Binûn

24- Nûr Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَسَمَّى الْعَرَبُ الزُّجَاجَ بِلَّوْرًا بِوَزْنِ سِنَّوْرٍ وَبِوَزْنِ تَنُّورٍ. وَاشْتُهِرَ بِصِنَاعَتِهِ أَهْلُ الشَّامِ. قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» : فِي زُجاجَةٍ أَرَادَ قِنْدِيلًا مِنْ زُجَاجٍ شَامي أَزْهَر اهـ. وَاشْتُهِرَ بِدِقَّةِ صُنْعِهِ فِي الْقَرْنِِِ

Araplar cama 'sinnavr' ve 'tennûr' vezninde billûr da demişlerdir. Şam halkı onun yapımıyla şöhret bulmuştur. Zemahşerî 'el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: '{فِي زُجَاجَةٍ} ile Şam işi, parıl parıl parlayan camdan bir kandil kastetmiştir.' [sözü bitti]. Miladî üçüncü yüzyılda...

الثَّالِثِ الْمَسِيحِيِّ أَهْلُ الْبُنْدُقِيَّةِ وَلَوَّنُوهُ وَزَيَّنُوهُ بِالذَّهَبِ وَمَا زَالَتِ الْبُنْدُقِيَّةُ إِلَى الْآنَ مَصْدَرَ دَقَائِقِ صُنْعِ الزُّجَاجِ عَلَى اخْتِلَافِ أَشْكَالِهِ وَأَلْوَانِهِ يَتَنَافَسُ فِيهِ أَهْلُ الْأَذْوَاقِ.

...Venedik halkı cam yapımındaki incelikle meşhur olmuş, onu renklendirip altınla süslemişlerdir. Venedik bugüne kadar zevk sahiplerinin yarıştığı farklı şekil ve renklerdeki ince cam sanatının merkezi olmaya devam etmiştir.

وَكَذَلِكَ بِلَادُ (بُوهِيمْيَا) مِنْ أَرْضِ (الْمَجَرِ) لِجَوْدَةِ التُّرَابِ الَّذِي يُصْنَعُ مِنْهُ فِي بِلَادِهِمْ. وَمِنْ أَصْلَحِ مَا انْتُفِعَ فِيهِ الزُّجَاجُ اتِّخَاذُ أَطْبَاقٍ مِنْهُ تُوضَعُ عَلَى الْكُوَى النَّافِذَةِ وَالشَّبَابِيكِ لِتَمْنَعَ الرِّيَاحَ وَبَرْدَ الشِّتَاءِ وَالْمَطَرَ عَنْ سُكَّانِ الْبُيُوتِ وَلَا يَحْجِبُ عَنْ سُكَّانِهَا الضَّوْءَ. وَكَانَ ابْتِكَارُ اسْتِعْمَالِ هَذِهِ الْأَطْبَاقِ فِي الْقَرْنِ الثَّالِثِ مِنَ التَّارِيخِ الْمَسِيحِيِّ وَلَكِنْ تَأَخَّرَ الِانْتِفَاعُ بِهِ فِي ذَلِكَ مَعَ الِاضْطِرَارِ إِلَيْهِ لِعُسْرِ اسْتِعْمَالِهِ وَسُرْعَةِ تَصَدُّعِهِ فِي النَّقْلِ وَوَفْرَةِ ثَمَنِهِ، وَلِذَلِكَ اتُّخِذَ فِي النَّوَافِذِ أَوَّلَ الْأَمْرِ فِي الْبِلَادِ الَّتِي يُصْنَعُ فِيهَا فَبَقِيَ زَمَانًا طَوِيلًا خَاصًّا بِمَنَازِلِ الْمُلُوكِ وَالْأَثْرِيَاءِ.

Aynı şekilde ülkelerindeki toprağın kalitesi sebebiyle Macaristan topraklarındaki Bohemya da böyledir. Camdan en yararlı şekilde faydalanma yollarından biri de, rüzgârı, kışın soğuğunu ve yağmuru ev sakinlerinden engellemesi ve sakinlerden ışığı kesmemesi için açık menfezlere ve pencerelere konulan cam levhaların yapılmasıdır. Bu levhaların kullanımının icadı miladî üçüncü yüzyılda olmuştur; ancak buna ihtiyaç duyulmasına rağmen kullanımının zorluğu, nakliye sırasında çabuk çatlaması ve fiyatının yüksekliği sebebiyle yaygınlaşması gecikmiştir. Bu yüzden ilk dönemlerde sadece üretildiği ülkelerdeki pencerelerde kullanılmış, uzun bir süre hükümdarların ve zenginlerin evlerine mahsus kalmıştır.

وَالْكَوْكَبُ: النَّجْمُ، وَالدُّرِّيُّ- بِضَمِّ الدَّالِ وَتَشْدِيدِ التَّحْتِيَّةِ- فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ وَاحِدُ الدَّرَارِيِّ وَهِيَ الْكَوَاكِبُ السَّاطِعَةُ النُّورِ مِثْلُ الزُّهَرَةِ وَالْمُشْتَرِي مَنْسُوبَةً إِلَى الدُّرِّ فِي صَفَاءِ اللَّوْنِ وَبَيَاضِهِ، وَالْيَاءُ فِيهِ يَاءُ النِّسْبَةِ وَهِيَ نِسْبَةُ الْمُشَابَهَةِ كَمَا فِي قَوْلِ طَرَفَةَ يَصِفُ رَاحِلَتَهُ:

Kevkeb: Yıldız demektir. Dürrî (دُرِّيٌّ) -cumhurun kıraatinde dâl harfinin zammesi ve şeddeli yâ ile- renginin berraklığı ve beyazlığında inciye (dürr) nispet edilen Zühre ve Müşteri gibi ışığı parıldayan yıldızlar demek olan derârî kelimesinin tekilidir. Buradaki yâ, aidiyet (nisbet) yâ'sıdır ve benzetme nisbetidir; tıpkı Tarafe'nin devesini vasfederken söylediği şu sözde olduğu gibi:

جَمَالِيَّةٌ وَجْنَاءُ ... الْبَيْتُ

Cemel gibi iri yapılı, güçlü yanaklı bir deve... (beyit)

أَيْ كَالْجَمَلِ فِي عِظَمِ الْجُثَّةِ وَفِي الْقُوَّةِ. وَقَوْلُهُمْ فِي الْمَثَلِ «بَاتَ بِلَيْلَةٍ نَابِغِيَّةٍ» أَيْ كَلِيلَةِ النَّابِغَةِ فِي قَوْلِهِ:

Yani gövdesinin iriliğinde ve gücünde deve (cemel) gibidir. Nitekim darbımeseldeki 'Nâbiğa'nınki gibi bir gece geçirdi' sözü de, Nâbiğa'nın şu sözündeki gece gibidir:

فَبِتُّ كَأَنِّي سَاوَرَتْنِي ضَئِيلَةٌ ... الْأَبْيَاتِ قَالَ الْحَرِيرِيُّ: «فَبِتُّ بِلَيْلَةٍ نَابِغِيَّةٍ. وَأَحْزَانٍ يَعْقُوبِيَّةٍ» الْمَقَامَةُ السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ.

'Geceledim sanki beni zehirli küçük bir yılan sokmuş gibi...' (beyitler). Harîrî de yirmi yedinci makâmede şöyle demiştir: 'Nâbiğa'nınki gibi [korkulu] bir gece ve Ya'kūb'unki gibi [derin] hüzünlerle geceledim.'

وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: وَرْدِيُّ اللَّوْنِ، أَيْ كَلَوْنِ الْوَرْدِ. وَالدُّرُّ يُضْرَبُ مَثَلًا لِلْإِشْرَاقِ وَالصَّفَاءِ.

İnsanların 'gül rengi' (verdî) demesi de bundandır, yani gülün rengi gibi demektir. İnci (dürr), parlaklık ve berraklık için darbımesel olarak kullanılır.

قَالَ لَبِيَدٌ:

Lebîd şöyle demiştir:

وَتُضِيءُ فِي وَجْهِ الظَّلَامِ مُنِيرَةً ... كَجُمَانَةِ الْبَحْرِيِّ سُلَّ نِظَامُهَا

Karanlığın yüzünde ışıl ışıl aydınlatır, / Tıpkı dizimi çözülmüş dalgıcın incisi gibi.

وَقِيلَ: الْكَوْكَبُ الدُّرِّيُّ عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ عَلَى كَوْكَبِ الزُّهَرَةِ.

Kevkeb-i dürrî ifadesinin galebe yoluyla Zühre (Venüs) yıldızına özel isim olduğu da söylenmiştir.

وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ دِرِّيءٌ بِكَسْرِ الدَّالِّ وَمَدِّ الرَّاءِ عَلَى وَزْنِ شِرِّيبٍ مِنَ الدَّرْءِ وَهُوَ الدَّفْعُ، لِأَنَّهُ يَدْفَعُ الظَّلَامَ بِضَوْئِهِ أَوْ لِأَنَّ بَعْضَ شُعَاعِهِ يَدْفَعُ بَعْضًا فِيمَا يَخَالُهُ الرَّائِي.

