صَالِحَةٌ لِتَذْيِيلِ الِاحْتِمَالَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَهِيَ تَعْلِيلٌ لما قبلهَا.
geçen ihtimallerin tümüne tezyîl (pekiştirici bir son cümle) olmaya elverişlidir ve öncesinin gerekçesidir.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٥٤]
[Nûr Suresi (24), Âyet 54]
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤)
{قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤)} “De ki: 'Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin.' Eğer yüz çevirirseniz, onun sorumluluğu kendisine yüklenen (tebliğ), sizin sorumluluğunuz da size yüklenen (itaat)dir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Peygamber'in üzerine düşen ise sadece apaçık bir tebliğdir.”
تَلْقِينٌ آخَرُ لِلرَّسُولِ- ﵊ بِمَا يَرُدُّ بُهْتَانَهُمْ بِقِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِمَوَاعِيدِهِمُ الْكَاذِبَةِ وَأَنْ يَقْتَصِرُوا مِنَ الطَّاعَةِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ
Bu, Resul'e aleyhisselâm onların yalan vaatlerine aldırış etmeyerek iftiralarını reddetmesi ve itaatten sadece Allah'a
وَرَسُولِهِ فِيمَا كَلَّفَهُمْ دُونَ مَا تَبَرَّعُوا بِهِ كَذِبًا، وَيَخْتَلِفُ مَعْنَى أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ بَيْنَ مَعَانِي الْأَمْرِ بِإِيجَادِ الطَّاعَةِ الْمَفْقُودَةِ أَوْ إِيهَامِ طَلَبِ الدَّوَامِ عَلَى الطَّاعَةِ عَلَى حَسَبِ زَعْمِهِمْ.
ve Resulü'ne, kendilerini mükellef kıldığı hususlarda itaatle yetinmelerini, yalan yere kendiliklerinden taahhüt ettikleri şeyleri bırakmalarını bildiren diğer bir telkindir. {أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ} buyruğunun anlamı; mevcut olmayan itaati var etme emri olması ile onların iddialarına göre itaatte devamlılığı isteme intibaı verme anlamları arasında değişir.
وَأُعِيدَ الْأَمْرُ بِالْقَوْلِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْقَوْلِ فَيَقَعُ كَلَامًا مُسْتَقِلًّا غَيْرَ مَعْطُوفٍ.
Bu söze ehemmiyet verilmesi sebebiyle 'söyle' emri tekrarlanmıştır; böylece [önceki cümleye] matuf olmayan bağımsız bir kelam olmuştur.
وَقَوْلُهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَفْرِيعًا عَلَى فِعْلِ أَطِيعُوا فَيَكُونَ فِعْلُ تَوَلَّوْا مِنْ جُمْلَةِ مَا أَمر النَّبِي ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ وَيَكُونَ فِعْلًا مُضَارِعًا بِتَاءِ الْخِطَابِ.
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} buyruğu, {أَطِيعُوا} fiiline bir tefri (bağlantı) olabilir; bu takdirde {تَوَلَّوْا} fiili, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onlara söylemesi emredilen sözün bir parçası ve hitap te'si ile gelen bir muzari fiil olur.
وَأَصْلُهُ: تَتَوَلَّوْا بِتَاءَيْنِ حُذِفَتْ مِنْهُمَا تَاءُ الْخِطَابِ لِلتَّخْفِيفِ وَهُوَ حَذْفٌ كَثِيرٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ.
Aslı iki te ile (تَتَوَلَّوْا) şeklindedir; telaffuz hafifliği için bu iki te'den hitap te'si hazfedilmiştir ki bu, dilde çokça rastlanan bir haziftir.
وَالْكَلَامُ تَبْلِيغٌ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَيْهِمْ، فَيكون ضميرا ف عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ عَائِدَيْنِ إِلَى الرَّسُول ﷺ.
Bu söz, Yüce Allah'tan onlara bir tebliğdir; bu takdirde {فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ} terkibindeki zamirler Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem dönmektedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَفْرِيعًا عَلَى فِعْلِ قُلْ أَيْ فَإِذَا قُلْتَ ذَلِكَ فَتَوَلَّوْا وَلَمْ يُطِيعُوا إِلَخْ، فَيَكُونُ فِعْلُ تَوَلَّوْا مَاضِيًا بِتَاءٍ وَاحِدَةٍ مُوَاجِهًا بِهِ النبيء ﷺ، أَيْ فَإِنْ تَوَلَّوْا وَلَمْ يُطِيعُوا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ مَا حُمِّلْتَ مِنَ التَّبْلِيغِ وَعَلَيْهِمْ مَا حُمِّلُوا مِنْ تَبِعَةِ التَّكْلِيفِ. كَمَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bunun {قُلْ} fiiline bir tefri olması da caizdir; yani: “Sen bunu söylediğinde eğer yüz çevirir ve itaat etmezlerse...” takdirindedir. Bu durumda {تَوَلَّوْا} fiili tek te ile mazi fiil olur ve bununla Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap edilmektedir; yani: “Şayet yüz çevirir ve itaat etmezlerse, senin üzerine düşen sadece sana yüklenen tebliğ vazifesidir; onların üzerine düşen de kendilerine yüklenen mükellefiyetin sorumluluğudur” demektir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu anlamdadır:
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٨٢] فَيَكُونُ فِي ضَمَائِرِ فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ الْتِفَاتٌ. وَأَصْلُ الْكَلَامِ: فَإِنَّمَا عَلَيْكَ مَا حُمِّلْتَ وَعَلَيْهِمْ مَا حُمِّلُوا. وَالِالْتِفَاتُ مُحَسَّنٌ لَا يَحْتَاجُ إِلَى نُكْتَةٍ.
Nahl Suresi'nde [82]: {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ} “Eğer yüz çevirirlerse, sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir”. Bu durumda {فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ} ibaresindeki zamirlerde iltifat sanatı bulunmuş olur. Sözün aslı: (فَإِنَّمَا عَلَيْكَ مَا حُمِّلْتَ وَعَلَيْهِمْ مَا حُمِّلُوا) [Sana düşen sadece sana yüklenendir, onlara düşen de kendilerine yüklenendir] şeklindedir. İltifat ise ayrıca özel bir nüktaye ihtiyaç duymayan edebi bir güzelliktir.
وَبِهَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ تَكُونُ الْآيَةُ مُفِيدَةً مَعْنَيَيْنِ: مَعْنًى مِنْ تَعَلُّقِ خِطَابِ اللَّهِ تَعَالَى بِهِمْ وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِتَهْدِيدٍ وَوَعِيدٍ، وَمَعْنًى مِنْ موعظة النبيء ﷺ إِيَّاهُمْ وَمُوَادَعَةٍ لَهُمْ. وَهَذَا كُلُّهُ تَبْكِيتٌ لَهُمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ لَا يَضُرُّونَ بِتَوَلِّيهِمْ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٢٣- ٣٢] : أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ (هُمُ الْيَهُودُ) يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ
Bu iki veçhe göre ayet iki mana ifade etmektedir: Biri, Yüce Allah'ın hitabının onlara taalluk etmesinden doğan manadır ki bu, tehdit ve vaîdi ima eder; diğeri ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onlara nasihati ve barışçıl muamelesinden doğan manadır. Bütün bunlar, yüz çevirmekle ancak kendilerine zarar verdiklerini bilmeleri için onları susturup mahcup etme gayesi taşır. Bunun bir benzeri Âl-i İmrân Suresi'ndeki [23-32] şu buyruktur: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ} (ki onlar Yahudilerdir) {يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ} ayetinden {قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ} “De ki: 'Allah'a ve Resul'e itaat edin.' Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah kâfirleri sevmez” ayetine kadar olan kısımdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَيْنِ الِاعْتِبَارَيْنِ لَا يَتَأَتَّيَانِ فِي الْمَوَاضِعِ الَّتِي يَقَعُ فِيهَا الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ الْمُفْتَتَحُ بِتَاءَيْنِ فِي سِيَاقِ النَّهْيِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ [النِّسَاء: ٤] وَقَوْلِهِ: وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ [الْبَقَرَة: ٢٦٧] وَقَوْلُهُ: وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٢٠] ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْقِتَالِ [٣٨] وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ فَثَبَتَتْ فِيهِ التَّاءَانِ لِأَنَّ الْكَلَامَ فِيهِ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ فَلَمْ يَكُنْ فِيهِ مَا يَقْتَضِي نَسْجَ نَظْمِهِ بِمَا يَصْلُحُ لِإِفَادَةِ الْمَعْنَيَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي سُورَةِ النُّورِ وَفِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.
Bil ki bu iki değerlendirme, iki te ile başlayan muzari fiilin nehiy bağlamında geldiği şu yerlerde geçerli olmaz: Yüce Allah'ın: {وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ} [Nisâ: 4] “Temizi pis olanla değiştirmeyin”, {وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ} [Bakara: 267] “Kendinizin [ancak göz yumarak alabileceğiniz] pis/kötü şeyleri infak etmeye kalkışmayın” ve Enfâl Suresi'ndeki [20]: {وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ} “İşitip dururken ondan yüz çevirmeyin” ayetleri gibi. Kıtal (Muhammed) Suresi'ndeki [38] Yüce Allah'ın: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, [Allah] yerinize başka bir kavim getirir” buyruğunda ise iki te sabit kalmıştır; zira buradaki hitap müminlere yöneliktir, dolayısıyla nazmının Nûr ve Âl-i İmrân surelerinde zikredilen iki manayı ifade edecek şekilde kurulmasını gerektiren bir durum yoktur.
وَالْبَلَاغُ: اسْمُ مَصْدَرٍ بِمَعْنَى التَّبْلِيغِ كَالْأَدَاءِ بِمَعْنَى التَّأْدِيَةِ. وَمَعْنَى كَوْنِهِ مُبَيَّنًا أَنَّهُ فَصِيحٌ وَاضِحٌ.
el-Belâğ (الْبَلَاغُ), tıpkı te'diye manasındaki edâ (الْأَدَاء) gibi tebliğ manasında bir ism-i masdardır. Mübîn (مُبِين) olmasının manası ise fasih ve apaçık olmasıdır.
وَجُمْلَةُ: وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا إِرْدَافُ التَّرْهِيبِ الَّذِي تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ بِالتَّرْغِيبِ فِي الطَّاعَةِ اسْتِقْصَاءً فِي الدَّعْوَةِ إِلَى الرُّشْدِ.
{وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا} cümlesi, doğru yola (rüşde) davette tam bir yetkinlik sağlamak amacıyla, {وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ} buyruğunun içerdiği korkutmanın (terhîb) peşinden itaate teşviki (terğîb) eklemektir.
وَجُمْلَةُ وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ بَيَانٌ لِإِبْهَامِ قَوْلِهِ: مَا حُمِّلَ.
{وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ} cümlesi, {مَا حُمِّلَ} buyruğundaki kapalılığı beyan etmektedir.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٥٥]
[Nûr Suresi (24), Âyet 55]
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٥٥)
{وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٥٥)} “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere, kendilerinden öncekileri hükümran kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka hükümran kılacağını, onlar için razı olduğu dinlerini muhakkak sağlamlaştırıp yerleştireceğini ve çektikleri korkunun ardından onları kesinlikle güvene kavuşturacağını vaat etmiştir. Onlar bana kulluk ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar. Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.”
الْأَشْبَه أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ انْتَقَلَ إِلَيْهِ بِمُنَاسَبَةِ التَّعَرُّضِ إِلَى أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ أَبْقَاهُمْ عَلَى النِّفَاقِ تَرَدُّدُهُمْ فِي عَاقِبَةِ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ، وَخَشْيَتُهُمْ أَنْ لَا يَسْتَقِرَّ بِالْمُسْلِمِينَ الْمَقَامُ بِالْمَدِينَةِ حَتَّى يَغْزُوَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، أَوْ
En uygun olan ihtimal, bu sözün bir istînâf-ı ibtidâî (yeni bir başlangıç cümlesi) olmasıdır. Müslümanların işinin akıbeti hususundaki tereddütleri ve müşrikler kendilerine saldırıncaya ya da
يُخْرِجُهُمُ الْمُنَافِقُونَ حِينَ يَجِدُونَ الْفُرْصَةَ لِذَلِكَ كَمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى مِنْ قَوْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ: لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ [المُنَافِقُونَ: ٨] ، فَكَانُوا يُظْهِرُونَ الْإِسْلَامَ اتِّقَاءً مِنْ تَمَامِ أَمْرِ الْإِسْلَامِ وَيُبْطِنُونَ الْكُفْرَ مُمَالَاةً لِأَهْلِ الشِّرْكِ حَتَّى إِذَا ظَهَرُوا عَلَى الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَلْمِزُوا الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّهُمْ قَدْ بَدَّلُوا دِينَهُمْ، مَعَ مَا لِهَذَا الْكَلَامِ مِنَ الْمُنَاسَبَةِ مَعَ قَوْلِهِ: وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا [النُّور: ٥٤] ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَتُنْصَرُوا وَتَأْمَنُوا. وَمَعَ مَا رُوِيَ مِنْ حَوَادِثَ تُخَوِّفَ الْمُسْلِمِينَ ضَعْفَهُمْ أَمَامَ أَعْدَائِهِمْ فَكَانُوا مشفقين عَن غَزْوِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَمِنْ كَيْدِ الْمُنَافِقِينَ وَدَلَالَتِهِمُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى عَوْرَاتِ الْمُسْلِمِينَ فَقِيلَ كَانَتْ تِلْكَ الْحَوَادِثُ سَبَبًا لِنُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.
fırsat bulduklarında münafıklar onları Medine'den çıkarıncaya kadar Müslümanların oradaki yerleşimlerinin kalıcı olamayacağı yönündeki korkuları sebebiyle nifak üzere kalan münafıkların durumlarına değinilmesine münasebetle bu konuya geçilmiştir. Nitekim Yüce Allah, Abdullah b. Übeyy'in şu sözünü aktarmıştır: {لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ} [Münâfikûn: 8] “Andolsun, eğer Medine'ye dönersek, en üstün olan en alçak olanı oradan mutlaka çıkaracaktır.” Onlar, İslam'ın hâkimiyeti tamamına erer endişesiyle zahiren Müslüman görünüyor, şirk ehline yaranmak için de küfrü gizliyorlardı; ta ki müşrikler Müslümanlara galip geldiğinde münafıkları dinlerini değiştirmekle kınamasınlar. Bununla birlikte bu sözün {وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا} [Nûr: 54] buyruğuyla olan münasebeti de gözetildiğinde mana şöyle olur: “Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulur, yardım görür ve güvende olursunuz.” Ayrıca Müslümanları düşmanları karşısındaki zayıflıklarıyla korkutan olaylar rivayet edilmiştir; öyle ki müşriklerin saldırısından, münafıkların hilesinden ve onların müşriklere Müslümanların açıklarını göstermesinden endişe ediyorlardı. İşte bu olayların bu ayetin iniş sebebi (esbâb-ı nüzul) olduğu söylenmiştir.
قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: مَكَثَ رَسُولُ اللَّهِ بِمَكَّةَ عَشْرَ سِنِينَ بَعْدَ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ خَائِفًا هُوَ وَأَصْحَابُهُ ثُمَّ أُمِرَ بِالْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ وَكَانُوا فِيهَا خَائِفِينَ يُصْبِحُونَ وَيُمْسُونَ فِي السِّلَاحِ.
Ebü'l-Âliye şöyle demiştir: Resulullah kendisine vahiy geldikten sonra Mekke'de on yıl boyunca kendisi ve ashabı korku içinde kaldı. Sonra Medine'ye hicret etmesi emredildi. Orada da korku içindeydiler; sabahı silahla ediyor, akşamı silahla buluyorlardı.
فَقَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَا يَأْتِي عَلَيْنَا يَوْمٌ نَأْمَنُ فِيهِ وَنَضَعُ السِّلَاحَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: لَا تَغْبُرُونَ (أَيْ لَا تَمْكُثُونَ) إِلَّا قَلِيلًا حَتَّى يَجْلِسَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ فِي الْمَلَأِ الْعَظِيمِ مُحْتَبِيًا لَيْسَ عَلَيْهِ حَدِيدَةٌ» . وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
Bunun üzerine bir adam: “Ey Allah'ın Resulü! Güvende olacağımız ve silahı bırakacağımız bir gün üzerimize gelmeyecek mi?” dedi. Resulullah da şöyle buyurdu: “Siz ancak az bir süre kalacaksınız (yani bekleyeceksiniz), nihayet içinizden bir adam büyük bir topluluk içinde üzerinde hiçbir demir [silah] olmaksızın bağdaş kurup oturacaktır.” Ve bu ayet indi.
. فَكَانَ اجْتِمَاعُ هَذِهِ الْمُنَاسَبَاتِ سَبَبًا لِنُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي مَوْقِعِهَا هَذَا بِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْعُودِ بِهِ الَّذِي لَمْ يَكُنْ مُقْتَصِرًا عَلَى إِبْدَالِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا كَمَا اقْتَضَاهُ أَثَرُ أَبِي الْعَالِيَةِ، وَلَكِنَّهُ كَانَ مِنْ جُمْلَةِ الْمَوْعُودِ كَمَا كَانَ سَبَبُهُ مِنْ عِدَادِ الْأَسْبَابِ.
Böylece bu münasebetlerin bir araya gelmesi, bu ayetin bu konumda inmesine sebep olmuştur. Zira ayetin içerdiği vaat edilen hususlar, Ebü'l-Âliye rivayetinin gerektirdiği gibi yalnızca korkularının güvene çevrilmesiyle sınırlı kalmamış; sebebinin sebeplerden biri olması gibi bu da vaat edilenlerin bir cüzü olmuştur.
وَقَدْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ وَاثِقِينَ بِالْأَمْنِ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَدَّمَ عَلَى وَعْدِهِمْ بِالْأَمْنِ أَنْ وَعَدَهُمْ بِالِاسْتِخْلَافِ فِي الْأَرْضِ وَتَمْكِينِ الدِّينِ وَالشَّرِيعَةِ فِيهِمْ تَنْبِيهًا لَهُمْ بِأَنَّ سُنَّةَ اللَّهِ أَنَّهُ لَا تَأْمَنُ أُمَّةٌ بَأْسَ غَيْرِهَا حَتَّى تَكُونَ قَوِيَّةً مَكِينَةً مُهَيْمِنَةً عَلَى أَصْقَاعِهَا. فَفِي الْوَعْدِ بِالِاسْتِخْلَافِ وَالتَّمْكِينِ وَتَبْدِيلِ الْخَوْفِ أَمْنًا إِيمَاءٌ إِلَى التَّهَيُّؤِ لِتَحْصِيلِ أَسْبَابِهِ مَعَ ضَمَانِ التَّوْفِيقِ لَهُمْ وَالنَّجَاحِ إِنْ هُمْ أَخَذُوا فِي ذَلِكَ، وَأَنَّ مِلَاكَ ذَلِكَ هُوَ طَاعَةُ الله وَالرَّسُول ﷺ: وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا [النُّور: ٥٤] ، وَإِذَا حَلَّ الِاهْتِدَاءُ فِي النُّفُوسِ نَشَأَتِ الصَّالِحَاتُ
Müslümanlar güvenliğe kavuşacaklarına inanıyorlardı. Ancak Allah, onlara güven vaadinden önce yeryüzünde hükümran kılınmayı ve aralarında din ile şeriatın yerleşik ve hâkim kılınmasını vadetmiştir; ta ki bir ümmetin güçlü, köklü ve kendi topraklarına egemen olmadıkça başkasının zorbalığından emin olamayacağına dair Allah'ın sünnetine dikkatleri çekilsin. Dolayısıyla hükümran kılınma, yerleşik hale getirilme ve korkunun güvene dönüştürülmesi vaadinde; Müslümanların bu yola girmeleri halinde başarı ve muvaffakiyetlerinin garanti edilmesiyle birlikte, bunun sebeplerini hazırlamaya yönelmeleri gerektiğine dair bir işaret vardır. Bu işin temel direği ise Allah'a ve Resul'üne sallallâhu aleyhi ve sellem itaattir: {وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا} [Nûr: 54] “Eğer ona itaat ederseniz, doğru yolu bulursunuz.” Hidayet nefislere yerleştiğinde salih ameller doğar,
فَأَقْبَلَتْ مُسَبَّبَاتُهَا تَنْهَالُ عَلَى الْأُمَّةِ، فَالْأَسْبَابُ هِيَ الْإِيمَانُ وَعَمَلُ الصَّالِحَاتِ.
böylece onların doğurduğu sonuçlar ümmetin üzerine akın eder. Dolayısıyla asıl sebepler, iman ve salih ameller işlemektir.
