِكَ الشَّأْنِ كَانَ الْمَعْنَى تَمْثِيلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي أَعْمَالِهِمْ الَّتِي يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ يَتَقَرَّبُونَ بِهَا إِلَى اللَّهِ بِحَالِ ظُلُمَاتِ لَيْلٍ غَشِيَتْ مَاخِرًا فِي بَحْرٍ شَدِيدِ الْمَوْجِ قَدْ اقْتَحَمَ ذَلِكَ الْبَحْرَ لِيَصِلَ إِلَى غَايَةٍ مَطْلُوبَةٍ، فَحَالُهُمْ فِي أَعْمَالِهِمْ تُشْبِهُ حَالَ سَابِحٍ فِي ظُلُمَاتِ لَيْلٍ فِي بَحْرٍ عَمِيقٍ يَغْشَاهُ مَوْجٌ يَرْكَبُ بَعْضُهُ بَعْضًا لِشِدَّةِ تَعَاقُبِهِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ عِنْدَ اشْتِدَادِ الرِّيَاحِ حَتَّى لَا يَكَادَ يَرَى يَدَهُ الَّتِي هِيَ أَقْرَبُ شَيْءٍ إِلَيْهِ وَأَوْضَحُهُ فِي رُؤْيَتِهِ فَكَيْفَ يَرْجُو النَّجَاةَ.
Eğer buradaki söz bu kural üzere cereyan ediyorsa, anlam: İnkâr edenlerin Allah'a yakınlaşacaklarını sandıkları amellerindeki durumunun; hedeflenen bir amaca ulaşmak için dalgaları şiddetli bir denize dalıp da gece karanlıkları kendisini kaplayan bir geminin durumuna temsil edilmesidir. Onların amellerindeki hâli; dalgaların peş peşe gelmesinin şiddetinden birbiri üstüne bindiği derin bir denizde, gece karanlıklarında yüzen kimsenin hâline benzer; bu da rüzgârların şiddetlendiği anda olur, öyle ki kendisine en yakın ve görmesi en açık olan elini bile neredeyse göremez, artık kurtuluşu nasıl umabilir?
وَإِنْ كَانَ الْكَلَامُ جَارِيًا عَلَى التَّخْيِيرِ فِي التَّشْبِيهِ مَعَ اخْتِلَاف وَجه الشّبَه كَانَ الْمَعْنَى تَمْثِيلَ حَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي أَعْمَالِهِمُ الَّتِي يَعْمَلُونَهَا وَهُمْ غير مُؤمنين بِحَال مَنْ رَكِبَ الْبَحْرَ يَرْجُو بُلُوغَ غَايَةٍ فَإِذَا هُوَ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يَهْتَدِي مَعَهَا طَرِيقًا. فَوَجْهُ الشَّبَهِ هُوَ مَا حَفَّ بِأَعْمَالِهِمْ مِنْ ضَلَالِ الْكُفْرِ الْحَائِلِ دُونَ حُصُولِ مُبْتَغَاهُمْ.
Şayet söz, benzetme yönünün farklılığıyla birlikte teşbihte muhayyerlik üzere cereyan ediyorsa; bu takdirde anlam, kâfirlerin iman etmedikleri hâlde işledikleri amellerdeki durumunun, bir hedefe ulaşmayı umarak denize açılan ve birdenbire içinde hiçbir yol bulamayacağı karanlıklara düşen kimsenin durumuna temsil edilmesidir. Bu durumda vech-i şebeh (benzetme yönü), amellerini çepeçevre saran ve amaçlarına ulaşmalarına engel olan küfür sapkınlığıdır.
وَيُرَجِّحُ هَذَا الْوَجْهَ تَذْيِيلُ التَّمْثِيلِ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ.
Bu vechi (görüşü), temsilin: {وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ} “Allah kime nur vermemişse, artık onun hiçbir nuru yoktur” buyruğu ile tamamlanması (tezyîli) desteklemektedir.
وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَقَوْلُهُ: كَظُلُماتٍ عَطْفٌ على كَسَرابٍ [النُّور: ٣٩] وَالتَّقْدِيرُ:
Her iki veche göre de {كَظُلُماتٍ} buyruğu, {كَسَرابٍ} [Nûr: 39] ifadesine matuftur ve takdiri şöyledir:
وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَظُلُمَاتٍ.
{وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَظُلُمَاتٍ} [İnkâr edenlerin amelleri karanlıklar gibidir].
وَهَذَا التَّمْثِيلُ مِنْ قَبِيلِ تَشْبِيهِ حَالَةٍ مَعْقُولَةٍ بِحَالَةٍ مَحْسُوسَةٍ كَمَا يُقَالُ: شَاهَدْتُ سَوَادَ الْكُفْرِ فِي وَجْهِ فُلَانٍ.
Bu temsil, soyut bir durumun somut bir duruma benzetilmesi kabilindendir; nitekim «Falancanın yüzünde küfrün karanlığını müşahede ettim» denilir.
وَالظُّلُمَاتُ: الظُّلْمَةُ الشَّدِيدَةُ. وَالْجَمْعُ مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازِمِ الْكَثْرَةِ وَهُوَ الشِّدَّةُ، فَالْجَمْعُ كِنَايَةٌ لِأَنَّ شِدَّةَ الظُّلْمَةِ يَحْصُلُ مِنْ تَظَاهُرِ عِدَّةِ ظُلُمَاتٍ. أَلَا تَرَى أَنَّ ظُلْمَةَ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ أَشَدُّ مِنْ ظُلْمَةِ عَقِبِ الْغُرُوبِ وَظُلْمَةُ الْعِشَاءِ أَشَدُّ مِمَّا قَبْلَهَا.
Zulumât (ظُلُمَات), koyu/şiddetli karanlık demektir. Buradaki çoğul kipi, çokluğun lazımı olan şiddet manasında kullanılmıştır; dolayısıyla çoğul kinayedir, zira karanlığın şiddetlenmesi birkaç karanlığın üst üste binmesiyle meydana gelir. Görmez misin ki iki yatsı arası (akşam ile yatsı arası) karanlık, gün batımının hemen sonrasındaki karanlıktan daha şiddetlidir; yatsı vaktinin karanlığı ise ondan öncekilerden daha koyudur.
وَقَدْ ذَكَرْنَا فِيمَا مَضَى أَنَّ لَفْظَ ظُلْمَةٍ بِالْإِفْرَادِ لَمْ يَرِدْ فِي الْقُرْآنِ انْظُرْ أَوَّلَ سُورَةِ الْأَنْعَامِ. وَمَعْنَى كَوْنِهَا فِي بَحْرٍ أَنَّهَا انْطَبَعَ سَوَادُهَا عَلَى مَاءِ بَحْرٍ
Daha önce Zulmet (ظُلْمَة) lafzının Kur'an'da tekil olarak hiç geçmediğini belirtmiştik; En'âm sûresinin başına bakınız. Karanlığın denizde olmasının anlamı; onun karalığının deniz suyuna yansıyıp
فَصَارَ كَأَنَّهَا فِي الْبَحْرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩] إِذْ جَعَلَ الظُّلُمَاتِ فِي الصَّيِّبِ.
böylece sanki denizin içindeymiş gibi bir hâl almasıdır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ} “Yahut gökten boşanan ve içinde karanlıklar bulunan bir yağmur gibidir” buyruğunda olduğu gibi. Bu, Bakara sûresinde [19] karanlıkların yağmurun içinde kılınması bağlamında geçmişti.
وَاللُّجِّيُّ مَنْسُوبٌ إِلَى اللُّجَّةِ، وَاللُّجُّ هُوَ مُعْظَمُ الْبَحْرِ، أَيْ فِي بَحْرٍ عَمِيقٍ، فَالنَّسَبُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّمَكُّنِ مِنَ الْوَصْفِ كَقَوْلِ أَبِي النَّجْمِ:
Lüccî (لُجِّيٌّ), lücceye (لُجَّة) mensuptur; lücc ise denizin engin/derin kısmıdır; yani derin bir denizde demektir. Buradaki nisbet, vasfın onda kökleşmişliğini ifade etmek için kullanılmıştır; nitekim Ebü'n-Necm'in şu sözünde olduğu gibi:
وَالدَّهْرُ بِالْإِنْسَانِ دَوَّارِيٌّ.