Ebû Amr ve Kisâî, der' (defetmek/uzaklaştırmak) kökünden 'şirrîb' vezninde dâl harfinin kesresi ve râ harfinin meddiyle {دِرِّيءٌ} şeklinde okumuşlardır; çünkü o, ışığıyla karanlığı defeder ya da bakanın zannettiği üzere ışığının bir kısmı diğer bir kısmını iter.

وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّ الدَّالِّ وَمَدِّ الرَّاءِ مِنَ الدَّرْءِ أَيْضًا عَلَى أَنَّ وَزْنَهُ فَعِيلٌ وَهُوَ وَزْنٌ نَادِرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لَكِنَّهُ مِنْ أَبْنِيَةِ كَلَامِهِمْ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَمِنْهُ عُلِّيَّةٌ وَسُرِّيَّةٌ وَذَرِّيَّةٌ بِضَمِّ الْأَوَّلِ فِي ثَلَاثَتِهَا.

Hamza ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise dâl harfinin zammesi ve râ harfinin meddiyle [ve hemzeyle], yine der' kökünden olmak üzere 'fu'îl' vezninde okumuşlardır. Bu, Arap kelâmında nâdir bir vezindir; fakat Sîbeveyh'e göre Arap dilinin kalıplarındandır. Üçünde de ilk harfin zammesiyle 'ulliyye', 'sürriyye' ve 'zürriyye' kelimeleri de bu kabildendir.

وَإِنَّمَا سَلَكَ طَرِيقَ التَّشْبِيهِ فِي التَّعْبِيرِ عَنْ شِدَّةِ صَفَاءِ الزُّجَاجَةِ لِأَنَّهُ أَوْجَزُ لَفْظًا وَأَبْيَنُ وَصْفًا. وَهَذَا تَشْبِيهٌ مُفْرَدٌ فِي أَثْنَاءِ التَّمْثِيلِ وَلَا حَظَّ لَهُ فِي التَّمْثِيلِ.

Camın berraklığının son derece üstün olduğunu ifade ederken teşbih yolunu tutması, lafız olarak daha veciz ve niteleme bakımından daha açık olduğu içindir. Bu, temsilin (temsîlî teşbihin) arasında yer alan müstakil bir tekil teşbihtir ve genel temsilde doğrudan bir payı yoktur.

وَجُمْلَةُ: يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ إِلَخْ فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِ مِصْباحٌ.

{يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ} “...bir ağaçtan tutuşturulur...” cümlesi, {مِصْباحٌ} kelimesinin sıfatı konumundadır.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ يُوقَدُ بِتَحْتِيَّةٍ فِي أَوَّلِهِ مَضْمُومَةٌ بَعْدَهَا وَاوٌ سَاكِنَةٌ وَبِفَتْحِ الْقَافِ مَبْنِيًّا لِلنَّائِبِ، أَيْ يُوقِدُهُ الْمُوقِدُ. فَالْجُمْلَةُ حَالٌ مِنْ مِصْباحٌ.

Nâfi', İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs, başında zammeli yâ, ardından sakin bir vâv ve fethalı kāf ile meçhul kalıpta {يُوقَدُ} şeklinde okumuşlardır; yani 'yakıcı kimse onu yakar'. Bu takdirde cümle {مِصْباحٌ} kelimesinden hâl olur.

وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٍ تَوَقَّدُ بِفَوْقِيَّةٍ مَفْتُوحَةٍ فِي أَوَّلِهِ وَبِفَتْحِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِ الْقَافِ مَفْتُوحَةً وَرَفْعِ الدَّالِ عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعُ تَوَقَّدَ حُذِفَتْ مِنْهُ إِحْدَى التَّاءَيْنِ وَأَصْلُهُ تَتَوَقَّدُ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ أَوْ حَالٌ مِنْ مِشْكَاةٍ أَوْ مِنْ زُجاجَةٍ أَوْ مِنَ الْمَذْكُورَاتِ وَهِيَ مِشْكَاةٌ وَمِصْبَاحٌ وَزُجَاجَةٌ، أَيْ تُنِيرُ. وَإِسْنَادُ التَّوَقُّدِ إِلَيْهَا مَجَازٌ عَقْلِيٌّ.

Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef ise başında fethalı tâ, fethalı vâv, fethalı ve şeddeli kāf ve merfû dâl ile {تَوَقَّدُ} şeklinde okumuşlardır; bu, iki tâ'dan biri hazfedilmiş olan 'tevekkade' fiilinin muzâriidir ve aslı 'tetevakkadu'dur. Bu kıraatte {مِشْكَاةٍ}, {زُجَاجَةٍ} veya zikredilenlerin (mişkât, misbâh ve zücâce) tamamından sıfat ya da hâldir; yani aydınlatır demektir. Tutuşmanın (tevakkud) bunlara isnat edilmesi aklî mecazdır.

وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ مِثْلَ قِرَاءَةِ حَمْزَةَ وَمَنْ مَعَهُ لَكِنْ بِفَتْحِ الدَّالِّ عَلَى أَنَّهُ فَعَلُ مُضِيٍّ حَالٌ أَوْ صِفَةٌ لِمِصْبَاحٍ.

İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ebû Ca'fer ise Hamza ve beraberindekilerin kıraati gibi okumuşlar, ancak dâl harfini fetha yaparak mazi fiil [kabul etmişlerdir]; bu durumda {مِصْبَاحٍ} kelimesinin hâli veya sıfatıdır.

وَالْإِيقَادُ: وَضْعُ الْوَقُودِ وَهُوَ مَا يُزَادُ فِي النَّارِ الْمُشْتَعِلَةِ لِيَقْوَى لَهَبُهَا، وَأُرِيدَ بِهِ هُنَا مَا يُمَدُّ بِهِ الْمِصْبَاحُ مِنَ الزَّيْتِ.

Îkâd (tutuşturma/yakma); yakıt koymaktır; yakıt ise alevi güçlensin diye tutuşmuş ateşe ilave edilen şeydir. Burada ise kandile beslenen yağ kastedilmiştir.

وَفِي صِيغَةِ الْمُضَارِعِ عَلَى قِرَاءَةِ الْأَكْثَرِينَ إِفَادَةُ تَجَدُّدِ إِيقَادِهِ، أَيْ لَا يُذْوَى وَلَا يُطْفَأُ.

Çoğunluğun kıraatindeki muzâri kalıbında, yakılışının sürekli yenilendiği yani sönmediği ve tükenmediği anlamı vardır.

وَعَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ وَمَنْ مَعَهُ بِصِيغَةِ الْمُضِيِّ إِفَادَةُ أَنَّ وَقُودَهُ ثَبَتَ وَتَحَقَّقَ.

İbn Kesîr ve beraberindekilerin mazi kalıbındaki kıraatinde ise yakıtının sabit ve gerçekleşmiş olduğu anlamı vardır.

وَذُكِرَتِ الشَّجَرَةُ بِاسْمِ جِنْسِهَا ثُمَّ أُبْدِلَ مِنْهُ زَيْتُونَةٍ وَهُوَ اسْمُ نَوْعِهَا لِلْإِبْهَامِ الَّذِي يَعْقُبُهُ التَّفْصِيلُ اهْتِمَامًا بِتَقَرُّرِ ذَلِكَ فِي الذِّهْنِ. وَوَصَفَ الزَّيْتُونَةَ بِالْمُبَارَكَةِ لِمَا فِيهَا مِنْ كَثْرَةِ النَّفْعِ فَإِنَّهَا يُنْتَفَعُ بِحَبِّهَا أَكْلًا وَبِزَيْتِهَا كَذَلِكَ وَيُسْتَنَارُ بِزَيْتِهَا وَيَدْخُلُ فِي أَدْوِيَةٍ وَإِصْلَاحِ أُمُورٍ كَثِيرَةٍ. وَيُنْتَفَعُ بِحَطَبِهَا وَهُوَ أَحْسَنُ حَطَبٍ لِأَنَّ فِيهِ الْمَادَّةَ الدُّهْنِيَّةَ قَالَ تَعَالَى: تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٠] ، وَيُنْتَفَعُ بِجَوْدَةِ هَوَاءِ غَابَاتِهَا.

Zihinde iyice yerleşmesini sağlamak amacıyla, peşinden ayrıntının geldiği bir kapalılık oluşturmak için ağaç önce cins ismiyle zikredilmiş, ardından tür ismi olan {زَيْتُونَةٍ} ondan bedel kılınmıştır. Zeytin ağacı, faydasının çokluğu sebebiyle 'mübârek' (bereketli) olarak nitelendirilmiştir. Zira hem tanesinden hem yağından yiyecek olarak faydalanılır, yağıyla aydınlanılır, ilaçlara ve pek çok şeyin ıslahına girer. Odunundan da yararlanılır; içinde yağ maddesi bulunduğu için en güzel odundur. Nitekim Yüce Allah: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} “...yağ bitirir...” [Mü'minûn: 20] buyurmuştur. Ayrıca zeytinliklerinin havasının temizliğinden de istifade edilir.