وَالْمَوْصُولُ عَامٌّ لَا يَخْتَصُّ بِمُعَيَّنٍ، وَعُمُومُهُ عُرْفِيٌّ، أَيْ غَالِبٌ فَلَا يُنَاكِدُهُ مَا يَكُونُ فِي الْأُمَّةِ مِنْ مُقَصِّرِينَ فِي عَمَلِ الصَّالِحَاتِ فَإِنَّ تِلْكَ الْمَنَافِعَ عَائِدَةٌ عَلَى مَجْمُوعِ الْأُمَّةِ.
İsm-i mevsul (الَّذِينَ) umumidir, belirli bir kimseye mahsus değildir; umumiliği ise örfîdir, yani çoğunluğu ifade eder. Dolayısıyla ümmet içinde salih amelleri işlemede kusurlu davrananların bulunması bu umumiliğe zarar vermez; zira bu menfaatler ümmetin geneline aittir.
وَالْخِطَابُ فِي مِنْكُمْ لِأُمَّةِ الدَّعْوَةِ بِمُشْرِكِيهَا وَمُنَافِقِيهَا بِأَنَّ الْفَرِيقَ الَّذِي يَتَحَقَّقُ فِيهِ الْإِيمَانُ وَعَمَلُ الصَّالِحَاتِ هُوَ الْمَوْعُودُ بِهَذَا الْوَعْدِ.
{مِنْكُمْ} buyruğundaki hitap; müşrikleri ve münafıklarıyla birlikte davet ümmetinedir; yani iman ve salih amel vasfını gerçekleştiren grubun bu vaade nail olan kesim olduğunu bildirmektedir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الصَّالِحاتِ لِلِاسْتِغْرَاقِ، أَيْ عَمِلُوا جَمِيعَ الصَّالِحَاتِ، وَهِيَ الْأَعْمَالُ الَّتِي وَصَفَهَا الشَّرْعُ بِأَنَّهَا صَلَاحٌ، وَتَرَكَ الْأَعْمَالَ الَّتِي وَصَفَهَا الشَّرْعُ بِأَنَّهَا فَسَادٌ لِأَنَّ إِبْطَالَ الْفَسَادِ صَلَاحٌ.
{الصَّالِحاتِ} kelimesindeki belirlilik takısı istiğrak (kapsayıcılık) içindir; yani bütün salih amelleri işlediler demektir. Bunlar da şeriatın salah (iyilik/doğruluk) olarak nitelediği amelleri yapmak ve şeriatın fesat olarak nitelediği amelleri terk etmektir; zira fesadı ortadan kaldırmak da bir salahtır.
فَالصَّالِحَاتُ جَمْعُ صَالِحَةٍ: وَهِيَ الْخَصْلَةُ وَالْفِعْلَةُ ذَاتُ الصَّلَاحِ، أَيْ الَّتِي شَهِدَ الشَّرْعُ بِأَنَّهَا صَالِحَةٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ الْبَقَرَةِ.
Salihât (الصَّالِحَاتُ), saliha (صَالِحَة) kelimesinin çoğuludur: Salah niteliği taşıyan haslet ve fiil, yani şeriatın salih olduğuna tanıklık ettiği şeydir. Bunun açıklaması Bakara Suresi'nin başında geçmişti.
وَاسْتِغْرَاقُ الصَّالِحاتِ اسْتِغْرَاقٌ عُرْفِيٌّ، أَيْ عَمِلَ مُعْظَمَ الصَّالِحَاتِ وَمُهِمَّاتِهَا وَمَرَاجِعَهَا مِمَّا يَعُودُ إِلَى تَحْقِيقِ كُلِّيَّاتِ الشَّرِيعَةِ وَجَرْيِ حَالَةِ مُجْتَمَعِ الْأُمَّةِ عَلَى مَسْلَكِ الِاسْتِقَامَةِ، وَذَلِكَ يَحْصُلُ بِالِاسْتِقَامَةِ فِي الْخُوَيْصَةِ وَبِحُسْنِ التَّصَرُّفِ فِي الْعَلَاقَةِ الْمَدَنِيَّةِ بَيْنَ
Salihât kelimesinin istiğrakı örfî bir istiğraktır; yani şeriatın küllî gayelerini gerçekleştirmeye ve ümmet toplumunun durumunun istikamet üzere yürümesine vesile olan salih amellerin çoğunu, en önemlilerini ve temel esaslarını işlemek demektir. Bu da kişinin kendi şahsî hayatındaki istikametiyle ve ümmet arasındaki medenî ilişkilerdeki
الْأُمَّةِ عَلَى حَسَبِ مَا أَمَرَ بِهِ الدِّينُ أَفْرَادَ الْأُمَّةِ كُلٌّ فِيمَا هُوَ مِنْ عَمَلِ أَمْثَالِهِ الْخَلِيفَةُ فَمَنْ دُونَهُ، وَذَلِكَ فِي غَالِبِ أَحْوَالِ تَصَرُّفَاتِهِمْ، وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى الْفَلَتَاتِ الْمُنَاقِضَةِ فَإِنَّهَا مَعْفُوٌّ عَنْهَا إِذَا لَمْ يُسْتَرْسَلْ عَلَيْهَا وَإِذَا مَا وَقَعَ السَّعْيُ فِي تَدَارُكِهَا.
güzel tasarruflarıyla gerçekleşir; dinin ümmetin fertlerine emrettiği şekilde, halifeden başlamak üzere altındakilere kadar herkesin kendi konumuna uygun ameli işlemesi suretiyle olur. Bu da onların davranışlarının çoğunda geçerlidir. Bunlara aykırı olan münferit hatalara ise bakılmaz; zira üzerinde ısrar edilmediğinde ve telafi edilmesine çalışıldığında bunlar bağışlanmıştır.
وَالِاسْتِقَامَةُ فِي الْخُوَيْصَةِ هِيَ مُوجِبُ هَذَا الْوَعْدِ وَهِيَ الْإِيمَانُ وَقَوَاعِدُ الْإِسْلَامِ، وَالِاسْتِقَامَةُ فِي الْمُعَامَلَةِ هِيَ الَّتِي بِهَا تَيْسِيرُ سَبَبِ الْمَوْعُودِ بِهِ.
Kişinin şahsî hayatındaki istikamet, bu vaadin gerektiricisidir; o da iman ve İslam'ın rükünleridir. Muamelelerdeki istikamet ise vadolunan şeyin sebebini kolaylaştıran unsurdur.
وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَصُولَ انْتِظَامِ أُمُورِ الْأُمَّةِ فِي تَضَاعِيفِ كِتَابِهِ وَعَلَى لِسَان رَسُوله ﷺ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ [النَّحْل: ٩٠] وَقَوْلِهِ:
Nitekim Yüce Allah, kitabının muhtelif yerlerinde ve Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem lisanıyla ümmetin işlerinin intizam bulmasının esaslarını açıklamıştır; Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ} [Nahl: 90] “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder.” Ve şu buyruğu gibi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاء: ٢٩] وَقَوْلِهِ فِي سِيَاقِ الذَّمِّ:
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} [Nisâ: 29] “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır. Birbirinizi de öldürmeyin.” Ve yerme bağlamındaki şu buyruğu gibi:
وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ [الْبَقَرَة: ٢٠٥] وَقَوْلُهُ: فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ [محمّد: ٢٢] . وَبَيَّنَ الرَّسُولُ ﵊ تَصَرُّفَاتِ وُلَاةِ الْأُمُور فِي شؤون الرَّعِيَّةِ وَمَعَ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَمَعَ الْأَعْدَاءِ فِي الْغَزْوِ وَالصُّلْحِ وَالْمُهَادَنَةِ وَالْمُعَاهَدَةِ، وَبَيْنَ أُصُولِ الْمُعَامَلَاتِ بَيْنَ النَّاسِ.
{وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ} [Bakara: 205] “İş başına geçtiğinde/dönüp gittiğinde yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli helak etmeye çalışır. Allah ise bozgunculuğu sevmez.” Ve şu buyruğu gibi: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ} [Muhammed: 22] “Demek iş başına gelirseniz/yüz çevirirseniz yeryüzünde bozgunculuk çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız, öyle mi?” Resul aleyhisselâm da yöneticilerin tebaa işlerindeki, zimmîlerle ve düşmanlarla savaş, barış, ateşkes ve antlaşma hususlarındaki tasarruflarını açıklamış, insanlar arasındaki muamelelerin esaslarını beyan etmiştir.
فَمَتَى اهْتَمَّ وُلَاةُ الْأُمُورِ وَعُمُومُ الْأُمَّةِ بِاتِّبَاعِ مَا وَضَّحَ لَهُمُ الشَّرْعُ تَحَقَّقَ وَعْدُ اللَّهِ إِيَّاهُمْ بِهَذَا الْوَعْدِ الْجَلِيلِ.
Yöneticiler ve ümmetin geneli, şeriatın kendilerine açıkladığı hususlara uymaya özen gösterdiği zaman, Allah'ın kendilerine yönelik bu yüce vaadi gerçekleşir.
وَهَذِهِ التَّكَالِيفُ الَّتِي جعلهَا الله قواما لِصَلَاحِ أُمُورِ الْأُمَّةِ وَوَعَدَ عَلَيْهَا بِإِعْطَاءِ الْخِلَافَةِ وَالتَّمْكِينِ وَالْأَمْنِ صَارَتْ بِتَرْتِيبِ تِلْكَ الْمَوْعِدَةِ عَلَيْهَا أَسْبَابًا لَهَا. وَكَانَتِ الْمَوْعِدَةُ كَالْمُسَبَّبِ عَلَيْهَا فَشَابَهَتْ مِنْ هَذِهِ الْحَالَةِ خِطَابَ الْوَضْعِ، وَجُعِلَ الْإِيمَانُ عَمُودَهَا وَشَرْطًا لِلْخُرُوجِ مِنْ عُهْدَةِ التَّكْلِيفِ بِهَا وَتَوْثِيقًا لِحُصُولِ آثَارِهَا بِأَنْ جَعَلَهُ جَالِبَ رِضَاهُ وَعِنَايَتِهِ. فَبِهِ يَتَيَسَّرُ لِلْأُمَّةِ تَنَاوُلُ أَسْبَابِ النَّجَاحِ، وَبِهِ يَحُفُّ اللُّطْفُ الْإِلَهِيُّ بِالْأُمَّةِ فِي أَطْوَارِ مُزَاوَلَتِهَا وَاسْتِجْلَابِهَا بِحَيْثُ يَدْفَعُ عَنْهُمُ الْعَرَاقِيلَ وَالْمَوَانِعَ، وَرُبَّمَا حَفَّ بِهِمُ اللُّطْفُ وَالْعِنَايَةُ عِنْدَ تَقْصِيرِهِمْ فِي الْقِيَامِ بِهَا. وَعِنْدَ تَخْلِيطِهِمُ الصَّلَاحَ بِالْفَسَادِ فَرَفَقَ بِهِمْ وَلَمْ يُعَجِّلْ لَهُمُ الشَّرَّ وَتَلَوَّمَ لَهُمْ فِي إِنْزَالِ الْعُقُوبَةِ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٥- ١٠٧] يُرِيدُ بِذَلِكَ كُلِّهِ الْمُسْلِمِينَ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَى ذَلِكَ فِي سُورَة الْأَنْبِيَاء وَقَوله: إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا فِي سُورَةِ الْحَجِّ [٣٨] .
