وَقِيلَ: الرُّؤْيَةُ هُنَا قَلْبِيَّةٌ. وَأَغْنَى الْمَصْدَرُ عَنِ الْمَفْعُولَيْنِ.
Denildi ki: Buradaki rü'yet kalbîdir (bilgi/anlama anlamındadır) ve masdar [müevvel], iki mef'ûlün yerine geçmiştir.
وَجُمْلَةُ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ تَذْيِيلٌ وَهُوَ إِعْلَامٌ بِسَعَةِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى الشَّامِلِ لِلتَّسْبِيحِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْأَحْوَالِ.
{وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ} “Allah da onların yaptıklarını hakkıyla bilendir” cümlesi bir tezyîldir; Yüce Allah'ın tesbihi ve diğer halleri kuşatan ilminin genişliğini bildirmektedir.
وَالْإِتْيَانُ بِضَمِيرِ جَمْعِ الْعُقَلَاءِ تَغْلِيبٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٣] وَقَوْلِهِ: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فِي سُورَة الْأَنْعَام [٦] .
Akıl sahiplerinin çoğul zamirinin getirilmesi tağlîb (çoğunluğa veya üstün olana göre ifade etme) kuralı gereğidir. Bu durum, Bakara sûresinde [243] geçen {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ} “Yurtlarından çıkanları görmedin mi?” buyruğunda ve En'âm sûresinde [6] geçen {أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ} “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?” buyruğunda geçmişti.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٤٢]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 42]
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ
{وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır; dönüş de yalnızca Allah'adır.”
(٤٢)
(42)
تَحْقِيقٌ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ السَّابِقُ مِنْ إِعْطَائِهِ الْهُدَى للعجماوات فِي شؤونه وَحِرْمَانِهِ إِيَّاهُ فَرِيقًا مِنَ الْعُقَلَاءِ فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ جَارِيًا عَلَى حَسَبِ الِاسْتِحْقَاقِ لَكَانَ هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الطَّيْرِ فِي شَأْنِهِمْ.
Önceki sözün delalet ettiği, dilsiz hayvanlara kendi işlerinde hidayet verilmesi ve akıl sahiplerinden bir kısmının bundan mahrum bırakılması hususunun teyididir. Şayet bu durum hak edişe göre cereyan etseydi, bu kimseler kendi işlerinde kuşlardan daha doğru yolda olurlardı.
وَتَقْدِيمُ الْمَعْمُولَيْنِ لِلِاخْتِصَاصِ، أَيْ أَنَّ التَّصَرُّفَ فِي الْعَوَالِمِ لِلَّهِ لَا لِغَيْرِهِ.
İki ma'mûlün öne alınması ihtisas (yalnızca O'na ait kılma) içindir; yani âlemlerdeki tasarruf başkasına değil, sadece Allah'a aittir.
وَفِي هَذَا انْتِقَالٌ إِلَى دَلَالَةِ أَحْوَالِ الْمَوْجُودَاتِ عَلَى تَفَرُّدِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْخَلْقِ وَلِذَلِكَ أعقب بقوله:
Bunda, varlıkların hallerinin Yüce Allah'ın yaratmada tek olduğuna delalet etmesine bir geçiş vardır; nitekim bunun ardından şöyle buyrulmuştur:
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٤٣]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 43]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ (٤٣)
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ} “Görmedin mi ki Allah, bulutları sevk eder, sonra onları bir araya getirip kaynaştırır, sonra da onları üst üste yığar. Artık yağmurun onların arasından çıktığını görürsün. Gökten, oradaki dağlar [gibi bulutlar]dan dolu indirir de onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de onu uzaklaştırır. Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverir.” (43)
أَعْقَبَ الدَّلَالَةَ عَلَى إِعْطَاءِ الْهُدَى فِي قَوَانِينِ الْإِلْهَامِ فِي الْعَجْمَاوَاتِ بِالدَّلَالَةِ عَلَى خَلْقِ الْخَصَائِصِ فِي الْجَمَادِ بِحَيْثُ تَسِيرُ عَلَى السَّيْرِ الَّذِي قَدَّرَهُ اللَّهُ لَهَا سَيْرًا لَا يَتَغَيَّرُ، فَهِيَ بِذَلِكَ أَهْدَى مِنْ فَرِيقِ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ لَهُمْ عُقُولٌ وَحَوَاسٌّ لَا يَهْتَدُونَ بِهَا إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَالنَّظَرِ فِي أَدِلَّتِهَا، وَفِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى عِظَمِ الْقُدْرَةِ وَسَعَةِ الْعِلْمِ وَوَحْدَانِيَّةِ التَّصَرُّفِ.
Dilsiz hayvanlardaki ilham kanunlarında hidayet verilmesine dair delilin ardından, cansız varlıklarda (cemâdâtta) özelliklerin yaratılmasına, öyle ki Allah'ın kendileri için takdir ettiği seyir üzere değişmeksizin akıp gitmelerine dair delil getirilmiştir. Bu bakımdan cansız varlıklar; akılları ve duyuları olduğu halde bunlarla Yüce Allah'ı tanımaya ve O'nun delillerini tefekküre ulaşamayan kâfirler grubundan daha hidayet üzeredir. Bunda kudretin azametine, ilmin genişliğine ve tasarrufun birliğine delalet vardır.
وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ بِنِظَامِ بَعْضِ حَوَادِثِ الْجَوِّ حَتَّى آلَ إِلَى قَوْلِهِ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ.
Bu, {فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ} “...onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de onu uzaklaştırır” buyruğuna varıncaya kadar bazı atmosfer olaylarının nizamıyla delil getirmedir.
وَقَدْ حَصَلَ مِنْ هَذَا حُسْنُ التَّخَلُّصِ لِلِانْتِقَالِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى عِظَمِ الْقُدْرَةِ وَسُمُوِّ الْحِكْمَةِ وَسَعَةِ الْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ.
Bundan, kudretin azametine, hikmetin yüceliğine ve ilahî ilmin genişliğine delil getirmeye geçiş için güzel bir hüsn-i tehallus (akıcı bir geçiş sanatı) meydana gelmiştir.
ويُزْجِي: يَسُوقُ. يُقَالُ: أَزْجَى الْإِبِلَ إِزْجَاءً.
*Yüzcî* (يُزْجِي), sürer/sevk eder demektir. Şöyle denir: *Ezce'l-ibile izcâen* (أَزْجَى الْإِبِلَ إِزْجَاءً / develeri sevk etti/sürdü).
وَأُطْلِقَ الْإِزْجَاءُ عَلَى دُنُوِّ بَعْضِ السَّحَابِ مِنْ بَعْضٍ بِتَقْدِيرِ اللَّهِ تَعَالَى الشَّبِيهِ بِالسَّوْقِ حَتَّى يَصِيرَ سَحَابًا كَثِيفًا، فَانْضِمَامُ بَعْضِ السَّحَابِ إِلَى بَعْضٍ عَبَّرَ عَنْهُ بِالتَّأْلِيفِ بَيْنَ أَجْزَائِهِ
*İzcâ* (إِزْجَاء) ifadesi, Yüce Allah'ın takdiriyle bulutların birbiri ardınca sürülmeye benzer şekilde yaklaşarak yoğun bir bulut haline gelmesi için kullanılmıştır. Bulutların birbirine katılıp birleşmesi ise kısımlarının birbiriyle kaynaştırılması (te'lîf) olarak ifade edilmiştir;
بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ إِلَخْ.
Nitekim Yüce Allah: {ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ} “...sonra onları bir araya getirip kaynaştırır...” ilh. buyurmuştur.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى السَّحَابِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] فِي قَوْلِهِ: وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ وَفِي أَوَّلِ سُورَةِ الرَّعْدِ [١٢] .
Bulut (sehâb) kelimesine dair açıklama Bakara sûresinde [164] {وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ} “...emre amade kılınmış bulutlarda...” buyruğunda ve Ra'd sûresinin başında [12] geçmişti.
وَدَخَلَتْ (بَيْنَ) عَلَى ضَمِيرِ السَّحَابِ لِأَنَّ السَّحَابَ ذُو أَجْزَاءٍ كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
*Beyne* (بَيْنَ) lafzı bulutun zamirine dahil olmuştur; zira bulut parçalara sahiptir. Nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
بَيْنَ الدَّخُولِ فَحَوْمَلِ أَيْ يُؤَلِّفُ بَيْنَ السَّحَابَاتِ مِنْهُ.
*Beyne'd-Dahûli fe-Havmeli* (بَيْنَ الدَّخُولِ فَحَوْمَلِ / Dahûl ile Havmel arasında). Yani ondan olan bulut parçalarını birbiriyle kaynaştırır.
وَالرُّكَامُ: مُشْتَقٌّ مِنَ الرَّكْمِ. وَالرَّكْمُ: الْجَمْعُ وَالضَّمُّ. وَوَزْنُ فُعَالٍ وَفُعَالَةٍ يَدُلُّ عَلَى مَعْنَى الْمَفْعُولِ. فَالرُّكَامُ بِمَعْنَى الْمَرْكُومِ كَمَا جَاءَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ فِي سُورَةِ الطُّورِ [٤٤] .
