وَأَمَّا الْأَطْفَالُ فَلِأَنَّهُمْ لَا عِنَايَةَ لَهُمْ بِتَطَلُّعِ أَحْوَالِ النَّاسِ. وَتَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ: أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ [النُّور: ٣١] .
Çocuklara gelince; onların insanların mahrem hallerini araştırmaya yönelik bir ilgileri yoktur. Bu da az önce {أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ} [Nûr: 31] buyruğunda geçmişti.
كَانَتْ هَذِهِ الْأَوْقَاتُ أَوْقَاتًا يَتَجَرَّدُ فِيهَا أَهْلُ الْبَيْتِ مِنْ ثِيَابِهِمْ كَمَا آذَنَ بِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bu vakitler, Yüce Allah'ın şu buyruğunun da bildirdiği üzere ev halkının elbiselerini çıkardığı vakitlerdi:
وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ فَكَانَ مِنَ الْقَبِيحِ أَنْ يَرَى مَمَالِيكُهُمْ وَأَطْفَالُهُمْ عَوْرَاتِهِمْ لِأَنَّ ذَلِكَ مَنْظَرٌ يَخْجَلُ مِنْهُ الْمَمْلُوكُ وَيَنْطَبِعُ فِي نَفْسِ الطِّفْلِ لِأَنَّهُ لَمْ يَعْتَدْ رُؤْيَتَهُ، وَلِأَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَنْشَأَ الْأَطْفَالُ عَلَى سَتْرِ الْعَوْرَةِ حَتَّى يَكُونَ ذَلِكَ كَالسَّجِيَّةِ فِيهِمْ إِذَا كَبِرُوا.
{وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ}. Dolayısıyla kölelerinin ve çocuklarının onların avret yerlerini görmesi çirkin bir durumdu; çünkü bu, kölenin utanacağı, çocuğun ise görmeye alışık olmadığı için zihnine kazınacağı bir manzaradır. Ayrıca çocukların, büyüdüklerinde bu durum kendilerinde bir tabiat haline gelsin diye avret yerlerini örtme terbiyesi üzere yetiştirilmeleri gerekir.
وَوُجِّهَ الْخِطَابُ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ وَجُعِلَتْ صِيغَةُ الْأَمْرِ مُوَجَّهَةً إِلَى الْمَمَالِيكِ وَالصِّبْيَانِ عَلَى مَعْنَى: لِتَأْمُرُوا الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ
Hitap müminlere yöneltilmiş, emir kipi ise kölelere ve çocuklara hitap eder şekilde kılınmıştır; yani manası: “Sağ ellerinizin malik olduklarına ve ergenlik çağına ermemiş olanlara emredin ki
أَنْ يَسْتَأْذِنُوا عَلَيْكُمْ، لِأَنَّ عَلَى أَرْبَابِ الْبُيُوتِ تَأْدِيبَ أَتْبَاعِهِمْ، فَلَا يُشْكِلُ تَوْجِيهُ الْأَمْرِ إِلَى الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ.
yanınıza girerken izin istesinler” demektir. Çünkü ev sahiplerinin vazifesi maiyetlerindekileri terbiye etmektir; dolayısıyla emrin henüz ergenlik çağına ermemiş olanlara yöneltilmiş olması bir müşkillik oluşturmaz.
وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ يَشْمَلُ الذُّكُورَ وَالْإِنَاثَ لِمَالِكِيهِمُ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ.
{الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} buyruğu, erkek ve kadın sahiplerin sahip olduğu hem erkek hem de kadın köleleri kapsar.
وَأَمَّا مَسْأَلَةُ النَّظَرِ وَتَفْصِيلُهَا فِي الْكَبِيرِ وَالصَّغِيرِ وَالذَّكَرِ وَالْأُنْثَى فَهِيَ مِنْ عَلَائِقِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ الْمُفَصَّلَةِ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها إِلَى قَوْلِهِ: عَلى عَوْراتِ النِّساءِ [النُّور: ٣١] فَلَا يَنْبَغِي التَّصَدِّي بِإِيرَادِ صُوَرِهَا فِي هَذِهِ الْآيَة.
Bakma meselesi ile bunun büyük, küçük, erkek ve kadın hakkındaki ayrıntılarına gelince; bunlar fıkıh kitaplarında tafsilatıyla yer alan setr-i avret hükümlerindendir. Bunların bir kısmı az önce Yüce Allah'ın {وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها} buyruğundan {عَلى عَوْراتِ النِّساءِ} [Nûr: 31] kısmına kadar geçmişti; bu sebeple bu ayette onların suretlerini tek tek sayıp dökmeye kalkışmamak gerekir.
وَتَعْيِين الاسْتِئْذَان فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ لِأَنَّهَا أَوْقَاتُ خُلْوَةِ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَأَوْقَاتُ التَّعَرِّي مِنَ الثِّيَابِ، وَهِيَ أَوْقَاتُ نَوْمٍ وَكَانُوا غَالِبًا يَنَامُونَ مُجَرَّدِينَ من الثِّيَاب اجتزاء بِالْغِطَاءِ، وَقَدْ سَمَّاهَا اللَّهُ تَعَالَى: عَوْراتِ.
İzin istemenin bu üç vakte tahsis edilmesi; bunların erkekler ile kadınların baş başa kaldığı ve elbiselerin çıkarıldığı vakitler olmasındandır. Bunlar uyku vakitleridir ve onlar çoğunlukla sadece örtüyle yetinerek elbisesiz uyurlardı. Nitekim Yüce Allah bu vakitleri {عَوْراتِ} (avret vakitleri) olarak isimlendirmiştir.
وَمَا بَعْدَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ هُوَ اللَّيْلُ كُلُّهُ إِلَى حِينِ الْهُبُوبِ مِنَ النَّوْمِ قَبْلَ الْفَجْرِ. وَانْتَصَبَ ثَلاثَ مَرَّاتٍ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ لِيَسْتَأْذِنْكُمْ لِأَنَّ مَرَّاتٍ فِي قُوَّةِ اسْتِئْذَانَاتٍ.
Yatsı namazından sonraki vakit, şafaktan önce uykudan kalkma vaktine kadar olan bütün gecedir. {ثَلاثَ مَرَّاتٍ} ifadesi, {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ} fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak mansub olmuştur; çünkü {مَرَّاتٍ} kelimesi “isti'zânât” (izin istemeler) kuvvetindedir.
وَقَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ بَدَلٌ مُفَصَّلٌ مِنْ مُجْمَلٍ. وَحَرْفُ (مِنْ) مَزِيدٌ لِلتَّأْكِيدِ.
{مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ} buyruğu, mücmelden müfassal bir bedel olmak üzere {ثَلاثَ مَرَّاتٍ} ifadesinden bedel olarak nasb mahallinde müstakar bir zarftır. {مِنْ} harfi ise tekit için ziyade kılınmıştır.
وَعُطِفَ عَلَيْهِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ. وَالظَّهِيرَةُ:
Buna {وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ} buyruğu atfedilmiştir. ez-Zahîra (الظَّهِيرَةُ):
وَقْتُ الظُّهْرِ وَهُوَ انْتِصَافُ النَّهَارِ.
öğle vaktidir, yani günün ortasıdır.
وَقَوْلُهُ: ثَلاثُ عَوْراتٍ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ مَرْفُوعًا عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوف أَي هِيَ ثَلَاثَ عَوْرَاتٍ، أَيْ أَوْقَاتُ ثَلَاثِ عَوْرَاتٍ. وَحَذْفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ هُنَا مِمَّا اتُّبِعَ فِيهِ الِاسْتِعْمَالُ فِي كُلِّ إِخْبَارٍ عَنْ شَيْءٍ تَقَدَّمَ الْحَدِيثُ عَنْهُ.
Yüce Allah'ın {ثَلاثُ عَوْراتٍ} buyruğunu cumhur, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfu okumuştur; yani: “Onlar üç avret vaktidir”, yani üç avret zamanıdır demektir. Burada müsnedün ileyhin hazfedilmesi, hakkında daha önce konuşulmuş bir şeyden haber verilirken takip edilen yaygın kullanımdandır.
ولَكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِ عَوْراتٍ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِالنَّصْبِ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ.
{لَكُمْ} ifadesi {عَوْراتٍ} kelimesine müteallıktır (bağlıdır). Hamza, el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise {ثَلاثَ مَرَّاتٍ} ifadesinden bedel olarak nasb ile okumuşlardır.
وَالْعَوْرَةُ فِي الْأَصْلِ: الْخَلَلُ وَالنَّقْصُ. وَفِيهِ قِيلَ لِمَنْ فُقِدَتْ عَيْنُهُ أَعْوَرُ وَعَوِرَتْ عَيْنُهُ، وَمِنْهُ عَوْرَةُ الْحَيِّ وَهِيَ الْجِهَةُ غَيْرُ الْحَصِينَةِ مِنْهُ بِحَيْثُ يُمْكِنُ الدُّخُولُ مِنْهَا كَالثَّغْرِ، قَالَ لَبِيدٌ:
Avret (*el-Avret* / الْعَوْرَةُ) asılda: Gedik, kusur ve eksiklik demektir. Bu kökten hareketle, bir gözünü kaybetmiş kimseye *a'ver* (أَعْوَرُ) ve *aviret aynuhû* (عَوِرَتْ عَيْنُهُ) [gözü kör oldu] denilmiştir. Mahallenin/kabilenin korumasız, gedik gibi girilmesi mümkün olan açık tarafına da *avretü'l-hayy* (عَوْرَةُ الْحَيِّ) denir. Lebîd şöyle demiştir:
وَأَجَنَّ عَوْرَاتِ الثُّغُورِ ظَلَامُهَا وَقَالَ تَعَالَى: يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ [الْأَحْزَاب: ١٣] ثُمَّ أُطْلِقَتْ عَلَى مَا يُكْرَهُ انْكِشَافُهُ كَمَا هُنَا وَكَمَا سُمِّيَ مَا لَا يُحِبُّ الْإِنْسَانُ كَشْفُهُ مِنْ جَسَدِهِ عَوْرَةً. وَفِي قَوْلِهِ: ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ نَصٌّ عَلَى عِلَّةِ إِيجَابِ الِاسْتِئْذَانِ فِيهَا.