Allah'ın ümmetin işlerinin salahına dayanak kıldığı ve karşılığında hilafet, iktidar ve güvenlik vadettiği bu yükümlülükler, söz konusu vaadin kendilerine bağlanmasıyla o vaadin sebepleri haline gelmiştir. Vaat ise bunlara bağlanan bir netice (müsebbeb) gibi olmuş, bu yönüyle vaz'î hitaba benzemiştir. İman ise bu yapının direği, yükümlülük sorumluluğundan çıkmanın şartı ve etkilerinin hâsıl olmasının güvencesi kılınmıştır; çünkü Allah imanı, kendi rızasını ve inayetini celbedici kılmıştır. İman sayesinde ümmete başarı sebeplerini elde etmek kolaylaşır ve ilahi lütuf, ümmetin bu sebepleri tatbik ve celbetme evrelerinde onları kuşatarak önlerindeki engelleri ve manileri bertaraf eder. Hatta bazen ümmet bu görevleri yerine getirmede kusur ettiğinde veya salah ile fesadı birbirine karıştırdığında dahi lütuf ve inayet onları sarar; böylece Allah onlara merhametle muamele eder, haklarındaki şerri aceleyle vermez ve azabı indirmede onlara mühlet tanır. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu buna işaret etmektedir: {وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ} [Enbiyâ: 105-107] “Andolsun, Zikir'den sonra Zebur'da da 'Yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır' diye yazdık. Şüphesiz bunda, kulluk eden bir kavim için kesin bir bildiri vardır. Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik.” Bütün bunlarla Müslümanları kastetmektedir. Bu konudaki açıklama Enbiyâ Suresi'nde geçmişti. Hac Suresi'ndeki [38] şu buyruk da [buna işaret eder]: {إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا} “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur.”
فَلَوْ أَنَّ قَوْمًا غَيْرَ مُسْلِمِينَ عَمِلُوا فِي سيرتهم وشؤون رَعِيَّتِهِمْ بِمِثْلِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الصَّالِحَاتِ بِحَيْثُ لَمْ يُعْوِزْهُمْ إِلَّا الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ لَاجْتَنَوْا مِنْ سِيرَتِهِمْ صُوَرًا تُشْبِهُ الْحَقَائِقَ الَّتِي يَجْتَنِيهَا الْمُسْلِمُونَ لِأَنَّ
Şayet Müslüman olmayan bir kavim, kendi yaşantılarında ve tebaalarının işlerinde Allah'ın Müslümanlara emrettiği salih amellerin benzerini uygulasalar ve tek eksikleri Allah'a ve Resulü'ne iman olsa, yine de bu yaşantılarından Müslümanların elde ettiği hakikatlere benzeyen birtakım semereler toplarlardı; çünkü
تِلْكَ الْأَعْمَالَ صَارَتْ أَسْبَابًا وَسُنَنًا تَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا آثَارُهَا الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ سُنَنًا وَقَوَانِينَ عُمْرَانِيَّةً سِوَى أَنَّهُمْ لِسُوءِ مُعَامَلَتِهِمْ رَبَّهُمْ بِجُحُودِهِ أَوْ بِالْإِشْرَاكِ بِهِ أَوْ بِعَدَمِ تَصْدِيقِ رَسُولِهِ يَكُونُونَ بِمَنْأَىً عَنْ كَفَالَتِهِ وَتَأْيِيدِهِ إِيَّاهُمْ وَدَفْعِ الْعَوَادِي عَنْهُمْ، بَلْ يَكِلُهُمْ إِلَى أَعْمَالِهِمْ وَجُهُودِهِمْ عَلَى حَسَبِ الْمُعْتَادِ. أَلَا تَرَى أَن القادة الأروبيين بَعْدَ أَنِ اقْتَبَسُوا مِنَ الْإِسْلَامِ قَوَانِينَهُ ونظامه بِمَا مَا رسوه من شؤون الْمُسْلِمِينَ فِي خِلَالِ الْحُرُوبِ الصَّلِيبِيَّةِ ثُمَّ بِمَا اكْتَسَبُوهُ مِنْ مُمَارَسَةِ كُتُبِ التَّارِيخِ الْإِسْلَامِيِّ وَالْفِقْهِ الْإِسْلَامِيِّ وَالسِّيرَةِ النَّبَوِيَّةِ قَدْ نَظَّمُوا مَمَالِكَهُمْ عَلَى قَوَاعِدِ الْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَالْمُوَاسَاةِ وَكَرَاهَةِ الْبَغْيِ وَالْعُدْوَانِ فَعَظُمَتْ دُوَلُهُمْ وَاسْتَقَامَتْ أُمُورُهُمْ. وَلَا عَجَبَ فِي ذَلِكَ فَقَدْ سَلَّطَ اللَّهُ الْآشُورِيِّينَ وَهُمْ مُشْرِكُونَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ لِفَسَادِهِمْ فَقَالَ: وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ وَكانَ وَعْداً مَفْعُولًا وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٤، ٥] .
bu ameller, Allah'ın toplumsal sünnetler ve kanunlar kıldığı sonuçların kendilerine bağlandığı sebepler ve sünnetler haline gelmiştir. Ne var ki onlar, inkâr ederek, O'na ortak koşarak veya Resulü'nü tasdik etmeyerek Rablerine karşı kötü muameleleri sebebiyle O'nun himayesinden, desteğinden ve musibetleri onlardan savmasından uzak kalırlar; aksine Allah onları adetullah dairesinde kendi amellerine ve çabalarına havale eder. Görmez misin ki Avrupalı liderler, Haçlı Seferleri esnasında Müslümanların ahvalinden tecrübe ettikleriyle ve ardından İslam tarihi, İslam fıkhı ve siyer kitaplarını incelemekle elde ettikleri birikimle İslam'dan kanunlarını ve nizamını iktibas ettikten sonra krallıklarını adalet, ihsan, yardımlaşma ve zulüm ile düşmanlığı reddetme ilkeleri üzerine kurmuşlar; böylece devletleri büyümüş ve işleri düzelmiştir. Bunda şaşılacak bir durum yoktur; nitekim Allah, bozulmaları sebebiyle müşrik oldukları halde Âsurluları İsrâiloğulları'nın üzerine musallat kılmış ve şöyle buyurmuştur: {وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ وَكانَ وَعْداً مَفْعُولًا} [İsrâ: 4, 5] “Kitap'ta İsrâiloğulları'na: 'Yeryüzünde mutlaka iki defa fesat çıkaracaksınız ve büyük bir taşkınlıkla azacaksınız' diye bildirdik. Bu ikisinden birincisinin vaadi geldiğinde, üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik; onlar evlerin aralarına kadar girip araştırdılar. Bu, yerine getirilmiş bir vaat idi.” Bu husus İsrâ Suresi'nde geçmişti.
وَالِاسْتِخْلَافُ: جَعَلَهُمْ خُلَفَاءَ، أَيْ عَنِ اللَّهِ فِي تَدْبِير شؤون عِبَادِهِ كَمَا قَالَ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] . وَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلتَّأْكِيدِ.
İstihlâf (الِاسْتِخْلَافُ), onları halifeler kılmak, yani kullarının işlerini idare etmede Allah adına yetkili kılmaktır; nitekim O: {إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} [Bakara: 30] “Şüphesiz ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” buyurmuştur. Bunun açıklaması Bakara Suresi'nde geçmişti. [İstihlâf kelimesindeki] sin ve te harfleri pekiştirme (te'kid) içindir.
وَأَصْلُهُ: لَيُخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ.
Kelimenin aslı: “Yeryüzünde onları mutlaka [başkalarının yerine] halef kılacaktır” şeklindedir.
وَتَعْلِيقُ فِعْلِ الِاسْتِخْلَافِ بِمَجْمُوعِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَإِنْ كَانَ تَدْبِير شؤون الْأُمَّةِ مَنُوطًا بِوُلَاةِ الْأُمُورِ لَا بِمَجْمُوعِ الْأُمَّةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ لِمَجْمُوعِ الْأُمَّةِ انْتِفَاعًا بِذَلِكَ وَإِعَانَةً عَلَيْهِ كُلٌّ بِحَسَبِ مَقَامِهِ فِي الْمُجْتَمَعِ، كَمَا حَكَى تَعَالَى قَوْلَ مُوسَى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ:
Ümmetin işlerini çekip çevirmek bütün ümmete değil yöneticilere bağlı olduğu halde, istihlâf fiilinin iman edip salih amel işleyenlerin tamamına taalluk ettirilmesi; toplumdaki konumuna göre herkesin bundan bir pay alması ve buna katkı sağlaması yönündendir. Nitekim Yüce Allah, Musa'nın İsrâiloğulları'na söylediği şu sözü nakletmiştir:
وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٢٠] .
{وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً} “Ve sizi hükümdarlar kıldı”; nitekim bu Mâide (Ukûd) Suresi'nde [20] geçmişti.
وَلِهَذَا فَالْوَجْهُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْأَرْضِ جَمِيعِهَا، وَأَنَّ الظَّرْفِيَّةَ الْمَدْلُولَةَ بِحَرْفِ (فِي) ظَاهِرَةٌ فِي جُزْءٍ مِنَ الْأَرْضِ وَهُوَ مَوْطِنُ حُكُومَةِ الْأُمَّةِ وَحَيْثُ تَنَالُ أَحْكَامُهَا سُكَّانَهُ. وَالْأَصْلُ فِي الظَّرْفِيَّةِ عَدَمُ اسْتِيعَابِ الْمَظْرُوفِ الظَّرْفَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها [هود: ٦١] .
Bu sebeple en uygun olan, yeryüzünden kastın onun tamamı olması; fî (فِي) harf-i ceriyle gösterilen zarfiyetin (bulunma halinin) ise yeryüzünün bir parçası, yani ümmetin hükûmetinin bulunduğu ve hükümlerinin oradaki halka ulaştığı vatan anlamında zahir olmasıdır. Zarfiyette asıl olan, zarfın (yerin) mazruf (içinde bulunan şey) tarafından bütünüyle kaplanmamasıdır; Yüce Allah'ın: {وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها} [Hûd: 61] “Ve sizi orada imar edici kıldı” buyruğunda olduğu gibi.
وَإِنَّمَا صِيغَ الْكَلَامُ فِي هَذَا النَّظْمِ وَلَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى قَوْلِهِ: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ دُونَ تَقْيِيدٍ بِقَوْلِهِ: فِي الْأَرْضِ لِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الِاسْتِخْلَافَ يَحْصُلُ فِي مُعْظَمِ
Sözün bu nazımla kurulması ve {فِي الْأَرْضِ} kaydı zikredilmeksizin sadece {لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ} denilmekle yetinilmemesi, bu hükümran kılınmanın
الْأَرْضِ. وَذَلِكَ يَقْبَلُ الِامْتِدَادَ وَالِانْقِبَاضَ كَمَا كَانَ الْحَالُ يَوْمَ خُرُوجِ بِلَادِ الْأَنْدَلُسِ مِنْ حُكْمِ الْإِسْلَامِ. وَلَكِنَّ حُرْمَةَ الْأُمَّةِ وَاتِّقَاءَ بَأْسِهَا يَنْتَشِرُ فِي الْمَعْمُورَةِ كُلِّهَا بِحَيْثُ يَخَافُهُمْ مَنْ عَدَاهُمْ مِنَ الْأُمَمِ فِي الْأَرْضِ الَّتِي لَمْ تَدْخُلْ تَحْتَ حُكْمِهِمْ وَيَسْعَوْنَ الْجَهْدَ فِي مَرْضَاتِهِمْ ومسالمتهم. وَهَذَا اسخلاف كَامِلٌ وَلذَلِك نظّر بتشبيه بِاسْتِخْلَافِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ يَعْنِي الْأُمَمَ الَّتِي حَكَمَتْ مُعْظَمَ الْعَالَمِ وَأَخَافَتْ جَمِيعَهُ مِثْلَ الأشوريين والمصريين والفنيقيين وَالْيَهُودَ زَمَنَ سُلَيْمَانَ، وَالْفُرْسَ، وَالْيُونَانَ، وَالرُّومَانَ.
yeryüzünün büyük bir kısmında gerçekleşeceğine işaret etmek içindir. Bu durum, Endülüs topraklarının İslam hâkimiyetinden çıktığı günde olduğu gibi genişlemeyi ve daralmayı kabul eder. Ancak ümmetin heybeti ve gücünden çekinilmesi bütün yeryüzüne yayılır; öyle ki kendi hâkimiyetleri altına girmemiş topraklarda dahi diğer milletler onlardan korkar, onların rızasını kazanmaya ve onlarla barış içinde yaşamaya var güçleriyle gayret ederler. İşte bu, tam bir hükümranlıktır. Bu sebeple kendilerinden öncekilerin hükümranlığına benzetilmiştir; yani Âsurlular, Mısırlılar, Fenikeliler, Süleyman zamanındaki Yahudiler, Farslar, Yunanlılar ve Romalılar gibi dünyanın büyük kısmına hükmetmiş ve tamamını korkutmuş ümmetler kastedilmektedir.
وَعَنْ مَالِكٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَيَكُونُ مَوْصُولُ الْجَمْعِ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى الْمُثَنَّى. وَعَنِ الضَّحَّاكِ: هَذِهِ الْآيَةُ تَتَضَمَّنُ خِلَافَةَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ.
İmam Mâlik'ten bu ayetin Ebû Bekir ve Ömer hakkında indiği rivayet edilmiştir; bu durumda çoğul olan ism-i mevsul tesniye (ikil) anlamında kullanılmış olur. Dahhâk'ten ise: “Bu ayet Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali'nin hilafetini içermektedir” dediği rivayet edilmiştir.
وَلَعَلَّ هَذَا مُرَادُ مَالِكٍ. وَعَلَى هَذَا فَالْمُرَادُ بِالَّذِينِ مِنْ قَبْلِهِمْ صُلَحَاءُ الْمُلُوكِ مِثْلُ: يُوسُفَ، وَدَاوُد، وَسليمَان، وأنوشروان، وَأَصْحَمَةَ النَّجَاشِيِّ، وَمَلِكَيْ صَادِقٍ الَّذِي كَانَ فِي زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ وَيُدْعَى حَمُورَابِي، وَذِي الْقَرْنَيْنِ، وَإِسْكَنْدَرَ الْمَقْدُونِيِّ، وَبَعْضِ مَنْ وَلِيَ جُمْهُورِيَّةَ الْيُونَانِ.
Belki de Mâlik'in kastı budur. Buna göre “kendilerinden öncekiler” ifadesinden kasıt; Yûsuf, Dâvûd, Süleyman, Nûşirevân, Necâşî Ashame, İbrahim zamanında yaşayan ve Hammurabi olarak adlandırılan Melkisedek, Zülkarneyn, Makedonyalı İskender ve Yunan cumhuriyetini yöneten bazı kimseler gibi hükümdarların salih olanlarıdır.
وَفِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى أَنَّ خُلَفَاءَ الْأُمَّةِ مِثْلَ: أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَالْحَسَنِ وَمُعَاوِيَةَ كَانُوا بِمَحَلِّ الرِّضَى مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ اسْتَخْلَفَهُمُ اسْتِخْلَافًا كَامِلًا كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَفَتَحَ لَهُمُ الْبِلَادَ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ وَأَخَافَ مِنْهُمُ الْأَكَاسِرَةَ وَالْقَيَاصِرَةَ.
Ayette, Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Hasan ve Muâviye gibi ümmetin halifelerinin Yüce Allah katında rıza makamında olduklarına açık bir delil vardır; çünkü Allah, kendilerinden öncekileri hükümran kıldığı gibi onları da tam bir hükümranlıkla egemen kılmış, doğudan batıya beldeleri onlara fethetmiş, Kisrâları ve Kayserleri onlardan korkutmuştur.
وَجُمْلَةُ: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ: وَعَدَ لِأَنَّهَا عَيْنُ الْمَوْعُودِ بِهِ. وَلَمَّا كَانَتْ جُمْلَةَ قَسَمٍ وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ الْقَوْلِ كَانَتْ إِحْدَاهُمَا بَيَانًا لِلْأُخْرَى.
{لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ} cümlesi, {وَعَدَ} cümlesinin beyanıdır; zira bu cümle vaat edilen şeyin ta kendisidir. Bu da bir kasem cümlesi olup söz türünden olduğu için, biri diğerinin beyanı olmuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: كَمَا اسْتَخْلَفَ بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، أَيْ كَمَا اسْتَخْلَفَ اللَّهُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ. وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِالْبِنَاءِ لِلنَّائِبِ فَيَكُونُ الَّذِينَ نَائِبَ فَاعِلٍ.
Cumhur {كَمَا اسْتَخْلَفَ} ibaresini etken (mâlum) olarak “Allah kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi” şeklinde okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise edilgen (meçhul) olarak okumuştur; bu durumda {الَّذِينَ} kelimesi nâib-i fâil (sözde özne) olur.
وَتَمْكِينُ الدِّينِ: انْتِشَارُهُ فِي الْقَبَائِلِ وَالْأُمَمِ وَكَثْرَةُ مُتَّبِعِيهِ. اسْتُعِيرَ التَّمْكِينُ الَّذِي حَقِيقَتُهُ التَّثْبِيتُ وَالتَّرْسِيخُ لِمَعْنَى الشُّيُوعِ وَالِانْتِشَارِ لِأَنَّهُ إِذَا انْتَشَرَ لَمْ يُخْشَ عَلَيْهِ الِانْعِدَامُ فَكَانَ كَالشَّيْءِ الْمُثَبَّتِ الْمُرَسَّخِ، وَإِذَا كَانَ مُتَّبِعُوهُ فِي قِلَّةٍ كَانَ كَالشَّيْءِ الْمُضْطَرِبِ الْمُتَزَلْزِلِ. وَهَذَا الْوَعْدُ هُوَ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ النبيء ﷺ فِي أَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ مِنْهَا حَدِيثُ الْحُدَيْبِيَةِ إِذْ جَاءَ فِيهِ قَوْلُهُ: «وَإِنْ هُمْ أَبَوْا (أَيْ إِلَّا الْقِتَال) فو الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأُقَاتِلَنَّهُمْ عَلَى أَمْرِي هَذَا حَتَّى تَنْفَرِدَ سَالِفَتِي (أَيْ يَنْفَصِلَ مُقَدَّمُ الْعُنُقِ عَنِ الْجَسَدِ) وَلِيُنْفِذَنَّ اللَّهُ أَمْرَهُ» .
Dinin temkini (sağlamlaştırılıp yerleştirilmesi), kabileler ve milletler arasında yayılması ve ona uyanların çoğalmasıdır. Asıl anlamı sabit kılmak ve kökleştirmek olan temkin kavramı, yayılma ve şüyu manasına istiare yoluyla aktarılmıştır; zira din yayıldığında yok olmasından korkulmaz ve böylece sabit ve kökleşmiş bir şey gibi olur. Ona uyanlar az olduğunda ise sarsıntılı ve çalkantılı bir şey gibi olur. Bu vaat, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem birçok hadiste işaret ettiği vaattir; bunlardan biri de Hudeybiye hadisidir; orada şöyle buyurmuştur: “Eğer onlar [savaştan başka bir şeye] yanaşmazlarsa, nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki boynum bedenimden ayrılıncaya kadar bu davam uğruna onlarla savaşırım; Allah da emrini mutlaka yerine getirecektir.”
وَقَوْلُهُ: لَهُمْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ فِيهِ أَنْ يَكُونَ بَعْدَ قَوْلِهِ: دِينَهُمُ لِأَنَّ الْمَجْرُورَ بِالْحَرْفِ أَضْعَفُ تَعَلُّقًا مِنْ مَفْعُولِ الْفِعْلِ، فَقَدَّمَ لَهُمْ عَلَيْهِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى الْعِنَايَةِ بهم، أَي يكون التَّمْكِينِ لِأَجْلِهِمْ، كَتَقْدِيمِ الْمَجْرُورِ عَلَى الْمَفْعُولَيْنِ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ وَوَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ [الشَّرْح: ١، ٢] .
{لَهُمْ} ifadesinin zahirî gereği, {دِينَهُمُ} kelimesinden sonra gelmesiydi; çünkü harf-i cer ile mecrur olan kelimenin taalluku, fiilin mefulünden daha zayıftır. Ancak {لَهُمْ} ifadesi, onlara gösterilen inayete işaret etmek, yani temkinin onlar için gerçekleştiğini belirtmek amacıyla öne alınmıştır; tıpkı şu buyrukta mecrurun iki mefulün önüne geçirilmesi gibi: {أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ وَوَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ} [İnşirâh: 1, 2] “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi? Senden yükünü indirmedik mi?”
وَإِضَافَةُ الدِّينِ إِلَى ضَمِيرِهِمْ لِتَشْرِيفِهِمْ بِهِ لِأَنَّهُ دِينُ اللَّهِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ عَقِبَهُ: الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ، أَيِ الَّذِي اخْتَارَهُ لِيَكُونَ دِينَهُمْ، فَيَقْتَضِي ذَلِكَ أَنَّهُ اخْتَارَهُمْ أَيْضًا لِيَكُونُوا أَتْبَاعَ هَذَا الدِّينِ. وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْمَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّلَةِ هُمُ الَّذِينَ يَنْشُرُونَ هَذَا الدِّينَ فِي الْأُمَمِ لِأَنَّهُ دِينُهُمْ فَيَكُونُ تَمَكُّنُهُ فِي النَّاسِ بِوَاسِطَتِهِمْ.
Dinin onların zamirine izafe edilmesi (dînuhum denmesi), onları bu din ile şereflendirmek içindir; çünkü o Allah'ın dinidir, nitekim hemen ardından gelen {الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ} “Onlar için razı olduğu [dini]” yani onların dini olması için seçtiği sözü de buna delalet eder. Bu da Allah'ın onları bu dinin bağlıları olmaları için seçtiğini gerektirir. Bunda, bu sıfatla nitelenen kimselerin dini milletler arasında yayacak olanlar olduğuna da bir işaret vardır; zira bu onların dinidir ve dinin insanlar arasında yerleşmesi onların vasıtasıyla olacaktır.
وَإِنَّمَا قَالَ: وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً وَلَمْ يَقُلْ: وَلَيُؤَمِّنَنَّهُمْ، كَمَا قَالَ فِي سَابِقِيهِ لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا يطمحون يَوْمئِذٍ إِلَّا إِلَى الْأَمْنِ، كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ أَبِي الْعَالِيَةِ الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا، فَكَانُوا فِي حَالَةٍ هِيَ ضِدُّ الْأَمْنِ وَلَوْ أُعْطُوا الْأَمْنَ دُونَ أَنْ يَكُونُوا فِي حَالَةِ خَوْفٍ لَكَانَ الْأَمْنُ مِنَّةً وَاحِدَةً. وَإِضَافَةُ الْخَوْفِ إِلَى ضَمِيرِهِمْ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ خَوْفٌ مَعْرُوفٌ مُقَرَّرٌ.
Önceki iki ifadede yaptığı gibi “onları kesinlikle güvene kavuşturacaktır” demeyip {وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً} buyurması; o gün onların güvenlikten başka bir şeye göz dikmemelerindendir; nitekim az önce geçen Ebü'l-Âliye hadisinde de bu belirtilmiştir. Onlar güvenliğin zıddı olan bir durumdaydılar; eğer bir korku halinde olmaksızın kendilerine güvenlik verilseydi, bu güvenlik tek bir nimet olurdu. Korkunun onların zamirine izafe edilmesi ise bunun bilinen ve yerleşmiş bir korku olduğuna işaret etmek içindir.
وَتَنْكِيرُ أَمْناً لِلتَّعْظِيمِ بِقَرِينَةِ كَوْنِهِ مُبْدَلًا مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمِ الْمَعْرُوفِ بِالشِّدَّةِ.
{أَمْناً} kelimesinin belirsiz (nekre) getirilmesi; şiddetiyle bilinen korkularının ardından bir bedel olarak gelmesi karinesiyle tazim (büyüklük ve yücelik) ifade etmek içindir.
وَالْمَقْصُودُ: الْأَمْنُ مِنْ أَعْدَائِهِمُ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ. وَفِيهِ بِشَارَةٌ بِأَنَّ اللَّهَ مُزِيلٌ الشِّرْكَ وَالنِّفَاقَ مِنَ الْأُمَّةِ. وَلَيْسَ هَذَا الْوَعْدُ بِمُقْتَضٍ أَنْ لَا تَحْدُثَ حَوَادِثُ
Kastedilen, düşmanları olan müşriklerden ve münafıklardan emin olmaktır. Bunda, Allah'ın şirk ve nifakı ümmetten bertaraf edeceğine dair bir müjde vardır. Bu vaat, ümmet içinde bazı bölgelerde birtakım korku verici olayların
خَوْفٍ فِي الْأُمَّةِ فِي بَعْضِ الْأَقْطَارِ كَالْخَوْفِ الَّذِي اعْتَرَى أَهْلَ الْمَدِينَةِ مِنْ ثَوْرَةِ أَهْلِ مِصْرَ الَّذِينَ قَادَهُمُ الضَّالُّ مَالِكٌ الْأَشْتَرُ النَّخَعِيُّ، وَمِثْلِ الْخَوْفِ الَّذِي حَدَثَ فِي الْمَدِينَةِ يَوْمَ الْحَرَّةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْحَوَادِثِ وَإِنَّمَا كَانَتْ تِلْكَ مُسَبَّبَاتٍ عَنْ أَسْبَابٍ بَشَرِيَّةٍ وَإِلَى اللَّهِ إِيَابُهُمْ وَعَلَى اللَّهِ حِسَابُهُمْ.
yaşanmayacağını gerektirmez; nitekim sapmış Mâlik el-Eşter en-Nehaî'nin kışkırttığı Mısırlıların isyanı sebebiyle Medine halkının yaşadığı korku, Harre günü Medine'de meydana gelen korku ve benzeri olaylar gibi. Bunlar ancak beşerî sebeplerden doğan neticelerdir; onların dönüşü Allah'adır ve hesapları da Allah'a aittir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ بِفَتْحِ الْمُوَحَّدَةِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِّ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبَ بِسُكُونِ الْمُوَحَّدَةِ وَتَخْفِيفِ الدَّالِ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ.
Cumhur {وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ} kelimesini be harfinin fethası ve dâl'ın şeddesiyle [leyubeddilennehum] okumuştur. İbn Kesîr, Âsım'dan Ebû Bekir ve Ya'kûb ise be'nin sükûnu ve dâl'ın şeddesiz haliyle [leyubdilennehum] okumuşlardır; mana birdir.
وَجُمْلَةُ: يَعْبُدُونَنِي حَالٌ مِنْ ضَمَائِرِ الْغَيْبَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، أَيْ هَذَا الْوَعْدُ جَرَى فِي حَالِ عِبَادَتِهِمْ إِيَّايَ. وَفِي هَذِهِ الْحَالِ إِيذَانٌ بِأَنَّ ذَلِكَ الْوَعْدَ جَزَاءٌ لَهُمْ، أَيْ وَعَدْتُهُمْ هَذَا الْوَعْدَ الشَّامِلَ لَهُمْ وَالْبَاقِي فِي خَلَفِهِمْ لِأَنَّهُمْ يَعْبُدُونَنِي عِبَادَةً خَالِصَةً عَنِ الْإِشْرَاكِ.
{يَعْبُدُونَنِي} cümlesi, önceki gaip zamirlerden hâldir; yani bu vaat, onların bana kulluk etmeleri halinde cereyan etmiştir. Bu hâl cümlesinde, söz konusu vaadin onlara bir mükâfat olduğuna dair bir bildirim vardır; yani: “Bana şirkten uzak, ihlaslı bir şekilde kulluk ettikleri için kendilerini kuşatan ve arkalarından gelen nesillerde de devam edecek olan bu vaadi onlara verdim” demektir.
وَعَبَّرَ بِالْمُضَارِعِ لِإِفَادَةِ اسْتِمْرَارِهِمْ عَلَى ذَلِكَ تَعْرِيضًا بِالْمُنَافِقِينَ إِذْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ ثُمَّ يَنْقَلِبُونَ.
Muzari fiil kalıbıyla ifade edilmesi, bu durum üzerindeki sürekliliklerini belirtmek ve iman edip sonra geri dönen münafıklara üstü kapalı bir ta'rizde (dokundurmada) bulunmak içindir.
وَجُمْلَةُ: لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الرَّفْعِ فِي يَعْبُدُونَنِي تَقْيِيدًا لِلْعِبَادَةِ بِهَذِهِ الْحَالَةِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَدْ يَعْبُدُونَ اللَّهَ وَلَكِنَّهُمْ يُشْرِكُونَ مَعَهُ غَيْرَهُ. وَفِي هَاتَيْنِ الْجُمْلَتَيْنِ مَا يُؤَيِّدُ مَا قَدَّمْنَاهُ آنِفًا مِنْ كَوْنِ الْإِيمَانِ هُوَ الشَّرِيطَةُ فِي كَفَالَةِ اللَّهِ لِلْأُمَّةِ هَذَا الْوَعْدَ.
{لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً} cümlesi, {يَعْبُدُونَنِي} fiilindeki merfu zamirden hâldir ve ibadeti bu hâl ile kayıtlamaktadır; zira müşrikler de Allah'a kulluk edebilirler ancak O'na başkasını ortak koşarlar. Bu iki cümlede, az önce belirttiğimiz üzere imanın, Allah'ın ümmete bu vaadini tekeffül etmesindeki temel şart olduğunu teyit eden bir husus vardır.
وَجُمْلَةُ: وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ تَحْذِيرٌ بَعْدَ الْبِشَارَةِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ الْبِشَارَةِ بِالنِّذَارَةِ وَالْعَكْسُ دَفْعًا لِلِاتِّكَالِ.
{وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ} cümlesi, müjdenin ardından gelen bir uyarıdır; Kur'an'ın gevşekliği ve aşırı güveni önlemek amacıyla müjdenin peşinden uyarıyı, uyarının peşinden de müjdeyi getirme adetine uygundur.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: بَعْدَ ذلِكَ إِلَى الْإِيمَانِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ هُنَا بِ يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَالْمُعَبَّرُ عَنْهُ فِي أَوَّلِ الْآيَاتِ بِقَوْلِهِ: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا، أَيْ وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَا حَصَلَ لَهُ مِنَ الْبِشَارَةِ عَلَيْهِ فَهُمُ الْفَاسِقُونَ عَنِ الْحَقِّ.