*Rukâm* (رُكَام), *rakm* (رَكْم) kökünden türemiştir. *Rakm* ise toplamak ve birleştirmektir. *Fu‘âl* (فُعَال) ve *fu‘âlet* (فُعَالَة) vezni mef'ûl (edilgen) anlamına delalet eder. Dolayısıyla *rukâm*, Tûr sûresinde [44] geçen {وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ} “Gökten düşen bir kütle görseler: 'Üst üste yığılmış bir buluttur' derler” buyruğunda olduğu gibi *merkûm* (üst üste yığılmış) anlamındadır.
فَإِذَا تَرَاكَمَ السَّحَابُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ حَدَثَ فِيهِ مَا يُسَمَّى فِي عِلْمِ حَوَادِثِ الْجَوِّ بِالسِّيَالِ الْكَهْرَبَائِيِّ وَهُوَ الْبَرْقُ. فَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: هُوَ الْوَدْقُ. وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْوَدْقَ هُوَ الْمَطَرُ، وَهُوَ الَّذِي اقْتَصَرَتْ عَلَيْهِ دَوَاوِينُ اللُّغَةِ، وَالْمَطَرُ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِ السَّحَابِ.
Bulutlar birbiri üstüne yığıldığında, meteoroloji ilminde elektrik akımı denen şey, yani şimşek meydana gelir. Bazı müfessirler: “*Vedk* (وَدْق) işte budur” demişlerdir. Müfessirlerin çoğunluğuna göre ise *vedk* yağmurdur ki lügat kitaplarının üzerinde durduğu anlam da sadece budur. Yağmur ise bulutların arasından çıkar.
وَالْخِلَالُ: الْفُتُوقُ، جَمْعُ خَلَلٍ كَجَبَلٍ وَجِبَالٍ. وَتَقَدَّمَ خِلالَ الدِّيارِ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٥] .
*Hilâl* (خِلَال), yarıklar ve aralıklar demektir; *cebel* (جَبَل) ve *cibâl* (جِبَال) gibi, *halel* (خَلَل) kelimesinin çoğuludur. {خِلالَ الدِّيارِ} ifadesi İsrâ sûresinde [5] geçmişti.
وَمَعْنَى يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ يُسْقِطُ مِنْ عُلُوٍّ إِلَى سُفْلٍ، أَيْ يُنَزِّلُ مِنْ جَوِّ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ. وَالسَّمَاءُ: الْجَوُّ الَّذِي فَوْقَ جِهَة من الْأَرْضِ.
{يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ} ifadesinin anlamı; yukarıdan aşağıya doğru düşürür, yani gök boşluğundan yeryüzüne indirir demektir. Semâ ise yeryüzünün bir bölgesinin üstündeki atmosferdir/göktür.
وَقَوْلُهُ: مِنْ جِبالٍ بَدَلٌ مِنَ السَّماءِ بِإِعَادَةِ حَرْفِ الْجَرِّ الْعَامِلِ فِي الْمُبْدَلِ مِنْهُ وَهُوَ بَدَلُ بَعْضٍ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْجِبَالِ سَحَابٌ أَمْثَالُ الْجِبَالِ.
{مِنْ جِبالٍ} ifadesi, mübdelün minhe (kendisinden bedel yapılana) etki eden harf-i cerin tekrarlanmasıyla {مِنَ السَّماءِ} ifadesinden bedeldir; bu bir bedel-i ba'zdır (parça bedeli). Çünkü dağlar ile kastedilen, dağlar gibi [büyük] bulutlardır.
وَإِطْلَاقُ الْجِبَالِ فِي تَشْبِيهِ الْكَثْرَةِ مَعْرُوفٌ. يُقَالُ: فُلَانٌ جَبَلُ عِلْمٍ، وَطَوْدُ عِلْمٍ.
Çokluğu benzetmede dağlar lafzının kullanılması bilinen bir durumdur. Nitekim: “Filan kişi bir ilim dağıdır, bir ilim kütlesidir” denir.
وَفِي حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ مِنْ طَرِيقِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: «لَوْ كَانَ لِي مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَبَا لَسَرَّنِي أَنْ لَا تَمُرَّ عَلَيَّ ثَلَاثُ لَيَالٍ وَعِنْدِي مِنْهُ شَيْءٌ إِلَّا شَيْئًا أَرْصُدُهُ لِدَيْنٍ»
Buhârî'nin hadisinde Ebû Hüreyre yoluyla rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Uhud [dağı] kadar altınım olsaydı, bir borç için ayırdığım hariç, üzerimden üç gece geçtiğinde yanımda ondan bir şey kalmaması beni sevindirirdi.»
أَيْ مَا كَانَ يَسُرُّنِي، فَالْكَلَامُ بِمَعْنَى النَّفْيِ، أَيْ لَمَا سَرَّنِي. أَوْ لَمَا كَانَ سَرَّنِي إِلَخْ.
Yani [yanımda bir şey kalması] beni sevindirmezdi. Söz olumsuzluk anlamındadır; yani beni kesinlikle sevindirmezdi veya beni asla sevindirecek değildi demektir.
وَحَرْفُ مِنْ الْأَوَّلِ لِلِابْتِدَاءِ ومِنْ الثَّانِي كَذَلِكَ ومِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْ بَرَدٍ مَزِيدَةٌ فِي الْإِثْبَاتِ عَلَى رَأْيِ الَّذِينَ جَوَّزُوا زِيَادَةَ مِنْ فِي الْإِثْبَاتِ. أَوْ تَكُونُ مِنْ اسْمًا
Birinci *min* (مِنْ) harfi ibtidâ (başlangıç) içindir, ikincisi de öyledir. {مِنْ بَرَدٍ} buyruğundaki *min* ise olumlu cümlede *min* harfinin zâid olabileceğini kabul edenlerin görüşüne göre olumlu cümlede zâiddir (fazlalıktır). Yahut *min*,
بِمَعْنَى بَعْضٍ.
*ba'z* (bir kısım) anlamında bir isimdir.
وَمَفْعُولُ يُنَزِّلُ مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فِيها مِنْ بَرَدٍ وَالتَّقْدِيرُ: يُنَزِّلُ بَرَدًا.
{يُنَزِّلُ} fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; {فِيها مِنْ بَرَدٍ} buyruğu ona delalet etmektedir. Takdiri: {يُنَزِّلُ بَرَدًا} (Dolu indirir) şeklindedir.
وَوُقُوعُ مِنْ زَائِدَةً لِقَصْدِ مُشَاكَلَةِ قَوْلِهِ: مِنْ جِبالٍ.
*Min* harfinin zâid olarak gelmesi, {مِنْ جِبالٍ} buyruğuna müşâkele (ifade uyumu) sağlamak maksadıyladır.
وَقَوْلُهُ: فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ جَعَلَ نُزُولَ الْبَرْدِ إِصَابَةً لِأَنَّ الْإِصَابَةَ إِذَا أُطْلِقَتْ فِي كَلَامِهِمْ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهَا حُلُولٌ مَكْرُوهٌ. وَمِنْ ذَلِكَ سُمِّيَتِ الْمُصِيبَةُ الْحَادِثَةُ الْمَكْرُوهَةُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ [التَّوْبَة: ٥٠] فَلِأَنَّ قَوْلَهُ: حَسَنَةٌ قَرِينَةٌ عَلَى إِطْلَاقِ الْإِصَابَةِ عَلَى مُطْلَقِ الْحُدُوثِ إِمَّا مَجَازًا مُرْسَلًا وَإِمَّا مُشْتَرَكًا لَفْظِيًّا أَوْ مُشْتَرَكًا مَعْنَوِيًّا فَإِنَّ (أَصَابَ) مُشْتَقٌّ مِنَ الصَّوْبِ وَهُوَ النُّزُولُ وَمِنْهُ صَوْبُ الْمَطَرِ، فَجَعَلَ نُزُولَ الْبَرَدِ إِصَابَةً لِأَنَّهُ يُفْسِدُ الزَّرْعَ وَالثَّمَرَةَ، فَضَمِيرُ بِهِ لِلْبَرْدِ.
{فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ} buyruğunda dolunun inişi isabet olarak nitelenmiştir; çünkü isabet kelimesi Arapların kelamında mutlak kullanıldığında hoş olmayan bir durumun başa gelmesini ifade eder. Nitekim başa gelen hoş olmayan hadiseye bu sebeple musibet denilmiştir. Yüce Allah'ın: {إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ} “Sana bir iyilik dokunsa bu onları üzer” [Tevbe 50] buyruğuna gelince, oradaki {حَسَنَةٌ} (iyilik) kelimesi, isabet lafzının gerek mecâz-ı mürsel, gerek lafzî müşterek veya mânevî müşterek yoluyla mutlak meydana gelme anlamında kullanıldığına bir karinedir. Zira *esâbe* (أَصَابَ) kelimesi inmek anlamına gelen *savb* (الصَّوْب) kökünden türemiştir; nitekim yağmurun inişine *savbu'l-matar* denir. Dolunun inişi de ekinleri ve meyveleri bozup telef ettiği için isabet olarak nitelenmiştir. {بِهِ} ifadesindeki zamir doluya aittir.