وَقَدْ قِيلَ إِنَّ بَرَكَتَهَا لِأَنَّهَا مِنْ شَجَرِ بِلَادِ الشَّامِ وَالشَّامُ بَلَدٌ مُبَارَكٌ مِنْ عَهِدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ تَعَالَى: وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاء: ٧١] يُرِيدُ أَرْضَ الشَّامِ.

Onun bereketinin, Şam beldelerinin ağaçlarından olmasından kaynaklandığı da söylenmiştir; nitekim Şam, İbrâhîm aleyhisselâm zamanından beri mübarek bir beldedir. Yüce Allah: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “Onu da Lût'u da, âlemler için bereketli kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık.” [Enbiyâ: 71] buyurmuştur ki burada Şam topraklarını kastetmektedir.

وَوَصْفُ الزَّيْتُونَةِ بِ مُبارَكَةٍ عَلَى هَذَا وَصْفٌ كَاشِفٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا مُخَصِّصًا لِ زَيْتُونَةٍ أَيْ شَجَرَةٍ ذَاتِ بَرَكَةٍ، أَيْ نَمَاءٍ وَوَفْرَةِ ثَمَرٍ مِنْ بَيْنِ شَجَرِ الزَّيْتُونِ فَيَكُونُ ذِكْرُ هَذَا الْوَصْفِ لِتَحْسِينِ الْمُشَبَّهِ بِهِ لِيَنْجَرَّ مِنْهُ تَحْسِينٌ لِلْمُشَبَّهِ كَمَا فِي قَوْلِ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

Buna göre zeytinin {مُبَارَكَةٍ} olarak nitelendirilmesi açıklayıcı bir sıfattır (vasf-ı kâşif). Bunun {زَيْتُونَةٍ} kelimesini özelleştiren bir sıfat olması da caizdir; yani diğer zeytin ağaçları arasında bereketli, gelişmiş ve bol meyveli bir ağaç demektir. Bu durumda bu sıfatın zikredilmesi, kendisine benzetilenin güzelleştirilmesi ve bundan hareketle benzetilenin de güzelleşmesi içindir; tıpkı Kâ'b b. Züheyr'in şu sözünde olduğu gibi:

شَجَّتْ بِذِي شَبْمٍ مِنْ مَاءِ مَحْنِيَةٍ ... صَاف بأبطح أصحى وَهُوَ مَشْمُولُ

Vadi kıvrımından gelen soğuk bir suyla karıştırılmıştır; / Düzlükte berraklaşmış, açılmış ve kuzey rüzgârıyla serinletilmiştir.

تَنْفِي الرِّيَاحُ الْقَذَى عَنْهُ وَأَفْرَطَهُ ... مِنْ صَوْبِ سَارِيَةٍ بِيضٌ يَعَالِيلُ

Rüzgârlar üzerindeki çöpleri süpürür; / Gece gelen yağmur bulutundan dökülen beyaz köpüklü sular onu doldurmuştur.

فَإِنَّ قَوْلَهُ، وَأَفْرَطَهُ إِلَخْ لَا يَزِيدُ الْمَاءَ صَفَاءً وَلَكِنَّهُ حَالَةٌ تُحَسِّنُهُ عِنْدَ السَّامِعِ.

Zira şairin 'onu doldurmuştur...' sözü suyun berraklığını artırmaz, fakat dinleyicinin nezdinde onu güzelleştiren bir durumdur.

وَقَوْلُهُ: لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ وَصْفٌ لِ زَيْتُونَةٍ. دَخَلَ حَرْفُ (لَا) النَّافِيَةِ فِي كِلَا الْوَصْفَيْنِ فَصَارَ بِمَنْزِلَةِ حَرْفِ هِجَاءٍ مِنَ الْكَلِمَةِ بَعْدَهُ وَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ فِي مَوْضِعِ إِعْرَابِ نَظِيرِ (أَلْ) الْمُعَرِّفَةِ الَّتِي أَلْغَزَ فِيهَا الدَّمَامِينِيُّ بِقَوْلِهِ:

{لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “...ne doğuya ne de batıya ait...” buyruğu, {زَيْتُونَةٍ} kelimesinin sıfatıdır. Olumsuzluk bildiren (lâ) harfi her iki sıfata da girmiş, böylece kendisinden sonraki kelimenin bir hece harfi konumuna gelmiştir. Bu sebeple belirlilik takısı olan (el-) gibi irapta mahalli olmamıştır; nitekim Demâmînî bu konuda şu bilmeceyi söylemiştir:

حَاجَيْتُكُمْ لِتُخْبِرُوا مَا اسْمَانِ ... وَأَوَّلُ إِعْرَابِهِ فِي الثَّانِي

Size bir bilmece sordum ki haber veresiniz: Hangi iki isimdir onlar, / İlkinin irabı ikincisinde görünen?

وَهْوَ مَبْنِيٌّ بِكُلِّ حَالٍ ... هَا هُوَ لِلنَّاظِرِ كَالْعِيَانِ

O her hâlükârda mebnîdir, / İşte o, bakan kimse için apaçık ortadadır!

لِإِفَادَةِ الِاتِّصَافِ بِنَفْيِ كُلِّ وَصْفٍ وَعَطْفٍ عَلَى كُلِّ وَصْفٍ ضِدِّهِ لِإِرَادَةِ الِاتِّصَافِ بِوَصْفٍ وَسَطٍ بَيْنَ الْوَصْفَيْنِ الْمَنْفِيَّيْنِ لِأَنَّ الْوَصْفَيْنِ ضِدَّانِ عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِمْ: «الرُّمَّانُ حُلْوٌ حَامِضٌ» . وَالْعَطْفُ هُنَا مِنْ عَطْفِ الصِّفَاتِ

Her iki niteliğin de nefyedilmesiyle nitelenmeyi ve nefyedilen iki zıt nitelik arasında orta bir vasıfla nitelenmeyi kastetmek amacıyla her niteliğin zıddına atfedilmesini ifade etmek içindir. Zira bu iki nitelik, [Arapların] 'Nar hem tatlı hem ekşidir' sözündeki yöntem üzere birbirine zıttır. Buradaki atıf ise sıfatların atfı türündendir.

كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ

Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ} “...ne bunlara ne de onlara...”

[النِّسَاء: ١٤٣] وَقَوْلِ الْمَرْأَةِ الرَّابِعَةِ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ: «زَوْجِي كَلَيْلُ تِهَامَةَ لَا حَرٌّ وَلَا قَرٌّ» (١) أَيْ وَسَطًا بَيْنَ الْحَرِّ وَالْقَرِّ وَقَوْلِ الْعَجَّاجِ يَصِفُ حِمَارَ وَحْشٍ:

[Nisâ: 143] ve Ümmü Zer' hadisinde dördüncü kadının: 'Kocam Tihâme gecesi gibidir; ne sıcaktır ne de soğuk' (١) yani sıcakla soğuk arasında dengelidir sözü ve Accâc'ın yaban eşeğini vasfederken söylediği şu sözü gibidir:

حَشْرَجَ فِي الْجَوْفِ قَلِيلًا وَشَهِقْ ... حَتَّى يُقَالَ نَاهِقٌ وَمَا نَهِقْ

İçinde biraz hırıldadı ve hıçkırdı, / Öyle ki anırıyor dense de anırmadı.

وَالْمَعْنَى: إِنَّهَا زَيْتُونَةٌ جِهَتُهَا بَيْنَ جِهَةِ الشَّرْقِ وَجِهَةِ الْغَرْبِ، فَنُفِيَ عَنْهَا أَنْ تَكُونَ شَرْقِيَّةً وَأَنْ تَكُونَ غَرْبِيَّةً، وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ لَازِمُ الْمَعْنَى لَا صَرِيحُهُ. وَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرَانِ الْمَنْفِيَّانِ مُتَضَادَّيْنِ فَإِنَّ نَفْيَهُمَا لَا يَقْتَضِي أَكْثَرَ مِنْ نَفْيِ وُقُوعِهِمَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ [الْوَاقِعَة: ٤٣، ٤٤] وَقَوْلِ الْمَرْأَةِ الْأُولَى مِنْ نِسَاءِ حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ: «زَوْجِي لَحْمُ جَمَلٍ عَلَى رَأْسِ جَبَلٍ، لَا سَهْلٌ فَيُرْتَقَى وَلَا سَمِينٌ فَيُنْتَقَلُ» .

Anlam şudur: O, yönü doğu ile batı arasında olan bir zeytin ağacıdır; dolayısıyla onun ne sırf doğuya ne de sırf batıya ait olduğu nefyedilmiştir. Bu kullanım kinaye kabilindendir; çünkü kastedilen, anlamın açık ifadesi değil, ayrılmaz gereğidir (lâzımıdır). Nefyedilen iki durum birbirine zıt olmadığında ise, bunların nefyedilmesi gerçekleşmelerinin nefyedilmesinden öte bir şey gerektirmez; nitekim Yüce Allah'ın: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ} “Ve kapkara bir dumanın gölgesi altındadırlar; ne serindir ne de faydalı.” [Vâkıa: 43-44] buyruğu ile Ümmü Zer' hadisindeki kadınlardan birincisinin şu sözü böyledir: 'Kocam, sarp bir dağın başındaki deve eti gibidir; ne kolaydır ki çıkılsın ne de semizdir ki [zahmetine katlanılıp] taşınsın.'