{بَعْدَ ذلِكَ} buyruğundaki işaret; burada {يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً} ile ifade edilen, ayetin başında ise {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} buyruğuyla belirtilen imana yöneliktir; yani: “İmandan ve bu sayede elde edilen müjdeden sonra kim nankörlük edip inkâr ederse, işte onlar haktan sapan fasıklardır.”
وَصِيغَةُ الْحَصْرِ الْمَأْخُوذَةُ مِنْ تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ بِلَامِ الْجِنْسِ مُسْتَعْمِلَةٌ مُبَالَغَةً لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ الْفِسْقُ الْكَامِلُ.
Müsnedin cins lâmı ile marife kılınmasından elde edilen hasr kalıbı, bunun kâmil manada bir fısk olduğunu göstermek üzere mübalağa için kullanılmıştır.
وَوَصْفُ الْفَاسِقِينَ لَهُ رَشِيقُ الْمَوْقِعِ، لِأَنَّ مَادَّةَ الْفِسْقِ تَدُلُّ عَلَى الْخُرُوجِ مِنَ الْمَكَانِ مِنْ منفذ ضيق.
Onun için fâsıklar sıfatının kullanılması son derece zarif ve yerindedir; çünkü fısk kökü, bir yerden dar bir menfezden çıkmayı ifade eder.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٥٦]
[Nûr Suresi (24), Âyet 56]
وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦)
{وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve peygambere itaat edin ki merhamet olunasınız.” (56)
عَطَفَ عَلَى جُمْلَةِ: يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً [النُّور: ٥٥] لِمَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى الْأَمْرِ بِتَرْكِ الشِّرْكِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: اعْبُدُونِي وَلَا تُشْرِكُوا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ، لِأَنَّ الْخَبَرَ إِذَا كَانَ يَتَضَمَّنُ مَعْنَى الْأَمْرِ كَانَ فِي قُوَّةِ فِعْلِ الْأَمْرِ حَتَّى إِنَّهُ قَدْ يُجْزَمُ جَوَابُهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Şirki terk etme emri manasını barındırdığı için {يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً} [Nûr: 55] cümlesine atfedilmiştir. Sanki şöyle buyrulmuş gibidir: “Bana kulluk edin, hiçbir şeyi ortak koşmayın ve namazı dosdoğru kılın.” Zira haber kipi emir manası taşıdığında, emir fiili kuvvetinde olur; hatta Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi cevabı cezm bile edilebilir:
تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى قَوْلِهِ: يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ [الصفّ: ١١- ١٢] بِجَزْمِ يَغْفِرْ لِأَنَّ قَوْلَهُ: تُؤْمِنُونَ فِي قُوَّةِ أَنْ يَقُولَ: آمِنُوا بِاللَّهِ.
{تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} buyruğundan {يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ} [Saff: 11-12] buyruğuna kadar [olan kısımda], {يَغْفِرْ} fiilinin cezm ile gelmesi [böyledir]; çünkü O'nun {تُؤْمِنُونَ} buyruğu “Allah'a iman edin” demesi kuvvetindedir.
وَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ لِلَّذِينِ آمَنُوا خَاصَّةً بَعْدَ أَنْ كَانَ مُوَجَّهًا لِأُمَّةِ الدَّعْوَةِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ [يُوسُف: ٢٩] ، فَالطَّاعَةُ الْمَأْمُورُ بِهَا هُنَا غَيْرُ الطَّاعَةِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا [النُّور: ٥٤] إِلَخْ لِأَنَّ تِلْكَ دَعْوَةٌ لِلْمُعْرِضِينَ وَهَذِهِ ازْدِيَادٌ لِلْمُؤْمِنِينَ.
Hitap, Yüce Allah'ın {يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ} [Yûsuf: 29] buyruğunda olduğu gibi, davet ümmetine yönelik iken sonrasında özellikle iman edenlere yöneltilmiştir. Dolayısıyla burada emredilen itaat, {قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا} [Nûr: 54] vb. ayetlerdeki itaatten farklıdır; çünkü o yüz çevirenlere yönelik bir davet iken, bu ise müminlerin [itaatlerini] artırmaları içindir.
وَقَدْ جَمَعَتْ هَذِهِ الْآيَةُ جَمِيعَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَاتِ فَأَهَمُّهَا بِالتَّصْرِيحِ وَسَائِرُهَا بِعُمُومِ حَذْفِ الْمُتَعَلِّقِ بِقَوْلِهِ: وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ أَيْ فِي كُلِّ مَا يَأْمُرُكُمْ وَيَنْهَاكُمْ.
Bu ayet bütün salih amelleri kendisinde toplamıştır: En önemlilerini açıkça zikrederek, geri kalanlarını ise {وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ} buyruğundaki müteallakın (bağlantılı ögenin) hazfedilmesinin sağladığı umumiyet ile [toplamıştır]; yani: “Size emrettiği ve yasakladığı her şeyde [itaat edin].”
وَرُتِّبَ عَلَى ذَلِكَ رَجَاءُ حُصُولِ الرَّحْمَةِ لَهُمْ، أَيْ فِي الدُّنْيَا بِتَحْقِيقِ الْوَعْدِ الَّذِي مِنْ
Buna bağlı olarak kendilerine rahmetin ulaşması umudu zikredilmiştir; yani dünyada, rahmetinden biri de
رَحْمَتِهِ الْأَمْنُ وَفِي الْآخِرَةِ بِالدَّرَجَاتِ الْعُلَى. وَالْكَلَامُ عَلَى (لَعَلَّ) تَقَدَّمَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ فِي سُورَة الْبَقَرَة.
emniyet olan vaadin gerçekleşmesiyle, ahirette ise yüce derecelerle [rahmete ermeleri umulur]. {لَعَلَّ} edatına dair açıklama Bakara Suresi'nde birçok yerde geçmişti.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٥٧]
[Nûr Suresi (24), Âyet 57]
لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ
{لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “İnkâr edenlerin yeryüzünde [Allah'ı] âciz bırakacaklarını sanma! Onların barınağı ateştir. Ne kötü bir varış yeridir o!”
(٥٧)
“İnkâr edenlerin yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacaklarını sanma! Onların barınağı ateştir. Ne kötü bir varış yeridir o!” (57)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِتَحْقِيقِ مَا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ: وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً [النُّور:
{وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً} [Nûr: 55] buyruğunun gerektirdiği hususu pekiştirmek için getirilmiş bir isti'nâf-ı ibtidâîdir (yeni başlangıç cümlesidir).
٥٥] ، فَقَدْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَوْمَئِذٍ لَمْ يَزَالُوا فِي قُوَّةٍ وَكَثْرَةٍ، وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ لَمْ يَزَالُوا يَخَافُونَ بَأْسَهُمْ فَرُبَّمَا كَانَ الْوَعْدُ بِالْأَمْنِ مِنْ بَأْسِهِمْ مُتَلَقًّى بِالتَّعَجُّبِ وَالِاسْتِبْطَاءِ الشَّبِيهِ بِالتَّرَدُّدِ فَجَاءَ قَوْلُهُ: لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ تَطْمِينًا وَتَسْلِيَةً.
Çünkü o gün müşrikler hâlâ güçlü ve kalabalıktı; Müslümanlar ise hâlâ onların baskısından korkuyorlardı. Dolayısıyla onların baskısından kurtulup emniyete erme vaadi, hayretle ve tereddüde benzeyen bir gecikme hissiyle karşılanabilirdi. Bunun üzerine teselli ve güven vermek amacıyla {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ} buyruğu geldi.
وَالْخِطَابُ لِمَنْ قَدْ يُخَامِرُهُ التَّعَجُّبُ وَالِاسْتِبْطَاءُ دُونَ تَعْيِينٍ.
Hitap, belirli bir kişi tayin edilmeksizin, zihninde hayret ve gecikme hissi belirebilecek herkese yöneliktir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ النَّهْيِ عَنْ هَذَا الْحُسْبَانِ التَّنْبِيهُ عَلَى تَحْقِيقِ الْخَبَرِ.
Böyle bir zandan nehyedilmekten maksat, haberin kesinliğini vurgulamaktır.
وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ: تَحْسَبَنَّ بِتَاءِ الْخِطَابِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَحْدَهُ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ فَصَارَ الَّذِينَ كَفَرُوا فَاعِلَ يَحسبن فَيبقى ليحسبن مَفْعُولٌ وَاحِدٌ هُوَ مُعْجِزِينَ.
Cumhurun kıraati, muhatap te'si ile {تَحْسَبَنَّ} şeklindedir. İbn Âmir ve yalnızca Hamza ise gaip ye'si ile [{يَحْسَبَنَّ}] okumuştur; bu durumda {الَّذِينَ كَفَرُوا} ifadesi {يَحْسَبَنَّ} fiilinin faili olur ve {يَحْسَبَنَّ} fiilinin tek mef'ulü kalır, o da {مُعْجِزِينَ} kelimesidir.
فَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ وَالْفَرَّاءُ: هِيَ خَطَأٌ أَوْ ضَعِيفَةٌ لِأَنَّ فِعْلَ الْحُسْبَانِ يَقْتَضِي مَفْعُولَيْنِ.
Ebû Hâtim, en-Nehhâs ve el-Ferrâ: “Bu kıraat hatalıdır veya zayıftır; çünkü zan fiili iki mef'ul gerektirir” demişlerdir.
وَهَذَا الْقَوْلُ جُرْأَةٌ عَلَى قِرَاءَةٍ مُتَوَاتِرَةٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ:
Fakat bu söz, mütevatir bir kıraate karşı bir cürettir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: “Birinci mef'ul hazfedilmiştir, takdiri ise
أَنْفُسَهُمْ، وَقَدْ وُفِّقَ لِأَنَّ الْحَذْفَ لَيْسَ بِعَزِيزٍ فِي الْكَلَامِ. وَفِي «الْكَشَّافِ» أَنْ فِي الْأَرْضِ هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي، أَيْ لَا يَحْسَبُوا نَاسًا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ (يَعْنِي مَا مِنْ كَائِنٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا وَهُوَ فِي مُتَنَاوَلِ قُدْرَةِ اللَّهِ إِنْ شَاءَ أَخَذَهُ، أَيْ فَلَا مَلْجَأَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ كُلِّهَا) قَالَ: «وَهَذَا مَعْنًى قَوِيٌّ جَيِّدٌ» .
{أَنْفُسَهُمْ} (kendilerini) şeklindedir.” Bu isabetli bir izahtır; çünkü kelamda hazf nadir görülen bir durum değildir. el-Keşşâf'ta ise {فِي الْأَرْضِ} ifadesinin ikinci mef'ul olduğu belirtilmiştir; yani: “Yeryüzünde insanları aciz bırakıcı kimseler sanmasınlar” (yani yeryüzünde var olan her şey Allah'ın kudreti dahilindedir, dilerse onu yakalar; dolayısıyla yeryüzünün tamamında onlar için hiçbir sığınak yoktur) demektir. [Zemahşerî]: “Bu, kuvvetli ve güzel bir anlamdır” demiştir.
وَالْمُعْجِزُ: الَّذِي يُعْجِزُ غَيْرَهُ، أَيْ يَجْعَلُهُ عَاجِزًا عَنْ غَلَبِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Mu'ciz (مُعْجِز), başkasını aciz bırakan, yani onu kendisine galip gelmekten aciz kılan demektir. Bu kelime, Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٤] . وَكَذَلِكَ الْمُعَاجِزُ بِمَعْنَى الْمُحَاوِلِ عَجْزَ ضِدِّهِ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ فِي سُورَةِ الْحَجِّ [٥١] .
En'âm Suresi'ndeki {إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} [134] ayeti. Aynı şekilde hasmını aciz bırakmaya çalışan manasındaki muâciz (مُعَاجِز) de Hac Suresi'ndeki {وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ} [51] buyruğunda geçmişti.
وَالْأَرْضُ: هِيَ أَرْضُ الدُّنْيَا، أَيْ هُمْ غَيْرُ غَالِبِينَ فِي الدُّنْيَا كَمَا حَسِبُوا أَنَّهُ لَيْسَ ثَمَّةَ عَالَمٌ آخَرُ. وفِي الْأَرْضِ مُتَعَلِّقٌ بِ مُعْجِزِينَ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ وَعَلَى بَعْضِ التَّوْجِيهَاتِ مِنْ قِرَاءَةِ حَمْزَةَ وَابْنِ عَامِرٍ، أَوْ هُوَ مَفْعُولٌ ثَانٍ عَلَى بَعْضِ التَّوْجِيهَاتِ كَمَا
el-Arz (الْأَرْضُ) dünya yurdudur; yani onlar, başka bir âlemin olmadığını sandıkları gibi bu dünyada da galip gelecek değillerdir. {فِي الْأَرْضِ} ifadesi, cumhurun kıraatine ve Hamza ile İbn Âmir'in kıraatine dair bazı izahlara göre {مُعْجِزِينَ} kelimesine müteallıktır (bağlıdır); yahut bildiğin gibi
عَلِمْتَ.
bazı izahlara göre ikinci mef'uldür.
وَقَوْلُهُ: وَمَأْواهُمُ النَّارُ أَيْ هُمْ فِي الْآخِرَةِ مَعْلُومٌ أَنَّ مَأْوَاهُمُ النَّارُ فَقَدْ خسروا الدَّاريْنِ.
{وَمَأْواهُمُ النَّارُ} buyruğu ise, ahirette onların barınağının cehennem ateşi olduğunun bilinmesi demektir; böylece her iki yurdu da kaybetmişlerdir.
[٥٨، ٥٩]
[58, 59]
[سُورَة النُّور (٢٤) : الْآيَات ٥٨ إِلَى ٥٩]
[Nûr Suresi (24), Âyetler 58-59]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨) وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩)
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨) وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩)} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik oldukları (köleleriniz) ve sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar, üç vakitte sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakit ve yatsı namazından sonra. [Bunlar] sizin için üç avret (mahrem) vakittir. Bunlardan sonra ne size ne de onlara bir günah vardır; [onlar] yanınızda çokça dolaşan, birbirinizin yanına girip çıkan kimselerdir. Allah size ayetleri işte böyle açıklar. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (58) Çocuklarınız ergenlik çağına ulaştıklarında ise, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler. Allah size ayetlerini işte böyle açıklar. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (59)”
اسْتِئْنَافٌ انْتِقَالِيٌّ إِلَى غَرَضٍ مِنْ أَحْكَامِ الْمُخَالَطَةِ وَالْمُعَاشَرَةِ. وَهُوَ عَوْدٌ إِلَى الْغَرَضِ الَّذِي ابْتُدِئَتْ بِهِ السُّورَةُ وَقُطِعَ عِنْدَ قَوْلِهِ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ [النُّور: ٣٤] كَمَا تَقَدَّمَ.
Birlikte yaşama ve muaşeret hükümlerinden bir gayeye geçiş yapan isti'nâf-ı intikâlîdir. Bu, daha önce geçtiği üzere surenin kendisiyle başladığı ve {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} [Nûr: 34] buyruğunda ara verilen asıl gayeye bir dönüştür.
وَقَدْ ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ شَرْعُ الِاسْتِئْذَانِ لِأَتْبَاعِ الْعَائِلَةِ وَمَنْ هُوَ شَدِيدُ الِاخْتِلَاطِ إِذَا أَرَادَ دُخُولَ بَيْتٍ، فَهُوَ مَنْ مُتَمِّمَاتِ مَا ذُكِرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا [النُّور: ٢٧] وَهُوَ بِمَفْهُومِ الزَّمَانِ يَقْتَضِي تَخْصِيصَ عُمُومِ قَوْلِهِ: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ الْآيَاتِ لِأَنَّ ذَلِكَ عَامٌّ فِي الْأَعْيَانِ وَالْأَوْقَاتِ فَكَانَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ
Bu ayette, aile fertlerine tabi olanların ve bir eve girmek istediklerinde ev halkıyla yoğun ilişkisi bulunan kimselerin izin isteme hükmü zikredilmiştir. Bu, Yüce Allah'ın {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} [Nûr: 27] buyruğunda zikredilen hususun tamamlayıcılarındandır. Bu hüküm, zaman mefhumuyla {لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ} ayetlerinin umumunu tahsis etmeyi gerektirir; çünkü o nehiy şahıslar ve vakitler bakımından umumidir. Dolayısıyla {الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ}
إِلَى قَوْلِهِ: وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ تَشْرِيعًا لِاسْتِئْذَانِهِمْ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ وَهُوَ يَقْتَضِي عَدَمَ اسْتِئْذَانِهِمْ فِي غَيْرِ تِلْكَ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ، فَصَارَ الْمَفْهُومُ مُخَصِّصًا لِعُمُومِ النَّهْيِ فِي قَوْلِهِ: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا. وَأَيْضًا هَذَا الْأَمْرُ مُخَصَّصٌ بِعُمُومِ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ [النُّور: ٣١] وَعُمُومِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ [النُّور: ٣١] إِلَخِ الْمُتَقَدِّمُ آنِفًا.
ifadesinden {وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ} buyruğuna kadar olan kısım, onların bu vakitlerde izin istemelerini meşru kılmıştır ve bu durum, söz konusu üç vaktin dışında izin istememelerini gerektirir. Böylece bu mefhum, {لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} buyruğundaki nehyin umumunu tahsis edici olmuştur. Ayrıca bu emir, az önce geçen Yüce Allah'ın {وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ} [Nûr: 31] vb. buyruğundaki {مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ} [Nûr: 31] umumiyeti ile {الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ} [Nûr: 31] umumiyeti ile de tahsis edilmiştir.
وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ مَرْثَدٍ دَخَلَ عَلَيْهَا عَبْدٌ لَهَا كَبِيرٌ فِي وَقْتٍ كَرِهَتْ دُخُولَهُ فِيهِ فَأَتَت النبيء ﷺ فَقَالَتْ: إِنَّمَا خَدَمُنَا وَغِلْمَانُنَا يَدْخُلُونَ عَلَيْنَا فِي حَالَةٍ نَكْرَهُهَا. فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، (يَعْنِي أَنَّهَا اشْتَكَتْ إِبَاحَةَ ذَلِكَ لَهُمْ) . وَلَوْ صَحَّتْ هَذِهِ الرِّوَايَةُ لَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ نَسْخًا لِعُمُومِ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَعُمُومِ أَوِ الطِّفْلِ لِأَنَّهَا تَقْتَضِي أَنَّهُ وَقَعَ الْعَمَلُ بِذَلِكَ الْعُمُومِ ثُمَّ خُصِّصَ بِهَذِهِ الْآيَةِ. وَالتَّخْصِيصُ إِذَا وَرَدَ بَعْدَ الْعَمَلِ بِعُمُومِ الْعَامِّ صَارَ
Rivayet edildiğine göre Esmâ bint Mersed'in yanına, girmesinden hoşlanmadığı bir vakitte yetişkin kölesi girdi. Bunun üzerine Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem*’e gelip: “Hizmetçilerimiz ve kölelerimiz hoşlanmadığımız bir haldeyken yanımıza giriyorlar” dedi ve bu ayet indi (yani bunun kendilerine mubah kılınmasından şikâyet etti). Eğer bu rivayet sahih olsaydı, bu ayet {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ} ve {أَوِ الطِّفْلِ} umumi lafızlarını nesh etmiş olurdu; çünkü bu rivayet, önce o umumla amel edildiğini, sonra bu ayetle tahsis edildiğini gerektirmektedir. Tahsis ise umumi lafızla amel edildikten sonra gelirse
نَسْخًا.
nesih olur.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: لِيَسْتَأْذِنْكُمُ لِلْوُجُوبِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ. وَقَالَ أَبُو قِلَابَةَ: هُوَ نَدْبٌ.
{لِيَسْتَأْذِنْكُمُ} buyruğundaki emir, cumhura göre vücub (farziyet) ifade eder. Ebû Kılâbe ise mendup olduğunu söylemiştir.
فَأَمَّا الْمَمَالِيكُ فَلِأَنَّ فِي عُرْفِ النَّاسِ أَنْ لَا يَتَحَرَّجُوا مِنِ اطِّلَاعِ الْمَمَالِيكِ عَلَيْهِمْ إِذْ هُمْ خَوَلٌ وَتَبَعٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ [النُّور: ٣١] .
Kölelere gelince; insanların örfünde kölelerin kendilerini görmesinden çekinmemek vardır, çünkü onlar hizmetkâr ve ev halkına tâbidirler. Bu husus az önce Yüce Allah'ın {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ} [Nûr: 31] buyruğunda geçmişti.