"Sınır boylarının açık gediklerini karanlığı örttü." Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: {يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ} “Evlerimiz gerçekten korumasızdır diyorlardı” [Ahzâb: 13]. Sonra bu kelime, burada olduğu gibi açığa çıkması hoş karşılanmayan şeyler için ve insanın bedeninden açılmasını istemediği yerlere "avret" denilmesi gibi kullanılmıştır. {ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ} buyruğunda, bu vakitlerde izin istemenin farz kılınmasının gerekçesi (illetselliği) açıkça belirtilmiştir.
وَقَوْلُهُ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ تَصْرِيحٌ بِمَفْهُومِ الظُّرُوفِ فِي قَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ} “Bu vakitlerin dışında ne size ne de onlara bir günah vardır” buyruğu, şu ayetteki zarfların mefhumunu (zıdd-ı mefhumunu) açıkça ifade etmektedir:
مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ، أَيْ بَعْدَ تِلْكَ الْأَوْقَاتِ الْمُحَدَّدَةِ. فَصَلَاةُ الْفَجْرِ حَدٌّ مَعْلُومٌ، وَحَالَةُ وَضْعِ الثِّيَابِ مِنَ الظَّهِيرَةِ تَحْدِيدٌ بِالْعُرْفِ، وَمَا بَعْدَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ مِنَ الْحِصَّةِ الَّتِي تَسَعُ فِي الْعُرْفِ تَصَرُّفَ النَّاسِ فِي التَّهَيُّؤِ إِلَى النَّوْمِ.
{مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ} “Sabah namazından önce” ve buna atfedilen kısımlar; yani bu belirlenmiş vakitlerden sonra [günah yoktur]. Sabah namazı bilinen kesin bir sınırdır; öğle vakti elbiselerin çıkarılması hali örfle belirlenen bir sınırdır; yatsı namazından sonrası ise örfe göre insanların uykuya hazırlanma faaliyetlerini kapsayan süredir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ (بَعْدَ) بِمَعْنَى (دُونَ) ، أَيْ فِي غَيْرِ تِلْكَ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
[Buradaki] *ba'de* (بَعْدَ) kelimesini *dûne* (دُونَ) anlamında [alman] mümkündür; yani Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi, "bu üç vaktin gayrısında/dışında" demektir:
فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ [الجاثية: ٢٣] ، وَضَمِيرُ بَعْدَهُنَّ عَائِدٌ إِلَى ثَلَاثِ عَوْرَاتٍ، أَيْ بَعْدَ تِلْكَ الْأَوْقَاتِ.
{فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ} “Allah’tan başka ona kim hidayet verebilir?” [Câsiye: 23]. {بَعْدَهُنَّ} kelimesindeki zamir ise {ثَلَاثِ عَوْرَاتٍ} ifadesine dönmektedir; yani "o vakitlerden sonra" demektir.
وَنَفْيُ الْجُنَاحِ عَنِ الْمُخَاطَبِينَ فِي قَوْلِهِ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ بَعْدَ أَنْ كَانَ الْكَلَامُ عَلَى اسْتِئْذَانِ الْمَمَالِيكِ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ إِيمَاءٌ إِلَى لَحْنِ خِطَابٍ حَاصِلٍ مِنْ قَوْلِهِ:
Söz, kölelerin ve henüz ergenliğe ulaşmamış çocukların izin istemesi hakkında iken, {لَيْسَ عَلَيْكُمْ} buyruğunda muhataplardan da günahın nefyedilmesi (kaldırılması), şu buyruktan hâsıl olan lahnü'l-hitâba (hitabın zımni anlamına) bir ima içermektedir:
لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ فَإِنَّ الْأَمْرَ بِاسْتِئْذَانِ هَؤُلَاءِ عَلَيْهِمْ يَقْتَضِي أَمْرَ أَهْلِ الْبَيْتِ بِالِاسْتِئْذَانِ عَلَى الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ إِذَا دَعَاهُمْ دَاعٍ إِلَى الدُّخُولِ عَلَيْهِمْ فِي تِلْكَ الْأَوْقَاتِ كَمَا يُرْشِدُ السَّامِعَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ.
{لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ} “Sağ ellerinizin malik oldukları (köleleriniz) ve sizden henüz ergenliğe ermemiş olanlar sizden izin istesinler”. Zira bunların ev sahiplerinden izin istemelerinin emredilmesi, ev halkının da o vakitlerde kölelerin yanına girmelerini gerektiren bir durum olduğunda onlardan izin istemelerini gerektirir; nitekim {ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ} “sizin için üç avret [vaktidir]” buyruğu da dinleyene bunu göstermektedir.
وَإِنَّمَا لَمْ يُصَرِّحْ بِأَمْرِ الْمُخَاطَبِينَ بِأَنْ يَسْتَأْذِنُوا عَلَى الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِنُدُورِ دُخُولِ السَّادَةِ
Muhataplara, ellerinin altındakilerin (kölelerinin) yanına girerken izin istemelerinin açıkça emredilmemesi, efendilerin...
عَلَى عَبِيدِهِمْ أَوْ عَلَى غِلْمَانِهِمْ إِذِ الشَّأْنُ أَنَّهُمْ إِذَا دَعَتْهُمْ حَاجَةٌ إِلَيْهِمْ أَنْ يُنَادُوهُمْ فَأَمَّا إِذَا دَعَتِ الْحَاجَةُ إِلَى الدُّخُولِ عَلَيْهِمْ فَالْحُكْمُ فِيهِمْ سَوَاءٌ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى الْعِلَّةِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
kölelerinin veya hizmetçilerinin yanına girmelerinin nadir olmasındandır; çünkü âdet olan, onlara bir ihtiyaç duyduklarında onları çağırmalarıdır. Fakat onların yanına girmeyi gerektiren bir ihtiyaç hâsıl olursa hüküm onlar hakkında da aynıdır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu illete işaret etmiştir:
طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ.
{طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ} “Onlar sizin etrafınızda dönüp dolaşırlar, birbirinizin yanına girip çıkarsınız.”
وَقَوْلُهُ: طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ خَبَرُ مُبْتَدَإٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: هُمْ طَوَّافُونَ، يَعُودُ عَلَى الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ.
{طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ} buyruğu, takdiri “onlar dolaşırlar” (هُمْ طَوَّافُونَ) şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberidir ve {الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} ile {الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ} ifadelerine dönmektedir.
وَالْكَلَامُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، أَيْ إِنَّمَا رَفَعَ الْجُنَاحَ عَلَيْهِمْ وَعَلَيْكُمْ فِي الدُّخُولِ بِدُونِ اسْتِئْذَانٍ بَعْدَ تِلْكَ الْأَوْقَات الثَّلَاثَة لأَنهم طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ فَلَوْ وَجَبَ أَنْ يَسْتَأْذِنُوا كَانَ ذَلِكَ حَرَجًا عَلَيْهِمْ وَعَلَيْكُمْ.
Cümle istînâf-ı beyânîdir; yani: Bu üç vakitten sonra izinsiz girmekte onlardan ve sizden günahın kaldırılması, sadece onların sizin etrafınızda çokça dolaşmaları sebebiyledir. Şayet [bu vakitlerin dışında da] izin istemeleri gerekseydi, bu hem onlara hem de size zorluk verirdi.
وَفِي الْكَلَامِ اكْتِفَاءٌ. تَقْدِيرُهُ: وَأَنْتُمْ طَوَّافُونَ عَلَيْهِمْ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ وَقَوْلُهُ عَقِبَهُ: بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ.
Sözde iktifâ (kısaltma) sanatı vardır; takdiri: "ve siz de onların etrafında dolaşırsınız" (وَأَنْتُمْ طَوَّافُونَ عَلَيْهِمْ) şeklindedir. Buna {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ} buyruğu ve ardından gelen {بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ} ifadesi delalet etmektedir.
وبَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ أَيْضًا. وَيُجْعَلُ بَعْضُكُمْ مُبْتَدَأً، وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: عَلى بَعْضٍ بحبر مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: طَوَّافٌ عَلَى بَعْضٍ. وَحُذِفَ الْخَبَرُ وَبَقِيَ الْمُتَعَلِّقُ بِهِ وَهُوَ كَوْنٌ خَاصٌّ حُذِفَ لِدَلَالَةِ طَوَّافُونَ عَلَيْهِ. وَالتَّقْدِيرُ: بَعْضُكُمْ طَوَّافٌ عَلَى بَعْضٍ. وَلَا يَحْسُنُ مَنْ جَعَلَ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ بَدَلًا مِنَ الْوَاوِ فِي طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ لِأَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ
{بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ} ifadesi de müstakil (müste'nefe) bir cümledir. {بَعْضُكُمْ} mübteda yapılır; {عَلى بَعْضٍ} ifadesi ise takdiri “birbirinizin etrafında dolaşır” (طَوَّافٌ عَلَى بَعْضٍ) şeklinde olan mahzuf bir habere bağlanır. Haber hazfedilmiş, ona bağlanan kısım (müteallak) kalmıştır ki bu, {طَوَّافُونَ} kelimesinin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiş özel bir kevn (özel bir oluş/fiil) bildirmektedir. Takdir: "Bazınız bazınızın etrafında dolaşır" (بَعْضُكُمْ طَوَّافٌ عَلَى بَعْضٍ) şeklindedir. {بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ} ifadesini {طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ} ibaresindeki vâv zamirinden bedel yapanların görüşü isabetli değildir; zira o zamir {الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} ve {الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ} ifadelerine dönmektedir.