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاسْتِعْمَالَ إِنَّمَا يَكُونُ فِي عَطْفِ نَفْيِ الْأَسْمَاءِ وَأَمَّا عَطْفُ الْأَفْعَالِ الْمَنْفِيَّةِ فَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ نَحْوَ: فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى [الْقِيَامَة: ٣١]

Bilesin ki bu kullanım ancak isimlerin olumsuzluk atfında geçerlidir. Olumsuz fiillerin atfı ise cümlelerin atfındandır; tıpkı {فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى} “O ne doğruladı ne de namaz kıldı.” [Kıyâmet: 31]

وَقَوله ﷺ: «لَا هِيَ أَطْعَمَتْهَا وَلَا تَرَكَتْهَا تَأْكُلُ مِنْ خَشَاشِ الْأَرْضِ»

ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'O, ne [kediye] yedirdi ne de yerdeki haşerattan yemesi için onu serbest bıraktı' buyruğunda olduğu gibi.

. وَاعْلَمْ أَيْضًا أَنَّ هَذَا لَمْ يَرِدْ إِلَّا فِي النَّفْيِ بِلَا النَّافِيَةِ وَلِذَلِكَ اسْتَقَامَ لِلْحَرِيرِيِّ أَنْ يُلَقِّبَ شَجَرَةَ الزَّيْتُونِ بِلَقَبِ «لَا وَلَا» بِقَوْلِهِ فِي الْمَقَامَةِ السَّادِسَةِ وَالْأَرْبَعِينَ «بُورِكَ فِيكَ مِنْ طَلَا.

. Yine bilesin ki bu durum sadece olumsuzluk bildiren (lâ) edatı ile yapılan nefiylerde gelmiştir. Bundan dolayı Harîrî kırk altıncı makâmesinde: 'Sana şarap olarak bereket verildi,

كَمَا بُورِكَ فِي لَا وَلَا» أَيْ فِي الشَّجَرَةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ فِي شَأْنِهَا: لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ.

Tıpkı 'Lâ ve Lâ'da bereket kılındığı gibi' diyerek zeytin ağacını 'Lâ ve Lâ' lakabıyla anabilmiştir; yani Allah'ın hakkında {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ} “...ne doğuya ne de batıya ait...” buyurduğu ağacı [kastetmiştir].

ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى: لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ أَنَّهَا نَابِتَةٌ فِي مَوْضِعٍ بَيْنَ شَرْقِ بِلَادِ الْعَرَبِ وَغَرْبِهَا وَذَلِكَ هُوَ الْبِلَادُ الشَّامِيَّةُ. وَقَدْ قِيلَ إِنَّ أَصْلَ مَنْبَتِ شَجَرَةِ الزَّيْتُونِ بِلَادُ الشَّامِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ جِهَةَ تِلْكَ الشَّجَرَةِ مِنْ بَيْنِ مَا يَحُفُّ بِهَا مَنْ شَجَرِ الزَّيْتُونِ مَوْقِعٌ غَيْرُ شَرْقِ الشَّمْسِ وَغَرْبِهَا وَهُوَ أَنْ تَكُونَ مُتَّجِهَةً إِلَى الْجَنُوبِ، أَيْ لَا يَحْجُبُهَا عَنْ جِهَةِ الْجَنُوبِ حَاجِبٌ وَذَلِكَ

Sonra {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ} “...ne doğuya ne de batıya ait...” ifadesinin anlamının, o [ağacın] Arap diyarlarının doğusu ile batısı arasında kalan bir yerde bitmiş olması muhtemeldir ki orası da Şam diyarıdır. Nitekim zeytin ağacının asıl vatanının Şam diyarı olduğu söylenmiştir. Yine mananın; o ağacın etrafını kuşatan zeytin ağaçları arasındaki konumunun, güneşin doğuşu ve batışı cihetinde değil de güneye dönük bir mevkide olması, yani güney yönünden kendisini hiçbir engelin örtmemesi olması da muhtemeldir. Zira bu durum

أَنْفَعُ لِحَيَاةِ الشَّجَرَةِ وَطِيبِ ثَمَرَتِهَا، فَبِذَلِكَ يَكُونُ زَيْتُهَا أَجْوَدَ زَيْتٍ وَإِذَا كَانَ أَجْوَدَ كَانَ أَشَدَّ وَقُودًا وَلِذَلِكَ أُتْبِعَ بِجُمْلَةِ: يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَهِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ.

ağacın canlılığı ve meyvesinin kalitesi için en faydalı olanıdır. Böylece onun yağı en kaliteli yağ olur; en kaliteli olunca da tutuşması en güçlü olur. Bu sebeple hemen peşinden hâl konumunda olan {يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ} “...neredeyse yağı ışık verecek...” cümlesi getirilmiştir.

وَجُمْلَةُ: وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ زَيْتُها.

{وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ} “...kendisine ateş dokunmasa bile...” cümlesi de {زَيْتُها} ifadesinden hâldir.

وَالزَّيْتُ: عُصَارَةُ حَبِّ الزَّيْتُونِ وَمَا يُشْبِهُهُ مِنْ كُلِّ عُصَارَةٍ دُهْنِيَّةٍ، مِثْلَ زَيْتِ السِّمْسِمِ

Zeyt (زَيْت), zeytin tanesinin ve susam yağı gibi yağlı olan her türlü sıkılmış özün adıdır,

وَالْجُلْجُلَانِ. وَهُوَ غِذَاءٌ. وَلِذَلِكَ تَجِبُ الزَّكَاةُ فِي زَيْتِ الزَّيْتُونِ إِذَا كَانَ حَبُّهُ نِصَابًا خَمْسَةَ أَوْسُقٍ وَكَذَلِكَ زَكَاةُ زَيْتِ الْجُلْجُلَانِ وَالسِّمْسِمِ.

ve cülcülân (susam) yağıdır. O bir besindir. Bu yüzden zeytinin tanesi beş vesk olan nisap miktarına ulaştığında zeytinyağında zekât farz olur; aynı şekilde cülcülân ve susam yağının zekâtı da böyledir.

ولَوْ وَصْلِيَّةٌ. وَالتَّقْدِيرُ: يَكَادُ يُضِيءُ فِي كُلِّ حَالٍ حَتَّى فِي حَالَةٍ لَمْ تَمْسَسْهُ فِيهَا نَارٌ.

[Buradaki] {وَلَوْ} vasliyyedir (bağlaçtır). Takdiri şöyledir: Her hâlükârda, hatta kendisine ateşin dokunmadığı bir durumda bile neredeyse ışık verecektir.

وَهَذَا تَشْبِيهٌ بَالِغٌ كَمَالَ الْإِفْصَاحِ بِحَيْثُ هُوَ مَعَ أَنَّهُ تَشْبِيهُ هَيْئَةٍ بِهَيْئَةٍ هُوَ أَيْضًا مُفَرِّقُ التَّشْبِيهَاتِ لِأَجْزَاءِ الْمُرَكَّبِ الْمُشَبَّهِ مَعَ أَجْزَاءِ الْمُرَكَّبِ الْمُشَبَّهِ بِهِ وَذَلِكَ أَقْصَى كَمَالِ التَّشْبِيهِ التَّمْثِيلِيِّ فِي صِنَاعَةِ الْبَلَاغَةِ.

Bu, son derece yetkin bir beyan gücüne ulaşmış bir teşbihtir; öyle ki bir durumun başka bir duruma benzetilmesi olmakla birlikte, aynı zamanda benzetilen mürekkep yapının unsurları ile kendisine benzetilen mürekkep yapının unsurları arasındaki teşbihleri de ayrı ayrı belirlemektedir. Bu ise belagat sanatında temsili teşbihin en üstün kemal derecesidir.

وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ تَشْبِيهَ الْهَيْئَةِ بِالْهَيْئَةِ وَالْمُرَكَّبِ بِالْمُرَكَّبِ حَسَنُ دُخُولُ حَرْفِ التَّشْبِيهِ عَلَى بَعْضِ مَا يَدُلُّ عَلَى بَعْضِ الْمُرَكَّبِ لِيُكَوِّنَ قَرِينَةً عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ التَّشْبِيهُ الْمُرَكَّبُ وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ تَشْبِيهَ الْهُدَى فَقَطْ لَقَالَ: نُورُهُ كَمِصْبَاحٍ فِي مِشْكَاةٍ.. إِلَى آخِرِهِ.

Maksat bir durumun bir duruma, birleşik yapının birleşik yapıya benzetilmesi olunca, muradın birleşik teşbih olduğuna bir karine oluşturması için teşbih edatının birleşik yapının bir parçasına delalet eden lafza dâhil olması güzel görülmüştür. Eğer maksat sadece hidayeti benzetmek olsaydı: 'O'nun nuru bir kandil yuvası içindeki lamba gibidir...' derdi.

