الْمُسْتَعْمَلَةِ فِي التَّنْبِيهِ عَلَى أَخْلَاقِهِمْ وَلَفَتَ الْأَذْهَانَ إِلَى مَا انْطَوَوْا عَلَيْهِ وَالدَّاعِي إِلَى ذَلِكَ أَنَّهَا أَحْوَالٌ خَفِيَّةٌ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُظْهِرُونَ خِلَافَهَا.
bu sorular onların ahlakına dikkat çekmek ve içlerinde gizledikleri şeylere zihinleri yöneltmek amacıyla kullanılmıştır. Buna sevk eden sebep, bunların gizli haller olmasıdır; zira onlar bunun aksini açığa vuruyorlardı.
وَأَتْبَعَ بَعْضَ الِاسْتِفْهَامَاتِ بَعْضًا بِحَرْفِ أَمِ الْمُنْقَطِعَةِ الَّتِي هِيَ هُنَا لِلْإِضْرَابِ
Sorulardan bir kısmını diğerine, burada bir konudan diğerine geçiş (idrâb-ı intikālî) bildiren munfasıl {أَمْ} harfiyle bağlamıştır;
الِانْتِقَالِيِّ كَشَأْنِهَا إِذَا عَطَفَتِ الْجُمَلَ الِاسْتِفْهَامِيَّةَ فَإِنَّهَا إِذَا عَطَفَتِ الْجُمَلَ لَمْ تَكُنْ لِطَلَبِ التَّعْيِينِ كَمَا هِيَ فِي عَطْفِ الْمُفْرَدَاتِ لِأَنَّ الْمُتَعَاطِفَاتِ بِهَا حِينَئِذٍ لَيْسَتْ مِمَّا يَطْلُبُ تَعْيِينَ بَعْضِهِ دُونَ بَعْضٍ، وَأَمَّا مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ فَمُلَازِمٌ لَهَا لِأَنَّهُ يُقَدَّرُ بَعْدَ أَمِ.
nitekim soru cümlelerini atfettiği zamanki kuralı budur. Çünkü {أَمْ} cümleleri atfettiğinde, tekil kelimeleri atfettiğindeki gibi belirleme (tayin) talebi için olmaz; zira onunla birbirine bağlananlar o takdirde birinin diğerine tercih edilerek belirlenmesi istenen şeylerden değildir. Soru manası ise ondan ayrılmaz; çünkü {أَمْ} edatından sonra takdir edilir.
وَالِانْتِقَالُ هُنَا تَدَرُّجٌ فِي عَدِّ أَخْلَاقِهِمْ. فَالْمَعْنى أَنه إِن سَأَلَ سَائِلٌ عَنِ اتِّصَافِهِمْ بِخُلُقٍ مِنْ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ عَلِمَ الْمَسْئُولُ أَنَّهُمْ مُتَّصِفُونَ بِهِ، فَكَانَ الِاسْتِفْهَامُ الْمُكَرَّرُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّنْبِيهِ مَجَازًا مُرْسَلًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٩٥] .
Buradaki intikal, onların ahlakını saymada bir derecelenmedir. Manası şudur: Eğer bir soran onların bu zikredilen huylardan biriyle nitelenip nitelenmediğini soracak olsa, kendisine sorulan kişi onların bununla nitelendiğini bilirdi. Dolayısıyla üç kez tekrarlanan soru, mürsel mecaz yoluyla dikkat çekme makamında kullanılmıştır; A'râf Suresi'ndeki: {أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها} [A'râf 195] buyruğu da bu kabildendir.
وَالْقُلُوبُ: الْعُقُولُ. وَالْمَرَضُ مُسْتَعَارٌ لِلْفَسَادِ أَوْ لِلْكُفْرِ قَالَ تَعَالَى: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً [الْبَقَرَة: ١٠] أَوْ لِلنِّفَاقِ.
*Kulûb* (الْقُلُوبُ): Akıllar demektir. *Maraz* (الْمَرَضُ) ise fesat yahut küfür için -nitekim Yüce Allah: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً} “Kalplerinde bir hastalık vardır, Allah da onların hastalığını artırmıştır” [Bakara 10] buyurmuştur- veya nifak için istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَأُتِيَ فِي جَانِبِ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى ثَبَاتِ الْمَرَضِ فِي قُلُوبِهِمْ وَتَأَصُّلِهِ فِيهَا بِحَيْثُ لَمْ يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِهِمْ.
Hastalığın onların kalplerinde sabit olduğuna ve kalplerine imanın girmeyeceği derecede kökleştiğine delalet etmesi için bu sorunun tarafında isim cümlesi getirilmiştir.
وَالِارْتِيَابُ: الشَّكُّ. وَالْمُرَادُ: ارْتَابُوا فِي حَقِيَّةِ الْإِسْلَامِ، أَيْ حَدَثَ لَهُمُ ارْتِيَابٌ بَعْدَ أَنْ آمَنُوا إِيمَانًا غَيْرَ رَاسِخٍ.
*İrtiyâb* (الِارْتِيَابُ): Şüphe demektir. Maksat: İslam'ın hakikati konusunda şüpheye düştüler; yani sarsılmaz olmayan bir imanla iman ettikten sonra onlarda bir şüphe meydana geldi demektir.
وَأُتِي فِي جَانِبِهِ بِالْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ الْمُفِيدَةِ لِلْحُدُوثِ وَالتَّجَدُّدِ، أَيْ حَدَثَ لَهُمُ ارْتِيَابٌ بَعْدَ أَنِ اعْتَقَدُوا الْإِيمَانَ اعْتِقَادًا مُزَلْزَلًا. وَهَذَا يُشِيرُ إِلَى أَنَّهُمْ فَرِيقَانِ: فَرِيقٌ لَمْ يُؤْمِنُوا وَلَكِنَّهُمْ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ وَكَتَمُوا كَفْرَهُمْ، وَفَرِيقٌ آمَنُوا إِيمَانًا ضَعِيفًا ثُمَّ ظَهَرَ كُفْرُهُمْ بِالْإِعْرَاضِ.
Bunun tarafında ise meydana gelme ve yenilenme (hudûs ve teceddüt) ifade eden fiil cümlesi getirilmiştir; yani sarsıntılı bir inançla iman ettikten sonra onlarda bir şüphe meydana geldi. Bu durum onların iki grup olduğuna işaret eder: Bir grup iman etmedikleri halde imanı açığa vurup küfürlerini gizleyenlerdir; diğer grup ise zayıf bir imanla iman edip sonra yüz çevirmekle küfürleri ortaya çıkanlardır.
وَالْحَيْفُ: الظُّلْمُ وَالْجَوْرُ فِي الْحُكُومَةِ. وَجِيءَ فِي جَانِبِهِ بِالْفِعْلَيْنِ الْمُضَارِعَيْنِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ خَوَّفَ فِي الْحَالِ مِنَ الْحَيْفِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ كَمَا
*Hayf* (الْحَيْفُ): Hükümde zulüm ve haksızlık yapmaktır. Bunun tarafında muzari iki fiilin getirilmesi,
يَقْتَضِيهِ دُخُولُ أَنْ، وَهِيَ حَرْفُ الِاسْتِقْبَالِ، عَلَى فِعْلِ يَحِيفَ. فَهُمْ خَافُوا مِنْ وُقُوعِ الْحَيْفِ بَعْدَ نَشْرِ الْخُصُومَةِ فَمِنْ ثَمَّةَ أَعْرَضُوا عَنِ التَّحَاكُمِ إِلَى الرَّسُول ﷺ.
gelecek zaman harfi olan {أَنْ} edatının {يَحِيفَ} fiilinin başına gelmesinin de gerektirdiği üzere, şimdiki halde gelecekteki bir haksızlıktan korkulduğuna işaret etmek içindir. Yani onlar ihtilaf açığa çıktığında haksızlık vuku bulacağından korktular, bu yüzden Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda muhakeme olmaktan yüz çevirdiler.
وَأُسْنِدَ الْحَيْفُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ بِمَعْنَى أَنْ يَكُونَ مَا شَرَعَهُ الْإِسْلَامُ حَيْفًا لَا يُظْهِرُ الْحُقُوقَ. وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهِمْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ غَيْرُ مُنَزَّلٍ مِنَ اللَّهِ وَأَنْ يَكُونَ حُكْمُ الرَّسُولِ بِغَيْرِ مَا أَمَرَ اللَّهُ، فَهُمْ يَطْعَنُونَ فِي الْحُكْمِ وَفِي الْحَاكِمِ وَمَا ذَلِكَ إِلَّا لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِأَنَّ شَرِيعَةَ الْإِسْلَامِ مُنَزَّلَةٌ مِنَ اللَّهِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِأَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ مُرْسَلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَالْكَلَامُ كِنَايَةٌ عَنْ إِنْكَارِهِمْ أَنْ تَكُونَ الشَّرِيعَةُ إِلَهِيَّةً وَأَنْ يَكُونَ الْآتِي بِهَا صَادِقًا فِيمَا أَتَى بِهِ.
Haksızlık Allah'a ve Resulüne, İslam'ın meşru kıldığı hükmün hakları ortaya koymayan bir haksızlık olması manasında isnat edilmiştir. Bu, onların bu hükmün Allah tarafından indirilmediğine ve Resul'ün hükmünün Allah'ın emrettiğinden başka bir şekilde olacağına inandıklarından kinayedir. Dolayısıyla onlar hem hükmü hem de hâkimi kusurlu bulmaktadırlar; bu da ancak İslam şeriatının Allah tarafından indirildiğine ve Muhammed'in (aleyhisselâm) Allah katından gönderilmiş bir elçi olduğuna inanmadıklarındandır. Söz, şeriatın ilahî olduğunu ve onu getirenin getirdiği şeylerde sadık olduğunu inkâr etmelerinden kinayedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ اتُّصِفُوا بِهَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ وَكُلُّهَا نَاشِئَةٌ عَنْ عَدَمِ تَصْدِيقِهِمُ الرَّسُولَ سَوَاءً فِي ذَلِكَ مِنْ حَلَّتْ بِهِ قَضِيَّةٌ وَمَنْ لَمْ تَحُلَّ.
Bilesin ki münafıklar bu üç hususla nitelenmişlerdir ve bunların tamamı Resul'ü tasdik etmeyişlerinden kaynaklanmaktadır; bu hususta başından bir dava geçmiş olan ile geçmemiş olan eşittir.
وَفِيمَا فَسَّرْنَا بِهِ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا يُثْلِجُ صَدْرَ النَّاظِرِ وَيَخْرُجُ بِهِ مِنْ سُكُوتِ السَّاكِتِ وَحَيْرَةِ الْحَائِرِ.
Yüce Allah'ın: {أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} buyruğuna dair yaptığımız bu tefsirde, bakanın gönlünü ferahlatacak, onu susanın sessizliğinden ve şaşkının hayretinden çekip çıkaracak açıklamalar vardır.
وبَلْ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ التَّنْبِيهِيِّ إِلَى خَبَرٍ آخَرَ. وَلَمْ يُؤْتَ فِي هَذَا الْإِضْرَابِ بِ أَمِ لِأَنَّ أَمِ لَا بُدَّ مَعَهَا مِنْ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ عَطْفَ كَوْنِهِمْ ظَالِمِينَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي التَّنْبِيهِ بَلِ الْمُرَادُ بِهِ إِفَادَةُ اتِّصَافِهِمْ بِالظُّلْمِ دُونَ غَيْرِهِمْ لِأَنَّهُ قَدِ اتَّضَحَ حَالُهُمْ فَلَا دَاعِيَ لِإِيرَادِهِ بِصِيغَةِ اسْتِفْهَامِ التَّنْبِيهِ. وَلَيْسَتْ بَلْ هُنَا لِلْإِبْطَالِ لِأَنَّهُ لَا يَسْتَقِيمُ إِبْطَالُ جَمِيعِ الْأَقْسَامِ الْمُتَقَدِّمَةِ فَإِنَّ مِنْهَا مَرَضُ قُلُوبِهِمْ وَهُوَ ثَابِتٌ، وَلَا دَلِيلَ عَلَى قَصْدِ إِبْطَالِ الْقِسْمِ الْأَخِيرِ خَاصَّةً، وَلَا عَلَى إِبْطَالِ الْقِسْمَيْنِ الْآخَرَيْنِ.
{بَلْ} edatı, dikkat çekme amaçlı sorudan başka bir habere geçiş (idrâb-ı intikālî) içindir. Bu geçişte {أَمْ} getirilmemiştir; çünkü {أَمْ} edatıyla birlikte mutlaka bir soru manası bulunmalıdır. Burada maksat, onların zalim oluşunu dikkat çekmede kullanılan istifhama atfetmek değildir; bilakis maksat, onların halleri artık apaçık ortaya çıktığı için dikkat çekme istifhamı kalıbında getirilmesine gerek kalmaksızın başkalarının değil bizzat onların zulümle nitelendiğini bildirmektir. Buradaki {بَلْ} iptal için değildir; çünkü önceki kısımların tamamını iptal etmek doğru olmaz, zira bunlardan biri kalplerinin hastalığıdır ve o sabittir. Ne özellikle son kısmın iptalinin kastedildiğine ne de diğer iki kısmın iptal edildiğine dair bir delil vardır.
وَجُمْلَةُ: أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ مستأنفة استئنافا بَيَانا لِأَنَّ السَّامِعَ بعد أَن طَنَّتْ بِأُذُنِهِ تِلْكَ الِاسْتِفْهَامَاتُ الثَّلَاثَةُ ثُمَّ أُعْقِبَتْ بِحَرْفِ الْإِضْرَابِ يَتَرَقَّبُ مَاذَا سَيُرْسِي عَلَيْهِ تَحْقِيقُ حَالِهِمْ فَكَانَ قَوْلُهُ: أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ بَيَانًا لِمَا يَتَرَقَّبُهُ السَّامِعُ.
{أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} cümlesi, beyânî bir istînâftır; çünkü dinleyen kimse o üç soru kulağında çınlayıp ardından idrâb harfi geldikten sonra onların durumunun hakikatinin neye varacağını bekler, işte {أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “Asıl zalimler kendileridir” buyruğu dinleyicinin beklediği hususa bir açıklama olmuştur.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ الرَّسُولُ عَلَيْهِمْ وَيَظْلِمَهُمْ. وَلَيْسَ الرَّسُولُ بِالَّذِي يَظْلِمُ بَلْ هُمُ الظَّالِمُونَ. فَالْقَصْرُ الْحَاصِلُ مِنْ تَعْرِيفِ الْجُزْأَيْنِ وَمِنْ ضَمِيرِ الْفَصْلِ حَصْرٌ مُؤَكِّدٌ، أَيْ هُمُ الظَّالِمُونَ لَا شَرْعُ اللَّهِ وَلَا حُكْمُ رَسُولِهِ.
Manası şudur: Onlar Resul'ün kendilerine haksızlık ve zulüm yapmasından korkarlar. Oysa Resul asla zulmedecek biri değildir, bilakis asıl zalimler kendileridir. İki cümlenin marife kılınmasından ve fasıl zamirinden hâsıl olan kasr (tahsis), tekitli bir hasırdır; yani Allah'ın şeriatı ve Resulünün hükmü değil, bizzat kendileri zalimdirler.
وَزَادَ اسْمَ الْإِشَارَةِ تَأْكِيدًا لِلْخَبَرِ فَحَصَلَ فِيهِ أَرْبَعَةُ مُؤَكِّدَاتٍ: اثْنَانِ مِنْ صِيغَةِ الْحَصْرِ إِذْ لَيْسَ الْحَصْرُ وَالتَّخْصِيصُ إِلَّا تَأْكِيدًا عَلَى تَأْكِيدٍ، وَالثَّالِثُ ضَمِيرُ الْفَصْلِ، وَالرَّابِعُ اسْمُ الْإِشَارَةِ.
Haberi daha da pekiştirmek için işaret ismini ziyade kılmıştır. Böylece cümlede dört tekit unsuru meydana gelmiştir: İkisi hasır kalıbındandır (çünkü hasır ve tahsis tekit üstüne tekitten başka bir şey değildir), üçüncüsü fasıl zamiri, dördüncüsü ise işaret ismidir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ الْمَوْضُوعُ لِلتَّمْيِيزِ اسْتُعْمِلَ هُنَا مَجَازًا لِتَحْقِيقِ اتِّصَافِهِمْ بِالظُّلْمِ، فَهُمْ يَقِيسُونَ النَّاسَ عَلَى حَسَبِ مَا يَقِيسُونَ أَنْفُسَهُمْ، فَلَمَّا كَانُوا أَهْلَ ظُلْمٍ ظَنُّوا بِمَنْ هُوَ أَهْلُ الْإِنْصَافِ أَنَّهُ ظَالِمٌ كَمَا قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ:
Ayırt etmek için konulmuş olan işaret ismi, burada onların zulümle nitelendiklerini kesinleştirmek için mecaz olarak kullanılmıştır. Onlar insanları kendilerini ölçtükleri gibi ölçerler; kendileri zulüm ehli olduklarından, Ebü't-Tayyib'in dediği gibi insaf ehli olan kimseyi de zalim zannetmişlerdir:
إِذَا سَاءَ فِعْلُ الْمَرْءِ سَاءَتْ ظُنُونُهُ ... وَصَدَّقَ مَا يَعْتَادُهُ مِنْ تَوَهُّمِ
Kişinin ameli kötüleşince zannı da kötüleşir ... Alışagittiği vehimlerini doğrular.
وَلَا تَعَلُّقَ لِهَذِهِ الْآيَةِ بِحُكْمِ مَنْ دُعِيَ إِلَى الْقَاضِي لِلْخُصُومَةِ فَامْتَنَعَ لِأَنَّ الذَّمَّ وَالتَّوْبِيخَ فِيهَا كَانَا على امْتنَاع ناشىء عَنْ كفرهم ونفاقهم.
Bu ayetin, davalaşmak üzere hâkime çağrılıp da gitmekten imtina eden kimsenin hükmüyle bir ilgisi yoktur; çünkü ayetteki yergi ve azarlama, onların küfür ve nifaklarından kaynaklanan bir kaçınma üzerinedir.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٥١]
[Nûr Suresi (24), Âyet 51]
إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١)
{إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “Aralarında hüküm vermesi için Allah’a ve Resulüne çağrıldıklarında, müminlerin sözü ancak ‘İşittik ve itaat ettik’ demeleridir. İşte kurtuluşa erenler de onlardır.”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ الْإِخْبَارَ عَنِ الَّذين يعرضون عِنْد مَا يُدْعَوْنَ إِلَى الْحُكُومَةِ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِالْمُؤْمِنِينَ فِي حِينِ أَنَّهُمْ يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلٍ عَنِ الْفَاصِلِ الَّذِي يُمَيِّزُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِ الْحَقِّ وَبَيْنَ الَّذِي يُرَائِي بِإِيمَانِهِ فِي حِينِ يُدْعَى إِلَى الْحُكُومَةِ عِنْدَ رَسُول الله ﷺ فَيَقْتَضِي أَنْ يُبَيِّنَ لِلسَّائِلِ الْفَرْقَ بَيْنَ الْحَالَيْنِ لِئَلَّا يَلْتَبِسَ عِنْدَهُ الْإِيمَانُ الْمُزَوَّرُ بِالْإِيمَانِ الصَّادِقِ، فَقَدْ كَانَ الْمُنَافِقُونَ يُمَوِّهُونَ بِأَنَّ إِعْرَاضَ مَنْ أَعْرَضَ مِنْهُمْ عَنِ التَّحَاكُمِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ لَيْسَ لِتُزَلْزِلٍ فِي إِيمَانِهِ بِصِدْقِ الرَّسُولِ وَلَكِنَّهُ إِعْرَاضٌ
Bu beyânî bir istînâftır; çünkü hükme çağrıldıklarında yüz çeviren kimselerin, iman ettiklerini açıkladıkları halde mümin olmadıklarının haber verilmesi, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda hükme çağrıldığı vakit hakiki mümin ile imanı konusunda gösteriş yapan kimseyi ayıran kriterin ne olduğunu soran birinin zihninde bir soru uyandırır. Bu sebeple, sahte imanın samimi imanla karışmaması için soruyu sorana bu iki durum arasındaki farkın açıklanması gerekmiştir. Zira münafıklar, kendilerinden yüz çevirenlerin Resulullah’ın huzurunda muhakeme olmaktan yüz çevirmesini, onun doğruluğuna olan imanlarındaki bir sarsıntıdan ötürü değil,
لِمُرَاعَاةِ أَعْرَاضٍ مِنَ الْعَلَائِقِ الدُّنْيَوِيَّةِ كَقَوْلِ بِشْرٍ: إِنَّ الرَّسُولَ يُبْغِضُنِي. فَبَيَّنَ اللَّهُ بُطْلَانَ ذَلِكَ بِأَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَرْتَابُ فِي عَدْلِ الرَّسُولِ وَعَدَمِ مُصَانَعَتِهِ.
dünyevi bağlara dair birtakım arızî sebepleri gözetmekten kaynaklandığını söyleyerek durumu çarpıtıyorlardı; nitekim Bişr’in: «Resul bana buğzediyor» demesi gibi. Allah ise müminin, Resul'ün adaletinden ve iltimas geçmeyeceğinden asla şüphe etmeyeceğini bildirerek bunun batıl olduğunu beyan etmiştir.
وَقَدْ أَفَادَ هَذَا الِاسْتِئْنَافُ أَيْضًا الثَّنَاءَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الْأَحِقَّاءِ بِضِدِّ مَا كَانَ ذَمًّا لِلْمُنَافِقِينَ. وَذَلِكَ مِنْ مُنَاسَبَاتِ هَذَا الِاسْتِئْنَافِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي إِرْدَافِ التَّوْبِيخِ بِالتَّرْغِيبِ وَالْوَعِيدِ بِالْوَعْدِ وَالنِّذَارَةِ بِالْبِشَارَةِ وَالذَّمِّ بِالثَّنَاءِ.
Bu istînâf, aynı zamanda münafıklara yöneltilen yerginin zıddı olarak hakiki müminleri övme faydası da sağlamıştır. Bu durum, Kur'an'ın azarlamayı teşvikle, tehdidi vaatle, uyarıyı müjdeyle ve yergiyi övgüyle ardı ardına getirme âdeti uyarınca bu istînâfın münasebetlerindendir.
وَجِيءَ بِصِيغَةِ الْحَصْرِ بِ إِنَّما لِدَفْعِ أَنْ يَكُونَ مُخَالِفُ هَذِهِ الْحَالَةِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْإِيمَانِ وَإِنْ قَالَ بِلِسَانِهِ إِنَّهُ مُؤْمِنٌ، فَهَذَا الْقَصْرُ إِضَافِيٌّ، أَيْ هَذَا قَوْلُ الْمُؤْمِنِينَ الصَّادِقِينَ فِي إِيمَانِهِمْ لَا كَقَوْل الَّذين أَعْرَضُوا عَنْ حُكْمِ الرَّسُولِ حِينَ قَالُوا: آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا [النُّور: ٤٧] فَلَمَّا دُعُوا إِلَى حُكْمِ الرَّسُولِ عَصَوْا أَمْرَهُ فَإِنَّ إِعْرَاضَهُمْ نَقِيضُ الطَّاعَةِ، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ قَرِيبًا. وَلَيْسَ قصرا حَقِيقا لِأَنَّ أَقْوَالَ الْمُؤمنِينَ حِين يدعونَ إِلَى رَسُول الله ﷺ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ غَيْرُ مُنْحَصِرَةٍ فِي قَوْلِ: سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَلَا فِي مُرَادِفِهِ، فَلَعَلَّ مِنْهُمْ مَنْ يَزِيدُ عَلَى ذَلِكَ.
{إِنَّما} ile hasır kalıbının getirilmesi, diliyle mümin olduğunu söylese bile bu duruma muhalefet eden kimsenin imandan bir payı olmasını bertaraf etmek içindir. Dolayısıyla bu kasr izafîdir; yani bu, imanlarında samimi olan müminlerin sözüdür; yoksa {آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا} [Nûr: 47] dedikleri halde Resul'ün hükmüne çağrıldıklarında onun emrine isyan eden ve yüz çevirmeleri itaatin zıddı olan o kimselerin sözü gibi değildir (ki bunun beyanı yakında gelecektir). Bu hakiki bir kasr değildir; çünkü aralarında hüküm vermesi için Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e çağrıldıklarında müminlerin sözleri {سَمِعْنا وَأَطَعْنا} ifadesine ve onun eş anlamlısına münhasır değildir; nitekim onlardan biri bunun üzerine ziyade de yapabilir.
وَفِي «الْمُوَطَّأِ» مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ: «أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى رَسُول الله ﷺ. فَقَالَ أَحَدُهُمَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ اقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ (يَعْنِي وَهُوَ يُرِيدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ يَقْضِي لَهُ كَمَا وَقَعَ التَّصْرِيحُ فِي رِوَايَةِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ فِي «الْبُخَارِيِّ» أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَعْرَابِ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ: أُنْشِدُكَ بِاللَّهِ إِلَّا قَضَيْتَ لِي بِكِتَابِ اللَّهِ) . وَقَالَ الْآخَرُ وَهُوَ أَفْقَهُهُمَا:
«el-Muvatta»da Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'nin hadisinde şöyle rivayet edilir: «İki adam Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda davalaştı. Biri: 'Ey Allah'ın Resulü! Aramızda Allah'ın Kitabı ile hükmet' dedi (yani o, Resulullah'ın kendi lehine hükmetmesini kastediyordu; nitekim Leys b. Sa'd'ın el-Buhârî'deki rivayetinde bir bedevînin Resulullah'a gelip: 'Benim lehime Allah'ın Kitabı ile hükmetmen için sana Allah adına yemin verdiriyorum' dediği açıkça ifade edilmiştir). Diğeri ise -ki ikisinin daha fakihi olan oydu- şöyle dedi:
أَجَلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ وَأْذَنْ لِي أَنْ أَتَكَلَّمَ (يُرِيدُ لَا تَقْضِ لَهُ عَلَيَّ فَأْذَنْ لِي أَنْ أُبَيِّنَ) فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ تَكَلَّمْ..»
'Evet ey Allah'ın Resulü, aramızda Allah'ın Kitabı ile hükmet ve konuşmam için bana izin ver' (bununla, 'benim aleyhime hemen onun lehine hükmetme, [durumu] açıklamama izin ver' demek istiyordu). Bunun üzerine Resulullah: 'Konuş...' buyurdu.»
إِلَخْ.
ilâ ahir...
وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِ سَمِعْنا وَأَطَعْنا خُصُوصَ هَذَيْنِ اللَّفْظَيْنِ بَلِ الْمُرَادُ لَفْظُهُمَا أَوْ مُرَادِفُهُمَا لِلتَّسَامُحِ فِي مَفْعُولِ فِعْلِ الْقَوْلِ أَنْ لَا يُحْكَى بِلَفْظِهِ كَمَا هُوَ مَشْهُورٌ. وَإِنَّمَا خُصَّ هَذَانِ اللَّفْظَانِ بِالذِّكْرِ هُنَا مِنْ أَجْلِ أَنَّهُمَا كَلِمَةٌ مَشْهُورَةٌ تُقَالُ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ وَهِيَ مِمَّا جَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ كَمَا يُقَالُ أَيْضًا «سَمْعٌ وَطَاعَة» بِالرَّفْع و «سمعا وَطَاعَةً» بِالنَّصْبِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى ذَلِكَ
{سَمِعْنا وَأَطَعْنا} ifadesiyle kastedilen özellikle bu iki lafız değildir; bilakis meşhur olduğu üzere kavil fiilinin mefulünün lafzıyla nakledilmemesi hususundaki müsamahadan ötürü bu iki lafız veya bunların eş anlamlılarıdır. Bu iki lafzın burada özellikle zikredilmesi, bunların bu gibi durumlarda söylenen meşhur bir söz olması ve aynı şekilde ref ile «sem‘un ve tâatun» veya nasb ile «sem‘an ve tâaten» denildiği gibi darbımesel hükmüne geçmiş ifadelerden olmasındandır. Buna dair açıklama daha önce
عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٤٦] .
Nisâ Suresi’nde Yüce Allah'ın: {وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا} [Nisâ: 46] “Eğer onlar ‘İşittik ve itaat ettik’ deselerdi” buyruğunda geçmişti.
وَفِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: «قَالَ النَّبِيءُ لِلْأَنْصَارِ: تَكْفُونَنَا الْمَئُونَةَ وَنُشْرِكُكُمْ فِي الثَّمَرَةِ. فَقَالَ الْأَنْصَارُ: سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا»
Ebû Hüreyre'nin hadisinde şöyle geçmektedir: «Nebi Ensâr'a: 'Bizim külfetimizi üstlenirsiniz, biz de sizi ürüne ortak ederiz' buyurdu. Ensâr da: 'İşittik ve itaat ettik' dediler.»
. وقَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ خَبَرُ كانَ وأَنْ يَقُولُوا هُوَ اسْمُ كانَ وَقُدِّمَ خَبَرُ كَانَ عَلَى اسْمِهَا مُتَابَعَةً لِلِاسْتِعْمَالِ الْعَرَبِيِّ لأَنهم إِذا جاؤوا بَعْدَ كانَ بِأَنْ وَالْفِعْلِ لَمْ يَجِيئُوا بِالْخَبَرِ إِلَّا مُقَدَّمًا عَلَى الِاسْمِ نَظَرًا إِلَى كَوْنِ الْمَصْدَرِ الْمُنْسَبِكِ مِنْ أَنْ وَالْفِعْلِ أَعْرَفُ مِنَ الْمَصْدَرِ الصَّرِيحِ، وَلَمْ يَجِيئُوا بِالْخَبَرِ إِلَّا مُقَدَّمًا كَرَاهِيَةَ تَوَالِيَ أَدَاتَيْنِ وَهُمَا: كانَ وأَنْ.
{قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ} ibaresi {كانَ} fiilinin haberi, {أَنْ يَقُولُوا} ise {كانَ} fiilinin ismidir. {كانَ} fiilinin haberinin isminden önce getirilmesi Arap dilindeki kullanıma uyma sebebiyledir; çünkü Araplar {كانَ} lafzından sonra {أَنْ} ve fiil getirdiklerinde, {أَنْ} ve fiilden türeyen masdar-ı müevvelin sarih masdardan daha marife olduğunu göz önünde bulundurarak haberi ancak ismin önüne geçirerek getirirlerdi. Ayrıca {كانَ} ve {أَنْ} olmak üzere iki edatın peş peşe gelmesini çirkin gördüklerinden ötürü de haberi mutlaka öne alırlardı.
وَنَظَائِرُ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٤٧] .
Bu kullanımın benzerleri Kur'an'da pek çoktur. Âl-i İmrân Suresi’nde Yüce Allah'ın: {وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا} [Âl-i İmrân: 147] “Onların sözü ancak: 'Rabbimiz, bizim günahlarımızı bağışla' demekten ibaretti” buyruğunda bu durum geçmişti.
وَجِيءَ فِي وَصْفِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْفَلَاحِ بِمِثْلِ التَّرْكِيبِ الَّذِي وُصِفَ بِهِ الْمُنَافِقُونَ بِالظُّلْمِ بِصِيغَةِ الْقَصْرِ الْمُؤَكَّدِ لِيَكُونَ الثَّنَاءُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ ضِدًّا لِمَذَمَّةِ الْمُنَافِقِينَ تَامًّا.
Müminlerin kurtuluşla nitelendirilmesinde, müminlere yönelik övgünün münafıklara yönelik yerginin tam bir zıddı olması için, münafıkların zulümle nitelendirildiği tekitli hasır kalıbındaki terkibin benzeri getirilmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَصْرَ الْمُسْتَفَادَ مِنْ إِنَّما هُنَا قَصْرُ إِفْرَادٍ لِأَحَدِ نَوْعَيِ الْقَوْلِ. فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الثَّنَاءُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِرُسُوخِ إِيمَانِهِمْ وَثَبَاتِ طَاعَتِهِمْ فِي الْمَنْشَطِ وَالْمَكْرَهِ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْمُنَافِقِينَ إِذْ يَقُولُونَ كَلِمَةَ الطَّاعَةِ ثُمَّ يَنْقُضُونَهَا بِضِدِّهَا مِنْ كَلِمَاتِ الْإِعْرَاضِ وَالِارْتِيَابِ.
Bil ki buradaki {إِنَّما} edatından anlaşılan kasr, iki söz türünden birine yönelik bir kasr-ı ifraddır. Bundan maksat, müminleri imanlarının köklülüğü ve sevinçte de kederde de itaatlerindeki sebatları sebebiyle övmektir. Bunda, itaat sözü verip ardından bunu yüz çevirme ve şüphe kelimelerinden olan zıddıyla bozan münafıklara da üstü kapalı bir dokundurma (ta‘riz) vardır.
وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي طَرِيقِ قَصْرٍ بِ (إِلَّا) قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا فِي سُورَةِ آل عمرَان [١٤٧] .
Bu ayetin {إِلَّا} ile yapılan kasr yolundaki benzeri, Âl-i İmrân Suresi’nde Yüce Allah'ın: {وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا} [Âl-i İmrân: 147] “Onların sözü ancak: 'Rabbimiz, bizim günahlarımızı bağışla' demekten ibaretti” buyruğudur.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٥٢]
[Nûr Suresi (24), Âyet 52]
وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٥٢)
{وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٥٢)} “Kim Allah'a ve Resulüne itaat eder, Allah'tan korkar ve O'na karşı gelmekten sakınırsa, işte asıl kurtuluşa erenler onlardır.”
الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ أَوْ عَاطِفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [النُّور: ٥١] . وَالتَّقْدِيرُ:
Vav [harfi] itiraziyedir ya da {وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} [Nûr: 51] cümlesine matuftur. Takdiri şöyledir:
وَهُمُ الْفَائِزُونَ. فَجَاءَ نَظْمُ الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْإِطْنَابِ لِيَحْصُلَ تَعْمِيمُ الْحُكْمِ
'Ve onlar kurtuluşa erenlerdir.' Hükmün ve hakkında hüküm verilenin
وَالْمَحْكُومِ عَلَيْهِ.
genelleşmesi için sözün dizilişi bu şekilde itnâb (uzatma) üzere gelmiştir.
وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَوْقِعُ تَذْيِيلٍ لِأَنَّهَا تَعُمُّ مَا ذُكِرَ قَبْلَهَا مِنْ قَوْلِ الْمُؤْمِنِينَ سَمِعْنا وَأَطَعْنا [النُّور: ٥١] وَتَشْمَلُ غَيْرَهُ مِنَ الطَّاعَاتِ بِالْقَوْلِ أَوْ بِالْفِعْلِ.
Bu cümlenin konumu bir tezhib (tamamlama/pekiştirme) konumudur; çünkü kendisinden önce geçen müminlerin {سَمِعْنا وَأَطَعْنا} [Nûr: 51] “İşittik ve itaat ettik” sözünü kapsadığı gibi, sözlü ya da fiilî diğer itaatleri de içine alır.
ومَنْ شَرْطِيَّةٌ عَامَّةٌ، وَجُمْلَةُ: فَأُولئِكَ جَوَابُ الشَّرْطِ. وَالْفَوْزُ: الظَّفَرُ بِالْمَطْلُوبِ
{مَنْ} şartiyedir ve umum ifade eder; {فَأُولئِكَ} cümlesi ise şartın cevabıdır. Fevz (الْفَوْزُ): Hayırlı
الصَّالِحِ. وَالطَّاعَةُ: امْتِثَالُ الْأَوَامِرِ وَاجْتِنَابُ النَّوَاهِي.
ve arzu edilen şeye nail olmaktır. İtaat (الطَّاعَةُ): Emirleri yerine getirmek ve yasaklardan kaçınmaktır.
وَالْخَشْيَةُ: الْخَوْفُ. وَهِيَ تَتَعَلَّقُ بِالْخُصُوصِ بِمَا عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدْ فَرَّطَ فِيهِ مِنَ التَّكَالِيفِ عَلَى أَنَّهَا تَعُمُّ التَّقْصِيرَ كُلَّهُ.
Haşyet (الْخَشْيَةُ): Korkudur. Bu, bütün ihmalleri kapsamakla birlikte, bilhassa mükellefiyetlerde meydana gelmiş olabilecek kusurlarla ilgilidir.
وَالتَّقْوَى: الْحَذَرُ مِنْ مُخَالَفَةِ التَّكَالِيفِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ.
Takva (التَّقْوَى) ise gelecekte mükellefiyetlere aykırı davranmaktan sakınmaktır.
فَجَمَعَتِ الْآيَةُ أَسْبَابَ الْفَوْزِ فِي الْآخِرَةِ وَأَيْضًا فِي الدُّنْيَا.
Böylece bu ayet, ahiretteki ve aynı zamanda dünyadaki kurtuluşun sebeplerini kendisinde toplamıştır.
وَصِيغَةُ الْحَصْرِ لِلتَّعْرِيضِ بِالَّذِينِ أَعْرَضُوا إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَهِي على وزن صِيغَةِ الْقَصْرِ الَّتِي تقدمتها.
Hasır kalıbı, Allah'a ve Resulüne çağrıldıklarında yüz çevirenlere ta'rizde bulunmak (üstü kapalı dokundurmak) içindir ve bu, kendisinden önce geçen kasr kalıbı veznindedir.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٥٣]
[Nûr Suresi (24), Âyet 53]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٥٣)
{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٥٣)} “Eğer kendilerine emredersen mutlaka [savaşa] çıkacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Yemin etmeyin; [sizden istenen] bilinen bir itaattir. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.'”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ [النُّور: ٤٧] . أُتْبِعَتْ حِكَايَةُ قَوْلِهِمْ ذَلِكَ بِحِكَايَةِ قَسَمٍ أَقْسَمُوهُ بِاللَّهِ لِيَتَنَصَّلُوا مِنْ وَصْمَةِ أَنْ يَكُونَ إِعْرَاضُهُمْ عَنِ الْحُكُومَةِ عِنْدَ الرَّسُولِ ﷺ فَجَاءُوهُ فَأَقْسَمُوا إِنَّهُمْ لَا يُضْمِرُونَ عِصْيَانَهُ فِيمَا يَقْضِي بِهِ فَإِنَّهُ لَوْ أَمَرَهُمُ الرَّسُولُ بِأَشَقِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْخُرُوجُ لِلْقِتَالِ لَأَطَاعُوهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذِهِ فِي الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ تَوَلَّوْا حِينَ دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: لَمَّا بَيَّنَ كَرَاهَتَهُمْ لِحُكْمِ النَّبِيءِ أَتَوْهُ فَقَالُوا:
{وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ} [Nûr: 47] cümlesine matuftur. Onların bu sözlerinin aktarılmasının peşinden, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda muhakeme olmaktan yüz çevirmelerinin lekesinden kurtulmak için Allah'a ettikleri yeminin aktarılması getirilmiştir. Şöyle ki; onun yanına gelmiş ve vereceği hükümlerde ona isyan etmeyi içlerinden geçirmediklerine, zira Resul kendilerine en meşakkatli şeyi, yani savaşa çıkmayı emretse bile ona itaat edeceklerine yemin etmişlerdir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bu ayet, Allah'a ve Resulüne çağrıldıklarında yüz çeviren münafıklar hakkındadır.» Kurtubî de şöyle demiştir: «Nebi'nin hükmünden hoşlanmadıkları beyan edilince onun yanına gelip:
وَاللَّهِ لَوْ أَمَرْتَنَا أَنْ نَخْرُجَ مِنْ دِيَارِنَا وَأَمْوَالِنَا لَخَرَجْنَا وَلَوْ أَمَرْتَنَا بِالْجِهَادِ لَجَاهَدْنَا. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
'Vallahi eğer bize yurtlarımızdan ve mallarımızdan çıkmamızı emretsen mutlaka çıkarız; bize cihadı emretsen mutlaka cihad ederiz' dediler. Bunun üzerine bu ayet indi.»
وَكَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ ذَكَرُوا خُرُوجَيْنِ. وَبِذَلِكَ يَكُونُ مِنَ الْإِيجَازِ فِي الْآيَةِ حَذْفُ مُتَعَلِّقِ الْخُرُوجِ لِيَشْمَلَ مَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ لَفَظُ الْخُرُوجِ
Kurtubî'nin sözü, onların iki türlü çıkışı zikrettiklerini iktiza etmektedir. Buna göre ayette, çıkış kelimesinin lafzen şamil olduğu
مِنْ حَقِيقَةٍ وَمَجَازٍ بِقَرِينَةِ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ مِنْ قِصَّةِ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ يَوْمَئِذٍ، فَإِنَّهُ بِسَبَبِ خُصُومَةٍ فِي مَالٍ فَكَانَ مَعْنَى الْخُرُوجِ مِنَ الْمَالِ أَسْبِقُ فِي الْقَصْدِ. وَاقْتَصَرَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ لَيَخْرُجُنَّ مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَدِيَارِهِمْ. وَاقْتَصَرَ الطَّبَرِيُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ لَيَخْرُجُنَّ إِلَى الْجِهَادِ عَلَى اخْتِلَافِ الرَّأْيَيْنِ فِي سَبَبِ النُّزُولِ.
hakiki ve mecazi anlamları kapsayabilmesi için çıkışın müteallakının hazfedilmesi bir icaz teşkil eder. Nitekim o günkü nüzul sebebi kıssasından bilinen karine de bunu gösterir; zira olay mal konusundaki bir çekişmeden kaynaklanıyordu ve bu sebeple maldan çıkış manası kastedilenler arasında daha öncelikliydi. Müfessirlerin cumhuru ifadenin {لَيَخْرُجُنَّ} “mallarından ve yurtlarından mutlaka çıkacaklar” anlamına geldiği görüşüyle yetinmiştir. Taberî ise nüzul sebebine dair iki farklı görüş doğrultusunda ifadenin “cihada mutlaka çıkacaklar” anlamına geldiği görüşüyle yetinmiştir.
وَالْإِقْسَامُ: النُّطْقُ بِالْقِسْمِ، أَيِ الْيَمِينِ.
el-İksâm (الْإِقْسَامُ): Kasemi, yani yemini telaffuz etmektir.
وَضَمِيرُ أَقْسَمُوا
{أَقْسَمُوا} fiilindeki zamir,
عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضمير وَيَقُولُونَ [النُّور: ٤٧] . وَالتَّعْبِير بِفِعْلِ الْمُضِيِّ هُنَا لِأَنَّ ذَلِكَ شَيْءٌ وَقَعَ وَانْقَضَى.
{وَيَقُولُونَ} [Nûr: 47] fiilindeki zamirin döndüğü yere dönmektedir. Burada mazi fiil ile ifade edilmesi, bunun vuku bulup bitmiş bir hadise olmasındandır.
وَالْجَهْدُ- بِفَتْحِ الْجِيمِ وَسُكُونِ الْهَاءِ- مُنْتَهَى الطَّاقَةِ. وَلِذَلِكَ يُطْلَقُ عَلَى الْمَشَقَّةِ كَمَا
Cim harfinin fethası ve he harfinin sükûnu ile el-Cehd (الْجَهْدُ), gücün son noktası demektir. Bu sebeple meşakkat için de kullanılır; nitekim
فِي حَدِيثِ بَدْءِ الْوَحْيِ «فَغَطَّنِي حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدُ»
vahyin başlangıcı hadisinde: «Beni takatim kesilinceye kadar sıktı» şeklinde geçmektedir.
لِأَنَّ الْأَمْرَ الشَّاقَّ لَا يَعْمَلُ إِلَّا بِمُنْتَهَى الطَّاقَةِ. وَهُوَ مَصْدَرُ «جَهَدَ» كَمَنَعَ مُتَعَدِّيًا إِذَا أَتْعَبَ غَيْرَهُ.
Çünkü meşakkatli bir iş ancak gücün son noktasıyla yapılır. Bu kelime, başkasını yorduğu zaman müteaddi olarak kullanılan mena‘a (مَنَعَ) babından «cehede» (جَهَدَ) fiilinin masdarıdır.
وَنَصْبُ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ
{جَهْدَ أَيْمانِهِمْ} terkibinin nasb ile okunması,
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ أَقْسَمُوا
{أَقْسَمُوا} fiilindeki zamirden hal olması caizdir;
عَلَى تَأْوِيلِ الْمَصْدَرِ بِاسْمِ الْفَاعِلِ كَقَوْلِهِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً [الْأَعْرَاف: ١٨٧] ، أَيْ جَاهِدِينَ.
bu da Yüce Allah'ın: {لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً} [A'râf: 187] “O size ancak ansızın gelir” ayetinde olduğu gibi masdarın ism-i fail olarak tevil edilmesiyle mümkündür, yani 'var güçleriyle gayret ederek' demektir.
وَالتَّقْدِيرُ: جَاهِدِينَ أَنْفُسَهُمْ، أَيْ بَالِغِينَ بِهَا أَقْصَى الطَّاقَةِ وَهَذَا عَلَى طَرِيقَةِ التَّجْرِيدِ. وَمَعْنَى ذَلِكَ: أَنَّهُمْ كَرَّرُوا الْأَيْمَانَ وَعَدَّدُوا عِبَارَاتِهَا حَتَّى أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ لِيُوهِمُوا أَنَّهُمْ صَادِقُونَ فِي أَيْمَانِهِمْ. وَإِضَافَةُ جَهْدَ
Takdiri şöyledir: Kendilerini zorlayarak, yani kendilerini gücün son sınırına ulaştırarak [yemin ettiler]. Bu ise tecrit yolu üzeredir. Bunun manası şudur: Yeminlerinde doğru söyledikleri izlenimini vermek için yeminleri tekrarlamış ve lafızlarını kendilerini yoracak kadar çoğaltmışlardır. {جَهْدَ} lafzının
إِلَى أَيْمانِهِمْ
{أَيْمانِهِمْ} lafzına izafeti
عَلَى هَذَا الْوَجْهِ إِضَافَةٌ عَلَى مَعْنَى (مِنْ) ، أَيْ جهدا ناشئا عَن أَيْمَانِهِمْ.
bu veçhe göre (مِنْ) manasında bir izafettir; yani 'yeminlerinden doğan bir cehd' demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَهْدَ
{جَهْدَ} lafzının
مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْوَاقِعِ بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ.
fiilinin yerine geçen mef'ûl-i mutlak olarak mansub olması da caizdir.
وَالتَّقْدِيرُ: جَهَدُوا أَيْمَانَهُمْ جَهْدًا. وَالْفِعْلُ الْمُقَدَّرُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ أَقْسَمُوا.
Takdiri şöyledir: (جَهَدُوا أَيْمَانَهُمْ جَهْدًا) [Yeminlerini var güçleriyle pekiştirdiler]. Takdir edilen bu fiil ise {أَقْسَمُوا} fiilindeki zamirden hal konumundadır.
وَالتَّقْدِيرُ: أَقْسَمُوا يُجْهِدُونَ أَيْمَانَهُمْ جَهْدًا. وَإِضَافَةُ جَهْدَ
Takdiri: (أَقْسَمُوا يُجْهِدُونَ أَيْمَانَهُمْ جَهْدًا) [Yeminlerini var güçleriyle pekiştirerek yemin ettiler] şeklindedir. {جَهْدَ} lafzının
إِلَى أَيْمانِهِمْ
{أَيْمانِهِمْ} lafzına izafeti
عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ جَعَلَتِ الْأَيْمَانَ كَالشَّخْصِ الَّذِي لَهُ جَهْدٌ، فَفِيهِ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ، وَرَمْزٌ إِلَى الْمُشَبَّهِ
bu veçhe göre masdarın mef'ûlüne izafeti kabilindendir; yeminleri takati/gücü olan bir şahıs gibi kılmıştır. Dolayısıyla burada istiare-i mekniyye ve müşebbehun bihe (kendisine benzetilene)
بِهِ بِمَا هُوَ مِنْ رَوَادِفِهِ وَهُوَ أَنَّ أَحَدًا يُجْهِدُهُ، أَيْ يَسْتَخْرِجُ مِنْهُ طَاقَتَهُ فَإِنَّ كُلَّ إِعَادَةٍ لِلْيَمِينِ هِيَ كَتَكْلِيفٍ لِلْيَمِينِ بِعَمَلٍ مُتَكَرِّرٍ كَالْجُهْدِ لَهُ، فَهَذَا أَيْضًا اسْتِعَارَةٌ.
onun gereklerinden/tamamlayıcı vasıflarından biriyle işaret edilmiştir; o da bir kimsenin onu zorlaması, yani gücünü sonuna kadar açığa çıkarmasıdır. Zira yeminin her tekrar edilişi, yemine tıpkı bir meşakkat gibi tekrarlanan bir iş yüklemek gibidir; bu da yine bir istiaredir.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى شَيْءٍ مِنْ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٥٣] وَقَوْلِهِ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠٩] .
Buna dair açıklamaların bir kısmı daha önce Ukûd (Mâide) Suresi'nde Yüce Allah'ın: {أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ} [53] “Var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?” buyruğunda ve En'âm Suresi'nde: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ} [109] “Eğer kendilerine bir ayet (mucize) gelirse mutlaka [inanacaklarına] var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” buyruğunda geçmişti.
وَجُمْلَةُ: لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ
{لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ} cümlesi
إِلَخْ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ: أَقْسَمُوا
ve devamı, {أَقْسَمُوا} cümlesinin beyanıdır (açıklamasıdır).
. وَحُذِفَ مَفْعُولُ أَمَرْتَهُمْ
{أَمَرْتَهُمْ} fiilinin mef'ûlü,
لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: لَيَخْرُجُنَ
{لَيَخْرُجُنَّ} buyruğunun delaleti sebebiyle hazfedilmiştir.
. وَالتَّقْدِيرُ: لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ بِالْخُرُوجِ لَيَخْرُجُنَّ.
Takdiri: (لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ بِالْخُرُوجِ لَيَخْرُجُنَّ) [Eğer onlara çıkmayı emredersen mutlaka çıkarlar] şeklindedir.
فَأَمْرَ الله رَسُوله ﷺ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ ذَاتِ الْمَعَانِي الْكَثِيرَةِ وَهِيَ لَا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ
Bunun üzerine Allah, Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onlara pek çok mana barındıran şu sözleri söylemesini emretmiştir: {لَا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ} “Yemin etmeyin; bilinen bir itaat [gerekir]”.
. وَذَلِكَ كَلَامٌ مُوَجَّهٌ لِأَنَّ نَهْيَهُمْ عَنْ أَنْ يُقْسِمُوا بَعْدَ أَنْ صَدَرَ الْقَسَمُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ نَهْيًا عَنْ إِعَادَتِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا بِصَدَدِ إِعَادَتِهِ، بِمَعْنَى: لَا حَاجَةَ بِكُمْ إِلَى تَأْكِيدِ الْقَسَمِ، أَيْ فَإِنَّ التَّأْكِيدَ بِمَنْزِلَةِ الْمُؤَكَّدِ فِي كَوْنِهِ كَذِبًا.
Bu çok yönlü/kapsamlı bir sözdür. Çünkü yemin meydana geldikten sonra onların yemin etmekten nehyedilmesi, yemini tekrarlamak üzere oldukları için onun tekrar edilmesini yasaklama ihtimali taşır; yani: “Yemini pekiştirmenize gerek yoktur; zira tekit (pekiştirme) de yalan olma hususunda pekiştirilen şey gibidir” demektir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ النَّهْيُ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى عَدَمِ الْمُطَالَبَةِ بِالْقَسَمِ، أَيْ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ
Nehyin, yemin talep edilmemesi anlamında kullanılmış olması da muhtemeldir; yani: Sizin
تُقْسِمُوا إِذْ لَا حَاجَةَ إِلَى الْقَسَمِ لِعَدَمِ الشَّكِّ فِي أَمْرِكُمْ.
yemin etmenize gerek yoktu, çünkü durumunuz hakkında şüphe bulunmadığından yemine ihtiyaç yoktur [anlamındadır].
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ النَّهْيُ مُسْتَعْمِلًا فِي التَّسْوِيَة مثل فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ [الطّور: ١٦] .
Nehyin, {فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ} [Tûr: 16] “Artık ister sabredin ister sabretmeyin, sizin için birdir” ayetinde olduğu gibi tesviye (eşitlik) bildirmek için kullanılmış olması da muhtemeldir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ النَّهْيُ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَالْمُقْسِمُ عَلَيْهِ مَحْذُوفٌ، أَيْ لَا تُقْسِمُوا عَلَى الْخُرُوجِ مِنْ دِيَارِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُكَلِّفُكُمْ بِذَلِكَ. وَمَقَامُ مُوَاجهَة نفاقهم يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الِاحْتِمَالَاتُ مَقْصُودَةً.
Nehyin hakiki manasında kullanılmış ve üzerine yemin edilen şeyin (müksemün aleyh) hazfedilmiş olması da muhtemeldir; yani: Mallarınızdan ve yurtlarınızdan çıkacağınıza dair yemin etmeyin; zira Allah sizi bununla mükellef tutmamaktadır. Onların nifakıyla yüzleşme makamı, bütün bu ihtimallerin kastedilmiş olmasını gerektirir.
وَقَوْلُهُ: طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ
{طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ} buyruğu ise
كَلَامٌ أُرْسِلَ مَثَلًا وَتَحْتَهُ مَعَانٍ جَمَّةٍ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الِاحْتِمَالَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي قَوْلِهِ: لَا تُقْسِمُوا.
darbımesel kabilinden irad edilmiş bir sözdür ve altında, {لَا تُقْسِمُوا} buyruğunda geçen önceki ihtimallere göre farklılaşan pek çok mana barındırmaktadır.
وَتَنْكِيرُ طاعَةٌ
{طاعَةٌ} kelimesinin nekire (belirsiz) gelmesi,
لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِهِ نَوْعُ الطَّاعَةِ وَلَيْسَتْ طَاعَةً مُعَيَّنَةً فَهُوَ مِنْ بَابِ: تَمْرَةٌ خَيْرٌ مِنْ جَرَادَةٍ، ومَعْرُوفَةٌ
bununla belirli bir itaat değil, itaatin cinsinin kastedilmiş olmasındandır. Dolayısıyla bu, “Bir hurma, bir çekirgeden hayırlıdır” kabîlindendir. {مَعْرُوفَةٌ} kelimesi ise
خَبَرُهُ.
onun haberidir.
فَعَلَى احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ النَّهْيُ عَنِ الْقَسَمِ مُسْتَعْمَلًا فِي النَّهْيِ عَنْ تَكْرِيرِهِ يَكُونُ الْمَعْنَى مِنْ قَبِيلِ التَّهَكُّمِ، أَيْ لَا حُرْمَةَ لِلْقَسَمِ فَلَا تُعِيدُوهُ فَطَاعَتُكُمْ مَعْرُوفَةٌ، أَيْ مَعْرُوفٌ وَهَنُهَا وَانْتِفَاؤُهَا.
Yeminden nehyetmenin, yeminin tekrar edilmesini yasaklama anlamında kullanılması ihtimaline göre mana istihza kabilinden olur; yani: “Yeminin bir hürmeti/değeri yoktur, onu tekrar edip durmayın; çünkü sizin itaatiniz bilinmektedir; yani onun zayıflığı ve yokluğu malumdur” demektir.
وَعَلَى احْتِمَالِ اسْتِعْمَالِ النَّهْيِ فِي عَدَمِ الْمُطَالَبَةِ بِالْيَمِينِ يكون الْمَعْنى: لماذَا تُقْسِمُونَ أَفَأَنَا أَشُكُّ فِي حَالِكُمْ فَإِنَّ طَاعَتَكُمْ مَعْرُوفَةٌ عِنْدِي، أَيْ أَعْرِفُ عَدَمَ وُقُوعِهَا، وَالْكَلَامُ تَهَكُّمٌ أَيْضًا.
Nehyin yemin talep edilmemesi anlamında kullanılması ihtimaline göre mana şöyle olur: “Niçin yemin ediyorsunuz, ben sizin durumunuzdan şüphe mi ediyorum? Sizin itaatiniz benim tarafımdan bilinmektedir; yani gerçekleşmeyeceğini biliyorum.” Bu söz de yine bir istihzadır.
وَعَلَى احْتِمَالِ اسْتِعْمَالِ النَّهْيِ فِي التَّسْوِيَةِ فَالْمَعْنَى: قَسَمُكُمْ وَنَفْيُهُ سَوَاءٌ لِأَنَّ أَيْمَانَكُمْ فَاجِرَةٌ وَطَاعَتَكُمْ مَعْرُوفَةٌ.
Nehyin tesviye (eşitlik) bildirmede kullanılması ihtimaline göre ise mana şöyledir: “Yemin etmeniz ile etmemeniz birdir; çünkü yeminleriniz sahtedir ve itaatiniz [ne olduğu] bilinendir.”
أَوْ يَكُونُ طاعَةٌ
Yahut {طاعَةٌ} kelimesi,
مُبْتَدَأٌ مَحْذُوفُ الْخَبَرِ، أَيْ طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ أَوْلَى مِنَ الْأَيْمَانِ، وَيَكُونُ وَصْفُ مَعْرُوفَةٌ
haberi hazfedilmiş bir mübteda olur; yani “Bilinen [ve yerine getirilen] bir itaat, yeminlerden daha evladır” takdirindedir. {مَعْرُوفَةٌ} vasfı ise
مُشْتَقًّا مِنَ الْمَعْرِفَةِ بِمَعْنَى الْعِلْمِ، أَيْ طَاعَةٌ تُعْلَمُ وَتَتَحَقَّقُ أَوْلَى مِنَ الْأَيْمَانِ عَلَى طَاعَةٍ غَيْرِ وَاقِعَةٍ، وَهُوَ كَالْعِرْفَانِ فِي قَوْلِهِمْ: لَا أَعْرِفَنَّكَ تَفْعَلُ كَذَا.
ilim manasındaki 'marifet'ten türemiş olur; yani “Bilinip tahakkuk eden bir itaat, gerçekleşmeyecek bir itaat üzerine edilen yeminlerden daha evladır” demektir. Bu, Arapların: (لَا أَعْرِفَنَّكَ تَفْعَلُ كَذَا) [Seni şöyle yaparken görmeyeyim/bilmeyeyim] sözündeki 'irfan' gibidir.
وَإِنْ كَانَ النَّهْيُ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ فَالْمَعْنَى: لَا تُقْسِمُوا هَذَا الْقَسَمَ، أَيْ عَلَى الْخُرُوجِ مِنْ دِيَارِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ لِأَنَّ اللَّهَ لَا يُكَلِّفُكُمُ الطَّاعَةَ إِلَّا فِي مَعْرُوفٍ، فَيَكُونُ وَصْفُ مَعْرُوفَةٌ
Şayet nehiy hakiki manasında kullanılmışsa mana şöyledir: “Bu yemini etmeyin; yani yurtlarınızdan ve mallarınızdan çıkacağınıza dair yemin etmeyin; zira Allah sizi ancak maruf olan bir itaatle mükellef tutar.” Bu durumda {مَعْرُوفَةٌ} sıfatı,
مُشْتَقًّا مِنَ الْعِرْفَانِ، أَيْ عَدَمِ النُّكْرَانِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ [الممتحنة: ١٢] .
'irfan'dan, yani kötülüğün/inkarın zıddı olan [maruf] manasından türemiş olur; nitekim Yüce Allah'ın: {وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} [Mümtehine: 12] “Hiçbir marufta (iyilikte) sana karşı gelmemek [üzere]” ayetinde de böyledir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ
{إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” cümlesi ise