فَلَا يَحْسُنُ أَنْ يُبْدَلَ مِنْهُ بَعْضُ الْمُخَاطَبِينَ وَهُمْ لَيْسُوا مِنَ الْفَرِيقَيْنِ إِلَّا بِتَقْدِيرٍ.
Dolayısıyla, bu iki gruptan olmayan muhatapların bazısının, [özel bir] takdir olmaksızın ondan bedel yapılması uygun düşmez.
وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الْبَيَانِ الَّذِي طَرَقَ أَسْمَاعَكُمْ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ، فَبَيَانُهُ بَالِغٌ الْغَايَةَ فِي الْكَمَالِ حَتَّى لَوْ أُرِيدَ تَشْبِيهُهُ لَمَا شُبِّهَ إِلَّا بِنَفْسِهِ.
{كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ} “Allah size ayetleri işte böyle açıklar” buyruğu; yani kulaklarınıza ulaşan bu açıklama gibi Allah size ayetleri açıklar demektir. O'nun açıklaması kemalde son noktaya ulaşmıştır; öyle ki şayet bir şeye benzetilmek istense ancak kendisine benzetilebilirdi.
وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] .
Bu husus Bakara Suresi'ndeki {وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً} “İşte böylece sizi vasat bir ümmet yaptık” [143] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْآياتِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ. وَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنُ فَإِنَّ مَا يَقَعُ فِيهِ إِجْمَالٌ مِنْهَا يُبَيَّنُ بِآيَاتٍ أُخْرَى، فَالْآيَاتُ الَّتِي أَوَّلُهَا يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ جَاءَت بَيَانا لآيَات يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ [النُّور:
{الْآياتِ} kelimesindeki belirteç (harf-i tarif) cins içindir. Ayetlerden murat ise Kur'an'dır; zira Kur'an'da mücmel (özlü/kapalı) olan hususlar başka ayetlerle açıklanır. Nitekim başı {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} olan ayetler, {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ} [Nûr:
٢٧] .
27] ayetlerine bir açıklama olarak gelmiştir.
وَجُمْلَةُ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ مُعْتَرِضَةٌ. وَالْمَعْنَى: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ بَيَانًا كَامِلًا وَهُوَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ، فَبَيَانُهُ بَالِغٌ غَايَةَ الْكَمَالِ لَا مَحَالَةَ.
{وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” cümlesi ara cümledir (mu'tarızadır). Manası: Allah her şeyi bilen ve hikmet sahibi olduğu halde size ayetleri eksiksiz bir biçimde açıklamaktadır; dolayısıyla O'nun açıklaması şüphesiz kemalin zirvesindedir.
وَوَقَعَ قَوْلُهُ: وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فِي مَوْقِعِ التَّصْرِيحِ بِمَفْهُومِ الصِّفَةِ فِي
{وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ} “Çocuklarınız ergenlik çağına ulaştıklarında...” buyruğu, şuradaki sıfat mefhumunun açıkça ifadesi makamında yer almıştır:
قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ لِيُعْلَمَ أَنَّ الْأَطْفَالَ إِذَا بَلَغُوا الْحُلُمَ تَغَيَّرَ حُكْمُهُمْ فِي الِاسْتِئْذَانِ إِلَى حُكْمِ اسْتِئْذَانِ الرِّجَالِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ [النُّور: ٢٧] الْآيَاتِ، فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فِيمَا ذُكِرَ مِنَ الْآيَةِ السَّابِقَةِ أَوِ الَّذِينَ كَانُوا يَسْتَأْذِنُونَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَهُمْ كَانُوا رِجَالًا قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ أُولَئِكَ الْأَطْفَالُ مَبْلَغَ الرِّجَالِ.
{وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ} buyruğu; ta ki çocuklar ergenliğe eriştiklerinde, izin isteme konusundaki hükümlerinin, {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ} [Nûr: 27] ayetlerinde geçen erkeklerin izin isteme hükmüne dönüştüğü bilinsin. {الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} buyruğundan murat, önceki ayette zikredilenler yahut o çocuklar erkeklik çağına ulaşmadan önce zaten erkek olup kendilerinden önce izin isteyen kimselerdir.
وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ الْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا، وَهُوَ تَأْكِيدٌ لَهُ بِالتَّكْرِيرِ لِمَزِيدِ الِاهْتِمَامِ وَالِامْتِنَانِ. وَإِنَّمَا أُضِيفَتِ الْآيَاتُ هُنَا لضمير الْجَلالَة تفننا وَلِتَقْوِيَةِ تَأْكِيدِ مَعْنَى كَمَالِ التَّبْيِينِ الْحَاصِلِ مِنْ قَوْلِهِ: كَذلِكَ. وَتَأْكِيدُ مَعْنَى الْوَصْفَيْنِ «الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ» . أَيْ هِيَ آيَاتٌ مِنْ لَدُنْ مَنْ هَذِهِ صِفَاتُهُ وَمِنْ تِلْكَ صِفَات بَيَانه.
{كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah size ayetlerini işte böyle açıklar. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğunda söylenecek söz, az önce geçen benzerindeki gibidir; konuya verilen önemi ve minneti artırmak için tekrar yoluyla yapılan bir tekittir. Burada ayetler kelimesinin lâfza-i celâl zamirine izafe edilmesi ise üslup çeşitliliği (tefennün), {كَذلِكَ} ifadesinden hâsıl olan açıklamanın mükemmelliği anlamını pekiştirmek ve “el-Alîm, el-Hakîm” vasıflarının anlamını tekit etmek içindir. Yani bu ayetler, sıfatları bu olan ve açıklamalarının niteliği böyle bulunan Zat katındandır.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٦٠]
[Nûr Suresi (24), Âyet 60]
وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠)
{وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Kadınlardan artık evlenme ümidi kalmamış yaşlı olanların, ziynetlerini açıp saçmaksızın dış elbiselerini çıkarmalarında kendileri için bir günah yoktur. İffetli davranmaları (elbiselerini çıkarmamaları) ise kendileri için daha hayırlıdır. Allah her şeyi işitendir, hakkıyla bilendir.” (60)
هَذِهِ الْآيَةُ مُخَصِّصَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ إِلَى قَوْلِهِ: عَلى عَوْراتِ النِّساءِ [النُّور: ٣١] .
Bu ayet, Yüce Allah'ın {وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ} buyruğundan {عَلى عَوْراتِ النِّساءِ} [Nûr: 31] kısmına kadar olan buyruğunu tahsis etmektedir.
وَمُنَاسَبَةُ هَذَا التَّخْصِيصِ هُنَا أَنَّهُ وَقَعَ بعد فرض الاستيذان فِي الْأَوْقَاتِ الَّتِي يَضَعُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ فِيهَا ثِيَابَهُمْ عَنْ أَجْسَادِهِمْ، فَعَطَفَ الْكَلَامَ إِلَى نَوْعٍ مِنْ وَضْعِ الثِّيَابِ عَنْ لَابِسِهَا وَهُوَ وَضْعُ النِّسَاءِ الْقَوَاعِدِ بَعْضَ ثِيَابِهِنَّ عَنْهُنَّ فَاسْتُثْنِيَ مِنْ عُمُومِ النِّسَاءِ النِّسَاءُ الْمُتَقَدِّمَاتُ فِي السِّنِّ بِحَيْثُ بَلَغْنَ إِبَّانَ الْإِيَاسِ مِنَ الْمَحِيضِ فَرَخَّصَ لَهُنَّ أَنْ لَا يَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ، وَأَنْ لَا يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ. فَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ:
Bu tahsisin buradaki münasebeti; erkeklerin ve kadınların elbiselerini bedenlerinden çıkardıkları vakitlerde izin istemenin farz kılınmasından sonra gelmiş olmasıdır. Böylece söz, giyen kişinin üzerinden elbiseyi çıkarmasının bir türüne, yani yaşlı kadınların (kavâid) bazı elbiselerini üzerlerinden çıkarmalarına yöneltilmiştir. Kadınların umumi hükmünden, hayızdan kesilme (yeis) çağına varmış ileri yaştaki kadınlar istisna edilmiş ve başörtülerini yakalarının üzerine salmamalarına ve cilbablarını üzerlerine bürümemelerine ruhsat tanınmıştır. İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre:
الثِّيَابُ الْجِلْبَابُ، أَيْ الرِّدَاءُ وَالْمُقَنَّعَةُ الَّتِي فَوْقَ الْخِمَارِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: يَجُوزُ لَهُنَّ وَضْعُ الْخِمَارِ أَيْضًا.
"Elbiseler"den maksat cilbabdır; yani rida (dış örtü) ve başörtüsünün üzerine takılan örtüdür (mukannea). es-Süddî ise şöyle demiştir: "Başörtülerini (hımâr) çıkarmaları da kendilerine caizdir."