فَالنُّورُ هُوَ مَعْرِفَةُ الْحَقِّ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ الْمُكْتَسَبَةُ مِنْ وَحْيِ اللَّهِ وَهُوَ الْقُرْآنُ. شُبِّهَ بِالْمِصْبَاحِ الْمَحْفُوفِ بِكُلِّ مَا يَزِيدُ نُورُهُ انْتِشَارًا وَإِشْرَاقًا.

Nur; Allah'ın vahyi olan Kur'ân'dan elde edilen, hakkı olduğu gibi tanıma bilgisidir. Bu nur, ışığının yayılmasını ve parlamasını artıran her türlü unsurla kuşatılmış bir lambaya benzetilmiştir.

وَجُمْلَةُ: نُورٌ عَلى نُورٍ مُسْتَأْنَفَةٌ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ مَجْمُوعِ أَجْزَاءِ الْمُرَكَّبِ التَّمْثِيلِيِّ هُنَا هُوَ الْبُلُوغُ إِلَى إِيضَاحِ أَنَّ الْهَيْئَةَ الْمُشَبَّهَ بِهَا قَدْ بَلَغَتْ حَدَّ الْمُضَاعَفَةِ لِوَسَائِلِ الْإِنَارَةِ إِذْ تَظَاهَرَتْ فِيهَا الْمِشْكَاةُ وَالْمِصْبَاحُ وَالزُّجَاجُ الْخَالِصُ وَالزَّيْتُ الصَّافِي، فَالْمِصْبَاحُ إِذَا كَانَ فِي مِشْكَاةٍ كَانَ شُعَاعُهُ مُنْحَصِرًا فِيهَا غَيْرَ مُنْتَشِرٍ فَكَانَ أَشَدَّ إِضَاءَةً لَهَا مِمَّا لَوْ كَانَ فِي بَيْتٍ، وَإِذَا كَانَ مَوْضُوعًا فِي زُجَاجَةٍ صَافِيَةٍ تَضَاعَفُ نُورُهُ، وَإِذَا كَانَ زَيْتُهُ نَقِيًّا

{نُورٌ عَلى نُورٍ} “...nur üstüne nurdur...” cümlesi, buradaki temsili yapının parçalarının toplamından maksadın, kendisine benzetilen tablonun aydınlatma araçlarının katmerleşmesi derecesine ulaştığını açıklamak olduğuna işaret eden yeni bir cümledir (müste'nefe). Zira bu tabloda kandil yuvası, lamba, berrak cam ve saf yağ bir araya gelip birbirini desteklemiştir. Nitekim lamba bir kandil yuvasında olduğunda ışığı orada toplanır, dağılmaz; böylece odanın içinde [açıkta] durmasına kıyasla orayı daha kuvvetli aydınlatır. Berrak bir cam içine konulduğunda ışığı katbekat artar. Yağı da arı ve

صَافِيًا كَانَ أَشَدَّ إِسْرَاجًا، فَحَصَلَ تَمْثِيلُ حَالِ الدِّينِ أَوِ الْكِتَابِ الْمُنَزَّلِ مِنَ اللَّهِ فِي بَيَانِهِ وَسُرْعَةِ فُشُوِّهِ فِي النَّاسِ بِحَالِ انْبِثَاقِ نُورِ الْمِصْبَاحِ وَانْتِشَارِهِ فِيمَا حَفَّ بِهِ مِنْ أَسْبَابِ قُوَّةِ شُعَاعِهِ وَانْتِشَارِهِ فِي الْجِهَةِ الْمُضَاءَةِ بِهِ.

saf olduğunda alevlenmesi daha güçlü olur. Böylece Allah katından indirilen dinin veya Kitab'ın açıklığı ve insanlar arasında hızla yayılışı, lambanın ışığının parıldaması, şuasını kuvvetlendiren sebeplerle kuşatılması ve onunla aydınlanan cihette yayılması hâline benzetilmiştir.

فَقَوْلُهُ: نُورُ خَبَرُ مُبْتَدَإٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ إِلَى آخِرِهِ، أَيْ هَذَا الْمَذْكُورُ الَّذِي مُثِّلَ بِهِ الْحَقُّ هُوَ نُورٌ عَلَى نُورٍ.

Âyetteki {نُورٌ} kelimesi, {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ} “O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandil yuvası gibidir...” ifadesinin delalet ettiği hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; yani hakikatin kendisine benzetildiği bu zikredilen şey, nur üstüne nurdur.

وعَلى لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ وَهُوَ التَّظَاهُرُ وَالتَّعَاوُنُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ نُورٌ مُكَرَّرٌ مُضَاعَفٌ. وَقَدْ أَشَرْتُ آنِفًا إِلَى أَنَّ هَذَا التَّمْثِيلَ قَابِلٌ لِتَفْرِيقِ التَّشْبِيهِ فِي جَمِيعِ أَجْزَاءِ رُكْنَيِ التَّمْثِيلِ بِأَنْ يَكُونَ كُلُّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ مُشَابِهًا لِجُزْءٍ مِنَ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا وَذَلِكَ أَعْلَى التَّمْثِيلِ.

{عَلى} harfi-i cerri, destekleşme ve yardımlaşma anlamında mecazi istilâ içindir. Anlamı ise onun katmerleşmiş, iki katına çıkmış bir nur olduğudur. Az önce bu temsilin, teşbihin her iki rüknünün bütün parçalarında ayrı ayrı teşbih yapılabilmesine elverişli olduğuna işaret etmiştim; öyle ki benzetilen tablonun her bir parçası, kendisine benzetilen tablonun bir parçasına denk düşmektedir ki bu da temsili teşbihin en üst mertebesidir.

فَالْمِشْكَاةُ يُشْبِهُهَا مَا فِي الْإِرْشَادِ الْإِلَهِيِّ مِنِ انْضِبَاطِ الْيَقِينِ وَإِحَاطَةِ الدَّلَالَةِ بِالْمَدْلُولَاتِ دُونَ تَرَدُّدٍ وَلَا انْثِلَامٍ. وَحِفْظُ الْمِصْبَاحِ مِنَ الِانْطِفَاءِ مَعَ مَا يُحِيطُ بِالْقُرْآنِ مِنْ حِفْظِهِ مِنَ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحجر: ٩] .

Kandil yuvasına (mişkât); ilahî irşattaki yakînin sağlamlığı, tereddüt ve kusur olmaksızın delaletin delalet edilen hükümleri kuşatması ve Yüce Allah'ın: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ} “Şüphesiz o Zikr'i biz indirdik ve muhakkak onu koruyacak olan da biziz.” [Hicr: 9] buyruğuyla Kur'ân'ı kuşatan ilahî koruma ile birlikte lambanın sönmekten korunması benzer.

وَمَعَانِي هِدَايَةِ إِرْشَادِ الْإِسْلَامِ تُشْبِهُ الْمِصْبَاحَ فِي التَّبْصِيرِ وَالْإِيضَاحِ، وَتَبْيِينُ الْحَقَائِقِ مِنْ ذَلِكَ الْإِرْشَادِ.

İslam'ın irşadındaki hidayet manaları ve bu irşattan doğan hakikatlerin açıklanması da aydınlatma ve izah etme hususunda lambaya benzer.

وَسَلَامَتُهُ مِنْ أَنْ يَطْرُقَهُ الشَّكُّ وَاللَّبْسُ يُشْبِهُ الزُّجَاجَةَ فِي تَجْلِيَةِ حَالِ مَا تَحْتَوِي عَلَيْهِ كَمَا قَالَ: وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ [النُّور: ٣٤] .

Onun şüphe ve karışıklıktan uzak ve berî olması ise, içindekini apaçık göstermesi bakımından sırça fenerine benzer; nitekim Allah: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ} “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler indirdik...” [Nûr: 34] buyurmuştur.

وَالْوَحْيُ الَّذِي أَبْلَغَ اللَّهُ بِهِ حَقَائِقَ الدِّيَانَةِ مِنَ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ يُشْبِهُ الشَّجَرَةَ الْمُبَارَكَةَ الَّتِي تُعْطِي ثَمَرَةً يُسْتَخْرَجُ مِنْهَا دَلَائِلُ الْإِرْشَادِ.

Allah'ın Kur'ân ve Sünnet'ten din hakikatlerini tebliğ ettiği vahiy ise, kendisinden irşat delilleri çıkarılan meyveyi veren mübarek ağaca benzer.

وَسَمَاحَةُ الْإِسْلَامِ وَانْتِفَاءُ الْحَرَجِ عَنْهُ يُشْبِهُ تَوَسُّطَ الشَّجَرَةِ بَيْنَ طَرَفَيِ الْأُفُقِ فَهُوَ وَسَطٌ بَيْنَ الشِّدَّةِ الْمُحْرِجَةِ وَبَيْنَ اللِّينِ الْمُفْرِطِ.

İslam'ın müsamahası ve onda darlığın bulunmayışı, ağacın ufkun iki ucu arasında orta bir yerde bulunmasına benzer; zira İslam, zora sokan katılık ile aşırı gevşeklik arasında orta yoldur.

وَدَوَامُ ذَلِكَ الْإِرْشَادِ وَتَجَدُّدُهُ يُشْبِهُ الْإِيقَادَ.