«Zaman, insanı fırıl fırıl döndürücüdür (devvârîdir).»
أَيْ دَوَّارٌ، وَكَقَوْلِهِمْ: رَجُلٌ مُشْرِكِيٌّ وَرَجُلٌ غِلَابِيٌّ، أَيْ قَوِيُّ الشِّرْكِ وَكَثِيرُ الْغَلَبِ.
Yani çok döndüren (devvâr) demektir. Tıpkı: “Müşrikî bir adam” ve “Gıllâbî bir adam” demeleri gibi; yani şirki koyu, galebesi pek çok olan adam demektir.
وَالْمَوْجُ: اسْمُ جَمْعِ مَوْجَةٍ وَالْمَوْجَةُ: مِقْدَارٌ يَتَصَاعَدُ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ أَوِ النَّهْرِ عَنْ سَطْحِ مَائِهِ بِسَبَبِ اضْطِرَابٍ فِي سَطْحِهِ بِهُبُوبِ رِيحٍ مِنْ جَانِبِهِ يَدْفَعُهُ إِلَى الشَّاطِئِ. وَأَصْلُهُ مَصْدَرُ:
Mevc (مَوْج), mevce (مَوْجَة) kelimesinin ism-i cem'idir (topluluk ismidir). Mevce ise, yan tarafından esen bir rüzgârın onu kıyıya doğru itmesiyle yüzeyinde meydana gelen çalkantı sebebiyle deniz veya nehir suyundan yüzeyin üzerine doğru yükselen miktardır. Aslı ise şu fiilin masdarıdır:
مَاجَ الْبَحْر، أَي اضْطِرَاب وَسُمِّي بِهِ مَا يَنْشَأُ عَنْهُ.
{مَاجَ الْبَحْرُ} (deniz dalgalandı/çalkalandı), yani çalkalandı demektir; bundan doğan şeye de bu isim verilmiştir.
وَمَعْنَى: مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ أَنَّ الْمَوْجَ لَا يَتَكَسَّرُ حَتَّى يَلْحَقَهُ مَوْجٌ آخَرُ مِنْ فَوْقِهِ وَذَلِكَ أَبْقَى لِظُلْمَتِهِ.
{مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ} “...onun üstünden bir dalga...” ifadesinin anlamı; bir dalganın daha kırılıp dağılmadan üstüne bir başka dalganın yetişmesidir ki bu, karanlığı daha kalıcı kılar.
وَالسَّحَابُ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [١٢] . وَالسَّحَابُ يَزِيدُ الظُّلْمَةَ إِظْلَامًا لِأَنَّهُ يَحْجِبُ ضَوْءَ النَّجْمِ وَالْهِلَالِ.
Sehâb (سَحَاب / bulut) kelimesi Ra'd sûresinde [12] geçmişti. Bulut karanlığı daha da artırır; çünkü yıldızların ve hilalin ışığını engeller.
وَقَوْلُهُ: ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ اسْتِئْنَافٌ. وَالتَّقْدِيرُ: هِيَ ظُلُمَاتٌ وَالْمُرَادُ بِالظُّلُمَاتِ الَّتِي هُنَا غَيْرُ الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: أَوْ كَظُلُماتٍ لِأَنَّ الْجَمْعَ هُنَا جَمْعُ أَنْوَاعٍ وَهُنَالِكَ جَمْعُ أَفْرَادٍ مِنْ نَوْعٍ وَاحِدٍ.
{ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ} “...Birbiri üstüne yığılmış karanlıklar...” buyruğu bir istînâftır. Takdiri: “Onlar karanlıklardır” şeklindedir. Buradaki karanlıklardan maksat, {أَوْ كَظُلُماتٍ} buyruğundaki maksattan farklıdır; zira buradaki çoğul türlerin çoğuludur, oradaki ise tek bir türe ait fertlerin çoğuludur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: سَحابٌ ظُلُماتٌ بِالتَّنْوِينِ فِيهِمَا. وَقَرَأَ الْبَزِّيُّ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بترك التَّنْوِين فِي سَحابٌ وَبِإِضَافَتِهِ إِلَى ظُلُماتٌ. وَقَرَأَهُ قُنْبُلٌ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ بِرَفْعِ سَحابٌ مُنَوَّنًا وَبِجَرِّ ظُلُماتٌ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ: أَوْ كَظُلُماتٍ.