وَالْقَوَاعِدُ: جَمْعُ قَاعِدٍ بِدُونِ هَاءِ تَأْنِيثٍ مِثْلَ: حَامِلٍ وَحَائِضٍ لِأَنَّهُ وَصْفٌ نُقِلَ لِمَعْنًى خَاصٍّ بِالنِّسَاءِ وَهُوَ الْقُعُودُ عَنِ الْوِلَادَةِ وَعَنِ الْمَحِيضِ. اسْتُعِيرَ الْقُعُودُ لِعَدَمِ الْقُدْرَةِ لِأَنَّ الْقُعُودَ يَمْنَعُ الْوُصُولَ إِلَى الْمَرْغُوبِ وَإِنَّمَا رَغْبَةُ الْمَرْأَةِ فِي الْوَلَدِ وَالْحَيْضُ مِنْ سَبَبِ الْوِلَادَةِ فَلَمَّا اسْتُعِيرَ لِذَلِكَ وَغُلِّبَ فِي الِاسْتِعْمَالِ صَارَ وَصْفُ قَاعِدٍ بِهَذَا الْمَعْنَى خَاصًّا بِالْمُؤَنَّثِ فَلَمْ تَلْحَقْهُ هَاءُ التَّأْنِيثِ لِانْتِفَاءِ الدَّاعِي إِلَى الْهَاءِ مِنَ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ وَقَدْ بَيَّنَهُ قَوْلُهُ:
*el-Kavâid* (الْقَوَاعِدُ); *hâmil* (حَامِل) ve *hâiz* (حَائِض) kelimelerinde olduğu gibi müenneslik hâ'sı olmaksızın *kâid* (قَاعِد) kelimesinin çoğuludur. Çünkü bu, kadınlara mahsus özel bir anlama, yani doğumdan ve hayızdan oturmaya (kesilmeye) nakledilmiş bir vasıftır. "Oturmak" (kuûd) fiili güç yetirememekten istiare edilmiştir; çünkü oturmak arzulanan şeye ulaşmaya engel olur. Kadının arzusu ise çocuktur ve hayız da doğumun sebebidir. Bu anlam için istiare edilip kullanımda galip gelince, bu anlamdaki *kâid* vasfı dişiye has hale gelmiş ve müzekker ile müennesi ayırt etme gereği ortadan kalktığı için kelimeye müenneslik hâ'sı bitişmemiştir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunu açıklamıştır:
اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً، وَذَلِكَ مِنَ الْكِبَرِ.
{اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً} “artık nikâh (evlenme) ümidi kalmamış olanlar”; bu da yaşlılıktan ötürüdür.
وَقَوْلُهُ: اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً وَصْفٌ كَاشِفٌ لِ الْقَواعِدُ وَلَيْسَ قيدا.
{اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً} buyruğu, {الْقَواعِدُ} kelimesi için açıklayıcı bir vasıftır (vasf-ı kâşif), bir kayıt değildir.
واقترن الْخَبَرِ بِالْفَاءِ فِي قَوْلِهِ فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ لِأَنَّ الْكَلَامَ بِمَعْنَى التَّسَبُّبِ وَالشَّرْطِيَّةِ، لِأَنَّ هَذَا الْمُبْتَدَأَ يُشْعِرُ بِتَرَقُّبِ مَا يَرِدُ بَعْدَهُ فَشَابَهَ الشَّرْطَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما [الْمَائِدَة: ٣٨] . وَلَا حَاجَةَ إِلَى ادِّعَاءِ أَنَّ (أَلْ) فِيهِ مَوْصُولَةٌ إِذْ لَا يَظْهَرُ مَعْنَى الْمَوْصُولِ لِحَرْفِ التَّعْرِيفِ وَإِنْ كَثُرَ ذَلِكَ فِي كَلَامِ النَّحْوِيِّينَ.
{فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ} buyruğunda haberin başına fâ harfinin gelmesi, sözün sebep ve şart anlamı taşımasındandır. Zira bu mübteda kendisinden sonra gelecek olanın beklentisini hissettirdiği için, Yüce Allah'ın {وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما} [Mâide: 38] buyruğunda geçtiği üzere şarta benzemiştir. Nahivcilerin sözlerinde çokça geçse de buradaki (ال) takısının ism-i mevsûl olduğunu iddia etmeye gerek yoktur; zira harf-i tarifte mevsûl anlamı belirgin değildir.
وأَنْ يَضَعْنَ مُتَعَلِّقٌ بِ جُناحٌ بِتَقْدِيرِ (فِي) .
{أَنْ يَضَعْنَ} ifadesi, (فِي) harf-i cerrinin takdiriyle {جُناحٌ} kelimesine müteallıktır.
وَالْمُرَادُ بِالثِّيَابِ بَعْضُهَا وَهُوَ الْمَأْمُورُ بِإِدْنَائِهِ عَلَى الْمَرْأَةِ بِقَرِينَةِ مَقَامِ التَّخْصِيصِ.
Elbiselerden maksat, tahsis makamının karinesiyle, kadının üzerine bürünmesi emredilen kısmıdır (dış elbiseleridir).
وَالْوَضْعُ: إِنَاطَةُ شَيْءٍ عَلَى شَيْءٍ، وَأَصْلُهُ أَنْ يُعَدَّى بِحَرْفِ (عَلَى) وَقَدْ يُعَدَّى بِحَرْفِ (عَنْ) إِذَا أُرِيدَ أَنَّهُ أُزِيلَ عَنْ مَكَانٍ وَوُضِعَ عَلَى غَيْرِهِ وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا كَفِعْلِ (تَرْغَبُونَ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٢٧] ، أَيْ أَنْ يُزِلْنَ عَنْهُنَّ ثِيَابَهُنَّ فَيَضَعْنَهَا عَلَى الْأَرْضِ أَوْ عَلَى الْمِشْجَبِ. وَعِلَّةُ هَذِهِ الرُّخْصَةِ هِيَ أَنَّ الْغَالِبَ أَنْ تَنْتَفِيَ أَوْ تَقِلَّ رَغْبَةُ الرِّجَالِ فِي أَمْثَالِ هَذِهِ الْقَوَاعِدِ لِكِبَرِ السِّنِّ. فَلَمَّا كَانَ فِي الْأَمْرِ بِضَرْبِ الْخُمُرِ عَلَى الْجُيُوبِ أَوْ إِدْنَاءِ الْجَلَابِيبِ كُلْفَةٌ عَلَى النِّسَاءِ الْمَأْمُورَاتِ اقْتَضَاهَا سَدُّ الذَّرِيعَةِ، فَلَمَّا انْتَفَتِ الذَّرِيعَةُ رُفِعَ ذَلِكَ الْحُكْمُ رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ، فَإِنَّ الشَّرِيعَةَ مَا جَعَلَتْ فِي حُكْمٍ مَشَقَّةً لِضَرُورَةٍ إِلَّا رَفَعَتْ تِلْكَ الْمَشَقَّةَ بِزَوَالِ الضَّرُورَةِ وَهَذَا مَعْنَى الرُّخْصَةِ.
Vaz' (*el-Vaz'* / الْوَضْعُ): Bir şeyi bir şeyin üzerine koymaktır. Aslında (عَلَى) harf-i cerri ile geçişli olur; bir yerden kaldırılıp başka bir yere konulduğu kastedildiğinde ise (عَنْ) harf-i cerri ile de geçişli kılınabilir. Nisa Suresi'ndeki {وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} [127] buyruğundaki (تَرْغَبُونَ) fiilinde olduğu gibi burada kastedilen de budur; yani elbiselerini üzerlerinden çıkarıp yere veya askıya koymalarıdır. Bu ruhsatın illeti, yaşlılıktan ötürü erkeklerin bu gibi yaşlı kadınlara olan arzusunun genellikle ortadan kalkması veya azalmasıdır. Başörtülerini yakalarına salma yahut cilbablarını bürünme emrinde, sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu kapama) gereği emredilen kadınlar için bir külfet bulunmaktaydı. Zerîa (sakınca) ortadan kalkınca Allah'tan bir rahmet olarak bu hüküm kaldırılmıştır. Zira şeriat, bir zaruretten ötürü bir hükümde meşakkat kılmışsa, zaruretin ortadan kalkmasıyla o meşakkati mutlaka kaldırır; ruhsatın anlamı da budur.
وَلِذَلِكَ عُقِّبَ هَذَا التَّرْخِيصُ بِقَوْلِهِ: وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ.
Bundan dolayı bu ruhsat, {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ} “İffetli davranmaları (elbiselerini çıkarmamaları) kendileri için daha hayırlıdır” buyruğu ile takip edilmiştir.
وَالِاسْتِعْفَافُ: التَّعَفُّفُ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلُ اسْتَجَابَ، أَيْ تَعَفُّفُهُنَّ عَنْ وَضْعِ الثِّيَابِ عَنْهُنَّ أَفْضَلُ لَهُنَّ وَلِذَلِكَ قَيَّدَ هَذَا الْإِذْنَ بِالْحَالِ وَهُوَ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ أَيْ وَضْعًا لَا يُقَارِنُهُ تَبَرُّجٌ بِزِينَةٍ.
İsti'fâf (*el-İsti'fâf* / الِاسْتِعْفَافُ): Taaffüf (iffetli/çekingen davranmak) demektir; buradaki sîn ve tâ harfleri *istecâbe* (اسْتَجَابَ) fiilinde olduğu gibi mübalağa içindir; yani elbiselerini üzerlerinden çıkarmaktan sakınmaları kendileri için daha faziletlidir. Bu sebeple Yüce Allah bu izni {غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ} “ziynetlerini açıp saçmaksızın” hâli ile kaydetmiştir; yani ziynetle açılıp saçılmanın eşlik etmediği bir çıkarma olmalıdır.