Bu irşadın devamlılığı ve yenilenmesi ise [kandilin] yakılmasına benzer.

وَتَعْلِيم النبيء ﷺ أُمَّتَهُ بِبَيَانِ الْقُرْآنِ وَتَشْرِيعِ الْأَحْكَامِ يُشْبِهُ الزَّيْتَ الصَّافِي الَّذِي حَصَلَتْ بِهِ الْبَصِيرَةُ وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ بَيِّنٌ قَرِيبُ التَّنَاوُلِ يَكَادُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى إِلْحَاحِ الْمُعَلِّمِ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kur'ân'ı açıklayarak ve hükümleri teşri ederek ümmetini eğitmesi ise kendisiyle basiret kazanılan saf yağa benzer; üstelik o, öğreticinin aşırı ısrarına neredeyse hiç ihtiyaç hissettirmeyecek derecede açık ve anlaşılması kolaydır.

وَانْتِصَابُ النَّبِيءِ ﵊ لِلتَّعْلِيمِ يُشْبِهُ مَسَّ النَّارِ للسراج وَهَذَا يومىء إِلَى اسْتِمْرَارِ هَذَا الْإِرْشَادِ.

Peygamber aleyhisselâm'ın öğretmek için görevlendirilip işe koyulması lambaya ateşin dokunmasına benzer; bu da bu irşadın sürekliliğine işaret eder.

كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ شَجَرَةٍ يوميء إِلَى الْحَاجَةِ إِلَى اجْتِهَادِ عُلَمَاءِ الدِّينِ فِي اسْتِخْرَاجِ إِرْشَادِهِ عَلَى مُرُورِ الْأَزْمِنَةِ لِأَنَّ اسْتِخْرَاجَ الزَّيْتِ مِنْ ثَمَرِ الشَّجَرَةِ يَتَوَقَّفُ عَلَى اعْتِصَارِ الثَّمَرَةِ وَهُوَ الِاسْتِنْبَاطُ.

Nitekim {مِنْ شَجَرَةٍ} buyruğu da zamanın akışı içinde din âlimlerinin bu irşadı ortaya çıkarmak için içtihatta bulunmalarına duyulan ihtiyaca işaret eder; çünkü ağacın meyvesinden yağın çıkarılması meyvenin sıkılmasına bağlıdır ki bu da istinbattır (hüküm çıkarma).

يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.

{يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Allah dilediğini nuruna iletir. Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

هَذِهِ الْجُمَلُ الثَّلَاثُ مُعْتَرِضَةٌ أَوْ تَذْيِيلٌ لِلتَّمْثِيلِ. وَالْمَعْنَى: دَفْعُ التَّعَجُّبِ مِنْ عَدَمِ اهْتِدَاءِ كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ بِالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ وَهُوَ الْقُرْآنُ وَالْإِسْلَامُ فَإِنَّ اللَّهَ إِذَا لَمْ يَشَأْ هَدْيَ أَحَدٍ خَلَقَهُ وَجَبَلَهُ عَلَى الْعِنَادِ وَالْكُفْرِ.

Bu üç cümle ara cümle veya temsilin fezlekesidir (tezyîl). Anlam şudur: Allah'ın indirdiği nur olan Kur'ân ve İslam ile insanların birçoğunun hidayete ermeyişine şaşılmasını bertaraf etmektir; çünkü Allah bir kimsenin hidayetini dilemediğinde onu inat ve küfür üzere yaratıp öylece fıtratlandırmıştır.

وَأَنَّ اللَّهَ يَضْرِبُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ مَرْجُوًّا مِنْهُمُ التَّذَكُّرُ بِهَا: فَمِنْهُمْ مَنْ يَعْتَبِرُ بِهَا فَيَهْتَدِي، وَمِنْهُمْ مَنْ يُعْرِضُ فَيَسْتَمِرُّ عَلَى ضَلَالِهِ وَلَكِنْ شَأْنُ تِلْكَ الْأَمْثَالِ أَنْ يَهْتَدِيَ بِهَا غَيْرُ مَنْ طُبِعَ عَلَى قَلْبِهِ.

Ve Allah, insanların bunlardan ibret alıp düşünmeleri umuduyla insanlara misaller vermektedir. Onlardan kimi bu misallerden ibret alıp hidayete erer, kimi de yüz çevirip sapıklığında devam eder; fakat bu misallerin şanı, kalbi mühürlenmiş olanlar dışındakilerin bunlarla hidayete ermesidir.

وَجُمْلَةُ: وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ تَذْيِيلٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَتَيْنِ قَبْلَهَا، أَيْ لَا يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِهِ شَيْءٌ. وَمِنْ ذَلِكَ عِلْمُ مَنْ هُوَ قَابِلٌ لِلْهُدَى وَمَنْ هُوَ مُصِرٌّ عَلَى غَيِّهِ. وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالْوَعْدِ لِلْأَوَّلِينَ والوعيد للآخرين.

{وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” cümlesi, kendisinden önceki iki cümlenin içeriğinin fezlekesidir (tezyîl); yani O'nun ilminden hiçbir şey gizli kalmaz. Kimin hidayeti kabul etmeye yatkın olduğunu, kimin de azgınlığında ısrar ettiğini bilmesi de buna dâhildir. Bu ifadede, birinciler için bir vaat, ikinciler için ise bir tehdit ve uyarı (vaîd) tarizi vardır.

[٣٦- ٣٨]

[36-38]

[سُورَة النُّور (٢٤) : الْآيَات ٣٦ إِلَى ٣٨]

[Nûr Suresi (24), Âyetler: 36-38]

فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ

{فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ} “[Bu kandil] Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Orada sabah akşam O'nu tesbih ederler; (36) Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan, namazı dosdoğru kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoyamadığı adamlar... Onlar, kalplerin ve gözlerin [dehşetten] döneceği bir günden korkarlar. (37) [Böyle yaparlar ki] Allah, kendilerini yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın ve lütfundan onlara fazlasını versin. Allah dilediğine hesapsız rızık verir.”

(٣٨)

(٣٨)} “(Bu kandil) Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Orada sabah akşam O'nu tesbih ederler; (36) Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan, namazı dosdoğru kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoyamadığı adamlar... Onlar, kalplerin ve gözlerin dehşetten döneceği bir günden korkarlar. (37) Çünkü Allah, onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandıracak ve lütfundan onlara fazlasını da verecektir. Allah dilediğine hesapsız rızık verir. (38)”

تَرَدَّدَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَعَلُّقِ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ مِنْ قَوْلِهِ: فِي بُيُوتٍ إِلَخْ. فَقِيلَ قَوْلُهُ:

Müfessirler, {فِي بُيُوتٍ} “...evlerdedir...” [ifadesindeki] car ve mecrurun nereye müteallik olduğu (bağlandığı) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şöyle ki:

فِي بُيُوتٍ مِنْ تَمَامِ التَّمْثِيلِ، أَيْ فَيَكُونُ فِي بُيُوتٍ مُتَعَلِّقًا بِشَيْءٍ مِمَّا قَبْلَهُ. فَقِيلَ يَتَعَلَّقُ بقوله: يُوقَدُ [النُّور: ٣٥] أَيْ يُوقِدُ الْمِصْبَاحَ فِي بُيُوتٍ. وَقِيلَ هُوَ صِفَةٌ لِمِشْكَاةٍ، أَيْ مِشْكَاةٍ فِي بُيُوتٍ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ وَإِنَّمَا جَاءَ بُيُوتٍ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ مَعَ أَنَّ مشكاة ومِصْباحٌ [النُّور: ٣٥] مُفْرَدَانِ لِأَن المُرَاد بهما الْجِنْسُ فَتَسَاوَى الْإِفْرَادُ وَالْجَمْعُ.

{فِي بُيُوتٍ} “...evlerdedir...” ifadesinin temsilin tamamlayıcısı olduğu, yani kendisinden önceki bir kelimeye müteallik olduğu söylenmiştir. Buna göre {يُوقَدُ} [Nûr: 35] fiiline mütealliktir; yani lamba evlerde yakılır demektir. {مِشْكاةٍ} kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir; yani evlerde bulunan bir kandil yuvası demektir ve ikisi arasındaki kısım ara cümledir (itiraz). {مِشْكاةٍ} ve {مِصْباحٌ} [Nûr: 35] tekil olduğu hâlde {بُيُوتٍ} kelimesinin çoğul gelmesi ise, her ikisiyle de cins kastedildiği içindir; dolayısıyla tekil ile çoğul [anlamca] eşit olmuştur.

ثُمَّ قِيلَ: أُرِيدَ بِالْبُيُوتِ الْمَسَاجِدُ. وَلَا يَسْتَقِيمُ ذَلِكَ إِذْ لَمْ يَكُنْ فِي مَسَاجِدِ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ مَصَابِيحُ وَإِنَّمَا أُحْدِثَتِ الْمَصَابِيحُ فِي الْمَسَاجِدِ الْإِسْلَامِيَّةِ فِي خِلَافَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ

Daha sonra 'evler' ile mescitlerin kastedildiği söylenmiştir. Ancak bu doğru olamaz; zira o günlerde Müslümanların mescitlerinde lambalar bulunmamaktaydı. İslam mescitlerinde lambalar ilk defa Ömer b. el-Hattâb'ın halifeliği döneminde ihdas edilmiştir.