وَجُمْلَةُ: يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ وَصْفٌ لِ سَحاباً. وَضَمِيرُ بَرْقِهِ عَائِدٌ إِلَى سَحاباً. وَفَائِدَةُ هَذِهِ الصِّفَةِ تَنْبِيهُ الْعُقُولِ إِلَى التَّدَبُّرِ فِي هَذِهِ التَّغَيُّرَاتِ إِذْ كَانَ شُعُورُ النَّاسِ بِحُدُوثِ الْبَرْقِ أَوْضَحَ وَأَكْثَرَ مِنْ شُعُورِهِمْ بِتَكَوُّنِ السَّحَابِ وَتَرَاكُمِهِ وَنُزُولِ الْمَطَرِ وَالْبَرَدِ، إِذْ قَدْ يَغْفَلُ النَّاسُ عَنْ ذَلِكَ لِكَثْرَةِ حُدُوثِهِ وَتَعَوُّدِهِمْ بِهِ بِخِلَافِ اشْتِدَادِ الْبَرْقِ فَإِنَّهُ لَا يَخْلُو أَحَدٌ مِنْ أَنْ يَكُونَ قَدْ عَرَضَ لَهُ مَرَّاتٍ، فَإِنَّ أَصْحَابَ الْأَبْصَارِ الَّتِي حَرَّكَهَا خَفْقُ الْبَرْقِ يَتَذَكَّرُونَ تِلْكَ الْحَالَةَ الْعَجِيبَةَ الدَّالَّةَ عَلَى الْقُدْرَةِ. وَلِهَذِهِ النُّكْتَةِ خُصِّصَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ مِنْ أَحْوَالِ الْبَرْقِ بِالذِّكْرِ.
{يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ} cümlesi {سَحاباً} kelimesinin sıfatıdır. {بَرْقِهِ} ifadesindeki zamir {سَحاباً} kelimesine dönmektedir. Bu sıfatın faydası, akılları bu değişimleri tefekküre sevk etmektir. Zira insanların şimşeğin çakışını hissetmeleri; bulutun oluşumu, kümelenmesi, yağmurun ve dolunun inişini hissetmelerinden daha açık ve daha fazladır. Çünkü insanlar çok meydana gelmesi ve alışkın olmaları sebebiyle bunlardan gaflete düşebilirler; fakat şimşeğin şiddeti böyle değildir, hiç kimse bununla defalarca karşılaşmamış olamaz. Şimşeğin parıltısıyla gözleri kamaşan kimseler, kudrete delalet eden bu harikulade durumu hatırlarlar. İşte bu ince nükte sebebiyle şimşeğin halleri arasından özellikle bu durum zikredilmiştir.
وَالسَّنَا مَقْصُورًا: ضَوْءُ الْبَرْقِ وَضَوْءُ النَّارِ. وَأَمَّا السَّنَاءُ الْمَمْدُودُ فَهُوَ الرِّفْعَةُ. قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ فِي أَبْيَاتٍ لَهُ فِي مُتَشَابِهِ الْمَقْصُورِ وَالْمَمْدُودِ:
Maksûr olarak *es-senâ* (السَّنَا): Şimşeğin ışığı ve ateşin aydınlığı demektir. Memdûd olan *es-senâ'* (السَّنَاء) ise yücelik anlamına gelir. İbn Düreyd, maksûr ve memdûd kelimelerin benzerliğine dair beyitlerinde şöyle demiştir:
زَالَ السنا عَن ناظري ... هـ وَزَالَ عَنْ شَرَفِ السَّنَاءِ
Gözümden ışık kayboldu... ve o şerefli yücelikten de uzaklaştı.
وَلَامُ التَّعْرِيفِ فِي بِالْأَبْصارِ لَامُ الْحَقِيقَةِ. وَقَوْلُهُ: يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ هُوَ كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٠] يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ سِوَى أَنْ هَذِهِ الْآيَةَ زِيدَ فِيهَا لَفَظُ سَنا لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَارِدَةٌ فِي مَقَامِ الِاعْتِبَارِ بِتَكْوِينِ السَّحَابِ وَإِنْزَالِ الْغَيْثِ فَكَانَ الْمَقَامُ مُقْتَضِيًا لِلتَّنْوِيهِ بِهَذَا الْبَرْقِ وَشِدَّةِ ضِيَائِهِ حَتَّى يَكُونَ الِاعْتِبَارُ بِأَمْرَيْنِ:
{بِالْأَبْصارِ} ifadesindeki belirlilik takısı (lâm-ı tarif) hakikat lâmıdır. {يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ} buyruğu, Bakara sûresindeki [20] {يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ} “O şimşek neredeyse gözlerini kapıverecek” buyruğu gibidir; şu farkla ki bu ayette {سَنا} lafzı ziyade kılınmıştır. Çünkü bu ayet, bulutun yaratılması ve yağmurun indirilmesinden ibret alma makamında vârid olmuştur; dolayısıyla makam, bu şimşeğin ve ışığının şiddetinin büyüklüğüne dikkat çekmeyi gerektiriyordu ki iki husustan ibret alınmış olsun:
بِتَكْوِينِ الْبَرْقِ فِي السَّحَابِ. وَبِقُوَّةِ ضِيَائِهِ حَتَّى يَكَادَ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ. وَآيَةُ الْبَقَرَةِ وَارِدَةٌ فِي مَقَامِ التَّهْدِيدِ وَالتَّشْوِيهِ لِحَالِهِمْ حِينَ كَانُوا مُظْهِرِينَ الْإِسْلَامَ وَمُنْطَوِينَ عَلَى الْكُفْرِ وَالْجُحُودِ فَكَانَتْ حَالُهُمْ كَحَالَةِ الْغَيْثِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى صَوَاعِقَ وَرَعْدٍ وَبَرْقٍ فَظَاهِرُهُ مَنْفَعَةٌ وَفِي بَاطِنِهِ
Şimşeğin bulutta meydana gelişinden ve neredeyse gözleri alıp götürecek derecedeki ışığının kuvvetinden. Bakara ayeti ise, müslüman görünüp içlerinde küfür ve inkârı sakladıkları sırada onların durumunu kınama ve çirkin gösterme makamında vârid olmuştur; dolayısıyla onların hali, yıldırımlar, gök gürültüsü ve şimşek içeren yağmurun haline benzemekteydi ki zahirinde menfaat varken batınında
قَوَارِعُ وَمَصَائِبُ.
felaketler ve musibetler vardı.
وَمِنْ أَجْلِ اخْتِلَافِ الْمَقَامَيْنِ وُضِعَ التَّعْبِيرُ هُنَا بِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ وَهُنَالِكَ بِقَوْلِهِ:
İki makamın farklı oluşundan ötürü burada {يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ} ifadesi kullanılmış, orada ise:
يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ لِأَنَّ فِي الْخَطْفِ مِنْ مَعْنَى النِّكَايَةِ بِهِمْ وَالتَّسَلُّطِ عَلَيْهِمْ مَا لَيْسَ فِي يَذْهَبُ إِذْ هُوَ مُجَرَّدُ الِاسْتِلَابِ.
{يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ} buyrulmuştur. Çünkü kapıp almakta (hahtf), *yezhebü* (يَذْهَبُ) lafzında bulunmayan bir zarar verme ve üzerlerinde tahakküm kurma anlamı vardır; zira *yezhebü* sadece çekip almaktan ibarettir.
وَأَمَّا التَّعْبِير هُنَا بِالْأَبْصارِ مُعَرَّفًا بِاللَّامِ فَلِأَنَّ الْمَقْصُودَ أَنَّ الْبَرْقَ مُقَارِبٌ أَنْ يُزِيلَ طَائِفَةً مِنْ جِنْسِ الْأَبْصَارِ إِذِ اللَّامُ هُنَا لَامُ الْحَقِيقَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ [يُوسُف:
Burada {بِالْأَبْصارِ} ifadesinin lâm-ı tarif ile marife getirilmesine gelince; zira kastedilen, şimşeğin göz cinsinden bir topluluğun gözlerini neredeyse yok edecek olmasıdır. Çünkü buradaki lâm, Yûsuf sûresindeki {أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ} “onu kurdun yemesinden” [Yûsuf 13] buyruğunda ve
١٣] وَقَوْلُهُمْ: ادْخُلِ السُّوقَ، لِأَنَّ الْحُكْمَ عَلَى حَالَةِ الْبَرْقِ الشَّدِيدِ مِنْ حَيْثُ هِيَ. بِخِلَافِ آيَةِ الْبَقَرَةِ فَإِنَّهَا فِي مَقَامِ التَّوْبِيخِ لَهُمْ بِأَنَّ مَا شَأْنُهُ أَنْ يَنْتَفِعَ النَّاسُ بِهِ قَدْ أَشْرَفَ عَلَى الضُّرِّ بِهِمْ فَلِذَلِكَ ذَكَرَ لَفْظَ أَبْصَارٍ مُضَافًا إِلَى ضَمِيرِهِمْ مَعَ مَا فِي هَذَا التَّخَالُفِ مَنْ تَفْنَيْنِ الْكَلَامِ الْوَاحِدِ عَلَى أَفَانِينَ مُخْتَلِفَةٍ حَتَّى لَا يَكُونَ الْكَلَامُ مُعَادًا وَإِنْ كَانَ الْمَعْنَى مُتَّحِدًا وَلَا تَجِدُ حَقَّ الْإِيجَازِ فَائِتًا فَإِنَّ هَذَيْنِ الْكَلَامَيْنِ فِي حَدِّ التَّسَاوِي فِي الْحُرُوف وَالنُّطْقِ. وَهَكَذَا نَرَى بَلَاغَةَ الْقُرْآنِ وَإِعْجَازَهُ وَحَلَاوَةَ نَظْمِهِ.