وَالتَّبَرُّجُ: التَّكَشُّفُ. وَالْبَاءُ فِي بِزِينَةٍ للملابسة فيؤول إِلَى أَنْ لَا يَكُونَ وَضْعُ الثِّيَابِ إِظْهَارًا لِزِينَةٍ كَانَتْ مَسْتُورَةً. وَالْمُرَادُ: إِظْهَارُ مَا عَادَةُ الْمُؤْمِنَاتِ سَتْرُهُ. قَالَ تَعَالَى: وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى [الْأَحْزَاب: ٣٣] ، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا تَجَلَّتْ بِزِينَةٍ مِنْ شَأْنِهَا إِخْفَاؤُهَا إِلَّا عَنِ الزَّوْجِ فَكَأَنَّهَا تُعَرِّضُ بِاسْتِجْلَابِ اسْتِحْسَانِ الرِّجَالِ إِيَّاهَا وَإِثَارَةِ رَغْبَتِهِمْ فِيهَا، وَهِيَ وَإِنْ كَانَتْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَإِنَّ تَعْرِيضَهَا بِذَلِكَ يُخَالِفُ الْآدَابَ وَيُزِيلُ وَقَارَ سِنِّهَا، وَقَدْ يَرْغَبُ فِيهَا بَعْضُ أَهْلِ الشَّهَوَاتِ لِمَا فِي التَّبَرُّجِ بِالزِّينَةِ مِنَ السَّتْرِ عَلَى عُيُوبِهَا أَوِ الْإِشْغَالِ عَنْ
Teberrüc (*et-Teberrüc* / التَّبَرُّجُ): Açılıp saçılmak demektir. {بِزِينَةٍ} ifadesindeki bâ harfi mülâbese (birliktelik) içindir; dolayısıyla elbisenin çıkarılmasının daha önce örtülü olan bir ziyneti açığa çıkarma mahiyetinde olmamasına varır. Muradı ise mümin kadınların âdeti örtünmek olan şeyleri açığa çıkarmasıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى} “İlk cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” [Ahzâb: 33]. Zira kadın, kocası dışındakilere gizlenmesi gereken bir ziynetle ortaya çıkarsa, sanki erkeklerin beğenisini celbetmeye ve onların arzusunu uyandırmaya yeltenmiş gibi olur. O kadın yaşlılardan da olsa, böyle bir şeye yeltenmesi adaba aykırıdır ve yaşının vakarını yok eder; ayrıca ziynetle süslenip açılmada kadının kusurlarını örtme veya...
عُيُوبِهَا بِالنَّظَرِ فِي مَحَاسِنِ زِينَتِهَا.
süsünün güzelliklerine bakılarak kusurlarından dikkatleri başka yöne çekme durumu bulunduğundan, şehvet düşkünü bazı kimseler ona arzu duyabilir.
فَالتَّبَرُّجُ بِالزِّينَةِ: التَّحَلِّي بِمَا لَيْسَ مِنَ الْعَادَةِ التَّحَلِّي بِهِ فِي الظَّاهِرِ مِنْ تَحْمِيرٍ وَتَبْيِيضٍ وَكَذَلِكَ الْأَلْوَانُ النَّادِرَةُ، قَالَ بَشَّارٌ:
Ziynetle teberrüc: Allık sürmek (kızartmak), pudralamak (beyazlatmak) ve dikkat çekici nadir renkler gibi dış görünüşte takınılması âdet olmayan şeylerle süslenmektir. Beşşâr şöyle demiştir:
وَإِذَا خَرَجْتِ تَقَنَّعِي ... بِالْحُمْرِ إِنَّ الْحسن أَحْمَر
"Dışarı çıktığında kırmızıya bürün, çünkü güzellik kırmızıdadır."
وَسَأَلت عَائِشَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الخضاب والصباغ والتمائم (أَيْ حِقَاقٌ مِنْ فِضَّةٍ تُوضَعُ فِيهَا تَمَايِمُ وَمُعَاذَاتٌ تُعَلِّقُهَا الْمَرْأَةُ) وَالْقُرْطَيْنِ وَالْخَلْخَالِ وَخَاتَمِ الذَّهَبِ وَرِقَاقِ الثِّيَابِ فَقَالَتْ: «أَحَلَّ اللَّهُ لَكُنَّ الزِّينَةَ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ لِمَنْ لَا يَحِلُّ لَكُنَّ أَنْ يَرَوْا مِنْكُنَّ مُحَرَّمًا» .
Müminlerin annesi Âişe'ye kına yakmak, boyanmak, muskalar (kadının taktığı, içine tılsım ve muskaların konulduğu gümüş kolyeler/kutucuklar), küpeler, halhal, altın yüzük ve ince elbiseler hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: "Sizden haram olan yerleri görmesi helal olmayan kimselere açılıp saçılmaksızın, Allah size ziyneti helal kılmıştır."
فَأَحَالَتِ الْأَمْرَ عَلَى الْمُعْتَادِ وَالْمَعْرُوفِ، فَيَكُونُ التَّبَرُّجُ بِظُهُورِ مَا كَانَ يَحْجِبُهُ الثَّوْبُ الْمَطْرُوحُ عَنْهَا كَالْوِشَامِ فِي الْيَدِ أَوِ الصَّدْرِ وَالنَّقْشِ بِالسَّوَادِ فِي الْجِيدِ أَوِ الصَّدْرِ الْمُسَمَّى فِي تُونُسَ بِالْحُرْقُوصِ (غَيْرِ عَرَبِيَّةٍ) . وَفِي «الْمُوَطَّأِ» : «دَخَلَتْ حَفْصَةُ بِنْتُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَلَى عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ وَعَلَى حَفْصَةَ خِمَارٌ رَقِيقٌ فَشَقَّتْهُ عَائِشَةُ وَكَسَتْهَا خِمَارًا كَثِيفًا» أَيْ شقته لِئَلَّا تختمر بِهِ فِيمَا بَعْدُ.
Böylece meseleyi alışılmış ve mâruf olana havale etmiştir. Dolayısıyla teberrüc; eldeki veya göğüsteki dövme, boyundaki veya göğüsteki siyah nakış -ki Tunus'ta buna hurkûs (Arapça kökenli değildir) denir- gibi çıkarılan elbisenin örttüğü şeylerin açığa çıkmasıyla olur. *el-Muvatta*'da şöyle rivayet edilir: "Abdurrahman b. Ebî Bekr'in kızı Hafsa, müminlerin annesi Âişe'nin yanına girdi; Hafsa'nın üzerinde ince bir başörtüsü vardı. Âişe onu yırttı ve ona kalın bir başörtüsü giydirdi." Yani bundan sonra onunla örtünmesin diye onu yırtmıştır.
وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنِيَّ بِقَوْلِهِ: غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ غير منكشفات مِنْ مَنَازِلِهِنَّ بِالْخُرُوجِ فِي الطَّرِيقِ، أَيْ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ فِي بُيُوتِهِنَّ، أَيْ فَإِذَا خَرَجَتْ فَلَا
Şöyle de denilmiştir: {غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ} buyruğunda kastedilen, yola çıkarak evlerinden açılmış olarak çıkmamalarıdır; yani elbiselerini evlerinde çıkarmalarıdır. Buna göre dışarı çıktığında...
يَحِلُّ لَهَا ترك جلبابها، فيؤول الْمَعْنَى، إِلَى أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ فِي بُيُوتِهِنَّ، وَيَكُونُ تَأْكِيدًا لِمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
cilbabını terk etmesi ona helal olmaz; böylece mana, elbiselerini evlerinde çıkarmaları anlamına gelir ve Yüce Allah'ın daha önce geçen şu buyruğunu tekit etmiş olur:
وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ [النُّور: ٣١] أَيْ كَوْنُهُنَّ مِنَ الْقَوَاعِدِ لَا يَقْتَضِي التَّرْخِيصَ لَهُنَّ إِلَّا فِي وَضْعِ ثِيَابِهِنَّ وَضْعًا مُجَرَّدًا عَنْ قَصْدِ تَرْغِيبٍ فِيهِنَّ.
{وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ} “Gizlemekte oldukları ziynetleri anlaşılsın diye ayaklarını yere vurmasınlar” [Nûr: 31]; yani onların yaşlı kadınlardan olmaları, kendilerine sadece kendilerine ilgi çekme kastından uzak bir şekilde elbiselerini çıkarma hususunda ruhsat verilmesini gerektirir.
وَجُمْلَةُ: وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ مَسُوقَةٌ مَسَاقَ التَّذْيِيلِ لِلتَّحْذِيرِ مِنَ التَّوَسُّعِ فِي الرُّخْصَةِ أَوْ جَعْلِهَا ذَرِيعَةً لِمَا لَا يُحْمَدُ شَرْعًا، فَوَصْفُ «السَّمِيعِ» تَذْكِيرٌ بِأَنَّهُ يَسْمَعُ مَا تُحَدِّثُهُنَّ بِهِ أَنْفُسُهُنَّ مِنَ الْمَقَاصِدِ، وَوَصْفُ «الْعَلِيمِ» تَذْكِيرٌ بِأَنَّهُ يَعْلَمُ أَحْوَالَ وَضْعِهِنَّ الثِّيَابَ وَتَبَرُّجِهِنَّ وَنَحْوِهَا.
{وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi işitendir, hakkıyla bilendir” cümlesi, ruhsatı genişletmekten veya onu şer'an hoş karşılanmayan bir duruma vesile kılmaktan sakındırmak üzere fezleke (tezyîl) kabilinden sevk edilmiştir. "Semî'" vasfı, içlerinden geçirdikleri niyet ve maksatları O'nun işittiğini bir hatırlatmadır; "Alîm" vasfı ise elbiselerini çıkarma, teberrüc yapma ve benzeri hallerini bildiğini bir hatırlatmadır.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٦١]
[NÛR SÛRESİ (24): AYET 61]
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١)
{لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur. Kendi evlerinizden veya babalarınızın evlerinden veya annelerinizin evlerinden veya erkek kardeşlerinizin evlerinden veya kız kardeşlerinizin evlerinden veya amcalarınızın evlerinden veya halalarınızın evlerinden veya dayılarınızın evlerinden veya teyzelerinizin evlerinden veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden yahut arkadaşınızın evinden yemenizde de sizin için bir sakınca yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde sizin için bir günah yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereketli ve hoş bir esenlik dileği olarak kendinize (birbirinize) selam verin. İşte Allah, düşünesiniz diye size ayetleri böyle açıklar.” (61)
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ.
{لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ} “Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur.”
اخْتُلِفَ فِي أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ إِلَخْ مُنْفَصِلٌ عَنْ قَوْلِهِ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ وَأَنَّهُ فِي غَرَضٍ غَيْرِ غَرَضِ الْأَكْلِ فِي الْبُيُوتِ، أَيْ فَيَكُونُ مِنْ تَمام آيَة الاستيذان، أَو هُوَ مُتَّصِلٌ بِمَا بَعْدَهُ فِي غَرَضٍ وَاحِدٍ.