Cumhur her iki kelimeyi de tenvin ile {سَحابٌ ظُلُماتٌ} şeklinde okumuştur. İbn Kesîr'den rivayetle el-Bezzî ise {مِنْ فَوْقِهِ سَحابُ ظُلُماتٍ} şeklinde {سَحاب} kelimesindeki tenvini terk ederek onu {ظُلُمات} kelimesine muzaf yaparak okumuştur. İbn Kesîr'den rivayetle Kunbul ise {سَحابٌ} kelimesini tenvinli olarak merfû, {ظُلُماتٍ} kelimesini ise {أَوْ كَظُلُماتٍ} buyruğundan bedel olmak üzere mecrûr olarak okumuştur.
وَقَوْلُهُ: لَمْ يَكَدْ يَراها هُوَ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ [الْبَقَرَة: ٧١] وَقَدْ تَقَدَّمَ وَجْهُ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَمَا فِيهِ مِنْ قِصَّةِ بَيْتِ ذِي الرُّمَّةِ.
{لَمْ يَكَدْ يَراها} “...neredeyse onu bile göremez” buyruğu; {فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ} “Nihayet onu boğazladılar, az kalsın yapmayacaklardı” [Bakara: 71] buyruğu kabilindendir. Bu kullanımın vechi ve Zü'r-Rümme'nin beytine dair kıssa Bakara sûresinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ: وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ تَذْيِيلٌ لِلتَّمْثِيلِ، أَيْ هُمْ بَاءُوا بِالْخَيْبَةِ فِيمَا ابْتَغَوْا مِمَّا عَمِلُوا وَقَدْ حَفَّهُمُ الضَّلَالُ الشَّدِيدُ فِيمَا عَمِلُوا حَتَّى عَدِمُوا فَائِدَتَهُ لِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَخْلُقْ فِي قُلُوبِهِمُ الْهُدَى حِينَ لَمْ يُوَفِّقْهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ جَبَلَهُمْ غَيْرَ قَابِلِينَ لِلْهُدَى فَلَمْ يَجْعَلْ لَهُمْ قَبُولَهُ فِي قُلُوبِهِمْ فَلَا يَحُلُّ بِهَا شَيْءٌ مِنَ الْهُدَى.
{وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ} “Allah kime nûr vermemişse artık onun hiçbir nûru yoktur” cümlesi, temsîlî anlatım için bir tezyîldir. Yani onlar, yaptıkları amellerden umdukları hususta hüsrana uğramışlardır; amellerinde kendilerini kuşatan şiddetli bir sapkınlık sebebiyle onun faydasından tamamen mahrum kalmışlardır. Zira Allah, onları imana muvaffak kılmadığında kalplerinde hidayeti yaratmamıştır; yani Allah onları hidayeti kabule elverişsiz yaratmış, kalplerine onu kabul etme yetisi koymamıştır; dolayısıyla o kalplere hidayetten hiçbir şey girmez.
وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مُتَصَرِّفٌ بِالْإِعْطَاءِ وَالْمَنْعِ عَلَى حَسَبِ إِرَادَتِهِ وَحِكْمَتِهِ وَمَا
Bunda, Yüce Allah'ın iradesi, hikmeti ve
سَبَقَ مِنْ نِظَامِ تَدْبِيرِهِ.
ezelî tedbir nizamı uyarınca verme ve men etme hususunda mutlak tasarruf sahibi olduğuna bir dikkat çekme vardır.
وَهَذَا التَّمْثِيلُ صَالِحٌ لِاعْتِبَارِ التَّفْرِيقِ فِي تَشْبِيهِ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِأَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا فَالضَّلَالَاتُ تُشْبِهُ الظُّلُمَاتِ، وَالْأَعْمَالُ الَّتِي اقْتَحَمَهَا الْكَافِرُ لِقَصْدِ التَّقَرُّبِ بِهَا تُشْبِهُ الْبَحْرَ، وَمَا يُخَالِطُ أَعْمَالَهُ الْحَسَنَةَ مِنَ الْأَعْمَالِ الْبَاطِلَةِ كَالْبَحَيرَةِ، وَالسَّائِبَةِ يُشْبِهُ الْمَوْجَ فِي تَخْلِيطِهِ الْعَمَلَ الْحَسَنَ وَتَخَلُّلِهِ فِيهِ وَهُوَ الْمَوْجُ الْأَوَّلُ. وَمَا يَرِدُ عَلَى ذَلِكَ مِنْ أَعْمَالِ الْكُفْرِ كَالذَّبْحِ لِلْأَصْنَامِ يُشْبِهُ الْمَوْجَ الْغَامِرَ الْآتِي عَلَى جَمِيعِ ذَلِكَ بِالتَّخَلُّلِ وَالْإِفْسَادِ وَهُوَ الْمَوْجُ الثَّانِي، وَمَا يَحُفُّ اعْتِقَادَهُ مِنَ الْحَيْرَةِ فِي تَمْيِيزِ الْحَسَنِ مِنَ الْعَبَثِ وَمِنَ الْقَبِيحِ يُشْبِهُ السَّحَابَ الَّذِي يَغْشَى مَا بَقِيَ فِي السَّمَاءِ مِنْ بَصِيصِ أَنْوَارِ النُّجُومِ، وَتَطَلُّبُهُ الِانْتِفَاعَ مِنْ عَمَلِهِ يُشْبِهُ إِخْرَاجَ الْمَاخِرِ يَدَهُ لِإِصْلَاحِ أَمْرِ سَفِينَتِهِ أَوْ تَنَاوُلِ مَا يَحْتَاجُهُ فَلَا يَرَى يَدَهُ بَلْهَ الشَّيْءَ الَّذِي يُرِيد تنَاوله.
Bu temsîlî anlatım, benzeyen heyetin cüzlerini benzetilen heyetin cüzleriyle ayrı ayrı eşleştirme (tefrîk) düşüncesine de elverişlidir: Sapıklıklar karanlıklara benzer. Kâfirin yakınlaşma kastıyla içine daldığı ameller denize benzer. Bahîre ve sâibe gibi [cahiliye adetleri kabilinden] bâtıl amellerden onun iyi işlerine karışan şeyler, iyi ameli bulandırıp içine girmesi yönüyle dalgaya benzer ki bu birinci dalgadır. Putlara kurban kesmek gibi bunların üzerine binen diğer küfür amelleri ise, hepsini kaplayıp delerek ifsat eden kuşatıcı dalgaya benzer ki bu da ikinci dalgadır. İyiyi abesten ve kötüden ayırt etme hususunda inancını kuşatan şaşkınlık ve tereddüt, gökte kalan cılız yıldız ışıklarını da örten buluta benzer. Kâfirin amelinden fayda elde etmeye çalışması ise, dalgaları yaran gemicinin gemisinin durumunu düzeltmek veya ihtiyaç duyduğu bir şeyi almak için elini uzatıp da bırakın almak istediği nesneyi, kendi elini bile görememesine benzer.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٤١]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 41]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٤١)
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ} “Görmedin mi ki, göklerde ve yerde olanlar ile kanat çırparak uçan kuşlar Allah’ı tesbih ederler? Her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir. Allah da onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.” (41)
أَعْقَبَ تَمْثِيلَ ضَلَالِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ وَكَيْفَ حَرَمَهُمُ اللَّهُ الْهُدَى فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ إِلَى قَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ [النُّور: ٣٩، ٤٠]
{وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ} “İnkâr edenlere gelince; onların amelleri ıssız çöllerdeki serap gibidir...” buyruğundan {وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ} “...Allah kime nûr vermemişse artık onun hiçbir nûru yoktur” [Nûr: 39-40] buyruğuna kadar dalalet ehlinin sapkınlığının ve Allah'ın onları hidayetten nasıl mahrum bıraktığının tasvir edilmesinin ardından;
بِطَلَبِ النَّظَرِ وَالِاعْتِبَارِ كَيْفَ هَدَى اللَّهُ تَعَالَى كَثِيرًا مِنْ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَى تَنْزِيهِ اللَّهِ الْمُقْتَضِي الْإِيمَانَ بِهِ وَحْدَهُ، وَبِمَا أَلْهَمَ الطَّيْرَ إِلَى أَصْوَاتِهَا الْمُعْرِبَةِ عَنْ بَهْجَتِهَا بِنِعْمَةِ وَجُودِهَا وَرِزْقِهَا النَّاشِئَيْنِ عَنْ إِمْدَادِ اللَّهِ إِيَّاهَا بِهِمَا فَكَانَتْ أَصْوَاتُهَا دَلَائِلَ حَالٍ عَلَى تَسْبِيحِ اللَّهِ وَتَنْزِيهِهِ عَنِ الشَّرِيكِ، فَأَصْوَاتُهَا تَسْبِيحٌ بِلِسَانِ الْحَالِ.