فَقَالَ لَهُ عَلَيٌّ: نَوَّرَ اللَّهُ مَضْجَعَكَ يَا بن الْخَطَّابِ كَمَا نَوَّرَتْ مَسْجِدَنَا

Nitekim Ali ona: 'Mescidimizi aydınlattığın gibi Allah da kabrini aydınlatsın ey İbnü'l-Hattâb!' demiştir.

. وَرُوِيَ أَنَّ تَمِيمًا الدَّارِيَّ أَسْرَجَ الْمَسْجِدَ النَّبَوِيَّ بِمَصَابِيحَ جَاءَ بِهَا مِنَ الشَّامِ وَلَكِنْ إِنَّمَا أَسْلَمَ تَمِيمُ سَنَةَ تِسْعٍ، أَيْ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَقِيلَ الْبُيُوتُ مَسَاجِدُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَكَانَتْ يَوْمَئِذٍ بِيَعًا لِلنَّصَارَى.

. Temîm ed-Dârî'nin Şam'dan getirdiği kandillerle Mescid-i Nebevî'yi aydınlattığı da rivayet edilmiştir; ancak Temîm hicretin dokuzuncu yılında, yani bu ayetin nüzulünden sonra Müslüman olmuştur. Bir diğer görüşe göre bu evler, o günlerde Hristiyanların kiliseleri olan Beytü'l-Makdis mabetleridir.

وَيَجُوزُ عِنْدِي عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْبُيُوتِ صَوَامِعَ الرُّهْبَانِ وَأَدْيِرَتَهُمْ وَكَانَتْ مَعْرُوفَةً فِي بِلَادِ الْعَرَبِ فِي طَرِيقِ الشَّامِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَيَنْزِلُونَ عِنْدَهَا فِي ضِيَافَةِ رُهْبَانِهَا.

Bana göre bu veçhe göre evlerden maksadın rahiplerin savmaaları (inziva hücreleri) ve manastırları olması da caizdir. Bunlar Şam yolu üzerindeki Arap beldelerinde bilinen mekânlardı; [Araplar] buralara uğrar ve rahiplerinin misafiri olarak yanlarında konaklarlardı.

وَقَدْ ذَكَرَ صَاحِبُ «الْقَامُوسِ» عَدَدًا مِنَ الْأَدْيِرَةِ. وَيُرَجِّحُ هَذَا قَوْلُهُ: أَنْ تُرْفَعَ فَإِنَّ الصَّوَامِعَ كَانَتْ مَرْفُوعَةً وَالْأَدْيِرَةَ كَانَتْ تبنى على رُؤُوس الْجِبَالِ. أَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

el-Kâmûs müellifi birçok manastır zikretmiştir. {أَنْ تُرْفَعَ} “...yükseltilmesine...” buyruğu da bunu desteklemektedir; çünkü savmaalar yüksekçe yapılırdı, manastırlar da dağ başlarına inşa edilirdi. Ferrâ şu beyti nakletmiştir:

لَوْ أَبْصَرْتَ رُهْبَانَ دَيْرٍ بِالْجَبَلْ ... لَانْحَدَرَ الرُّهْبَانُ يَسْعَى وَيَصِلْ

Dağdaki bir manastırın rahibini bir görseydin, / Rahip koşarak ve dualar ederek aşağı inerdi.

وَالْمُرَادُ بِإِذْنِ اللَّهِ بِرَفْعِهَا أَنَّهُ أَلْهَمَ مُتَّخِذِيهَا أَنْ يَجْعَلُوهَا عَالِيَةً وَكَانُوا صالحين يقرأون الْإِنْجِيلَ فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ إِلَى قَوْلِهِ: يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً [الْحَج: ٤٠] . وَعَبَّرَ بِالْإِذْنِ دُونَ الْأَمْرِ لِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْمُرْهُمْ بِاتِّخَاذِ الْأَدْيِرَةِ

Onların yükseltilmesine Allah'ın izin vermesinden maksat; onları inşa edenlere buraları yüksek yapmalarını ilham etmesidir. Onlar İncil okuyan salih kimselerdi. Bu durum Yüce Allah'ın: {لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ ... يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً} “...manastırlar, kiliseler... yıkılıp giderdi.” [Hac: 40] buyruğu gibidir. Burada 'emir' yerine 'izin' lafzıyla ifade edilmesi, Allah'ın onlara manastır edinmelerini emretmemiş olmasındandır;

فِي أَصْلِ النَّصْرَانِيَّةِ وَلَكِنَّهُمْ أَحْدَثُوهَا لِلْعَوْنِ عَلَى الِانْقِطَاعِ لِلْعِبَادَةِ بِاجْتِهَادٍ مِنْهُمْ، فَلَمْ يَنْهَهُمُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ إِذْ لَا

zira bu Hristiyanlığın aslında yoktu; fakat onlar kendi içtihatlarıyla ibadete çekilmeye yardımcı olsun diye bunları ihdas etmişlerdi. Allah da onları bundan menetmemiştir; çünkü...

يُوجَدُ فِي أَصْلِ الدِّينِ مَا يَقْتَضِي النَّهْيَ عَنْهَا فَكَانَتْ فِي قِسْمِ الْمُبَاحِ، فَلَمَّا انْضَمَّ إِلَى إِبَاحَةِ اتِّخَاذِهَا نِيَّةُ الْعَوْنِ عَلَى الْعِبَادَةِ صَارَتْ مُرْضِيَةً لِلَّهِ تَعَالَى. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها مَا كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ [الْحَدِيد: ٢٧] . وَقَدْ كَانَ اجْتِهَادُ أَحْبَارِ الدِّينِ فِي النَّصْرَانِيَّةِ وَإِلْهَامُهُمْ دَلَائِلَ تَشْرِيعٍ لَهُمْ كَمَا تَقْتَضِيهِ نُصُوصٌ مِنَ الْإِنْجِيلِ. وَالْمَقْصِدُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا عَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ زِيَادَةُ إِيضَاحِ الْمُشَبَّهِ بِهِ

Dinin aslında bunları yasaklamayı gerektiren bir husus bulunmadığından bunlar mubah kısmında yer alıyordu. Bunları edinme mubahlığına bir de ibadete yardımcı olma niyeti eklenince, Allah Teâlâ'nın rızasına uygun hâle geldi. Bu, Yüce Allah'ın: {وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها مَا كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ} “Kendilerinin icat ettikleri ruhbanlığa gelince, biz onu onlara farz kılmadık; ancak Allah'ın rızasını kazanmak için [yaptılar].” [Hadîd: 27] buyruğu gibidir. Nitekim Hristiyanlıkta din âlimlerinin içtihatları ve onlara gelen ilhamlar, İncil metinlerinin de gerektirdiği üzere onlar için teşri delilleri mesabesindeydi. Bunun bu veçheler üzere zikredilmesinden maksat, kendisine benzetilenin (müşebbehün bih) daha da açıklığa kavuşturulmasıdır;

كَقَوْل النبيء ﷺ فِي صِفَةِ جَهَنَّمَ: «فَإِذَا لَهَا كَلَالِيبُ مِثْلُ حَسَكِ السَّعْدَانِ هَلْ رَأَيْتُمْ حَسَكَ السَّعْدَانِ؟»

tıpkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in cehennemin vasfı hakkındaki: «Orada sa'dân dikeni gibi çengeller vardır; siz hiç sa'dân dikenini gördünüz mü?» buyruğu gibidir.

. وَفِيهِ مَعَ ذَلِكَ تَحْسِينُ الْمُشَبَّهِ بِهِ لِيَسْرِيَ ذَلِكَ إِلَى تَحْسِينِ الْمُشَبَّهِ كَمَا فِي قَوْلِ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

. Bununla birlikte, bu durumun benzeyene de (müşebbeh) sirayet etmesi için kendisine benzetileni güzelleştirme amacı da taşır; tıpkı Kâ'b b. Züheyr'in şu sözünde olduğu gibi:

شَجَّتْ بِذِي شَبِمٍ مِنْ مَاءِ مَحْنِيَةٍ ... صَافٍ بِأَبْطَحَ أَضْحَى وَهْوَ مَشْمُولُ

[O şarap], bir virajdaki berrak suyun soğukluğuyla karıştırılmıştır; / Düzlükte yer alan, kuzey rüzgârının serinlettiği bir sudur o.

تَنْفِي الرِّيَاحُ الْقَذَى عَنْهُ وَأَفْرَطَهُ ... مَنْ صَوْبِ سَارِيَةٍ بِيضٌ يَعَالِيلُ

Rüzgârlar üzerinden çer çöpü uzaklaştırır, / Gece gelen beyaz ve bol yağmurlu bulutların döktüğü su onu doldurup taşırmıştır.