Yüce Allah'ın {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ} [Köre bir güçlük yoktur...] buyruğunun, {وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ} [sizin için bir sakınca yoktur] buyruğundan ayrı olup evlerde yemek yeme amacından başka bir amaç hakkında mı olduğu -ki bu durumda istizan (izin isteme) ayetinin tamamlayıcısı olur- yoksa tek bir amaç doğrultusunda kendisinden sonrasına bitişik mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir.
فَقَالَ بِالْأَوَّلِ الْحَسَنُ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَهُوَ مُخْتَارٌ الْجِبَائِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ وَأَبِي حَيَّانَ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: إِنَّهُ ظَاهِرُ الْآيَةِ. وَهُوَ الَّذِي نَخْتَارُهُ تَفَادِيًا مِنَ التَّكَلُّفِ الَّذِي ذَكَرَهُ مُخَالِفُوهُمْ لِبَيَانِ اتِّصَالِهِ بِمَا بَعْدَهُ فِي بَيَانِ وَجْهِ الرُّخْصَةِ لِهَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ الْأَصْنَافِ فِي الطَّعَامِ فِي الْبُيُوتِ الْمَذْكُورَةِ، وَلِأَنَّ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ إِلَى آخِرِ الْمَعْدُودَاتِ لَا يَظْهَرُ اتِّصَالُهُ بِالْأَعْمَى وَالْأَعْرَجِ وَالْمَرِيضِ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ نَفْيًا لِلْحَرَجِ عَنْ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ فِيمَا تَجُرُّهُ ضِرَارَتُهُمْ إِلَيْهِمْ مِنَ الْحَرَجِ مِنَ الْأَعْمَالِ، فَالْحَرَجُ مَرْفُوعٌ عَنْهُمْ فِي كُلِّ مَا تَضْطَرُّهُمْ إِلَيْهِ أَعْذَارُهُمْ، فَتَقْتَضِي نِيَّتُهُمْ الْإِتْيَانَ فِيهِ بِالْإِكْمَالِ وَيَقْتَضِي الْعُذْرُ أَنْ يَقَعَ مِنْهُمْ.
Hasan ve Câbir b. Zeyd birinci görüşü benimsemiştir; Cübbâî, İbn Atıyye, İbnü'l-Arabî ve Ebû Hayyân'ın tercihi de budur. İbn Atıyye bunun ayetin zahiri olduğunu söylemiştir. Zikredilen evlerdeki yemek hususunda bu üç zümreye tanınan ruhsatın gerekçesini açıklamak için muhaliflerinin kendisinden sonrasıyla irtibatlandırma adına ortaya koydukları zorlamalardan (tekellüf) kaçınmak için bizim de tercih ettiğimiz görüş budur. Zira {أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ} [kendi evlerinizden yemenizde...] buyruğundan sayılanların sonuna kadar olan kısmın kör, topal ve hasta ile irtibatı açık değildir. Dolayısıyla bu ayet, söz konusu üç zümreden, engellerinin kendilerine yüklediği güçlüğü amellerden nefyetmekte olup, mazeretlerinin kendilerini mecbur bıraktığı her şeyde güçlük onlardan kaldırılmıştır. Zira niyetleri o ameli eksiksiz yapmayı gerektirmekte, mazeret ise [ameli yapmanın veya eksik yapmanın] kendilerinden sadır olmasını zorunlu kılmaktadır.
فَالْحَرَجُ مَنْفِيٌّ عَنِ الْأَعْمَى فِي التَّكْلِيفِ الَّذِي يُشْتَرَطُ فِيهِ الْبَصَرُ، وَعَنِ الْأَعْرَجِ فِيمَا يُشْتَرَطُ فِيهِ الْمَشْيُ وَالرُّكُوبُ، وَعَنِ الْمَرِيضِ فِي التَّكْلِيفِ
Buna göre körden, görmenin şart olduğu mükellefiyetlerdeki güçlük; topaldan, yürümenin ve binmenin şart olduğu hususlardaki güçlük; hastadan ise
الَّذِي يُؤَثِّرُ الْمَرَضُ فِي إِسْقَاطِهِ كَالصَّوْمِ وَشُرُوطِ الصَّلَاةِ وَالْغَزْوِ. وَلَكِنَّ الْمُنَاسَبَةَ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الرُّخْصَةِ عَقِبَ الِاسْتِئْذَانِ أَنَّ الْمَقْصِدَ التَّرْخِيصُ لِلْأَعْمَى أَنَّهُ لَا يَتَعَيَّنُ عَلَيْهِ اسْتِئْذَانٌ لِانْتِفَاءِ السَّبَبِ الْمُوجِبِهِ. ثُمَّ ذَكَرَ الْأَعْرَجَ وَالْمَرِيضَ إِدْمَاجًا وَإِتْمَامًا لِحُكْمِ الرُّخْصَةِ لَهُمَا لِلْمُنَاسَبَةِ بَيْنَهُمَا وَبَيْنَ الْأَعْمَى.
hastalığın düşürülmesinde etkili olduğu oruç, namazın şartları ve gazve gibi mükellefiyetlerdeki güçlük kaldırılmıştır. Fakat bu ruhsatın istizanın hemen ardından zikredilmesinin münasebeti şudur: Buradaki asıl maksat, gerektirici sebep ortadan kalktığı için köre istizanın vacip olmadığı yönünde bir ruhsat tanımaktır. Daha sonra aralarındaki münasebetten dolayı, ikisine tanınan ruhsat hükmünü idmaç ve ikmal kabilinden topal ve hasta da zikredilmiştir.
وَقَالَ بِالثَّانِي جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ وَقَدْ تَكَلَّفُوا لِوَجْهِ عَدِّ هَذِهِ الْأَصْنَافِ الثَّلَاثَةِ فِي عِدَادِ الْآكِلِينَ مِنَ الطَّعَامِ الَّذِي فِي بُيُوتِ مَنْ ذَكَرُوا فِي الْآيَةِ الْمُوَالِيَةِ.
Müfessirlerin cumhuru ise ikinci görüşü savunmuş ve bu üç sınıfın, bir sonraki ayette zikredilen kimselerin evlerindeki yiyeceklerden yiyenler arasında sayılmasının gerekçesi konusunda zorlama açıklamalara (tekellüfe) girmişlerdir.
وَالْجُمْلَةُ: عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا.
Cümle, her iki yaklaşıma göre de ibtidâî bir isti'nâftır.
وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً.
{وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً} “Kendi evlerinizden veya babalarınızın evlerinden veya annelerinizin evlerinden veya erkek kardeşlerinizin evlerinden veya kız kardeşlerinizin evlerinden veya amcalarınızın evlerinden veya halalarınızın evlerinden veya dayılarınızın evlerinden veya teyzelerinizin evlerinden veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden yahut arkadaşınızın evinden yemenizde de sizin için bir sakınca yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde sizin için bir günah yoktur.”
مُنَاسَبَةُ عَطْفِ هَذِهِ الرُّخَصِ عَلَى رُخْصَةِ الْأَعْمَى، عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُ مُنْفَصِلٌ عَنْهُ كَمَا تَقَدَّمَ وَهُوَ الْمُخْتَارُ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ، هُوَ تَعَلُّقُ كِلَيْهِمَا بِالِاسْتِئْذَانِ وَالدُّخُولِ لِلْبُيُوتِ سَوَاءً كَانَ
Bu ruhsatların körün ruhsatına atfedilmesinin münasebeti -daha önce geçtiği ve muhakkiklerin tercihi olduğu üzere ondan ayrı kabul edilmesi takdirinde- her ikisinin de gerek
لِغَرَضِ الطَّعَامِ فِيهَا أَوْ كَانَ لِلزِّيَارَةِ وَنَحْوِهَا لِاشْتِرَاكِ الْكُلِّ فِي رَفْعِ الْحَرَجِ، وَعَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُ مُتَّصِلٌ بِهِ عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ فَاقْتِرَانُ الْجَمِيعِ فِي الْحُكْمِ هُوَ الرُّخْصَةُ لِلْجَمِيعِ فِي الْأَكْلِ، فَأَذِنَ اللَّهُ لِلْأَعْمَى وَالْأَعْرَجِ وَالْمَرِيضِ أَن يدخلُوا الْبيُوت لِلْأَكْلِ لِأَنَّهُمْ مَحَاوِيجُ لَا يَسْتَطِيعُونَ التَّكَسُّبَ وَكَانَ التَّكَسُّبُ زَمَانَئِذٍ بِعَمَلِ الْأَبْدَانِ فَرَخَّصَ لِهَؤُلَاءِ أَنْ يَدْخُلُوا بُيُوتَ الْمُسْلِمِينَ لِشِبَعِ بُطُونِهِمْ.
oralarda yemek yeme amacıyla olsun gerekse ziyaret ve benzeri amaçlarla olsun, güçlüğün kaldırılması ortak paydasında istizan ve evlere girme ile irtibatlı olmasıdır. Cumhûrun görüşüne göre onunla bitişik kabul edilmesi takdirinde ise hepsinin aynı hükümde birleşmesi, tamamına yemek yeme hususunda ruhsat verilmesidir. Zira Allah, kör, topal ve hastanın yemek için evlere girmesine izin vermiştir; çünkü onlar kazanç sağlamaya güç yetiremeyen muhtaç kimselerdi ve o dönemde kazanç beden gücüyle sağlanıyordu. Bu sebeple onların karınlarını doyurmak üzere Müslümanların evlerine girmelerine ruhsat tanınmıştır.
هَذَا أَظْهَرُ الْوُجُوهِ فِي تَوْجِيهِ عَدِّ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ مَعَ مَنْ عُطِفَ عَلَيْهِمْ. وَقَدْ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ وُجُوهًا أُخَرَ أَنْهَاهَا أَبُو بَكْرٍ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» إِلَى ثَمَانِيَةٍ لَيْسَ مِنْهَا وَاحِدٌ يَنْثَلِجُ لَهُ الصَّدْرُ. وَلَا نُطِيلُ بِهَا.
Bu üç sınıfın kendilerine atfedilenlerle birlikte sayılmasının izahında en açık yaklaşım budur. Müfessirler başka gerekçeler de zikretmişlerdir; Ebû Bekir İbnü'l-Arabî *Ahkâmü'l-Kur'ân* adlı eserinde bunları sekize kadar çıkarmıştır ki bunlardan hiçbiri kalbi tatmin edici değildir. Bunlarla sözü uzatmayacağız.
وَأُعِيدَ حَرْفُ (لَا) مَعَ الْمَعْطُوفِ عَلَى الْمَنْفِيِّ قَبْلَهُ تَأْكِيدًا لِمَعْنَى النَّفْيِ وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ.
Daha önceki menfi (olumsuz) ifadeye matuf olanla birlikte (lâ / لَا) harfi, nefiy (olumsuzluk) anlamını pekiştirmek için tekrarlanmıştır; bu, dilde çokça başvurulan bir kullanımdır.
وَالْمَقْصُودُ بِالْأَكْلِ هُنَا الْأَكْلُ بِدُونِ دَعْوَةٍ وَذَلِكَ إِذَا كَانَ الطَّعَامُ مُحْضَرًا دُونَ الْمُخْتَزَنِ.
Burada yemekten kastedilen, davetsiz olarak yemektir; bu da yiyeceğin depolanmış olmayıp hazır bulunması halindedir.
وَالْمُرَادُ بِالْأَنْفُسِ ذَوَاتُ الْمُخَاطَبِينَ بِعَلَامَاتِ الْخِطَابِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَلَا عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا إِلَى آخِرِهِ، فَالْخِطَابُ لِلْأُمَّةِ.
Enfüs (أَنْفُس) ile kastedilen, hitap alametleriyle muhatap olanların bizzat kendileridir; dolayısıyla sanki "Yemenizde size bir günah yoktur..." denilmiş gibidir, zira hitap ümmetedir.
وَالْمُرَادُ بِأَكْلِ الْإِنْسَانِ مِنْ بَيْتِهِ الْأَكْلُ غَيْرُ الْمُعْتَادِ، أَيْ أَنْ يَأْكُلَ أَكْلًا لَا يُشَارِكُهُ فِيهِ بَقِيَّةُ أَهْلِهِ كَأَنْ يَأْكُل الرجل وزوجه غَائِبَةٌ، أَوْ أَنْ تَأْكُلَ هِيَ وَزَوْجُهَا غَائِبٌ فَهَذِهِ أَثَرَةٌ مُرَخَّصٌ فِيهَا.
Kişinin kendi evinden yemesiyle kastedilen, alışılmışın dışındaki yemedir; yani kişinin, ailesinin geri kalanının ortak olmadığı bir şekilde yemesi, örneğin eşi yokken erkeğin yemesi yahut kocası yokken kadının yemesidir. Bu, ruhsat tanınmış bir önceliktir (bencilliktir).
وَعَطَفَ عَلَى بُيُوتِ أَنْفُسِهِمْ بُيُوتَ آبَائِهِمْ، وَلَمْ يَذْكُرْ بُيُوتَ أَوْلَادِهِمْ مَعَ أَنَّهُمْ أَقْرَبُ إِلَى الْآكِلِينَ مِنَ الْآبَاءِ فَهُمْ أَحَقُّ بِأَنْ يَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِهِمْ. قِيلَ: لِأَنَّ الْأَبْنَاءَ كَائِنُونَ مَعَ الْآبَاءِ فِي بُيُوتِهِمْ، وَلَا يَصِحُّ، فَقَدْ كَانَ الِابْنُ إِذَا تَزَوَّجَ بَنَى لِنَفْسِهِ بَيْتًا كَمَا فِي خَبَرِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ. فَالْوَجْهُ أَنَّ بُيُوتَ الْأَبْنَاءِ مَعْلُومٌ حُكْمُهَا بِالْأَوْلَى مِنَ الْبَقِيَّةِ
Kendi evlerine, babalarının evleri atfedilmiş; ancak yiyenlere babalardan daha yakın oldukları ve evlerinden yemeye daha çok hakları bulunduğu halde çocuklarının evleri zikredilmemiştir. Çocukların babalarıyla birlikte aynı evlerde bulundukları için [böyle yapıldığı] söylenmişse de bu doğru değildir; zira Abdullah b. Ömer haberinde olduğu gibi, oğul evlendiğinde kendine ayrı bir ev kurardı. Doğru olan izah şudur: Çocukların evlerinin hükmü, diğerlerine kıyasla evleviyet yoluyla malumdur;
لقَوْل النبيء ﷺ: «أَنْتَ وَمَالُكُ لِأَبِيكَ»
çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sen de malın da babana aitsiniz» buyurmuştur.
. وَهَؤُلَاءِ الْمَعْدُودُونَ فِي الْآيَةِ بَينهم من الْقَرَابَة أَوِ الْوِلَايَةِ أَوِ الصَّدَاقَةِ مَا يُعْتَادُ بِسَبَبِهِ التَّسَامُحُ بَيْنَهُمْ فِي الْحُضُورِ لِلْأَكْلِ بِدُونِ دَعْوَةٍ لَا يَتَحَرَّجُ أَحَدٌ مِنْهُمْ مِنْ ذَلِكَ غَالِبًا.
Ayette sayılan bu kimseler arasında, davetsiz olarak yemeğe gelinmesinde aralarında müsamaha gösterilmesi âdet olan bir akrabalık, velayet veya dostluk bağı vardır; çoğunlukla onlardan hiçbiri bundan dolayı bir rahatsızlık duymaz.
وَ (مَا) فِي قَوْلِهِ: مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ مَوْصُولَةٌ صَادِقَةٌ عَلَى الْمَكَانِ أَوِ الطَّعَامِ، عَطَفَ عَلَى بُيُوتِ خالاتِكُمْ لَا عَلَى أَخْوالِكُمْ وَلِهَذَا جِيءَ بِ (مَا) الْغَالِبُ اسْتِعْمَالُهَا فِي غَيْرِ
{مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ} buyruğundaki (mâ / مَا) ismi mevsul olup mekana veya yiyeceğe karşılık gelir; {أَخْوالِكُمْ} [dayılarınız] ifadesine değil, {بُيُوتِ خالاتِكُمْ} [teyzelerinizin evleri] ifadesine matuftur. Bu yüzden kullanımı çoğunlukla gayri
الْعَاقِلِ.
âkile (akıl sahibi olmayanlara) has olan (mâ / مَا) getirilmiştir.
وَمِلْكُ الْمَفَاتِيحِ أُرِيدَ بِهِ حِفْظُهَا بِقَرِينَةِ إِضَافَتِهِ إِلَى الْمَفَاتِيحِ دُونَ الدُّورِ أَوِ الْحَوَائِطِ.
Anahtarlara malik olmaktan maksat, evlere veya bahçelere değil de anahtarlara izafe edilmesi karinesiyle, onları muhafaza etmektir.
وَالْمَفَاتِحُ: جَمْعُ مَفْتَحٍ وَهُوَ اسْمُ آلَةِ الْفَتْحِ. وَيُقَالُ فِيهَا مِفْتَاحٌ وَيُجْمَعُ عَلَى مَفَاتِيحَ.
Mefâtih (مَفَاتِح), açma aletinin ismi olan mefteh (مَفْتَح) kelimesinin çoğuludur. Buna miftâh (مِفْتَاح) da denir ve mefâtîh (مَفَاتِيح) şeklinde çoğul yapılır.
وَهَذِهِ رُخْصَةٌ لِلْوَكِيلِ وَالْمُخْتَزِنِ لِلطَّعَامِ وَنَاطُورِ الْحَائِطِ ذِي الثَّمَرِ أَنْ يَأْكُلَ كل مِنْهُم مِمَّا تَحْتَ يَدِهِ بِدُونِ إِذْنٍ وَلَا يَتَجَاوَزُ شِبَعَ بَطْنِهِ وَذَلِكَ لِلْعُرْفِ بِأَن ذَلِك كَالْإِجَارَةِ فَلِذَلِكَ قَالَ الْفُقَهَاءُ: إِذَا كَانَ لِوَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ أُجْرَةٌ عَلَى عَمَلِهِ لَمْ يَجُزْ لَهُ الْأَكْلُ مِمَّا تَحْتَ يَدِهِ.
Bu; vekile, yiyecek koruyucusuna (depocuya) ve meyveli bahçenin bekçisine, izin almaksızın ve karnını doyurma sınırını aşmaksızın elleri altındakinden yemeleri için bir ruhsattır. Zira bunun bir nevi ücret gibi olduğu örfen bilinmektedir. Bu sebeple fakihler şöyle demiştir: Bunlardan birinin yaptığı iş karşılığında bir ücreti varsa, elinin altındakinden yemesi caiz olmaz.
وَ (صديق) هُنَا مُرَاد بِهِ الْجِنْسُ الصَّادِقُ بِالْجَمَاعَةِ بِقَرِينَةِ إِضَافَتِهِ إِلَى ضَمِيرِ جَمَاعَةِ الْمُخَاطَبِينَ، وَهُوَ اسْمٌ تَجُوزُ فِيهِ الْمُطَابَقَةُ لِمَنْ يَجْرِي عَلَيْهِ إِنْ كَانَ وَصْفًا أَوْ خَبَرًا فِي الْإِفْرَادِ وَالتَّثْنِيَةِ وَالْجَمْعِ وَالتَّذْكِيرِ وَالتَّأْنِيثِ وَهُوَ الْأَصْلُ، وَالْغَالِبُ فِي فَصِيحِ الِاسْتِعْمَالِ أَنْ يَلْزَمَ حَالَةً وَاحِدَةً قَالَ تَعَالَى: فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ [الشُّعَرَاء: ١٠٠، ١٠١] وَمِثْلُهُ الْخَلِيطُ وَالْقَطِينُ.
Buradaki sadîk (صَدِيق) kelimesiyle, muhataplar topluluğunun zamirine izafe edilmesi karinesiyle çoğulu da kapsayan cins kastedilmiştir. Bu, sıfat veya haber olduğunda nitelediği kelimeye teklik, tesniye, cem', müzekkerlik ve müenneslikte uyum sağlaması caiz olan bir isimdir ve asıl olan da budur; ancak fasih kullanımda galip olan tek bir lafız üzere kalmasıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ} “Artık bizim ne şefaatçilerimiz var ne de candan bir dostumuz” [Şuarâ: 100, 101]. Halît (ortak) ve katîn (komşu) kelimeleri de böyledir.
وَالصَّدِيقُ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ وَهُوَ الصَّادِقُ فِي الْمَوَدَّةِ. وَقَدْ جُعِلَ فِي مَرْتَبَةِ الْقَرَابَةِ مِمَّا هُوَ مَوْقُورٌ فِي النُّفُوسِ مِنْ مَحَبَّةِ الصِّلَةِ مَعَ الْأَصْدِقَاءِ. وَسُئِلَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ: أَيُّ الرَّجُلَيْنِ أَحَبُّ إِلَيْكَ أَخُوكَ أَمْ صَدِيقُكَ؟ فَقَالَ: إِنَّمَا أَحَبُّ أَخِي إِذَا كَانَ صَدِيقِي.
Sadîk (صَدِيق), fâil anlamında faîl veznindedir; sevgisinde samimi ve sadık olan kimsedir. Nefislerde dostlarla irtibatı sürdürme sevgisinin yerleşik olmasından ötürü akrabalık derecesinde kılınmıştır. Bazı hikmet ehline: "İki kişiden hangisi sana daha sevimlidir; kardeşin mi yoksa dostun mu?" diye sorulmuş; o da: "Ben kardeşimi ancak dostum olduğu zaman severim" demiştir.
وَأُعِيدَتْ جُمْلَةُ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ تَأْكِيدًا لِلْأُولَى فِي قَوْلِهِ: وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ إِذِ الْجُنَاحُ وَالْحَرَجُ كَالْمُتَرَادِفَيْنِ. وَحَسُنَ هَذَا التَّأْكِيدُ بَعْدَ مَا بَيَّنَ الْحَالَ وَصَاحِبَهَا وَهُوَ وَاوُ الْجَمَاعَةِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ، وَلِأَجْلِ كَوْنِهَا تَأْكِيدًا فُصِلَتْ بِلَا عَطْفٍ.
{لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ} cümlesi, {وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ} buyruğundaki birinci ifadeyi tekit etmek üzere tekrarlanmıştır; zira cünâh ile harac eş anlamlı gibidir. Bu tekit, hâl ve hâlin sahibi olan {أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ} buyruğundaki cem' vâvı açıklandıktan sonra güzel düşmüştür; tekit olduğu için de atıf olmaksızın fasl edilmiştir.
وَالْجَمِيعُ: الْمُجْتَمِعُونَ عَلَى أَمْرٍ.
Cemî' (جَمِيع): Bir iş üzere bir araya gelmiş olan topluluktur.
وَالْأَشْتَاتُ: الْمُوَزَّعُونَ فِيمَا الشَّأْنُ اجْتِمَاعُهُمْ فِيهِ، قَالَ تَعَالَى: تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى [الْحَشْر: ١٤] .
Eştât (أَشْتَات) ise bir arada bulunmaları gereken hususlarda dağınık olan kimselerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى} “Sen onları bir arada sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır” [Haşr: 14].
وَالْأَشْتَاتُ: جَمْعُ شَتٍّ، وَهُوَ مَصْدَرُ شَتَّ إِذَا تَفَرَّقَ. وَأَمَّا شَتَّى فَجَمْعُ شَتِيتٍ.
Eştât (أَشْتَات), ayrıldı manasındaki şette (شَتَّ) fiilinin masdarı olan şett (شَتّ) kelimesinin çoğuludur. Şettâ (شَتَّى) ise şetît (شَتِيت) kelimesinin çoğuludur.
وَالْمَعْنَى: لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ يَأْكُلَ الْوَاحِدُ مِنْكُمْ مَعَ جَمَاعَةٍ جَاءُوا لِلْأَكْلِ مِثْلَهُ أَوْ أَنْ يَأْكُلَ وَحْدَهُ مُتَفَرِّقًا عَنْ مُشَارِكٍ، لِئَلَّا يَحْسَبَ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ إِنْ وَجَدَ مَنْ سَبَقَهُ لِلْأَكْلِ أَنْ يَتْرُكَ الْأَكْلَ حَتَّى يَخْرُجَ الَّذِي سَبَقَهُ، أَوْ أَنْ يَأْكُلَ الْوَاحِدُ مِنْكُمْ مَعَ أَهْلِ الْبَيْتِ. أَوْ أَنْ يَأْكُلَ وَحْدَهُ.
Mana şudur: İçinizden birinin kendisi gibi yemeye gelmiş bir toplulukla birlikte yemesinde yahut bir ortağı olmaksızın tek başına ayrı olarak yemesin de bir sakınca yoktur. Tâ ki onlardan biri, kendisinden önce yemeğe gelmiş birini bulduğunda o çıkıncaya kadar yemeyi bırakması gerektiğini veya içinizden birinin ev halkıyla birlikte yahut tek başına yemesi gerektiğini zannetmesin.
وَتَقَدَّمَ قِرَاءَةُ بِيُوتٍ بِكَسْرِ الْبَاءِ لِلْجُمْهُورِ وَبِضَمِّهَا لِوِرَشٍ وَحَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٢٧] .
Cumhura göre bâ harfinin kesresiyle (biyût / بِيُوت), Verş ve Âsım'dan Hafs rivayetine göre ise dammesiyle (buyût / بُيُوت) şeklindeki kıraat, bu sûredeki {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ} [27] ayetinde daha önce geçmişti.
فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ.
{فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereketli ve hoş bir esenlik dileği olarak kendinize (birbirinize) selam verin. İşte Allah, düşünesiniz diye size ayetleri böyle açıklar.”
تَفْرِيعٌ عَلَى الْإِذْنِ لَهُمْ فِي الْأَكْلِ مِنْ هَذِهِ الْبُيُوتِ بِأَنْ ذَكَّرَهُمْ بِأَدَبِ الدُّخُولِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها [النُّور: ٢٧] لِئَلَّا يَجْعَلُوا الْقَرَابَةَ وَالصَّدَاقَةَ وَالْمُخَالَطَةَ مُبِيحَةً لِإِسْقَاطِ الْآدَابِ فَإِنَّ وَاجِبَ الْمَرْءِ أَنْ يُلَازِمَ الْآدَابَ مَعَ الْقَرِيبِ وَالْبَعِيدِ وَلَا يَغُرَّنَّهُ قَوْلُ النَّاسِ: إِذَا اسْتَوَى الْحُبُّ سَقَطَ الْأَدَبُ.
Bu, {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها} “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, geldiğinizi fark ettirip ev halkına selam vermedikçe girmeyin” [Nûr: 27] buyruğunda daha önce geçen eve girme edebini onlara hatırlatarak, söz konusu evlerden yemelerine izin verilmesi üzerine yapılmış bir tefrî'dir. Tâ ki akrabalık, dostluk ve içli dışlı olmayı edepleri terk etmeye mubah kılıcı bir sebep yapmasınlar. Zira kişiye vacip olan, ister yakın olsun ister uzak olsun herkesle edebe riayet etmektir; insanların: "Sevgi tam olunca edep düşer" sözü onu yanıltmasın.
وَمَعْنَى فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ فَلْيُسَلِّمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ، كَقَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاء: ٢٩] .
{فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ} buyruğunun manası; {وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Kendinizi (birbirinizi) öldürmeyin” [Nisâ: 29] ayetinde olduğu gibi, birbirinize selam veriniz demektir.
وَلَقَدْ عَكَفَ قَوْمٌ عَلَى ظَاهِرِ هَذَا اللَّفْظِ وَأَهْمَلُوا دَقِيقَتَهُ فَظَنُّوا أَنَّ الدَّاخِلَ يُسَلِّمُ عَلَى نَفْسِهِ إِذَا لَمْ يَجِدْ أَحَدًا وَهَذَا بَعِيدٌ مِنْ أَغْرَاضِ التَّكْلِيفِ وَالْآدَابِ. وَأَمَّا مَا
Bir topluluk bu lafzın zahirine sarılıp ince manasını ihmal etmiş ve içeri giren kimsenin kimseyi bulamadığında kendi kendine selam vereceğini sanmıştır; bu ise mükellefiyetin ve edeplerin amaçlarından uzaktır. Teşehhütte
وَرَدَ فِي التَّشَهُّد من قَول: السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، فَذَلِكَ سَلَامٌ بِمَعْنَى الدُّعَاءِ بِالسَّلَامَةِ جعله النبيء ﷺ لَهُمْ عِوَضًا عَمَّا كَانُوا يَقُولُونَ: السَّلَامُ عَلَى اللَّهِ، السَّلَامُ عَلَى النَّبِيءِ، السَّلَامُ عَلَى جِبْرِيلَ وَمِكَائِيلَ، السَّلَامُ
varid olan "es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn" [Selam bize ve Allah'ın salih kullarına olsun] sözüne gelince; bu, esenlik duası manasında bir selamdır ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların: "Allah'a selam olsun, Peygamber'e selam olsun, Cebrail ve Mikail'e selam olsun,