Yüce Allah'ın gökler ve yer ehlinden birçoğunu, yalnızca O'na imanı gerektiren Allah'ı tenzih etme bilincine nasıl eriştirdiğine; ayrıca Allah'ın kendilerine lütfetmesinden kaynaklanan varlık ve rızık nimetinden duydukları sevinci ifade eden sesleri kuşlara nasıl ilham ettiğine ibretle bakılması istenmiştir. Böylece kuşların sesleri, Allah'ı tesbih etmeye ve O'nu ortaktan tenzih etmeye hâl diliyle deliller olmuştur; zira onların sesleri hâl diliyle bir tesbihtir.
وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ وَمُنَاسَبَتُهُ مَا عَلِمْتَ.
Cümle, ibtidâî bir istînâftır ve [önceki ayetlerle] münasebeti bildiğin gibidir.
وَجُمْلَةُ: كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ اسْتِئْنَافٌ ثَانٍ وَهُوَ مِنْ تَمَامِ الْعِبْرَةِ إِذْ أَوْدَعَ اللَّهُ فِي جَمِيعِ أُولَئِكَ مَا بِهِ مُلَازَمَتُهُمْ لِمَا فُطِرُوا عَلَيْهِ مِنْ تَعْظِيمِ اللَّهِ وَتَنْزِيهِهِ.
{كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ} “Her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir” cümlesi ikinci bir istînâftır ve ibretin tamamlayıcısıdır; zira Allah, bunların hepsine Allah'ı tazim ve tenzih etmeye dair yaratılışlarında var olan fıtrata bağlı kalmalarını sağlayacak özellikleri yerleştirmiştir.
فَتَسْبِيحُ الْعُقَلَاءِ حَقِيقَةٌ، وَتَسْبِيحُ الطَّيْرِ مَجَازٌ مُرْسَلٌ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى التَّنْزِيهِ. وَفِيهِ اسْتِعْمَالُ لَفْظِ التَّسْبِيحِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ، وَلِذَلِكَ خُولِفَ بَيْنَهُمَا فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ فَعُبِّرَ بِالصَّلَاةِ وَالتَّسْبِيحِ مُرَاعَاةً لِاخْتِلَافِ حَالِ الْفَرِيقَيْنِ: فَرِيقُ الْعُقَلَاءِ. وَفَرِيقُ الطَّيْرِ وَإِنْ جَمَعَتْهُمَا كَلِمَةُ كُلٌّ فَأُطْلِقَ عَلَى تَسْبِيحِ الْعُقَلَاءِ اسْمُ الصَّلَاةِ لِأَنَّهُ تَسْبِيحٌ حَقِيقِيٌّ. فَالْمُرَادُ بِالصَّلَاةِ الدُّعَاءُ وَهُوَ مِنْ خَصَائِصِ الْعُقَلَاءِ، وَلَيْسَ فِي أَحْوَال الطير مَا يَسْتَقِيم إِطْلَاق الدُّعَاء
Akıl sahiplerinin tesbihi hakikattir; kuşların tesbihi ise tenzihe delalet etmesi bakımından mecâz-ı mürseldir. Burada tesbih lafzının hem hakikat hem de mecaz anlamında kullanılması söz konusudur. Bundan dolayı ikinci cümlede iki grubun durumu gözetilerek aralarında fark gözetilmiş ve "namaz/dua" ile "tesbih" ifadeleri kullanılmıştır: Akıl sahipleri grubu ve kuşlar grubu. Her ne kadar {كُلٌّ} kelimesi ikisini bir araya getirse de, akıl sahiplerinin tesbihine "salât" (dua/namaz) adı verilmiştir; çünkü bu hakiki bir tesbihtir. Salât ile kastedilen duadır ve dua akıl sahiplerine has bir durumdur. Kuşların halleri arasında ise dua kelimesini
عَلَيْهِ على وَجه الْمجَاز وأبقي لدلَالَة أصوات الطَّيْرِ اسْمُ التَّسْبِيحِ لِأَنَّهُ يُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى الدَّلَالَةِ بِالصَّوْتِ بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ وَذَلِكَ عَلَى التَّوْزِيعِ وَلَوْلَا إِرَادَةُ ذَلِكَ لَقِيلَ: كُلٌّ قَدْ عَلِمَ تَسْبِيحَهُ، أَوْ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صِلَاتَهُ.
mecazen de olsa ona yüklemeyi uygun kılacak bir şey yoktur. Kuşların seslerinin delaleti için ise "tesbih" ismi bırakılmıştır; zira ıtlak alakasıyla sesle delalet etmeye mecazen tesbih denir ve bu tevzi (paylaştırma) esasına göredir. Eğer bu kastedilmemiş olsaydı, {كُلٌّ قَدْ عَلِمَ تَسْبِيحَهُ} yahut {كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ} denilirdi.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ للنبيء ﷺ. وَالْمُرَادُ مَنْ يَبْلُغُ إِلَيْهِ، أَوِ الْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ فَيَعُمُّ كُلَّ مُخَاطَبٍ كَمَا هُوَ الشَّأْنُ فِي أَمْثَالِهِ.
{أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi” buyruğundaki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; kastedilen ise bu hitabın ulaştığı kimsedir. Yahut hitap muayyen olmayan birine yöneliktir ve bu tür ifadelerde olduğu gibi her muhatabı kapsar.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنِ التَّعْجِيبِ مِنْ حَالِ فَرِيقِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ هُمْ مِنْ أَصْحَابِ الْعُقُولِ وَمَعَ ذَلِكَ قَدْ حُرِمُوا الْهُدَى لَمَّا لَمْ يَجْعَلْهُ اللَّهُ فِيهِمْ. وَقَدْ جَعَلَ الْهُدَى فِي الْعَجْمَاوَاتِ إِذْ جَبَلَهَا عَلَى إِدْرَاكِ أَثَرِ نِعْمَةِ الْوُجُودِ وَالرِّزْقِ. وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
İstifham (soru), akıl sahibi oldukları halde Allah kendilerine hidayet nasip etmediği için hidayetten mahrum kalan müşrikler topluluğunun durumuna hayret bildirmekten kinaye olarak kullanılmıştır. Oysa Allah, varlık ve rızık nimetinin eserini idrak edecek fıtratta yaratmak suretiyle dilsiz hayvanlara bu hidayeti vermiştir. Bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğu anlamındadır:
إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا [الْفرْقَان: ٤٤] .
{إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا} “Onlar ancak hayvanlar gibidirler, hatta yolca daha da sapıktırlar” [Furkân: 44].
وَالصَّافَّاتُ مِنْ صِفَاتِ الطَّيْرِ يُرَادُ بِهِ صَفُّهُنَّ أَجْنِحَتَهُنَّ فِي الْهَوَاءِ حِينَ الطَّيَرَانِ.
es-Sâffât (صَافَّات), kuşların sıfatlarındandır; bununla uçuş sırasında kanatlarını havada sıra halinde açıp düz tutmaları kastedilir.
وَتَخْصِيصُ الطَّيْرِ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ الْمَخْلُوقَاتِ لِلْمُقَابَلَةِ بَيْنَ مَخْلُوقَاتِ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ بِذِكْرِ مَخْلُوقَاتٍ فِي الْجَوِّ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلِذَلِكَ قُيِّدَتْ بِ صَافَّاتٍ.
Yaratılmışlar arasından kuşların özel olarak zikredilmesi, yer ve gök yaratıkları arasında bir mukabele (karşılaştırma) kurarak yer ile gök arasındaki boşlukta yer alan varlıkları anmak içindir; bu yüzden {صَافَّاتٍ} kaydıyla kayıtlanmıştır.
وَفِعْلُ عَلِمَ مُرَادٌ بِهِ الْمَعْرِفَةُ لِظُهُورِ الْفَرْقِ بَيْنَ عِلْمِ الْعُقَلَاءِ بِصَلَاتِهِمْ وَعِلْمِ الطَّيْرِ بِتَسْبِيحِهَا فَإِنَّ الثَّانِي مُجَرَّدُ شُعُورٍ وَقَصْدٌ لِلْعَمَلِ.
{عَلِمَ} fiili ile marifet kastedilmiştir; zira akıl sahiplerinin dualarını/namazlarını bilmesi ile kuşların tesbihlerini bilmesi arasındaki fark açıktır; çünkü ikincisi sadece bir hissetme ve fiile yönelmedir.
وَضَمَائِرُ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ رَاجِعَةٌ إِلَى كُلٌّ لَا مَحَالَةَ.
{عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ} ifadelerindeki zamirler şüphesiz {كُلٌّ} kelimesine dönmektedir.
وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِهَا التَّوْزِيعَ عَلَى مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرِ مِنْ جِهَةٍ وَعَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ مِنْ جِهَةٍ لَوَقَعَ ضَمِيرُ فَصْلٍ بَعْدَ عَلِمَ فَلَكَانَ رَاجِعًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
Şayet bunlarla bir yandan göklerde, yerde olanlar ve kuşlara, diğer yandan da lafza-i celâle bir tevzi (paylaştırma) kastedilmiş olsaydı, {عَلِمَ} fiilinden sonra bir zamîr-i fasl gelir ve bu da Yüce Allah'a dönerdi.
وَالرُّؤْيَةُ هُنَا بَصَرِيَّةٌ لِأَنَّ تَسْبِيحَ الْعُقَلَاءِ مَشَاهَدٌ لِكُلِّ ذِي بَصَرٍ، وَتَسْبِيحَ الطَّيْرِ مَشَاهِدٌ بِاعْتِبَارِ مُسَمَّاهُ فَمَا عَلَى النَّاظِرِ إِلَّا أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ ذَلِكَ الْمُسَمَّى جَدِيرٌ بِاسْمِ التَّسْبِيحِ.
Buradaki görme (rü'yet) gözle görmedir (basarîdir); zira akıl sahiplerinin tesbihi her basiret/göz sahibi tarafından müşâhede edilir, kuşların tesbihi ise isimlendirilen fiil itibarıyla müşâhede edilir; bakan kimseye düşen sadece bu fiilin tesbih ismini almaya lâyık olduğunu bilmektir.
وَعَلَى هَذَا الِاعْتِبَارِ كَانَ الِاسْتِفْهَامُ الْإِنْكَارِيُّ مَكِينَ الْوَقْعِ.
Bu değerlendirmeye göre inkârî istifham tam ve güçlü bir tesir kazanır.
وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ: إِنْ جُمْلَةَ أَلَمْ تَرَ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْأَمْثَالِ فِي كَلَامِ الْبُلَغَاءِ فَلَا الْتِفَاتَ فِيهَا إِلَى مَعْنَى الرُّؤْيَةِ.
Dilersen şöyle de diyebilirsin: {أَلَمْ تَرَ} cümlesi belagat ehlinin kelamında darb-ı meseller gibi cereyan eder; dolayısıyla onda bizzat görme anlamına iltifat edilmez.