Arapların: “Çarşıya gir” sözünde olduğu gibi cinsin hakikati içindir. Zira hüküm, bizatihi şiddetli şimşeğin durumu üzerinedir. Bakara ayeti ise bunun aksinedir; çünkü o, insanların faydalanacağı bir şeyin neredeyse onlara zarar verecek duruma geldiğini belirterek onları azarlama makamındadır. Bu yüzden *ebsâr* lafzını onların zamirine izafe ederek zikretmiştir. Bununla birlikte bu üslup farklılığında, mana bir olsa dahi sözün tekrara düşmemesi için aynı sözün farklı üsluplarla ifade edilmesi sanatı vardır; üstelik icaz hakkının kaçırılmadığını da görürsün, zira bu iki ifade harf ve telaffuz bakımından birbirine eşittir. İşte Kur'an'ın belagâtini, icazını ve nazmının tatlılığını böyle görürüz.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَذْهَبُ بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ وَفَتْحِ الْهَاءِ، فَالْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ، أَيْ يُذْهِبُ الْأَبْصَارَ. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ وَحْدَهُ بِضَمِّ التَّحْتِيَّةِ وَكَسْرِ الْهَاءِ فَتَكُونُ الْبَاءُ مَزِيدَةً لِتَأْكِيدِ اللُّصُوقِ مثل وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] .
Cumhur {يَذْهَبُ} lafzını baştaki harfi ve hâ harfini fetha ile okumuştur; bu durumda bâ harfi ta'diye (geçişlilik) içindir, yani gözleri giderir demektir. Ebû Ca'fer ise tek başına baştaki harfi damme ve hâ harfini kesra ile [yüzhibü] okumuştur; bu durumda bâ harfi, Mâide sûresindeki [6] {وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ} “Başlarınızı meshedin” buyruğunda olduğu gibi bitiştirmeyi tekit etmek için zâiddir.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٤٤]
[NÛR SÛRESİ (24): ÂYET 44]
يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ
{يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ} “Allah gece ile gündüzü birbirine çevirir. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için elbette bir ibret vardır.”
(٤٤)
(44)
التَّقْلِيبُ تَغْيِيرُ هَيْئَةٍ إِلَى ضِدِّهَا وَمِنْهُ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها [الْكَهْف:
*Taklîb* (تَقْلِيب), bir şekli zıddına dönüştürmektir. Kehf sûresindeki: {فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها} “Bunun üzerine oraya harcadıklarına karşı ellerini ovuşturup dövünmeye başladı” [Kehf 42] ifadesi de bu köktendir;
٤٢] أَيْ يُدِيرُ كَفَّيْهِ مِنْ ظَاهِرٍ إِلَى بَاطِنٍ، فَتَقْلِيبُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ تَغْيِيرُ الْأُفُقِ مِنْ حَالَةِ اللَّيْلِ إِلَى حَالَةِ الضِّيَاءِ وَمِنْ حَالَةِ النَّهَارِ إِلَى حَالَةِ الظَّلَامِ، فَالْمُقَلَّبُ هُوَ الْجَوُّ بِمَا يَخْتَلِفُ عَلَيْهِ مِنَ الْأَعْرَاضِ وَلَكِنْ لَمَّا كَانَتْ حَالَةُ ظُلْمَةِ الْجَوِّ تُسَمَّى لَيْلًا وَحَالَةُ نُورِهِ تُسَمَّى نَهَارًا عَبَّرَ عَنِ الْجَوِّ فِي حَالَتَيْهِ بِهِمَا، وَعُدِّيَ التَّقْلِيبُ إِلَيْهِمَا بِهَذَا الِاعْتِبَارِ.
yani ellerinin dışını içine çeviriyordu demektir. Gece ile gündüzün evrilip çevrilmesi ise ufkun gece halinden aydınlık haline, gündüz halinden de karanlık haline dönüştürülmesidir. Esasen dönüştürülen şey, üzerinde değişen arazlarla birlikte gök boşluğudur. Fakat gök boşluğunun karanlık haline gece, aydınlık haline de gündüz dendiği için her iki halindeki gök boşluğu bu iki lafızla ifade edilmiş ve evirip çevirme fiili bu mülahazayla onlara geçirilmiştir.
وَمِمَّا يَدْخُلُ فِي مَعْنَى التَّقْلِيبِ تَغْيِيرُ هَيْئَةِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ بِالطُّولِ وَالْقِصَرِ. وَلِرَعْيِ تَكَرُّرِ التَّقَلُّبِ بِمَعْنَيَيْهِ عَبَّرَ بِالْمُضَارِعِ الْمُقْتَضِي لِلتَّكَرُّرِ وَالتَّجَدُّدِ.
Evirip çevirme manasına dahil olan hususlardan biri de gece ve gündüzün uzunluk ve kısalık bakımından halinin değişmesidir. Her iki anlamıyla bu evrilip çevrilmenin tekrarlandığını gözetmek için, tekrarlanma ve yenilenmeyi gerektiren muzari fiil kipiyle ifade edilmiştir.
وَالْكَلَامُ اسْتِئْنَافٌ. وَجِيءَ بِهِ مُسْتَأْنِفًا غَيْرَ مَعْطُوفٍ عَلَى آيَات الِاعْتِبَار الْمَذْكُورَة قَبْلَهُ لِأَنَّهُ أُرِيدَ الِانْتِقَالُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِمَا قَدْ يَخْفَى عَلَى بَعْضِ الْأَبْصَارِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِمَا يُشَاهِدُهُ كُلُّ ذِي بَصَرٍ كُلَّ يَوْمٍ وَكُلَّ شَهْرٍ فَهُوَ لَا يَكَادُ يَخْفَى عَلَى ذِي بَصَرٍ. وَهَذَا تَدَرُّجٌ فِي
Bu söz müste'neftir (yeni bir başlangıçtır). Kendisinden önce zikredilen ibret ayetlerine atfedilmeyip müste'nef olarak getirilmiştir; çünkü bazı gözlere gizli kalabilecek hususlarla delil getirmekten, her basiret sahibinin her gün ve her ay müşahede ettiği ve basiret sahibine neredeyse hiç gizli kalmayacak hususlarla delil getirmeye intikal edilmek istenmiştir. Bu,
مَوْقِعِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَقِبَ جُمْلَةِ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ [النُّور: ٤٣] كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ آنِفًا. وَلِذَلِكَ فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ هُوَ جُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ، وَلَكِنْ بُنِيَ نَظْمُ الْكَلَامِ عَلَى تَقْدِيمِ الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ لِمَا تَقْتَضِيهِ مِنْ إِفَادَةِ التَّجَدُّدِ بِخِلَافِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ فِي تَقْلِيبِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَعِبْرَةً.
az önce işaret ettiğimiz gibi bu cümlenin {يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ} [Nûr 43] cümlesinin ardından gelişinde bir derecelenmedir. Bu sebeple sözden asıl maksat {إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ} cümlesidir; ancak “Gece ve gündüzün evrilip çevrilmesinde elbette bir ibret vardır” denilmesinin aksine, ifade ettiği yenilenme anlamını temin etmek için cümlenin nazmı fiil cümlesinin öne alınması üzerine kurulmuştur.
وَالْإِشَارَةُ الْوَاقِعَةُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ إِلَى مَا تَضَمَّنَهُ فِعْلُ يُقَلِّبُ مِنَ الْمَصْدَرِ. أَيْ إِنَّ فِي التَّقْلِيبِ. وَيُرَجِّحُ هَذَا الْقَصْدَ ذِكْرُ الْعِبْرَةِ بِلَفْظِ الْمُفْرَدِ الْمُنْكَرِ.
{إِنَّ فِي ذلِكَ} buyruğundaki işaret, {يُقَلِّبُ} fiilinin içerdiği masdara yöneliktir; yani “Şüphesiz bu evirip çevirmede” demektir. İbret kelimesinin nekra (belirsiz) tekil lafızla zikredilmesi de bu maksadı güçlendirmektedir.
وَالتَّأْكِيدُ بِ إِنَّ إِمَّا لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ وَإِمَّا لِتَنْزِيلِ الْمُشْرِكِينَ فِي تَرْكِهِمْ الِاعْتِبَارَ بِذَلِكَ مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُ أَنَّ فِي ذَلِكَ عِبْرَةً.
{إِنَّ} ile tekit yapılması ise ya sırf habere önem verilmesinden dolayıdır yahut bundan ibret almayı terk eden müşriklerin, bunda bir ibret olduğunu inkâr eden kimseler konumuna indirilmiş olmasındandır.
وَقِيلَ: الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ إِلَى جَمِيعِ مَا ذُكِرَ آنِفًا ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً [النُّور: ٤٣] فَيَكُونُ الْإِفْرَادُ فِي قَوْلِهِ: لَعِبْرَةً نَاظِرًا إِلَى أَنَّ مَجْمُوعَ ذَلِكَ يُفِيدُ جِنْسَ الْعِبْرَةِ الْجَامِعَةِ لِلْيَقِينِ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُتَصَرِّفُ فِي الْكَوْنِ.
Şöyle de denilmiştir: {إِنَّ فِي ذلِكَ} buyruğundaki işaret, {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً} [Nûr 43] buyruğundan itibaren az önce zikredilenlerin tamamınadır. Bu durumda {لَعِبْرَةً} ifadesindeki teklik, bunların bütününün, kâinatta tasarruf edenin yalnızca Allah olduğuna dair yakîni kapsayan genel ibret cinsini ifade ettiğine yöneliktir.
وَلَمْ تَرِدِ الْعِبْرَةُ فِي الْقُرْآنِ مُعَرَّفَةً بِلَامِ الْجِنْسِ وَلَا مَذْكُورَةً بِلَفْظ الْجمع.
İbret kelimesi Kur'an'da ne cins lâmı ile marife ne de çoğul lafzıyla gelmiştir.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٤٥]
[NÛR SÛRESİ (24): ÂYET 45]
وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥)
{وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah her canlıyı sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üzerinde yürür, kimi iki ayağı üstünde yürür, kimi de dört ayağı üstünde yürür. Allah dilediğini yaratır; şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” (45)
لَمَّا كَانَ الِاعْتِبَارُ بِتَسَاوِي أَجْنَاسِ الْحَيَوَانِ فِي أَصْلِ التَّكْوِينِ مِنْ مَاءِ التَّنَاسُلِ مَعَ الِاخْتِلَافِ فِي أَوَّلِ أَحْوَالِ تِلْكَ الْأَجْنَاسِ فِي آثَارِ الْخِلْقَةِ وَهُوَ حَالُ الْمَشْيِ إِنَّمَا هُوَ بِاسْتِمْرَارِ ذَلِكَ النِّظَامِ بِدُونِ تَخَلُّفٍ وَكَانَ ذَلِكَ مُحَقَّقًا كَانَ إِفْرَاغُ هَذَا الْمَعْنَى بِتَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ مُفِيدًا لِأَمْرَيْنِ: التَّحَقُّقُ بِالتَّقْدِيمِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ. وَالتَّجَدُّدُ بِكَوْنِ الْخَبَرِ فِعْلِيًّا.
Hayvan cinslerinin üreme suyu şeklindeki yaratılış asıllarında eşit olmalarıyla birlikte, yaratılış eserlerinin ilk hallerinde yani yürüme durumunda farklılık göstermelerinden ibret almak; ancak bu nizamın aksamadan sürüp gitmesiyle mümkündür ve bu da gerçekleşmiş bir husustur. Dolayısıyla bu mananın müsnedün ileyhin fiil olan haberin önüne geçirilmesiyle ifade edilmesi iki fayda sağlamıştır: Fiilî haberin önüne geçirilmesiyle sübût ve gerçekleşme, haberin fiil olmasıyla da yenilenme anlamı hâsıl olmuştur.
وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ دُونَ الْإِضْمَارِ لِلتَّنْوِيهِ بِهَذَا الْخَلْقِ الْعَجِيبِ.
Lafza-i Celâl'in zamir yerine açık isim olarak zikredilmesi, bu harikulade yaratılışın yüceliğini vurgulamak içindir.
وَاخْتِيرَ فِعْلُ الْمُضِيِّ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَقْرِيرِ التَّقْوَى بِأَنَّ هَذَا شَأْنٌ مُتَقَرَّرٌ مُنْذُ الْقِدَمِ مَعَ عَدَمِ فَوَاتِ الدَّلَالَةِ عَلَى التَّكْرِيرِ حَيْثُ عُقِّبَ الْكَلَامُ بِقَوْلِهِ: يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ.
Geçmiş zaman (mâzi) fiili, bu durumun ezelden beri yerleşmiş bir kanun olduğunu beyan ederek takvayı pekiştirmek için tercih edilmiştir; bununla birlikte sözün {يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ} buyruğuyla devam ettirilmesi sayesinde tekerrür (sürekli yaratma) delaleti de elden kaçırılmamıştır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ بِصِيغَةِ فِعْلِ الْمُضِيِّ وَنَصْبِ كُلَّ. وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ وَاللَّهُ خَالِقُ كُلِّ دَابَّةٍ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ وَجَرِّ كُلَّ بِإِضَافَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ إِلَى مَفْعُولِهِ.
Cumhur {وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ} ifadesini mâzi fiil kalıbıyla ve {كُلَّ} kelimesinin nasbıyla okumuştur. Kisâî ise ism-i fâilin mef'ûlüne izafetiyle, ism-i fâil kalıbında ve {كُلِّ} kelimesinin cerriyle {وَاللَّهُ خَالِقُ كُلِّ دَابَّةٍ} şeklinde okumuştur.
وَالدَّابَّةُ: مَا دَبَّ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، أَيْ مَشَى. وَغُلِّبَ هُنَا الْإِنْسَانُ فَأُتِي بِضَمِيرِ الْعُقَلَاءِ مُرَادًا بِهِ الْإِنْسَانُ وَغَيْرُهُ مَرَّتَيْنِ.
*Dâbbe* (دَابَّة), yeryüzünde debelenen yani yürüyen varlıktır. Burada insan tağlîb edilmiş (ön plana çıkarılmış) ve insan ile diğer canlılar kastedilerek iki defa akıl sahiplerine ait zamir getirilmiştir.
وَتَنْكِيرُ ماءٍ لِإِرَادَةِ النَّوْعِيَّةِ تَنْبِيهًا عَلَى اخْتِلَافِ صِفَاتِ الْمَاءِ لِكُلِّ نَوْعٍ مِنَ الدَّوَابِّ إِذِ الْمَقْصُودُ تَنْبِيهُ النَّاسِ إِلَى اخْتِلَافِ النُّطَفِ لِلزِّيَادَةِ فِي الِاعْتِبَارِ.
{ماءٍ} kelimesinin nekra (belirsiz) kılınması çeşitliliği bildirmek içindir; bu da her canlı türü için suyun vasıflarının farklı olduğuna dikkat çekmektedir. Zira maksat, daha fazla ibret alınması için insanları menilerin farklılığına yönlendirmektir.
وَهَذَا بِخِلَافِ قَوْلِهِ: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ [الْأَنْبِيَاء: ٣٠] إِذْ قَصَدَ ثَمَّةَ إِلَى أَنَّ أَجْنَاسَ الْحَيَوَانِ كُلَّهَا مَخْلُوقَةٌ مِنْ جِنْسِ الْمَاءِ وَهُوَ جِنْسٌ وَاحِدٌ اخْتَلَفَتْ أَنْوَاعُهُ، فَتَعْرِيفُ الْجِنْسِ هُنَاكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَعْرِفُهُ النَّاسُ إِجْمَالًا وَيَعْهَدُونَهُ مِنْ أَنَّ الْحَيَوَانَ كُلَّهُ مَخْلُوقٌ مِنْ نُطَفِ أُصُولِهِ. وَهَذَا مَنَاطُ الْفَرْقِ بَيْنَ التَّنْكِيرِ كَمَا هُنَا وَبَيْنَ تَعْرِيفِ الْجِنْسِ كَمَا فِي آيَةِ وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ [الْأَنْبِيَاء: ٣٠] .
Bu durum, {وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} “Her canlı şeyi sudan yarattık” [Enbiyâ 30] buyruğunun aksinedir; zira orada hayvan cinslerinin tamamının su cinsinden yaratıldığı kastedilmiştir ki o, türleri farklı tek bir cinstir. Dolayısıyla oradaki cinsin marife kılınması, bütün hayvanların asıllarının nutfelerinden yaratıldığı hususunda insanların icmâlî olarak bildikleri ve alışkın oldukları duruma bir işarettir. İşte buradaki nekralık ile {وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} [Enbiyâ 30] ayetindeki cinsin marifeliği arasındaki farkın esası budur.
ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِ خَلَقَ.
*Min* (مِنْ) ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir) ve {خَلَقَ} fiiline müteallıktır (bağlıdır).
وَرُتِّبَ ذِكْرُ الْأَجْنَاسِ فِي حَالِ الْمَشْيِ عَلَى تَرْتِيبِ قُوَّةِ دَلَالَتِهَا عَلَى عِظَمِ الْقُدْرَةِ لِأَنَّ الْمَاشِيَ بِلَا آلَةِ مَشْيٍ مُتَمَكِّنَةٍ أَعْجَبُ مِنَ الْمَاشِي عَلَى رِجْلَيْنِ، وَهَذَا الْمَشْيُ زَحْفًا. أَطْلَقَ الْمَشْيَ عَلَى الزَّحْفِ بِالْبَطْنِ لِلْمُشَاكَلَةِ مَعَ بَقِيَّةِ الْأَنْوَاعِ. وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَقْتَضِي حَصْرَ الْمَشْيِ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ الثَّلَاثَةِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الِاعْتِبَارُ بِالْغَالِبِ الْمُشَاهَدِ.
Canlı türlerinin yürüme halindeki zikri, kudretin büyüklüğüne delaletinin kuvvet sırasına göre dizilmiştir; çünkü tam teşekküllü bir yürüme aleti olmadan yürüyen, iki ayağı üzerinde yürüyenden daha hayret vericidir ki bu da sürünerek yürümedir. Diğer türlerle ifade uyumu (müşâkele) olsun diye karın üstünde sürünmeye de yürüme denilmiştir. Ayette yürümeyi bu üç halle sınırlamayı gerektiren bir durum yoktur; zira maksat, çoğunlukla gözlemlenen durumlardan ibret alınmasıdır.
وَجُمْلَةُ: يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ زِيَادَةٌ فِي الْعِبْرَةِ، أَيْ يَتَجَدَّدُ خَلْقُ اللَّهِ مَا يَشَاءُ أَنْ يَخْلُقَهُ مِمَّا عَلِمْتُمْ وَمَا لَمْ تَعْلَمُوا. فَهِيَ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ.
{يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ} cümlesi ibreti artırmak içindir; yani Allah, bildiğiniz ve bilmediğiniz şeylerden yaratmayı dilediklerini sürekli olarak yaratır. Bu cümle müste'nefedir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تَعْلِيلٌ وَتَذْيِيلٌ. وَوَقَعَ فِيهِ إِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَار ليَكُون كلَاما مُسْتَقِلًّا بِذَاتِهِ لِأَنَّ شَأْنَ التَّذْيِيلِ أَنْ يكون كالمثل.
{إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} cümlesi ise bir gerekçelendirme ve tezyîldir (tamamlayıcı hükümdür). Kendi başına müstakil bir söz olması için zamir makamında Lafza-i Celâl açıkça zikredilmiştir; zira tezyîlin şanı darb-ı mesel gibi [müstakil] olmaktır.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٤٦]
[NÛR SÛRESİ (24): ÂYET 46]
لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
{لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Andolsun ki biz, açıklayıcı ayetler indirdik. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir.”
(٤٦)
(46)
تَذْيِيلٌ لِلدَّلَائِلِ وَالْعِبَرِ السَّالِفَةِ وَهُوَ نَتِيجَةُ الِاسْتِدْلَالِ وَلِذَلِكَ خُتِمَ بُقُولِهِ: وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ، أَيْ إِنْ لَمْ يَهْتَدِ بِتِلْكَ الْآيَاتِ أَهْلُ الضَّلَالَةِ فَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَهْدِهِمْ لِأَنَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ. وَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ هُنَا آيَاتُ الْقُرْآنِ كَمَا يَقْتَضِيهِ فِعْلُ أَنْزَلْنا وَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَلَى مَا قَبْلَهَا بِعَكْسِ قَوْلِهِ السَّابِقِ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ [النُّور: ٣٤] .
Önceki deliller ve ibretler için bir tezyîldir (tamamlayıcı hükümdür) ve istidlalin (delil getirmenin) bir sonucudur. Bundan dolayı: {وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Allah dilediğini dosdoğru yola iletir” buyruğuyla hitama ermiştir; yani sapkınlık ehli bu ayetlerle hidayete ermediyse bu, Allah'ın onları hidayete erdirmemesindendir; çünkü O, dilediğini hidayete erdirir. Buradaki ayetlerden maksat, {أَنْزَلْنا} (indirdik) fiilinin de gerektirdiği üzere Kur'an ayetleridir. Bundan dolayı bu cümle kendisinden öncekine atfedilmemiştir; zira önceki {وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ} “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler indirdik” [Nûr 34] buyruğu ise bunun aksinedir.
وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا إِقَامَةَ الْحُجَّةِ دُونَ الِامْتِنَانِ لَمْ يُقَيِّدْ إِنْزَالَ الْآيَاتِ بِأَنَّهُ إِلَى
Buradaki maksat minnet hatırlatmak (başa kakmak) değil, hüccet ikame etmek olduğundan, ayetlerin indirilişini daha önce geçtiği üzere,
الْمُسْلِمِينَ كَمَا قَيَّدَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى قَبْلَهُ: وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ [النُّور: ٣٤] كَمَا تَقَدَّمَ.
kendisinden önceki: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ} [Nûr 34] buyruğunda kayıtladığı gibi Müslümanlara yönelik olmakla kayıtlama yoluna gitmemiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ مُبَيِّناتٍ بِفَتْحِ الْيَاءِ عَلَى صِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيْ بَيَّنَهَا اللَّهُ وَوَضَّحَهَا بِبَلَاغَتِهَا وَقُوَّةِ حُجَّتِهَا. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْيَاءِ عَلَى صِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ، فَإِسْنَادُ التَّبْيِينِ إِلَى الْآيَاتِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّهَا سَبَبُ الْبَيَانِ.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb {مُبَيَّنَاتٍ} kelimesini yâ harfinin fethasıyla ism-i mef'ûl kalıbında okumuşlardır; yani Allah belağatı ve hüccetinin kuvvetiyle onları beyan etmiş ve açıklamıştır. Diğer [kıraat imamları] ise yâ harfinin kesresiyle {مُبَيِّنَاتٍ} şeklinde ism-i fâil kalıbında okumuşlardır; bu kıraate göre beyan fiilinin ayetlere isnat edilmesi aklî mecazdır, zira onlar beyanın sebebidir.
وَالْمَعْنَى أَنَّ دَلَائِلَ الْحَقِّ ظَاهِرَةٌ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُقَدِّرُ الْهِدَايَةَ إِلَى الْحَقِّ لِمَنْ يَشَاء هدايته.
Manası şudur: Hakkın delilleri apaçıktır; fakat Allah hakka hidayeti ancak hidayetini dilediği kimseye takdir eder.
[٤٧- ٥٠]
[47- 50]
[سُورَة النُّور (٢٤) : الْآيَات ٤٧ إِلَى ٥٠]
[NÛR SÛRESİ (24): ÂYETLER 47'DEN 50'YE]
وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
{وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “'Allah'a ve Resul'e iman ettik ve itaat ettik' derler, sonra da bunun ardından onlardan bir kısmı yüz çevirir. Onlar mümin değillerdir. (47) Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Resulüne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki onlardan bir grup yüz çevirip dönmektedir. (48) Eğer hak kendi lehlerine ise, ona boyun eğerek gelirler. (49) Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler, yahut Allah'ın ve Resulünün kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar? Hayır, asıl zalimler kendileridir!
(٥٠)
(50)”
عَطَفَ جُمْلَةَ: وَيَقُولُونَ عَلَى جُمْلَةِ: وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [النُّور: ٤٦] لِمَا تَتَضَمَّنُهُ جُمْلَةُ: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ مِنْ هِدَايَةِ بَعْضِ النَّاسِ وَحِرْمَانِ بَعْضِهِمْ مِنَ الْهِدَايَةِ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى: مَنْ يَشاءُ. وَهَذَا تَخَلُّصٌ إِلَى ذِكْرِ بَعْضٍ مِمَّنْ لَمْ يَشَأِ اللَّهُ هِدَايَتَهُمْ وَهُمُ الَّذِينَ أَبَطَنُوا الْكُفْرَ وَأَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ وَهُمْ أَهْلُ النِّفَاقِ. فَبَعْدَ أَنْ ذُكِرَتْ دَلَائِلُ انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ وَذُكِرَ الْكُفَّارُ الصُّرَحَاءُ الَّذِينَ لَمْ يَهْتَدُوا بِهَا فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ [النُّور: ٣٩] الْآيَاتِ تَهَيَّأَ الْمَقَامُ لِذِكْرِ صِنْفٍ آخَرَ مِنَ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ لَمْ يَهْتَدُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَظْهَرُوا أَنَّهُمُ اهْتَدَوْا بِهَا.
{وَيَقُولُونَ} cümlesini {وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ} [Nûr 46] cümlesine atfetmiştir; çünkü {يَهْدِي مَنْ يَشاءُ} cümlesi, {مَنْ يَشاءُ} ifadesinin gereği olarak insanların bir kısmının hidayete ermesini, bir kısmının ise hidayetten mahrum kalmasını içermektedir. Bu, Allah'ın kendilerini hidayete erdirmeyi dilemediği kimselerin zikrine bir geçiştir ki onlar, küfrü gizleyip İslam'ı açığa vuranlardır, yani nifak ehlidir. Yüce Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna dair deliller zikredildikten ve {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ} [Nûr 39] ayetlerinde bunlarla hidayete ermeyen açık kâfirler anıldıktan sonra makam, Allah'ın ayetleriyle hidayete ermedikleri halde onlarla hidayete ermiş gibi görünen kâfirlerin diğer bir grubunu zikretmeye uygun hale gelmiştir.
وَضَمِيرُ الْجَمْعِ عَائِدٌ إِلَى مَعْرُوفِينَ عِنْدَ السَّامِعِينَ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ لِأَنَّ مَا ذُكِرَ بَعْدَهُ هُوَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ، وَعَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَى شَيْءٍ غَيْرِ مَذْكُورٍ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، عَلَى أَنَّهُمْ قَدْ تَقَدَّمَ مَا يُشِيرُ إِلَيْهِمْ بِطَرِيقِ التَّعْرِيضِ فِي قَوْلِهِ: رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ [النُّور: ٣٧] .
Çoğul zamiri muhataplarca bilinen kimselere, yani münafıklara dönmektedir; zira bundan sonra zikredilen hususlar onların hallerindendir. Zamirin [açıkça] zikredilmeyen bir şeye dönmesi Kur'an'da çokça vardır; bununla birlikte {رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ} [Nûr 37] buyruğunda onlara tariz yoluyla işaret eden ifade daha önce geçmişti.
وَقَدْ أَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى الْمُنَافِقِينَ عَامَّةً، ثُمَّ إِلَى فَرِيقٍ مِنْهُمْ أَظْهَرُوا عَدَمَ الرِّضَى بِحكم الرَّسُول ﷺ فَكِلَا الْفَرِيقَيْنِ مَوْسُومٌ بِالنِّفَاقِ، وَلَكِنَّ أَحَدَهُمَا اسْتَمَرَّ عَلَى النِّفَاقِ وَالْمُوَارَبَةِ وَفَرِيقًا لَمْ يَلْبَثُوا أَنْ أَظْهَرُوا الرُّجُوعَ إِلَى الْكُفْرِ بِمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ عَلَنًا.
Ayet genel olarak münafıklara, ardından da onlardan Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) hükmüne razı olmadıklarını açığa vuran bir gruba işaret etmiştir. Her iki grup da nifakla damgalanmıştır; ancak birisi nifak ve hilekarlık üzere devam etmiş, diğer bir grup ise Resul'e açıktan isyan ederek küfre döndüklerini açığa vurmakta gecikmemiştir.
فَفِي قَوْلِهِ: يَقُولُونَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ حَظَّهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ مُجَرَّدُ الْقَوْلِ دُونَ الِاعْتِقَادِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ [الحجرات: ١٤] .
{يَقُولُونَ} buyruğunda, Yüce Allah'ın: {قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ} [Hucurât 14] buyurduğu gibi, onların imandan nasiplerinin inanç olmaksızın sadece sözden ibaret olduğuna bir ima vardır.
وَعَبَّرَ بِالْمُضَارِعِ لِإِفَادَةِ تَجَدُّدِ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَاسْتِمْرَارِهِمْ عَلَيْهِ لِمَا فِيهِ مِنْ تَكَرُّرِ الْكَذِبِ وَنَحْوِهِ مِنْ خِصَالِ النِّفَاقِ الَّتِي بَيَّنْتُهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَمَفْعُولُ أَطَعْنا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ، أَيْ أَطَعْنَا اللَّهَ وَالرَّسُولَ.
Bunun onlardan sürekli yenilenip meydana geldiğini ve bunda ısrarcı olduklarını ifade etmek için muzari fiille ifade buyrulmuştur; zira bunda yalanın tekrarlanması ve Bakara Suresi'nde açıkladığım benzeri nifak hasletleri vardır. {أَطَعْنا} fiilinin mef'ûlü mahzuftur, öncesi buna delalet etmektedir; yani "Allah'a ve Resul'e itaat ettik" demektir.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: وَما أُولئِكَ إِلَى ضَمِيرِ يَقُولُونَ، أَيْ يَقُولُونَ آمَنَّا وَهُمْ كَاذِبُونَ فِي قَوْلِهِمْ. وَإِنَّمَا يظْهر كفرهم عِنْد مَا تَحُلُّ بِهِمُ النَّوَازِلُ
{وَما أُولئِكَ} buyruğundaki işaret, {يَقُولُونَ} fiilinin zamirinedir; yani iman ettik derler fakat bu sözlerinde yalancıdırlar. Onların küfrü ancak başlarına zor durumlar geldiğinde
وَالْخُصُومَاتُ فَلَا يَطْمَئِنُّونَ بِحُكْمِ رَسُول الله ﷺ. وَلَا يَصِحُّ جَعْلُهُ إِشَارَةً إِلَى فَرِيقٌ مِنْ قَوْلِهِ: إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ لِأَنَّ إِعْرَاضَهُمْ كَافٍ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى عَدَمِ الْإِيمَانِ.
ve ihtilaflar baş gösterdiğinde ortaya çıkar ve Resulullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) hükmüyle mutmain olmazlar. Bu işaretin, {إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ} ifadesindeki {فَرِيقٌ} (bir grup) kelimesine işaret yapılması sahih olmaz; zira onların yüz çevirmesi, imansız olduklarına delalet etmede zaten yeterlidir.
فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا دُعُوا عَائِدٌ إِلَى مُعَادِ ضَمِيرِ يَقُولُونَ. وَإِسْنَادُ فِعْلِ دُعُوا إِلَى جَمِيعِهِمْ وَإِنْ كَانَ الْمُعْرِضُونَ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَا جَمِيعَهُمْ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمْ سَوَاءٌ فِي التَّهَيُّؤِ إِلَى الْإِعْرَاضِ وَلَكِنَّهُمْ لَا يظهرونه إِلَّا عِنْد مَا تَحُلُّ بِهِمُ النَّوَازِلُ فَالْمُعْرِضُونَ هُمُ الَّذِينَ حَلَّتْ بِهِمُ الْخُصُومَاتُ.
{وَإِذا دُعُوا} buyruğundaki zamir, {يَقُولُونَ} fiilinin zamirinin merciine dönmektedir. Yüz çevirenler hepsinden değil de içlerinden bir grup olduğu halde {دُعُوا} (çağrıldıkları zaman) fiilinin onların hepsine isnat edilmesi, yüz çevirmeye hazırlıklı olma noktasında eşit olduklarına, fakat bunu ancak başlarına zor durumlar geldiğinde açığa vurduklarına işaret etmek içindir; nitekim yüz çevirenler, aralarında ihtilaf baş gösteren kimselerdir.
وَقَدْ شَمِلَتِ الْآيَةُ نَفَرًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا حَلَّتْ بِهِمْ خُصُومَاتٌ فَأَبَوْا حكم النبيء ﷺ قَبْلَ أَنْ يَحْكُمَ عَلَيْهِم أَو بعد مَا حَكَمَ عَلَيْهِمْ فَلَمْ يُرْضِهِمْ حُكْمُهُ، فَرَوَى الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ بِشْرًا أَحَدَ الْأَوْسِ أَوِ الْخَزْرَجِ تَخَاصَمَ إِلَى النبيء ﷺ مَعَ يَهُودِيٍّ فَلَمَّا حَكَمَ النَّبِيءُ لِلْيَهُودِيِّ لَمْ يَرْضَ بِشْرٌ بِحُكْمِهِ وَدَعَاهُ إِلَى الْحُكْمِ عِنْدَ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ الْيَهُودِيِّ فَأَبَى الْيَهُودِيُّ وَتَسَاوَقَا إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَصَّا عَلَيْهِ الْقَضِيَّةَ فَلَمَّا عَلِمَ عُمَرُ أَنَّ بِشْرًا لَمْ يَرْضَ بِحُكْمِ النَّبِيءِ قَالَ لَهُمَا: مَكَانَكُمَا حَتَّى آتِيَكُمَا. وَدَخَلَ بَيْتَهُ فَأَخْرَجَ سَيْفَهُ وَضَرَبَ بِشْرًا بِالسَّيْفِ فَقَتَلَهُ. فَرُوِيَ أَن النبيء ﷺ لَقَّبَ عُمَرَ يَوْمَئِذٍ الْفَارُوقَ لِأَنَّهُ فَرَّقَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، أَيْ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا بِالْمُشَاهَدَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ أَحَدَ الْمُنَافِقِينَ اسْمُهُ الْمُغِيرَةُ بْنُ وَائِلٍ مِنَ الْأَوْسِ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ الْأَوْسِيِّ تَخَاصَمَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي أَرْضٍ اقْتَسَمَاهَا ثُمَّ كَرِهَ أُمَيَّةُ الْقَسَمَ الَّذِي أَخَذَهُ فَرَامَ نَقْضَ الْقِسْمَةِ وَأَبَى عَلِيٌّ نَقْضَهَا وَدَعَاهُ إِلَى الْحُكُومَة لَدَى النَّبِي ﷺ. فَقَالَ الْمُغِيرَةُ: أَمَّا مُحَمَّدٌ فَلَسْتُ آتِيهِ لِأَنَّهُ يُبْغِضُنِي وَأَنَا أَخَافُ أَنْ يَحِيفَ عَلَيَّ. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ الْآيَةُ فِي سُورَةِ
Bu ayet, başlarına ihtilaflar gelip de aleyhlerine hükmetmeden önce yahut aleyhlerine hükmettikten sonra Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hükmünü reddeden ve onun hükmünden hoşnut kalmayan münafıklardan bir grubu kapsamaktadır. Müfessirler rivayet etmişlerdir ki Evs veya Hazrec'den Bişr adında biri, bir Yahudi ile Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda davalaşmıştı. Peygamber Yahudi lehine hükmedince Bişr onun hükmüne razı olmadı ve onu Yahudi Ka'b b. el-Eşref'in huzurunda muhakeme olmaya çağırdı. Yahudi ise bunu reddetti ve Ömer b. el-Hattâb'a gidip durumu ona anlattılar. Ömer, Bişr'in Peygamber'in hükmüne razı olmadığını öğrenince ikisine: "Ben size gelene kadar yerinizden ayrılmayın" dedi. Evine girip kılıcını çıkardı ve Bişr'e kılıçla vurup onu öldürdü. Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hak ile batılın arasını ayırdığı, yani bizzat gözler önünde ayırdığı için o gün Ömer'e "Fârûk" lakabını vermiştir. Denildi ki: Evs kabilesinden Benî Ümeyye b. Zeyd el-Evsî'den Muğîre b. Vâil adında bir münafık, aralarında taksim ettikleri bir arazi konusunda Ali b. Ebî Tâlib ile ihtilafa düştü; sonra Ümeyye aldığı paydan hoşlanmadı ve taksimi bozmak istedi. Ali taksimi bozmayı reddetti ve onu Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda muhakeme olmaya çağırdı. Muğîre ise: "Muhammed'e gelince, ona gitmem; çünkü o bana buğzediyor ve bana haksızlık yapmasından korkuyorum" dedi. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Bu husus daha önce Nisa Suresi'ndeki {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ} ayetinde geçmişti.
وَمِنْ سَمَاجَةِ الْأَخْبَارِ مَا نَقَلَهُ الطُّبَرِسِيُّ الشِّيعِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ الْمُسَمَّى «مَجْمَعُ الْبَيَانِ» عَنِ الْبَلْخِيِّ!! أَنَّهُ كَانَتْ بَيْنَ عَلِيٍّ وَعُثْمَانَ مُنَازَعَةٌ فِي أَرْضٍ اشْتَرَاهَا
Çirkin haberlerden biri de Şiî Tabersî'nin "Mecmeu'l-Beyân" adlı tefsirinde Belhî'den naklettiği şu rivayettir (!): Ali ile Osman arasında, Osman'ın
مِنْ عَلِيٍّ فَخَرَجَتْ فِيهَا أَحْجَارٌ وَأَرَادَ رَدَّهَا بِالْعَيْبِ فَلَمْ يَأْخُذْهَا فَقَالَ: بَيْنِي وَبَيْنَكَ رَسُولُ اللَّهِ. فَقَالَ لَهُ الْحَكَمُ بْنُ أَبِي الْعَاصِ إِنْ حَاكَمْتَهُ إِلَى ابْنِ عَمِّهِ يَحْكُمُ لَهُ فَلَا تُحَاكِمْهُ إِلَيْهِ. فَنَزَلَتِ الْآيَاتُ. وَهَذَا لَمْ يَرْوِهِ أَحَدٌ مِنْ ثِقَاتِ الْمُفَسِّرِينَ وَلَا أَشُكُّ فِي أَنَّهُ مِمَّا اعْتِيدَ إِلْصَاقُهُ بِبَنِي أُمَيَّةَ مِنْ تِلْقَاءِ الْمُشَوِّهِينَ لِدَوْلَتِهِمْ تَطَلُّعًا لِلْفِتْنَةِ، وَالْحَكَمُ بْنُ أَبِي الْعَاصِ أَسْلَمَ يَوْمَ الْفَتْحِ وَسَكَنَ الْمَدِينَةَ وَهَلْ يُظَنُّ بِهِ أَنْ يَقُولَ مِثْلَ هَذِهِ الْمَقَالَةِ بَيْنَ مُسْلِمِينَ.
Ali'den satın aldığı bir arazi konusunda bir anlaşmazlık çıkmıştı; arazide taşlar çıkmış ve kusur sebebiyle onu iade etmek istemişti, Ali ise geri almamıştı. [Ali]: "Aramızda Resulullah hakem olsun" dedi. Hakem b. Ebi'l-Âs ona: "Eğer onun amcasının oğlu huzurunda muhakeme olursan onun lehine hükmeder, sakın onun huzurunda muhakeme olma" dedi ve bu ayetler nazil oldu. Bunu güvenilir müfessirlerden hiçbiri rivayet etmemiştir. Bunun, fitne arayışıyla Emevîlerin devletini karalamak isteyenler tarafından onlara isnat edilegelen uydurmalardan olduğunda şüphem yoktur. Hakem b. Ebi'l-Âs fetih günü Müslüman olmuş ve Medine'de ikamet etmiştir; Müslümanların arasında böyle bir sözü söyleyeceği onun hakkında nasıl düşünülebilir?
وَإِنَّمَا جَعَلَ الدُّعَاءَ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ كِلَيْهِمَا مَعَ أَنَّهُمْ دُعُوا إِلَى رَسُول الله ﷺ لِأَنَّ حُكْمَ الرَّسُولِ حُكْمُ اللَّهِ لِأَنَّهُ لَا يَحْكُمُ إِلَّا عَنْ وَحْيٍ. وَلِهَذَا الِاعْتِبَارِ أَفْرَدَ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ:
Çağrıldıkları zat Resulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) olduğu halde, daveti hem Allah'a hem de Resulüne isnat etmiştir; çünkü Resul'ün hükmü Allah'ın hükmüdür, zira o ancak vahiy ile hükmeder. Bu mülahazadan dolayı Yüce Allah:
لِيَحْكُمَ الْعَائِدَ إِلَى أَقْرَبِ مَذْكُورٍ وَلَمْ يَقُلْ: لِيَحْكُمَا.
en yakın zikredilene dönen {لِيَحْكُمَ} “hükmetsin diye” buyruğunda zamiri tekil kılmış, {لِيَحْكُمَا} (ikisi hükmetsin diye) dememiştir.
وَقَوْلُهُ: وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ أَي إِلَى الرَّسُول ﷺ.
{وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ} “Eğer hak kendi lehlerine ise, ona gelirler” buyruğu, yani Resul'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) [gelirler] demektir.
وَمَعْنَى: وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ أَنَّهُ يَكُونُ فِي ظَنِّ صَاحِبِ الْحَقِّ وَيَقِينِهِ أَنَّهُ عَلَى الْحَقِّ. وَمَفْهُومُهُ أَنَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ الْحَقُّ مِنْهُمْ وَهُوَ الْعَالِمُ بِأَنَّهُ مُبْطِلٌ لَا يَأْتِي إِذَا دُعِيَ إِلَى الرَّسُولِ ﵊، فَعُلِمَ مِنْهُ أَنَّ الْفَرِيقَ الْمُعْرِضِينَ هُمُ الْمُبْطِلُونَ. وَكَذَلِكَ شَأْنُ كُلِّ مَنْ هُوَ عَلَى الْحَقِّ أَنَّهُ لَا يَأْبَى مِنَ الْقَضَاءِ الْعَادِلِ، وَشَأْنُ الْمُبْطِلِ أَنْ يَأْبَى الْعَدْلَ لِأَنَّ الْعَدْلَ لَا يُلَائِمُ حُبُّهُ الِاعْتِدَاءَ عَلَى حُقُوقِ النَّاسِ، فَسَبَبُ إِعْرَاضِ الْمُعْرِضِينَ عِلْمُهُمْ بِأَنَّ فِي جَانِبِهِمُ الْبَاطِلُ وَهُمْ قَدْ تَحَقَّقُوا أَنَّ الرَّسُولَ لَا يَحْكُمُ إِلَّا بِصُرَاحِ الْحَقِّ.
{وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ} buyruğunun manası şudur: Hak sahibinin zannında ve kesin inancında haklı olduğu yer almaktadır. Bunun mefhumu ise, onlardan haklı olmayan ve haksız olduğunu bilen kimsenin, Resul'e (aleyhisselâm) çağrıldığında gelmeyeceğidir. Buradan anlaşılmaktadır ki yüz çeviren grup haksız olanlardır. Haklı olan herkesin durumu böyledir; o adil hükümden kaçınmaz. Haksızın durumu ise adaletten kaçınmaktır; çünkü adalet, onun insanların haklarına tecavüz etme arzusuna uymaz. Dolayısıyla yüz çevirenlerin yüz çevirme sebebi, haksız tarafın kendileri olduğunu bilmeleridir ve onlar Resul'ün ancak apaçık hak ile hükmedeceğini kesin olarak bilmişlerdir.
وَهَذَا وَجْهُ مَوْقِعِ جُمْلَةِ: أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ إِلَى آخِرِهَا.
İşte ayetin sonuna kadar giden {أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} cümlesinin yer alış veçhi budur.
وَوَقَعَ حَرْفُ إِذا الْمُفَاجَأَةِ فِي جَوَابِ إِذا الشَّرْطِيَّةِ لِإِفَادَةِ مُبَادَرَتِهِمْ بِالْإِعْرَاضِ دُونَ تَرَيُّثٍ لِأَنَّهُمْ قَدْ أَيْقَنُوا مِنْ قَبْلُ بِعَدَالَةِ الرَّسُولِ وَأَيْقَنُوا بِأَنَّ الْبَاطِلَ فِي جَانِبِهِمْ فَلَمْ يَتَرَدَّدُوا فِي الْإِعْرَاضِ.
Sürpriz bildiren {إِذَا} (müfâcea) harfi, şart bildiren {إِذَا} edatının cevabında, hiç gecikmeksizin hemen yüz çevirmeye giriştiklerini ifade etmek için gelmiştir; çünkü onlar Resul'ün adaletini önceden kesin olarak biliyorlardı ve haksızlığın kendi taraflarında olduğuna da kesin olarak kaniydiler, bu yüzden yüz çevirmekte hiç tereddüt etmediler.
وَالْإِذْعَانُ: الِانْقِيَادُ وَالطَّاعَةُ.
*İz'ân* (الْإِذْعَانُ): Boyun eğmek ve itaat etmektir.
وَلَمَّا كَانَ هَذَا شَأْنًا عَجِيبًا اسْتُؤْنِفَ عَقِبَهُ بِالْجُمْلَةِ ذَاتِ الِاسْتِفْهَامَاتِ
Bu durum hayret verici bir hal olduğu için, hemen akabinde soru edatları içeren bir cümleyle söze başlanmıştır (istînâf edilmiştir);