لِأَنَّ مَا ذُكِرَ مِنْ وَصْفِ الْبُيُوتِ وَمَا يَجْرِي فِيهَا مِمَّا يُكْسِبُهَا حُسْنًا فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ.

Zira evlerin vasfından ve oralarda cereyan eden hususlardan zikredilenler, müminlerin gönlünde o mekânlara karşı bir güzellik hissi uyandıran şeylerdendir.

وَتَخْصِيصُ التَّسْبِيحِ بِالرِّجَالِ لِأَنَّ الرُّهْبَانَ كَانُوا رِجَالًا.

Tesbihatın erkeklere tahsis edilmesi, rahiplerin erkeklerden oluşması sebebiyledir.

وَأُرِيدَ بِالرِّجَالِ الَّذِينَ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ: الرُّهْبَانُ الَّذِينَ انْقَطَعُوا لِلْعِبَادَةِ وَتَرَكُوا الشُّغْلَ بِأُمُورِ الدُّنْيَا، فَيَكُونُ مَعْنَى: لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ: أَنَّهُمْ لَا تِجَارَةَ لَهُمْ وَلَا بَيْعَ مِنْ شَأْنِهِمَا أَنْ يُلْهِيَاهُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، فَهُوَ مِنْ بَابِ: عَلَى لَاحِبٍ لَا يُهْتَدَى بِمَنَارِهِ.

Kendilerini ticaretin de alışverişin de Allah'ı anmaktan alıkoymadığı kimseler ile; ibadete çekilip dünya işleriyle uğraşmayı terk eden rahipler kastedilmiştir. Bu durumda: {لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ} “Ne bir ticaretin ne de bir alışverişin kendilerini alıkoymadığı...” ifadesinin anlamı, onların kendilerini Allah'ı anmaktan alıkoyacak türden ne bir ticaretlerinin ne de bir alışverişlerinin bulunmadığı şeklinde olur. Bu da “işaret taşlarıyla yol bulunamayan belirgin yol” kabilindendir.

وَالثَّنَاءُ عَلَيْهِمْ يَوْمَئِذٍ لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى إِيمَانٍ صَحِيحٍ إِذْ لَمْ تبلغهم يَوْمئِذٍ دَعْوَة الْإِسْلَامِ وَلَمْ تَبْلُغْهُمْ إِلَّا بِفُتُوحِ مَشَارِفِ الشَّامِ بَعْدَ غَزْوَةِ تَبُوكٍ، وَأَمَّا كِتَابُ رَسُول الله ﷺ إِلَى هِرَقْلَ فَإِنَّهُ لَمْ يُذَعْ فِي الْعَامَّةِ. وَكَانَ الرُّهْبَانُ يَتْرُكُونَ الْكُوَى مَفْتُوحَةً لِيَظْهَرَ ضَوْءُ صَوَامِعِهِمْ وَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ يَعْرِفُونَ صَوَامِعَ الرُّهْبَانِ وَأَضْوَاءَهَا فِي اللَّيْلِ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

O günlerde onların övülmesi, o sırada kendilerine İslam daveti ulaşmadığı için doğru bir iman üzere bulunmalarındandır. Bu davet onlara ancak Tebük Gazvesi'nden sonra Şam sınırlarının fethiyle ulaşmıştır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Herakliyus'a gönderdiği mektuba gelince, o halk arasında yayılmamıştı. Rahipler, savmaalarının ışığı görünsün diye pencereleri açık bırakırlardı. Araplar da rahiplerin savmaalarını ve geceleyin yanan ışıklarını bilirlerdi. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

تُضِيءُ الظَّلَامَ بِالْعَشِيِّ كَأَنَّهَا ... مَنَارَةُ مُمْسَى رَاهِبٍ مُتَبَتِّلِ

Akşam karanlığını aydınlatır; sanki o, / İbadete çekilmiş bir rahibin gece yaktığı kandil gibidir.

وَقَالَ أَيْضًا:

Yine şöyle demiştir:

يُضِيءُ سَنَاهُ أَوْ مَصَابِيحُ رَاهِبٍ ... آمَالَ السَّلِيطِ بِالذُّبَالِ الْمُفَتَّلِ

Onun parıltısı aydınlatır; yahut bükülmüş fitiline / Yağ döken bir rahibin kandilleri gibi.

السليط: الزَّيْتُ. أَيْ صَبُّ الزَّيْتِ عَلَى الذُّبَالِ فَهُوَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ أَكْثَرُ إِضَاءَةً.

es-Salît (السليط), zeytinyağı demektir; yani fitilin üzerine yağ dökmüştür ki o durumda ışığı daha parlak olur.

وَكَانُوا يَهْتَدُونَ بِهَا فِي أَسْفَارِهِمْ لَيْلًا. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

Gece yolculuklarında onunla yönlerini bulurlardı. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

سَمَوْتُ إِلَيْهَا وَالنُّجُومُ كَأَنَّهَا ... مَصَابِيحُ رُهْبَانٍ تُشَبُّ لِقُفَّالِ

Yıldızlar, sanki seferden dönenler için / Yakılmış rahip kandilleri gibiyken ona doğru yöneldim.

الْقُفَّالُ: جَمْعُ قَافِلٍ وَهُمُ الرَّاجِعُونَ مِنْ أَسْفَارِهِمْ.

el-Kuffâl (الْقُفَّالُ), 'kâfil' kelimesinin çoğuludur; yolculuklarından dönenler demektir.

وَقِيلَ: أُرِيدَ بِالرَّفْعِ الرَّفْعُ الْمَعْنَوِيُّ وَهُوَ التَّعْظِيمُ وَالتَّنْزِيهُ عَنِ النَّقَائِصِ. فَالْإِذْنُ حِينَئِذٍ بِمَعْنَى الْأَمْرِ.

Yükseltilmekten maksadın manevi yükseltilme olduğu, yani yüceltilmesi ve noksanlıklardan tenzih edilmesi olduğu da söylenmiştir. Bu durumda izin, emir anlamındadır.

وَبَعْدُ فَهَذَا يَبْعُدُ عَنْ أَغْرَاضِ الْقُرْآنِ وَخَاصَّةً الْمَدَنِيَّ مِنْهُ لِأَنَّ الثَّنَاءَ عَلَى هَؤُلَاءِ الرِّجَالِ ثَنَاءٌ جَمٌّ وَمُعَقَّبٌ بِقَوْلِهِ: لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا.

Ne var ki bu [yorum], Kur'an'ın ve bilhassa Medeni ayetlerin maksatlarından uzaktır; zira bu adamlar hakkındaki övgü çok büyüktür ve peşinden: {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا} “Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükafatlandırsın diye...” buyruğu getirilmiştir.

وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي: أَنَّ قَوْلَهُ: فِي بُيُوتٍ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ هُوَ حَال من لِنُورِهِ فِي قَوْلِهِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ [النُّور: ٣٥] إِلَخْ مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ «نُورِ» فِي قَوْلِهِ: مَثَلُ نُورِهِ مُرَادٌ مِنْهُ الْقُرْآنُ، فَيَكُونُ هَذَا الْحَالُ تَجْرِيدًا لِلِاسْتِعَارَةِ التَّمْثِيلِيَّةِ بِذِكْرِ مَا يُنَاسِبُ الْهَيْئَةَ الْمُشَبَّهَةَ أَعْنِي هَيْئَةَ تَلَقِّي الْقُرْآنِ وَقِرَاءَتِهِ وَتَدَبُّرِهِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ مِمَّا أَشَارَ إِلَيْهِ

Bana göre daha zahir olan şudur: {فِي بُيُوتٍ} “Evlerde...” ifadesi, {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ} [Nûr: 35] vb. buyruğundaki “nûrihî” (O'nun nuru) lafzından müstakar bir zarf olarak hâldir; {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali...” ifadesindeki “nûr”dan maksadın Kur'an olduğuna işaret etmektedir. Dolayısıyla bu hâl, benzeyen heyete uygun olan hususun, yani Müslümanlar arasında Kur'an'ı telakki etme, onu okuma ve üzerinde tefekkür etme heyetinin zikredilmesiyle temsili istiare için bir tecrit (istiârenin mücerred kılınması) olur; nitekim

قَول النبيء ﷺ: «وَمَا اجْتَمَعَ قَوْمٌ فِي بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللَّهِ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ السِّكِّينَةُ وَغَشِيَتْهُمُ الرَّحْمَةُ وَذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِيمَنْ عِنْدَهُ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda buna işaret edilmiştir: «Bir topluluk Allah'ın evlerinden bir evde toplanıp Allah'ın Kitabı'nı okur ve onu aralarında müzakere ederlerse, üzerlerine mutlaka sekinet iner, onları rahmet bürür ve Allah onları kendi katındakiler arasında anar.»

(١) ، فَكَانَ هَذَا التَّجْرِيدُ رُجُوعًا إِلَى حَقِيقَةِ التَّرْكِيبِ الدَّالِّ عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ كَقَوْلِ طَرَفَةَ:

(1) Dolayısıyla bu tecrit, Tarafetü'b-nü'l-Abd'in şu sözünde olduğu gibi, benzeyen heyeti gösteren terkibin hakikatine bir dönüştür: