وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ بِخَفْضِ غَيْرِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِنَصْبِ غَيْرِ عَلَى الْحَالِ.
Cumhur, { غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ } kısmını gayr (غَيْرِ) kelimesinin kesresiyle (cer ile) okumuştur. İbn Âmir, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Ebû Ca'fer ise hal olmak üzere gayr (غَيْرَ) kelimesinin fethasıyla (nasb ile) okumuşlardır.
وَالطِّفْلِ مُفْرَدٌ مُرَادٌ بِهِ الْجِنْسُ فَلِذَلِكَ أُجْرِيَ عَلَيْهِ الْجَمْعُ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِهِ: ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا [الحجّ: ٥] أَيْ أَطْفَالًا.
{ وَالطِّفْلِ } tekildir fakat cins kastedilmiştir. Bu yüzden { الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا } kavlinde ona çoğul muamelesi yapılmıştır. Bu durum, { ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “Sonra sizi birer çocuk olarak çıkarırız” [Hac: 5] -yani çocuklar olarak- kavli gibidir.
وَمَعْنَى: لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ لَمْ يَطَّلِعُوا عَلَيْهَا. وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنْ خُلُوِّ بَالِهِمْ مِنْ شَهْوَةِ النِّسَاءِ وَذَلِكَ مَا قَبْلَ سِنِّ الْمُرَاهَقَةِ.
{ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ } ifadesinin anlamı, "onlara muttali olmamışlardır" demektir. Bu da zihinlerinin kadın arzusundan uzak olmasından kinayedir ki bu da ergenlik öncesi yaştır.
وَلَمْ يُذْكَرْ فِي عِدَادِ الْمُسْتَثْنَيَاتِ الْعَمُّ وَالْخَالُ فَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مُسَاوَاتِهِمَا فِي ذَلِكَ: فَقَالَ الْحَسَنُ وَالْجُمْهُورُ: هُمَا مُسَاوِيَانِ لِمَنْ ذُكِرَ مِنَ الْمَحَارِمِ وَهُوَ ظَاهِرُ مَذْهَبِ مَالِكٍ إِذْ لَمْ يَذْكُرِ الْمُفَسِّرُونَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ مَثَلُ ابْنِ الْفَرَسِ وَابْنِ جُزَيٍّ عَنْهُ الْمَنْعَ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ بِالْمَنْعِ وَعَلَّلَ التَّفْرِقَةَ بِأَنَّ الْعَمَّ وَالْخَالَ قَدْ يَصِفَانِ الْمَرْأَةَ لِأَبْنَائِهِمَا وَأَبْنَاؤُهُمَا غَيْرُ مَحَارِمَ. وَهَذَا تَعْلِيلٌ وَاهٍ لِأَنَّ وَازِعَ الْإِسْلَامِ يَمْنَعُ مَنْ وَصْفِ الْمَرْأَةِ.
İstisna edilenler arasında amca ve dayı zikredilmemiştir. Âlimler, onların bu hususta [zikredilen mahremlerle] eşit olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Hasan [el-Basrî] ve cumhur, 'Onlar zikredilen mahremlerle eşittir' demiştir. İbnü'l-Feres ve İbn Cüzey gibi Mâlikî müfessirlerin ondan (İmam Mâlik'ten) aksine bir yasak nakletmemiş olmaları sebebiyle Mâlik'in mezhebinin zahirî görüşü de budur. Şa'bî ise [bunu] yasaklamış ve bu ayrımı, amca ve dayının kadını kendi oğullarına vasfedebileceği, oğullarının ise [o kadına] mahrem olmadığı gerekçesiyle açıklamıştır. Bu ise zayıf bir gerekçelendirmedir; zira İslam terbiyesi kadının [başkasına] vasfedilmesini yasaklar.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ سُكُوتَ الْآيَةِ عَنِ الْعَمِّ وَالْخَالِ لَيْسَ لِمُخَالَفَةِ حُكْمِهِمَا حُكْمَ بَقِيَّةِ الْمَحَارِمِ وَلَكِنَّهُ اقْتِصَارٌ عَلَى الَّذِينَ تَكْثُرُ مُزَاوَلَتُهُمْ بَيْتَ الْمَرْأَةِ، فَالتَّعْدَادُ جَرَى عَلَى الْغَالِبِ. وَيَلْحَقُ بِهَؤُلَاءِ الْقَرَابَةِ مَنْ كَانَ فِي مَرَاتِبِهِمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ
Zahir olan şudur ki ayetin amca ve dayı hakkında sükût geçmesi, onların hükmünün diğer mahremlerin hükmünden farklı olmasından değil, kadının evine girip çıkması çok olanlarla yetinilmesindendir; dolayısıyla sayım galip olan duruma göre yapılmıştır. Süt akrabalığından dolayı bu akrabalar derecesinde olanlar da bunlara dahil edilir;
لقَوْل النبيء ﷺ: «يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ»
nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ } “Nesepten haram olan her şey sütten de haram olur” buyurmuştur.
. وَجَزَمَ بِذَلِكَ الْحَسَنُ، وَلَمْ أَرَ فِيهِ قَوْلًا لِلْمَالِكِيَّةِ. وَظَاهِرُ الْحَدِيثِ أَنَّ فِيهِمْ مِنَ الرُّخْصَةِ مَا فِي مَحَارِمِ النَّسَبِ وَالصِّهْرِ.
. Hasan bu hususu kesin olarak belirtmiştir; Mâlikîlerden bu konuda [farklı] bir görüş görmedim. Hadisin zahiri, nesep ve sıhriyet mahremlerinde bulunan ruhsatın onlarda da olduğunu göstermektedir.
وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ.
{ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ } “Gizledikleri ziynetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar.”
الضَّرْبُ بِالْأَرْجُلِ إِيقَاعُ الْمَشْيِ بِشِدَّةٍ كَقَوْلِهِ: يَضْرِبُ فِي الْأَرْضِ.
Ayakları vurmak, { يَضْرِبُ فِي الْأَرْضِ } kavlindeki gibi yürüyüşü sertçe yere basmaktır.
رَوَى الطَّبَرِيُّ عَنْ حَضْرَمِيٍّ: أَنَّ امْرَأَةً اتَّخَذَتْ بُرَتَيْنِ (تَثْنِيَةُ بُرَةٍ بِضَمِّ الْبَاءِ وَتَخْفِيفِ الرَّاءِ الْمَفْتُوحَةِ ضَرْبٌ مِنَ الْخَلْخَالِ) مِنْ فِضَّةٍ وَاتَّخَذَتْ جَزْعًا فِي رِجْلَيْهَا فَمَرَّتْ بِقَوْمٍ فَضَرَبَتْ بِرِجْلِهَا فَوَقَعَ الْخَلْخَالُ عَلَى الْجَزَعِ فَصَوَّتَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Taberî, Hadramî'den rivayet etmiştir: Bir kadın gümüşten iki büre [büratayn (بُرَتَيْنِ) —bâ'nın zammesi ve fethalı râ'nın şeddesizliğiyle büre (بُرَة) kelimesinin tesniyesi olup bir tür halhaldır—] edinmiş ve ayaklarına da akik taşları takmıştı. Bir topluluğun yanından geçerken ayağını yere vurdu, böylece halhal akiğe çarpıp ses çıkardı; bunun üzerine bu ayet indi.
وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ مِنَ النِّسَاءِ مَنْ كُنَّ إِذَا لَبِسْنَ الْخَلْخَالَ ضَرَبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ فِي الْمَشْيِ بِشِدَّةٍ لِتُسْمَعَ قَعْقَعَةُ الْخَلَاخِلِ غَنَجًا وَتَبَاهِيًا بِالْحُسْنِ فَنَهَيْنَ عَنْ ذَلِكَ مَعَ النَّهْيِ عَنْ إِبْدَاءِ الزِّينَةِ.
Tahkik edilen şudur ki kadınlardan bazıları halhal taktıklarında, cilve ve güzellikleriyle övünmek maksadıyla halhalların şıngırtısı duyulsun diye yürürken ayaklarını sertçe yere vururlardı; bu sebeple ziyneti gösterme yasağıyla birlikte bundan da nehyedildiler.
قَالَ الزَّجَّاجُ: سَمَاعُ هَذِهِ الزِّينَةِ أَشَدُّ تَحْرِيكًا لِلشَّهْوَةِ مِنَ النَّظَرِ لِلزِّينَةِ فَأَمَّا صَوْتُ الْخَلْخَالِ الْمُعْتَادُ فَلَا ضَيْرَ فِيهِ.
Zeccâc şöyle demiştir: Bu ziynetin sesini duymak, ziynete bakmaktan daha fazla şehveti harekete geçirir. Halhalın mutad sesine gelince, bunda bir sakınca yoktur.
وَفِي أَحَادِيثِ ابْنِ وَهْبٍ مِنْ «جَامِعِ الْعَتَبِيِّةِ» : سُئِلَ مَالِكٌ عَنِ الَّذِي يَكُونُ فِي أَرْجُلِ
İbn Vehb'in hadislerinde, *Câmiu'l-Utebiyye*den naklen şöyle geçer: Mâlik'e kadınların ayaklarında bulunan
النِّسَاءِ مِنَ الْخَلَاخِلِ قَالَ: «مَا هَذَا الَّذِي جَاءَ فِيهِ الْحَدِيثُ وَتَرْكُهُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ غَيْرِ تَحْرِيمٍ» . قَالَ ابْنُ رُشْدٍ فِي «شَرْحِهِ» : أَرَادَ أَنَّ الَّذِي يَحْرُمُ إِنَّمَا هُوَ أَنْ يَقْصِدْنَ فِي مَشْيِهِنَّ إِلَى إِسْمَاعِ قَعْقَعَةِ الْخَلَاخِلِ إِظْهَارًا بِهِنَّ مِنْ زِينَتِهِنَّ.
halhallar soruldu; o da şöyle dedi: "Hadiste gelen bu değildir; haram olmaksızın bunu terk etmeleri bana daha sevimlidir." İbn Rüşd şerhinde şöyle der: "O, haram olan şeyin kadınların yürüyüşlerinde ziynetlerini sergilemek kastıyla halhalların sesini duyurmayı hedeflemeleri olduğunu kastetmiştir."
وَهَذَا يَقْتَضِي النَّهْيَ عَنْ كُلِّ مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُذَكِّرَ الرَّجُلَ بِلَهْوِ النِّسَاءِ وَيُثِيرَ مِنْهُ إِلَيْهِنَّ مِنْ كُلِّ مَا يَرَى أَوْ يَسْمَعُ مِنْ زِينَةٍ أَوْ حَرَكَةٍ كَالتَّثَنِّي وَالْغِنَاءِ
Bu durum, kadının eğlencesini erkeğe hatırlatacak ve gördüğü ya da işittiği ziynet veya kırıtarak yürüme (tesennî) ve şarkı söyleme gibi hareketlerden
وَكَلِمِ الْغَزَلِ. وَمِنْ ذَلِكَ رَقْصُ النِّسَاءِ فِي مَجَالِسِ الرِّجَالِ وَمِنْ ذَلِكَ التَّلَطُّخِ بِالطِّيبِ الَّذِي يَغْلُبُ عَبِيقُهُ. وَقَدْ أَوْمَأَ إِلَى عِلَّةِ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَلعن النبيء ﷺ الْمُسْتَوْشِمَاتِ وَالْمُتَفَلِّجَاتِ لِلْحُسْنِ.
ve gazel (aşk) sözlerinden kadına karşı şehvetini uyandıracak her şeyin nehyedilmesini gerektirir. Erkeklerin meclislerinde kadınların dans etmesi ve kokusu etrafa yayılan parfümlere bürünmek de böyledir. Yüce Allah'ın { لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ } “Gizledikleri ziynetleri bilinsin diye” kavli bunun illetine işaret etmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de güzellik için dövme yaptıranları ve dişlerinin arasını açtıranları lanetlemiştir.
قَالَ مَكِّيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ آيَةٌ أَكْثَرَ ضَمَائِرَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ جَمَعَتْ خَمْسَةً وَعِشْرِينَ ضَمِيرًا لِلْمُؤْمِنَاتِ مِنْ مَخْفُوضٍ وَمَرْفُوعٍ وَسَمَّاهَا أَبُو بَكْرٍ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: آيَةَ الضَّمَائِرِ.
Mekkî b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: "Allah'ın Kitabı'nda bu ayetten daha çok zamir içeren hiçbir ayet yoktur; mecrur ve merfû olarak mümin kadınlara ait yirmi beş zamiri toplamıştır." Ebû Bekir İbnü'l-Arabî de bu ayeti "Zamirler Ayeti" (Âyetü'd-Damâir) olarak isimlendirmiştir.
وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ.
{ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tövbe edin ki felaha eresiniz.”
أُعْقِبَتِ الْأَوَامِرُ وَالنَّوَاهِي الْمُوَجَّهَةُ إِلَى الْمُؤمنِينَ وَالْمُؤْمِنَات بِأَمْرِ جَمِيعِهِمْ بِالتَّوْبَةِ إِلَى اللَّهِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ فِيمَا أُمِرُوا بِهِ وَنُهُوا عَنْهُ دِفَاعًا لِدَاعٍ تَدْعُو إِلَيْهِ الْجِبِلَّةُ الْبَشَرِيَّةُ مِنَ الِاسْتِحْسَانِ وَالشَّهْوَةِ فَيَصْدُرُ ذَلِكَ عَنِ الْإِنْسَانِ عَنْ غَفْلَةٍ ثُمَّ يَتَغَلْغَلُ هُوَ فِيهِ فَأُمِرُوا بِالتَّوْبَةِ لِيُحَاسِبُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى مَا يُفْلِتُ مِنْهُمْ مَنْ ذَلِكَ اللَّمَمِ الْمُؤَدِّي إِلَى مَا هُوَ أَعْظَمُ.
Mümin erkeklere ve mümin kadınlara yöneltilen emirler ve yasaklar, hepsinin toptan Allah'a tövbe etmesi emriyle peş peşe getirilmiştir; bu da kendilerine emredilen ve yasaklanan hususlarda, insanın fıtratının güzel bulma ve şehvete çağırdığı bir dürtüyü savuşturmanın bulunduğuna bir işarettir. Zira bu dürtü insandan bir anlık gafletle sadır olur, sonra insan onun içine dalar; dolayısıyla daha büyüğüne yol açan bu tür küçük günahlardan (lemem) ellerinden kaçan şeyler hususunda nefislerini hesaba çekmeleri için tövbe ile emrolunmuşlardır.
وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ [النُّور: ٣٠] . وَوَقَعَ الْتِفَاتٌ مِنْ خطاب الرَّسُول ﷺ إِلَى خِطَابِ الْأُمَّةِ لِأَنَّ هَذَا تَذْكِيرٌ بِوَاجِبِ التَّوْبَةِ الْمُقَرَّرَةِ مِنْ قَبْلُ وَلَيْسَ اسْتِئْنَافَ تَشْرِيعٍ.
Cümle, { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Mümin erkeklere söyle” [Nûr: 30] cümlesine matuftur. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitaptan ümmete hitaba iltifat yapılmıştır; çünkü bu, yeni baştan bir teşrî' (hüküm koyma) değil, daha önceden yerleşmiş olan tövbe vecibesini bir hatırlatmadır.
وَنَبَّهَ بِقَوْلِهِ: جَمِيعاً عَلَى أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ وَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ وَرَدَ بِضَمِيرِ التَّذْكِيرِ عَلَى التَّغْلِيبِ، وَأَنْ يُؤَمِّلُوا الْفَلَاحَ إِنْ هُمْ تَابُوا وَأَنَابُوا.
{ جَمِيعاً } “hepiniz toptan” kavliyle, her ne kadar hitap tağlib yoluyla müzekker zamiriyle gelmiş olsa da, muhatapların hem mümin erkekler hem de mümin kadınlar olduğuna ve tövbe edip yöneldikleri takdirde felahı ummaları gerektiğine dikkat çekmiştir.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى التَّوْبَةِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ.
Tövbe hakkındaki açıklama Nisâ sûresinde [17], Yüce Allah'ın { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ } “Allah'ın kabul edeceği tövbe...” kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَكُتِبَ فِي الْمُصْحَفِ أَيُّهَ بَهَاءٍ فِي آخِرِهِ اعْتِبَارًا بِسُقُوطِ الْأَلْفِ فِي حَالِ الْوَصْلِ مَعَ كَلِمَةِ الْمُؤْمِنُونَ. فَقَرَأَهَا الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ الْهَاءِ بِدُونِ أَلْفٍ فِي الْوَصْلِ. وَقَرَأَهَا أَبُو عَامِرٍ بِضَمِّ الْهَاءِ إِتْبَاعًا لِحَرَكَةِ (أَيْ) . وَوَقَفَ عَلَيْهَا
Mushaf'ta { أَيُّهَ } kelimesi, { الْمُؤْمِنُونَ } kelimesiyle vasıl (ulama) halinde elifin düşmesi dikkate alınarak sonunda he (هـ) harfiyle yazılmıştır. Cumhur, vasıl halinde elifsiz olarak he'nin fethasıyla okumuştur. Ebû Âmr ise (أَيْ) kelimesinin harekesine tebean he'nin dammesiyle okumuştur. Bunun üzerinde durulduğunda (vakıf yapıldığında);
أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ بِأَلْفٍ فِي آخِرِهَا. وَوَقَفَ الْبَاقُونَ عَلَيْهَا بِسُكُونِ الْهَاءِ عَلَى اعْتِبَارِ مَا رسمت بِهِ.
Ebû Amr ve Kisâî sonunda elifle durmuşlardır. Diğerleri ise yazıldığı şekli (resm-i hattı) dikkate alarak he'nin sükûnu ile durmuşlardır.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٣٢]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 32]
وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢)
{ وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “İçinizden bekâr olanları, kölelerinizden ve cariyelerinizden de elverişli olanları evlendirin. Eğer fakir iseler, Allah onları lütfundan zengin eder. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.” (32)
أُرْدِفَتْ أَوَامِرُ الْعَفَافِ بِالْإِرْشَادِ إِلَى مَا يُعِينُ عَلَيْهِ، وَيَعِفُّ نُفُوسَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ، وَيَغُضُّ مِنْ أَبْصَارِهِمْ، فَأَمَرَ الْأَوْلِيَاءَ بِأَنْ يُزَوِّجُوا أَيَامَاهُمْ وَلَا يَتْرُكُوهُنَّ مُتَأَيِّمَاتٍ لِأَنَّ ذَلِكَ أَعَفُّ لَهُنَّ وَلِلرِّجَالِ الَّذِينَ يَتَزَوَّجُونَهُنَّ. وَأَمَرَ السَّادَةَ بِتَزْوِيجِ عَبِيدِهِمْ وَإِمَائِهِمْ. وَهَذَا وَسِيلَةٌ لِإِبْطَالِ الْبِغَاءِ كَمَا سَيَتْبَعُ بِهِ فِي آخِرِ الْآيَةِ.
İffet emirlerinin ardından, buna yardımcı olacak, mümin erkeklerin ve mümin kadınların nefislerini iffetli kılacak ve gözlerini sakındıracak yola rehberlik edilmiştir. Böylece velilere, bekârlarını evlendirmeleri ve onları bekâr bırakmamaları emredilmiştir; çünkü bu durum hem onlar hem de kendileriyle evlenecek erkekler için daha iffetlidir. Efendilere de köle ve cariyelerini evlendirmeleri emredilmiştir. Bu da ayetin sonunda geleceği üzere fuhşiyatı (fahişeliği) ortadan kaldırmanın bir vesilesidir.
وَالْأَيَامَى: جَمْعُ أَيِّمٍ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَتَشْدِيدِ الْيَاءِ الْمَكْسُورَةِ بِوَزْنِ فَيْعِلٍ وَهِيَ الْمَرْأَةُ الَّتِي لَا زَوْجَ لَهَا كَانَتْ ثَيِّبًا أَمْ بِكْرًا. وَالشَّائِعُ إِطْلَاقُ الْأَيِّمِ عَلَى الَّتِي كَانَتْ ذَاتِ زَوْجٍ ثُمَّ خَلَتْ عَنْهُ بِفِرَاقٍ أَوْ مَوْتِهِ، وَأَمَّا إِطْلَاقُهُ عَلَى الْبِكْرِ الَّتِي لَا زَوْجَ لَهَا فَغَيْرُ شَائِعٍ فَيُحْمَلُ عَلَى أَنَّهُ مَجَازٌ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُ. وَالْأَيِّمُ فِي الْأَصْلِ مِنْ أَوْصَاف النِّسَاء قَالَه أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ وَلِذَلِكَ لَمْ تَقْتَرِنْ بِهِ هَاءُ التَّأْنِيثِ فَلَا يُقَالُ: امْرَأَةٌ أَيِّمَةٌ. وَإِطْلَاقُ الْأَيِّمِ عَلَى الرَّجُلِ الْخَلِيِّ عَنِ امْرَأَةٍ إِمَّا لِمُشَاكَلَةٍ أَوْ تَشْبِيهٍ، وَبَعْضُ أَيِمَّةِ اللُّغَةِ كَأَبِي عُبَيْدٍ وَالنَّضْرِ بْنِ شُمَيْلٍ يَجْعَلُ الْأَيِّمَ مُشْتَرَكًا لِلْمَرْأَةِ وَالرَّجُلِ وَعَلَيْهِ دُرِجَ فِي «الْكَشَّاف» و «الْقَامُوس» .
el-Eyâmâ (الْأَيَامَى), fey'il (فَيْعِل) vezninde hemzenin fethası ve kesreli yâ'nın şeddesiyle eyyim (أَيِّم) kelimesinin çoğuludur; o da dul olsun bâkire olsun kocası olmayan kadındır. Yaygın olan, eyyim kelimesinin kocası olup da ayrılık veya kocasının vefatı sebebiyle kocasız kalan kadın için kullanılmasıdır. Kocası olmayan bâkire için kullanımı ise yaygın değildir, dolayısıyla kullanımı çok olan bir mecaza hamledilir. Eyyim kelimesi aslen kadınların vasıflarındandır; bunu Ebû Amr ve Kisâî söylemiştir. Bu sebeple kelimeye müenneslik tâ'sı (hâ'sı) bitişmez ve *imraetün eyyimetün* (امْرَأَةٌ أَيِّمَةٌ) denmez. Karısı olmayan erkeğe eyyim denmesi ise ya müşâkele (ifade uygunluğu) ya da benzetme yoluyladır. Ebû Ubeyd ve Nadr b. Şümeyl gibi bazı lügat imamları ise eyyim lafzını kadın ve erkek için müşterek kabul ederler; *el-Keşşâf* ve *el-Kâmûs*ta da bu görüş benimsenmiştir.
وَوَزْنُ أَيَامَى عِنْدَ الزَّمَخْشَرِيِّ أَفَاعِلُ لِأَنَّهُ جَمْعُ أَيِّمٍ بِوَزْنِ فَيْعِلٍ، وَفَيْعِلُ لَا يُجْمَعُ عَلَى فَعَالَى. فَأَصْلُ أَيَامَى أَيَائِمُ فَوَقَعَ فِيهِ قَلْبٌ مَكَانِيٌّ قُدِّمَتِ الْمِيمُ
Zemahşerî'ye göre eyâmâ (أَيَامَى) kelimesinin vezni efâ'ildir (أَفَاعِلُ); çünkü o fey'il (فَيْعِل) veznindeki eyyim (أَيِّم) kelimesinin çoğuludur ve fey'il vezni feâlâ (فَعَالَى) şeklinde çoğul yapılmaz. Dolayısıyla eyâmâ kelimesinin aslı eyâimdir (أَيَائِمُ); bu sebeple kelimede kalb-i mekânî (harflerin yer değiştirmesi) meydana gelmiş, mîm harfi öne alınmış
لِلتَّخَلُّصِ مِنْ ثِقَلِ الْيَاءِ بَعْدَ حَرْفِ الْمَدِّ، وَفُتِحَتِ الْمِيمُ لِلتَّخْفِيفِ فَقُلِبَتِ الْيَاءُ أَلِفًا. وَعِنْدَ ابْنِ مَالِكٍ وَجَمَاعَةٍ: وَزْنُهُ فَعَالَى عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ وَهُوَ ظَاهِرُ كَلَامِ سِيبَوَيْهِ.
ve med harfinden sonraki yâ harfinin ağırlığından kurtulmak hedeflenmiştir; hafifletmek için mîm harfi fethalanmış, böylece yâ harfi elife dönüşmüştür. İbn Mâlik ve bir gruba göre ise vezni kıyasa aykırı olarak feâlâdır (فَعَالَى) ki Sîbeveyh'in sözünün zahiri de budur.
والْأَيامى صِيغَةُ عُمُومٍ لِأَنَّهُ جَمْعٌ مُعَرَّفٌ بِاللَّامِ فَتَشْمَلُ الْبَغَايَا. أُمِرَ أَوْلِيَاؤُهُنَّ بِتَزْوِيجِهِنَّ فَكَانَ هَذَا الْعُمُومُ نَاسِخًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ [النُّور: ٣] فَقَدْ قَالَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ: إِنَّ هَذِهِ نَاسِخَةٌ لِلْآيَةِ الَّتِي تَقَدَّمَتْ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ. وَنُقِلَ الْقَوْلُ بِأَنَّ الَّتِي قبلهَا محكمَة عَن غَيْرِ مُعَيَّنٍ. وَزَوَّجَ أَبُو بَكْرٍ امْرَأَةً مِنْ رَجُلٍ زَنَى بِهَا لَمَّا شَكَاهُ أَبُوهَا.
{ الْأَيامى } umum (genellik) sığasıdır; zira elif-lâm ile marife kılınmış bir çoğuldur, dolayısıyla zina eden kadınları da kapsar. Velilerine onları evlendirmeleri emredilmiştir; bu umum ise Yüce Allah'ın { وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ } “Zina eden kadını da ancak zina eden veya müşrik bir erkek nikâhlayabilir” [Nûr: 3] kavlini nesh edici olmuştur. Nitekim fakihlerin cumhuru bunun önceki ayeti nesh edici olduğunu söylemiştir; bu Mâlik, Ebû Hanîfe, Şâfiî ve Ahmed'in de kavlidir. Önceki ayetin muhkem olduğu görüşü ise ismi belirtilmeyen kimselerden nakledilmiştir. Ebû Bekir, babası şikâyet ettiğinde bir kadını kendisiyle zina eden adamla evlendirmiştir.
وَمَعْنَى التَّبْعِيضِ فِي قَوْلِهِ مِنْكُمْ أَنَّهُنَّ مِنَ الْمُسَلَّمَاتِ لِأَنَّ غَيْرَ الْمُسَلَّمَاتِ لَا يَخْلُونَ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَنْ يَكُنَّ أَزْوَاجًا لِبَعْضِ الْمُسْلِمِينَ فَلَا عَلَاقَةَ لِلْآيَةِ بِهِنَّ، أَوْ أَنْ يَكُنَّ مَمْلُوكَاتٍ فَهُنَّ دَاخِلَاتٌ فِي قَوْلِهِ: وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ عَلَى الِاحْتِمَالَاتِ الْآتِيَةِ فِي مَعْنَى الصَّالِحِينَ وَأَمَّا غَيْرُهُنَّ فَوِلَايَتُهُنَّ لِأَهْلِ مِلَّتِهِنَّ.
{ مِنْكُمْ } “içinizden” kavlindeki teb'îd (kısmîlik) manası, onların Müslüman kadınlardan olmasıdır; zira gayrimüslim kadınlar Müslümanların nezdinde ya bazı Müslümanların eşleridir ki bu durumda ayetin onlarla bir ilgisi yoktur; ya da cariyedirler ki bunlar da “salihler” manasında gelecek ihtimallere binaen { وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ } “kölelerinizden ve cariyelerinizden elverişli olanlar” kavline dahildirler. Bunların dışındakilere gelince, onların velayeti kendi dinlerinden olanlara aittir.
وَالْمَقْصُودُ: الْأَيَامَى الْحَرَائِرُ، خَصَّصَهُ قَوْلُهُ بَعْدَهُ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ. وَظَاهِرُ وَصْفِ الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ بِالصَّالِحِينَ أَنَّ الْمُرَادَ اتِّصَافُهُمْ بِالصَّلَاحِ الدِّينِيِّ.
Maksat hür bekârlardır; bunu ardından gelen { وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ } “kölelerinizden ve cariyelerinizden elverişli olanlar” kavli tahsis etmiştir (özelleştirmiştir). Kölelerin ve cariyelerin "salihler" olarak nitelenmesinin zahiri, kastedilenin onların dinî salahla (dindarlıkla) nitelenmiş olmalarıdır.
أَيِ الْأَتْقِيَاءُ. وَالْمَعْنَى: لَا يَحْمِلُكُمْ تَحَقُّقُ صَلَاحِهِمْ عَلَى إِهْمَالِ إِنْكَاحِهِمْ لِأَنَّكُمْ آمِنُونَ مِنْ وُقُوعِهِمْ فِي الزِّنَى بَلْ عَلَيْكُمْ أَنْ تُزَوِّجُوهُمْ رِفْقًا بِهِمْ وَدَفْعًا لِمَشَقَّةِ الْعَنَتِ عَنْهُمْ.
Yani takva sahipleridir. Anlam şudur: Onların dindarlığının kesinleşmiş olması, zinaya düşmelerinden emin olduğunuz gerekçesiyle onları evlendirmeyi ihmal etmenize yol açmasın; bilakis onlara şefkat göstererek ve meşakkatli günaha girme sıkıntısını onlardan defetmek için onları evlendirmeniz gerekir.
فَيُفِيدُ أَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يَكُونُوا صَالِحِينَ كَانَ تَزْوِيجُهُمْ آكَدَ أَمْرًا. وَهَذَا مِنْ دَلَالَةِ الْفَحْوَى فَيَشْمَلُ غَيْرَ الصَّالِحِينَ غَيْرَ الْإِعْفَاءِ وَالْعَفَائِفِ مِنَ الْمَمَالِيكِ الْمُسْلِمِينَ، وَيَشْمَلُ الْمَمَالِيكَ غَيْرَ الْمُسْلِمِينَ. وَبِهَذَا التَّفْسِيرِ تَنْقَشِعُ الْحَيْرَةُ الَّتِي عَرَضَتْ لِلْمُفَسِّرِينَ فِي التَّقْيِيدِ بِهَذَا الْوَصْفِ. وَقِيلَ أُرِيدَ بِالصَّالِحِينَ الصَّلَاحُ لِلتَّزَوُّجِ بِمَعْنى اللياقة لشؤون الزَّوْجِ، أَيْ إِذَا كَانُوا مَظِنَّةَ الْقِيَامِ بِحُقُوقِ الزَّوْجِيَّةِ.
Bu durum, eğer salih değillerse evlendirilmelerinin daha da tekitli bir emir olduğunu ifade eder. Bu, delâletü'l-fahvâdandır (evleviyet yoluyla anlamadır); dolayısıyla Müslüman kölelerden iffetli olmayan gayrisalih kimseleri de kapsar, gayrimüslim köleleri de kapsar. Bu tefsirle, bu vasıfla kayıtlamada müfessirlerin karşılaştığı tereddüt ve şaşkınlık ortadan kalkar. Denildi ki: Salihlerden kasıt evlenmeye elverişliliktir; yani eşlik işlerine liyakat manasında, evlilik haklarını yerine getirme ihtimalleri bulunmasıdır.
وَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ إِلَى آخِرِهِ مُجْمَلَةٌ تَحْتَمِلُ الْوُجُوبَ وَالنَّدْبَ بِحَسَبِ مَا يَعْرِضُ مِنْ حَالِ الْمَأْمُورِ بِإِنْكَاحِهِمْ: فَإِنْ كَانُوا مَظِنَّةَ الْوُقُوعِ فِي مَضَارٍّ فِي الدِّينِ أَوِ الدُّنْيَا كَانَ إِنْكَاحُهُمْ وَاجِبًا، وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا كَذَلِكَ فَعِنْدَ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ إِنْكَاحُهُمْ مُسْتَحَبٌّ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يُنْدَبُ. وَحَمْلُ الْأَمْرِ عَلَى الْإِبَاحَةِ، وَهُوَ مَحْمَلٌ ضَعِيفٌ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ إِذْ لَيْسَ الْمَقَامُ مَظِنَّةَ تَرَدُّدٍ فِي إِبَاحَةِ تَزْوِيجِهِمْ.
Yüce Allah'ın { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ } “İçinizden bekâr olanları evlendirin” kavlindeki emir kipi mücmeldir; evlendirilmeleri emredilen kimselerin durumuna göre vücub (farz/vacip) ve nedb (müstehaplık) ihtimali taşır: Eğer din yahut dünyalarında zararlara düşme ihtimalleri varsa onları evlendirmek vaciptir; eğer böyle değillerse Mâlik ve Ebû Hanîfe'ye göre onları evlendirmek müstehaptır. Şâfiî ise: 'Müstehap değildir' demiştir. Emri ibâhaya (mubahlığa) hamletmek ise bu gibi bir makamda zayıf bir yorumdur; zira bu makam, onların evlendirilmesinin mubahlığında tereddüt edilecek bir makam değildir.
وَجُمْلَةُ: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ إِلَخْ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ عُمُومَ الْأَيَامَى وَالْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ فِي صِيغَةِ الْأَمْرِ يُثِيرُ سُؤَالَ الْأَوْلِيَاءِ وَالْمَوَالِي أَنْ يَكُونُ الرَّاغِبُ فِي تَزَوُّجِ الْمَرْأَةِ الْأَيِّمِ فَقِيرًا فَهَل يردهُ الْوَلِيّ، وَأَنْ يكون سيد العَبْد فَقِيرًا لَا يَجِدُ مَا يُنْفِقُهُ عَلَى زَوْجِهِ، وَكَذَلِكَ سَيِّدُ الْأَمَةِ يَخْطُبُهَا رَجُلٌ فَقِيرٌ حُرٌّ أَوْ عَبْدٌ فَجَاءَ هَذَا لِبَيَانِ إِرَادَةِ الْعُمُومِ فِي الْأَحْوَالِ. وَوَعَدَ اللَّهُ الْمُتَزَوِّجَ مِنْ هَؤُلَاءِ إِنْ كَانَ فَقِيرًا أَنْ يُغْنِيَهُ اللَّهُ، وَإِغْنَاؤُهُ تَيْسِيرُ الْغِنَى إِلَيْهِ إِنْ كَانَ حُرًّا وَتَوْسِعَةُ الْمَالِ عَلَى مَوْلَاهُ إِنْ كَانَ عَبْدًا فَلَا عُذْرَ لِلْوَلِيِّ وَلَا لِلْمَوْلَى أَنْ يَرَدَّ خِطْبَتَهُ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ.
{ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ } “Eğer yoksul iseler” cümlesi istînâf-ı beyânîdir; çünkü emir kipindeki bekârların, kölelerin ve cariyelerin umumu (genelliği), veliler ve efendiler nezdinde bekâr kadına talip olan erkeğin fakir olması durumunda velinin onu reddedip etmeyeceği, kölenin efendisinin fakir olup onun eşine harcayacak nafaka bulamaması ve aynı şekilde cariyenin efendisine hür veya köle fakir bir erkeğin talip olması gibi sorular doğurur. İşte bu [cümle], hâllerdeki umum kastedildiğini beyan etmek için gelmiştir. Allah, bunlardan evlenecek kimse şayet fakir ise onu zenginleştireceğini vadetmiştir; onu zenginleştirmesi, eğer hür ise zenginliği ona kolaylaştırması, eğer köle ise efendisinin malını genişletmesidir. Dolayısıyla veli ve efendi için bu durumlarda evlilik teklifini reddetmeye bir mazeret yoktur.
وَإِغْنَاءُ اللَّهِ إِيَّاهُمْ تَوْفِيقُ مَا يَتَعَاطَوْنَهُ مِنْ أَسْبَابِ الرِّزْقِ الَّتِي اعْتَادُوهَا مِمَّا يَرْتَبِطُ بِهِ سَعْيُهُمُ الْخَاص من مُقَارنَة الْأَسْبَابِ الْعَامَّةِ أَوِ الْخَاصَّةِ الَّتِي تُفِيدُ سَعْيَهُمْ نَجَاحًا وَتِجَارَتَهُمْ رَبَاحًا. وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ تَكَفَّلَ لَهُمْ أَنْ يَكْفِيَهُمْ مُؤْنَةَ مَا يَزِيدُهُ التَّزَوُّجُ مِنْ نَفَقَاتِهِمْ.
Allah'ın onları zenginleştirmesi, alışageldikleri rızık sebeplerinden teşebbüs ettikleri hususları, onların özel gayretlerinin genel veya özel sebeplerle birleşerek gayretlerine başarı, ticaretlerine kâr sağlayacağı şekilde muvaffak kılmasıdır. Anlam şudur: Allah, evliliğin harcamalarına getireceği artışın külfetini karşılamayı onlar için tekeffül etmiştir.
وَصِفَةُ اللَّهِ «الْوَاسِعُ» مُشْتَقَّةٌ مِنْ فِعْلِ وَسِعَ بِاعْتِبَار أَنه وصف مَجَازِيٌّ لِأَنَّ الْمَوْصُوفَ بِالسَّعَةِ هُوَ إِحْسَانُهُ. قَالَ حُجَّةُ الْإِسْلَامِ: وَالسَّعَةُ تُضَافُ مَرَّةً إِلَى الْعِلْمِ إِذَا اتَّسَعَ وَأَحَاطَ بِالْمَعْلُومَاتِ الْكَثِيرَةِ، وَتُضَافُ مَرَّةً إِلَى الْإِحْسَانِ وَبَذْلِ النِّعَمِ، وَكَيْفَمَا قُدِّرَ وَعَلَى أَيِّ شَيْءٍ
Allah'ın «el-Vâsi'» sıfatı, genişlik ile nitelenen şey O'nun ihsanı olduğu için mecazi bir vasıf kabul edilmesi hasebiyle 'vesia' fiilinden türemiştir. Hüccetü'l-İslâm [Gazzâlî] şöyle demiştir: 'Genişlik bazen ilme izafe edilir; genişleyip pek çok malumatı kuşattığı zaman. Bazen de ihsana ve nimetleri bahşetmeye izafe edilir. Nasıl takdir edilirse edilsin ve hangi şeye'
نَزَلَ فَالْوَاسِعُ الْمُطْلَقُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لِأَنَّهُ إِنْ نَظَرَ إِلَى عِلْمِهِ فَلَا سَاحِلَ لِبَحْرِ مَعْلُومَاتِهِ وَإِنْ نَظَرَ إِلَى إِحْسَانِهِ وَنِعَمِهِ فَلَا نِهَايَةَ لِمَقْدُورَاتِهِ اهـ.
hamledilirse hamledilsin, mutlak Vâsi' ancak Yüce Allah'tır. Çünkü ilmine bakılsa, malumat denizinin sahili yoktur; ihsanına ve nimetlerine bakılsa, kudretinin [eserlerinin] sonu yoktur.' [Gazzâlî'nin sözü bitti].
وَالَّذِي يُؤْخَذُ مِنِ اسْتِقْرَاءِ الْقُرْآنِ وَصْفَ الْوَاسِعِ الْمُطْلَقِ إِنَّمَا يُرَادُ بِهِ سَعَةُ الْفَضْلِ وَالنِّعْمَةِ، وَلِذَلِكَ يُقْرَنُ بِوَصْفِ الْعِلْمِ وَنَحْوِهِ قَالَ
Kur'an'ın istikrasından (taranmasından) anlaşılan şudur ki, mutlak Vâsi' vasfı ile ancak lütuf ve nimetin genişliği kastedilir; bu sebeple ilim vasfı ve benzeriyle birlikte zikredilir. Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:
تَعَالَى: وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً [النِّسَاء: ١٣٠] . أَمَّا إِذَا ذَكَرْتَ السِّعَةَ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ فَيُرَادُ بِهَا الْإِحَاطَةُ فِيمَا تَمَيَّزَ بِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً [الْأَعْرَاف: ٨٩] .
{ وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً } “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfuyla zenginleştirir (kimseye muhtaç etmez). Allah Vâsi'dir, Hakîm'dir” [Nisâ: 130]. Genişlik fiil sığasıyla zikredildiğinde ise, Yüce Allah'ın { وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” [A'râf: 89] kavlinde olduğu gibi, temeyyüz ettiği husustaki ihatası (kuşatıcılığı) kastedilir.
وَذِكْرُ عَلِيمٌ بَعْدَ واسِعٌ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ يُعْطِي فَضْلَهُ عَلَى مُقْتَضَى مَا عَلِمَهُ مِنَ الْحِكْمَةِ فِي مِقْدَارِ الْإِعْطَاءِ.
{ واسِعٌ } lafzından sonra { عَلِيمٌ } zikredilmesi, O'nun lütfunu verme miktarındaki hikmetten bildiği şeyin gereğine göre bahşettiğine bir işarettir.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٣٣]
[NÛR SÛRESİ (24): AYET 33]
وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣)
{ وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Evlenme imkânı bulamayanlar, Allah kendilerini lütfundan zenginleştirinceye kadar iffetlerini korusunlar. Sağ ellerinizin malik olduklarından (köle ve cariyelerinizden) mükâtebe (bedel karşılığı azatlık sözleşmesi) isteyenlerle, kendilerinde bir hayır bilirseniz hemen mükâtebe yapın ve onlara Allah'ın size verdiği maldan verin. Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (33)
وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ.
{ وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Evlenme imkânı bulamayanlar, Allah kendilerini lütfundan zenginleştirinceye kadar iffetlerini korusunlar.”
أَمَرَ كُلَّ مَنْ تَعَلَّقَ بِهِ الْأَمْرُ بِالْإِنْكَاحِ بِأَنْ يُلَازِمُوا الْعَفَافَ فِي مُدَّةِ انْتِظَارِهِمْ تَيْسِيرَ النِّكَاحِ لَهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ أَوْ بِإِذْنِ أَوْلِيَائِهِمْ وَمَوَالِيهِمْ. وَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْفِعْلِ، أَيْ وَلْيَعِفَّ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا. وَوَجْهُ دِلَالَتِهِ عَلَى الْمُبَالَغَةِ أَنَّهُ فِي الْأَصْلِ اسْتِعَارَةٌ. جعل طَلَبَ الْفِعْلِ بِمَنْزِلَةِ طَلَبِ السَّعْيِ فِيهِ لِيَدُلَّ عَلَى بَذْلِ الْوُسْعِ.
Evlendirme emrinin taalluk ettiği herkesin, bizzat kendileri veya velilerinin ve efendilerinin izniyle nikâhın kendilerine kolaylaşmasını bekledikleri süre boyunca iffete sarılmalarını emretmiştir. Sîn (س) ve tâ (ت) harfleri fiilde mübalağa içindir; yani evlenme imkânı bulamayanlar son derece iffetli davransınlar demektir. Mübalağaya delâletinin yönü, bunun aslında bir istiâre olmasıdır. Gayret sarf etmeyi göstermek için fiilin talebi, o fiile yönelik gayretin talebi mesabesinde kılınmıştır.
وَمَعْنَى لَا يَجِدُونَ نِكاحاً لَا يَجِدُونَ قُدْرَةً عَلَى النِّكَاحِ فَفِيهِ حَذْفُ مُضَافٍ. وَقِيلَ النِّكَاحُ هُنَا اسْمُ مَا هُوَ سَبَبُ تَحْصِيلِ النِّكَاحِ كَاللِّبَاسِ وَاللِّحَافِ. فَالْمُرَادُ الْمَهْرُ الَّذِي يُبْذَلُ لِلْمَرْأَةِ.
{ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً } kavlinin anlamı: Nikâha güç bulamayanlar demektir; dolayısıyla burada muzaf hazfi vardır. Denildi ki: Nikâh burada, libâs ve lihâf gibi nikâhın elde edilmesine sebep olan şeyin ismidir. Kastedilen ise kadına verilecek mehirdir.
وَالْإِغْنَاءُ هُنَا هُوَ إِغْنَاؤُهُمْ بِالزَّوَاجِ. وَالْفَضْلُ: زِيَادَةُ الْعَطَاءِ.
Buradaki zenginleştirme, onları evlilikle zenginleştirmektir. Fazl ise ihsanın artırılmasıdır.
وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ.
{ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ } “Sağ ellerinizin malik olduklarından (köle ve cariyelerinizden) mükâtebe (sözleşme) isteyenlerle, kendilerinde bir hayır bilirseniz hemen mükâtebe yapın ve onlara Allah'ın size verdiği maldan verin.”
لَمَّا ذُكِرَ وَعْدُ اللَّهِ مَنْ يُزَوَّجُ مِنَ الْعَبِيدِ الْفُقَرَاءِ بِالْغِنَى وَكَانَ مِنْ وَسَائِلِ غِنَاهُ أَنْ يَذْهَبَ يَكْتَسِبُ بِعَمَلِهِ وَكَانَ ذَلِكَ لَا يَسْتَقِلُّ بِهِ الْعَبْدُ لِأَنَّهُ فِي خِدْمَةِ سَيِّدِهِ
Fakir kölelerden evlendirilen kimseye Allah'ın zenginlik vaadi zikredilince ve onun zenginleşme yollarından biri de gidip kendi emeğiyle kazanması olup köle efendisinin hizmetinde bulunduğu için bu hususta müstakil olamadığından dolayı,
جَعَلَ اللَّهُ لِلْعَبِيدِ حَقًّا فِي الِاكْتِسَابِ لِتَحْرِيرِ أَنْفُسِهِمْ مِنَ الرِّقِّ وَيَكُونُ فِي ذَلِكَ غِنًى لِلْعَبْدِ إِنْ كَانَ مِنْ ذَوِي الْأَزْوَاجِ.
Allah kölelere kendilerini kölelikten azat etmek üzere kazanç sağlama hakkı tanıdı; köle evli kimselerden ise bunda onun için bir zenginlik meydana gelecektir.
أَمَرَ اللَّهُ السَّادَةَ بِإِجَابَةِ مَنْ يَبْتَغِي الْكِتَابَةَ مِنْ عَبِيدِهِمْ تَحْقِيقًا لِمَقْصِدِ الشَّرِيعَةِ مِنْ بَثِّ الْحُرِّيَّةِ فِي الْأُمَّةِ، وَلِمَقْصِدِهَا مِنْ إِكْثَارِ النَّسْلِ فِي الْأُمَّةِ، وَلِمَقْصِدِهَا مِنْ تَزْكِيَةِ الْأُمَّةِ وَاسْتِقَامَةِ دِينِهَا.
Allah, şeriatın ümmet içinde hürriyeti yayma maksadını, ümmette nesli çoğaltma maksadını, ümmeti arındırma ve dinini istikamette tutma maksadını gerçekleştirmek üzere efendilere, kölelerinden mükâtebe (sözleşme) talep edenlerin isteğine icabet etmelerini emretti.
وَالَّذِينَ مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ أَوْ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ فَكاتِبُوهُمْ وَهَذَا الثَّانِي هُوَ اخْتِيَارُ سِيبَوَيْهِ وَالْخَلِيلِ.
{ وَالَّذِينَ } lafzı ibtida ile merfûdur (öznedir) yahut { فَكاتِبُوهُمْ } fiilinin tefsir ettiği muzmer (gizli) bir fiille mansubdur; bu ikinci görüş Sîbeveyh ve Halîl'in tercihidir.
وَدُخُولُ الْفَاءِ فِي فَكاتِبُوهُمْ لِتَضْمِينِ الْمَوْصُولِ مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنِ ابْتَغَى الْكَتَابَ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ، تَأْكِيدًا لترتب الْخَيْر عَلَى تَحَقُّقِ مَضْمُونِ صِلَةِ الْمَوْصُولِ بِأَنْ يَكُونَ كَتَرَتُّبِ الشُّرُوطِ عَلَى الشَّرْطِ.
{ فَكاتِبُوهُمْ } kavlindeki fâ harfinin girişi, mevsul lafza şart manası tazmin ettirmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer sağ ellerinizin malik oldukları mükâtebe isterse onlarla hemen mükâtebe yapın.' Bu, şartların şarta bağlanması gibi, mevsulün sılasının muhtevasının gerçekleşmesine hayrın terettüp edişini tekit etmek içindir.
وَالْكِتَابُ: مَصْدَرُ كَاتَبَ إِذَا عَاقَدَ عَلَى تَحْصِيلِ الْحُرِّيَّةِ مِنَ الرِّقِّ عَلَى قَدْرٍ مُعَيَّنٍ مِنَ الْمَالِ يُدْفَعُ لِسَيِّدِ الْعَبْدِ مُنَجَّمًا، أَيْ مُوَزَّعًا عَلَى مَوَاقِيتَ مُعَيَّنَةٍ، كَانُوا فِي الْغَالِبِ يُوَقِّتُونَهَا بِمَطَالِعِ نُجُومِ الْمَنَازِلِ مِثْلَ الثُّرَيَّا فَلِذَلِكَ سَمَّوْا تَوْقِيتَ دَفْعِهَا نَجْمًا وَسَمَّوْا تَوْزِيعَهَا تَنْجِيمًا، ثُمَّ غَلَبَ ذَلِكَ فِي كُلِّ تَوْقِيتٍ فَيُقَالُ فِيهِ: تَنْجِيمٌ. وَكَذَلِكَ الدِّيَّاتُ وَالْحَمَالَاتُ كَانُوا يَجْعَلُونَهَا مُوَزَّعَةً عَلَى مَوَاقِيتَ فَيُسَمُّونَ ذَلِكَ تَنْجِيمًا وَكَانَ تَنْجِيمُ الدِّيَةِ فِي ثَلَاثِ سِنِينَ عَلَى السَّوَاءِ، قَالَ زُهَيْرٌ:
el-Kitâb (الْكِتَابُ): Kölelikten hürriyeti elde etmek üzere kölenin efendisine taksitle, yani belirli vadelere bölünmüş olarak ödenecek belirli bir miktar mal üzerinde akitleştiğinde kullanılan kâtebe (كَاتَبَ) fiilinin masdarıdır. Çoğunlukla bu vadeleri Süreyyâ gibi menzil yıldızlarının doğuşlarına bağlarlardı; bundan dolayı ödeme vaktine necm (نَجْم), taksitlere bölmeye de tencîm (تَنْجِيم) adını verdiler. Sonra bu kullanım her türlü vadelendirmede galip geldi ve bunun için tencîm denildi. Aynı şekilde diyetleri ve kefaletleri de vadelere bölünmüş kılarlar ve buna tencîm derlerdi; diyetin taksiti eşit olarak üç yıldaydı. Züheyr şöyle demiştir:
تُعَفَّى الْكُلُومُ بِالْمِئِينَ فَأَصْبَحَتْ ... يُنَجِّمُهَا مَنْ لَيْسَ فِيهَا بِمُجْرِمِ
Yaralar yüzlerce deveyle tazmin edilir de, bunda hiçbir suçu olmayan kimse onu taksit taksit öder hale gelir.
وَسَمَّوْا ذَلِكَ كِتَابَةً لِأَنَّ السَّيِّدَ وَعَبْدَهُ كَانَا يُسَجِّلَانِ عَقْدَ تَنْجِيمٍ عِوَضَ الْحُرِّيَّةِ بِصَكٍّ يَكْتُبُهُ كَاتِبٌ بَيْنَهُمَا، فَلَمَّا كَانَ فِي الْكُتُبِ حِفْظٌ لَحِقِّ كِلَيْهِمَا أُطْلِقَ عَلَى ذَلِكَ التَّسْجِيلِ كِتَابَةٌ لِأَنَّ مَا يَتَضَمَّنُهُ هُوَ عَقْدٌ مِنْ جَانِبَيْنِ، وَإِنْ كَانَ الْكَاتِبُ وَاحِدًا وَالْكُتُبُ وَاحِدًا. وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بن عَوْف: كَاتب أُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ كِتَابًا بِأَنْ يَحْفَظَنِي فِي صَاغِيَتِي بِمَكَّةَ وَأَحْفَظَهُ فِي صَاغِيَتِهِ بِالْمَدِينَةِ.
Buna kitâbet (كِتَابَة) adını verdiler; çünkü efendi ile kölesi, hürriyet bedelinin taksitlendirme akdini aralarında bir kâtibin yazdığı bir senetle kayda geçirirlerdi. Yazıda her ikisinin de hakkının korunması bulunduğundan, kâtip tek ve yazı tek olsa bile içerdiği şey iki taraflı bir akit olduğu için bu kayda kitâbet denilmiştir. Abdurrahman b. Avf'ın hadisinde şöyle geçer: 'Ümeyye b. Halef ile bir sözleşme yazıştım (kâtebtü); o Mekke'deki geride kalanlarımı koruyacak, ben de Medine'deki geride kalanlarını koruyacaktım.'
وَمَعْنَى إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً إِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّهُمْ لَا يَبْتَغُونَ بِذَلِكَ إِلَّا تَحْرِيرَ أَنْفُسِهِمْ وَلَا يَبْتَغُونَ بِذَلِكَ تَمَكُّنًا مِنَ الْإِبَاقِ، وَذَلِكَ الْخَيْرُ بِالْقُدْرَةِ عَلَى الِاكْتِسَابِ وَبِصِفَةِ الْأَمَانَةِ وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَتَحَقَّقَ دَوَامُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ إِنْ عَجَزَ عَنْ إِكْمَالِ مَا عَلَيْهِ رَجَعَ عَبْدًا كَمَا كَانَ.
{ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً } “kendilerinde bir hayır bilirseniz” kavlinin anlamı: Onların bununla yalnızca kendilerini azat etmeyi istediklerini ve bununla kaçıp kurtulma imkânı elde etmeyi amaçlamadıklarını zannederseniz demektir. Bu hayır, kazanma gücü ve güvenilirlik sıfatı iledir; bunun devamının kesinleşmesi gerekmez, çünkü köle üzerindeki borcu tamamlamaktan aciz kalırsa eskisi gibi köleliğe döner.
وَكَانَتِ الْكِتَابَةُ مَعْرُوفَةً مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ وَلَكِنَّهَا كَانَتْ عَلَى خِيَارِ السَّيِّدِ فَجَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَأْمُرُ السَّادَةَ بِذَلِكَ إِنْ رَغِبَهُ الْعَبْدُ أَوْ لِحَثِّهِ عَلَى ذَلِكَ عَلَى اخْتِلَاف بَين الْأَئِمَّة فِي مَحْمَلِ الْأَمْرِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكاتِبُوهُمْ. فَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَمَسْرُوقٍ وَعَمْرِو بْنِ
Mükâtebe Câhiliye devrinden beri bilinmekteydi; fakat efendinin tercihine bağlıydı. Bu ayet, köle bunu istediğinde efendilere bunu emretmek veya onu buna teşvik etmek üzere geldi; imamlar arasında Yüce Allah'ın { فَكاتِبُوهُمْ } “hemen mükâtebe yapın” kavlindeki emrin yorumu konusunda ihtilaf vardır. Ömer b. el-Hattâb, Mesrûk, Amr b.
دِينَارٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ وَعَطَاءٍ وَعِكْرِمَةَ وَالظَّاهِرِيَّةِ أَنَّ الْكِتَابَةَ وَاجِبَةٌ عَلَى السَّيِّدِ إِذَا عَلِمَ خَيْرًا فِي عَبْدِهِ وَقَدْ وَكَلَهُ اللَّهُ فِي ذَلِكَ إِلَى عِلْمِهِ وَدِينِهِ، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ وَهُوَ الرَّاجِحُ لِأَنَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَ مَقْصِدِ الشَّرِيعَةِ وَبَيْنَ حِفْظِ حَقِّ السَّادَةِ فِي أَمْوَالِهِمْ فَإِذَا عَرَضَ الْعَبْدُ اشْتِرَاءَ نَفْسِهِ مِنْ سَيِّدِهِ وَجَبَ عَلَيْهِ إِجَابَتُهُ. وَقَدْ هَمَّ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ يَضْرِبَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ بِالدُّرَّةِ لَمَّا سَأَلَهُ سِيرِينُ عَبْدُهُ أَنْ يُكَاتِبَهُ فَأَبَى أَنَسٌ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى حَمْلِ الْأَمْرِ عَلَى النَّدْبِ.
Dînâr, İbn Abbâs, Dahhâk, Atâ, İkrime ve Zâhirîlere göre, efendi kölesinde bir hayır gördüğünde mükâtebe yapmak efendiye vaciptir; Allah bu hususta onu kendi bilgisine ve dinine havale etmiştir. Taberî de bunu tercih etmiştir ve racih olan da budur; zira bu görüş, şeriatın maksadı ile efendilerin malları üzerindeki hakkının korunmasını bir araya getirmektedir. Köle efendisinden kendisini satın almayı teklif ettiğinde efendinin buna icabet etmesi vacip olur. Nitekim Ömer b. el-Hattâb, kölesi Sîrîn kendisiyle mükâtebe yapmak isteyip de Enes reddedince Enes b. Mâlik'e kamçıyla vurmaya yeltenmiştir. Cumhur ise emri nedbe (müstehaplığa) hamletme görüşüne gitmiştir.
وَقَدْ وَرَدَ فِي السُّنَّةِ حَدِيثُ كِتَابَةِ بَرِيرَةَ مَعَ سَادَتِهَا وَكَيْفَ أَدَّتْ عَنْهَا عَائِشَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ مَالَ الْكِتَابَةِ كُلَّهُ. وَذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنِ النَّقَّاشِ وَمَكِّيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ غُلَامًا لِحُوَيْطِبِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى أَوْ لِحَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ اسْمُهُ صُبَيْحٌ الْقِبْطِيُّ أَوْ صُبْحٌ سَأَلَ مَوْلَاهُ الْكِتَابَةَ فَأَبَى عَلَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ فَكَاتَبَهُ مَوْلَاهُ. وَفِي «الْكَشَّافِ» أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَاتَبَ عَبْدًا لَهُ يُكَنَّى أَبَا أُميَّة وَهُوَ أَوَّلُ عَبْدٍ كُوتِبَ فِي الْإِسْلَامِ.
Sünnette Berîre'nin efendileriyle olan mükâtebe hadisi ve müminlerin annesi Âişe'nin onun adına bütün mükâtebe bedelini nasıl ödediği rivayet edilmiştir. İbn Atıyye, Nakkâş ve Mekkî b. Ebî Tâlib'den bu ayetin nüzul sebebini şöyle aktarmıştır: Huveytıb b. Abdiluzzâ'nın veya Hâtıb b. Ebî Beltea'nın Subeyh el-Kıbtî yahut Subh adlı bir kölesi efendisinden mükâtebe istedi, efendisi reddetti; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi ve efendisi onunla mükâtebe yaptı. *el-Keşşâf*ta geçtiğine göre, Ömer b. el-Hattâb Ebû Ümeyye künyeli bir kölesiyle mükâtebe yapmıştır ki bu, İslâm'da mükâtebe yapılan ilk köledir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ مُوَجَّهٌ إِلَى سَادَةِ الْعَبِيدِ لِيَتَنَاسَقَ الْخِطَابَانِ وَهُوَ أَمْرٌ لِلسَّادَةِ بِإِعَانَةِ مُكَاتَبِيهِمْ بِالْمَالِ الَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ بِالتَّخْفِيفِ عَنْهُمْ مِنْ مِقْدَارِ الْمَالِ الَّذِي وَقَعَ التَّكَاتُبُ عَلَيْهِ. وَكَذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ:
Zahir olan şudur ki, iki hitabın birbiriyle uyumlu olması için { وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ } “onlara Allah'ın size verdiği maldan verin” kavlindeki hitap kölelerin efendilerine yöneliktir; bu, Allah'ın kendilerine lütfettiği mal ile efendilerin mükâtep kölelerine yardım etmelerine dair bir emirdir. Bu da üzerinde akitleşilen mal miktarından onlara indirim yapılmasıyla gerçekleşir. Mâlik de şöyle demiştir:
يُوضَعُ عَنِ الْمُكَاتَبِ مِنْ آخَرِ كِتَابَتِهِ مَا تَسْمَحُ بِهِ نَفْسُ السَّيِّدِ. وَحَدَّدَهُ بَعْضُ السَّلَفِ بِالرُّبْعِ وَبَعْضُهُمْ بِالثُّلُثِ وَبَعْضُهُمْ بِالْعُشْرِ.
Mükâtebin sözleşme bedelinin son taksitinden efendinin gönlünün razı olacağı miktar düşürülür. Selefin bir kısmı bunu dörtte bir, bir kısmı üçte bir, bir kısmı da onda bir olarak belirlemiştir.
وَهَذَا التَّخْفِيفُ أُطْلِقَ عَلَيْهِ لَفْظُ (الْإِيتَاءِ) وَلَيْسَ ثَمَّةَ إِيتَاءٌ وَلَكِنَّهُ لَمَّا كَانَ إِسْقَاطًا لِمَا وَجَبَ عَلَى الْمُكَاتَبِ كَانَ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْإِعْطَاءِ كَمَا سُمِّيَ إِكْمَالُ الْمُطْلِقَ قَبْلَ الْبِنَاءِ لِمُطَلَّقَتِهِ جَمِيعَ الصَّدَاقِ عَفْوًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي
Bu indirime "verme" (îtâ / إِيتَاء) lafzı verilmiştir; aslında ortada [elde nakit] bir verme yoktur, ancak mükâtebe borç olan şeyin düşürülmesi olduğundan bu verme mesabesinde olmuştur. Tıpkı zifaftan önce boşayan erkeğin, boşadığı kadına mehrin tamamını bağışlamasının Yüce Allah'ın { أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي }
بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ [الْبَقَرَة: ٢٣٧] فِي قَوْلِ جَمَاعَةٍ فِي مَحْمَلِ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ مِنْهُمْ الشَّافِعِيُّ.
{ بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “yahut nikâh bağı elinde bulunanın bağışlaması...” [Bakara: 237] kavlinde, içlerinde Şâfiî'nin de bulunduğu bir cemaatin { الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } ifadesini yorumlayışına göre 'af' (vazgeçme/bağışlama) olarak adlandırılması gibidir.
وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَآتُوهُمْ لِلْمُسْلِمِينَ. أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِإِعَانَةِ الْمُكَاتَبِينَ.
Bazı müfessirler ise şöyle demiştir: { وَآتُوهُمْ } “onlara verin” kavlindeki hitap Müslümanlaradır; Allah onlara mükâteplere yardım etmelerini emretmiştir.
وَالْأَمْرُ مَحْمُولٌ عَلَى النَّدْبِ عِنْدَ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ وَحَمَلَهُ الشَّافِعِيُّ عَلَى الْوُجُوبِ. وَقَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ حَمَّادٍ الْقَاضِي: وَجَعَلَ الشَّافِعِيُّ الْكِتَابَةَ غَيْرَ وَاجِبَةٍ وَجَعَلَ الْأَمْرَ بِالْإِعْطَاءِ لِلْوُجُوبِ فَجَعَلَ الْأَصْلَ غَيْرَ وَاجِبٍ وَالْفَرْعَ وَاجِبًا وَهَذَا لَا نَظِيرَ لَهُ اهـ. وَفِيهِ نَظَرٌ.
Emir, âlimlerin çoğuna göre nedbe (müstehaplığa) hamledilmiştir; Şâfiî ise onu vücuba (farz/vacip oluşa) hamletmiştir. Kadı İsmâil b. Hammâd şöyle demiştir: 'Şâfiî mükâtebe yapmayı vacip kılmazken vermeyi emreden lafzı vücuba hamletti; böylece aslı vacip kılmayıp fer'i vacip kıldı, bunun ise bir benzeri yoktur.' [Sözü bitti]. Ancak bu eleştiride tutarsızlık vardır.
وَإِضَافَةُ الْمَالِ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ مُيَسِّرُ أَسْبَابِ تَحْصِيلِهِ. وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْإِعْطَاءَ مِنْ ذَلِكَ الْمَالِ شُكْرٌ وَالْإِمْسَاكَ جَحْدٌ لِلنِّعْمَةِ قَدْ يَتَعَرَّضُ بِهِ الْمُمْسِكُ لِتَسَلُّبِ النِّعْمَةِ عَنْهُ.
Malın Allah'a izafe edilmesi, onu elde etme sebeplerini kolaylaştıranın O olmasındandır. Bunda, o maldan vermenin şükür, esirgemenin ise nimete nankörlük olduğuna ve cimrilik edenin nimetin kendisinden çekip alınması tehlikesiyle karşı karşıya kalabileceğine bir ima vardır.
وَالْمَوْصُولُ فِي قَوْلِهِ الَّذِي آتاكُمْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا لِ مالِ اللَّهِ وَيَكُونُ الْعَائِدُ مَحْذُوفًا تَقْدِيرُهُ: آتَاكُمُوهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا لِاسْمِ الْجَلَالَةِ فَيَكُونُ امْتِنَانًا وَحَثًّا عَلَى الِامْتِثَالِ بِتَذْكِيرِ أَنَّهُ وَلِيُّ النِّعْمَةِ وَيَكُونَ مَفْعُولُ آتاكُمْ مَحْذُوفًا للْعُمُوم، أَي ءاتاكم عَلَى الِامْتِثَالِ بِتَذْكِيرِ أَنَّهُ وَلِيُّ النِّعْمَةِ. وَيَكُونُ مَفْعُولُ آتاكُمْ مَحْذُوفًا للْعُمُوم، أَي ءاتاكم نِعَمًا كَثِيرَةً كَقَوْلِهِ: وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ [إِبْرَاهِيم: ٣٤] .
{ الَّذِي آتاكُمْ } kavlindeki ismi mevsulün { مالِ اللَّهِ } tamlamasının sıfatı olması caizdir; bu durumda zamir mahzuf olup takdiri “size verdiği maldan” (آتَاكُمُوهُ) şeklindedir. Lafza-i Celâl'in sıfatı olması da caizdir; bu takdirde nimet verenin O olduğunu hatırlatarak minnet duyurma ve emre uymaya teşvik olur ve umum ifade etmesi için { آتاكُمْ } fiilinin mef'ûlü (tümleci) mahzuftur; yani Yüce Allah'ın { وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ } “O, Kendisinden istediğiniz her şeyden size verdi” [İbrâhîm: 34] kavlinde olduğu gibi 'size pek çok nimet veren Allah' demektir.
وَأَحْكَامُ الْكِتَابَةِ وَعَجْزُ الْمُكَاتَبِ عَنْ أَدَاءِ نُجُومِهِ وَرُجُوعِهِ مَمْلُوكًا وَمَوْتُ الْمَكَاتِبِ وَمِيرَاثُ الْكِتَابَةِ وَأَدَاءُ أَبْنَاءِ الْمُكَاتِبِ نُجُومَ كِتَابَتِهِ مَبْسُوطَةٌ فِي كُتُبِ الْفُرُوعِ.
Mükâtebe hükümleri, mükâtebin taksitlerini ödemekten aciz kalması ve yeniden köleliğe dönmesi, mükâtebin ölümü, mükâtebenin mirası ve mükâtebin çocuklarının onun mükâtebe taksitlerini ödemesi gibi hususlar füru-ı fıkıh kitaplarında ayrıntılı olarak açıklanmıştır.
وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ.
{ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
انْتِقَالٌ إِلَى تشريع من شؤون الْمُعَامَلَاتِ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ الَّتِي لَهَا أَثَرٌ فِي الْأَنْسَاب وَمن شؤون حُقُوقِ الْمَوَالِي وَالْعَبِيدِ، وَهَذَا الِانْتِقَالُ لِمُنَاسَبَةِ مَا سَبَقَ مِنْ حُكْمِ الِاكْتِسَابِ الْمُنْجَرِّ مِنَ الْعَبِيدِ لِمَوَالِيهِمْ وَهُوَ الْكِتَابَةُ فَانْتَقَلَ إِلَى حُكْمِ الْبِغَاءِ.
Erkekler ve kadınlar arasındaki nesep üzerinde tesiri olan muameleler ile efendiler ve kölelerin haklarına dair meselelerden bir hükme geçiştir; bu geçiş, kölelerin efendilerine sağladığı kazanç hükmüne -ki o mükâtebedir- münasebeti dolayısıyladır; böylece fuhuş (fahişelik yaptırma) hükmüne intikal etmiştir.
وَالْبِغَاءُ مَصْدَرُ: بَاغَتِ الْجَارِيَةُ، إِذَا تَعَاطَتِ الزِّنَى بِالْأَجْرِ حِرْفَةً لَهَا، فَالْبِغَاءُ الزِّنَى بِأُجْرَةٍ. وَاشْتِقَاقُ صِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ وَالتَّكْرِيرِ وَلِذَلِكَ لَا يُقَالُ إِلَّا: بَاغَتِ الْأَمَةُ.
el-Bığâ' (الْبِغَاءُ), cariye ücret karşılığı zinayı meslek edindiğinde söylenen bâğati'l-câriyetü (بَاغَتِ الْجَارِيَةُ) fiilinin masdarıdır; dolayısıyla bığâ', ücret karşılığı zina yapmaktır. Bu kelimede mufâale vezninin türetilmesi mübalağa ve tekrarlama içindir; bundan dolayı sadece bâğati'l-emetü (بَاغَتِ الْأَمَةُ) denir.
وَلَا يُقَالُ: بَغَتْ. وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْبَغْيِ بِمَعْنَى الطَّلَبِ كَمَا قَالَ عِيَاضٌ فِي «الْمَشَارِقِ» لِأَنَّ سَيِّدَ الْأَمَةِ بَغَى بِهَا كَسْبًا. وَتُسَمَّى الْمَرْأَةُ المحترفة بِهِ بَغِيًّا بِوَزْنِ فَعُولٍ بِمَعْنَى فَاعِلٍ وَلِذَلِكَ لَا تَقْتَرِنُ بِهِ هَاءُ التَّأْنِيثِ. فَأَصْلُ بَغِيٍّ بَغُويٍ فَاجْتَمَعَتِ الْوَاوُ وَالْيَاءُ وَسُبِقَتْ إِحْدَاهُمَا بِالسُّكُونِ فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً وَأُدْغِمَتِ الْيَاءُ فِي الْيَاءِ.
Beğat (بَغَتْ) denmez. İyâz'ın *el-Meşârik*ta belirttiği gibi bu kelime talep etmek manasındaki el-bağy (الْبَغْي) kökünden türemiştir; çünkü cariyenin efendisi onun vasıtasıyla kazanç talep etmiştir. Bunu meslek edinen kadına ise fâil (فَاعِل) anlamında fa'ûl (فَعُول) vezninde bağıyy (بَغِيّ) denir; bundan dolayı kelimeye müenneslik tâ'sı bitişmez. Bağıyy kelimesinin aslı bağûydur (بَغُوي); vâv ve yâ harfleri bir araya gelip biri diğerinden önce sâkin olunca vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüş ve yâ harfi yâ'ya idğam edilmiştir.
وَقَدْ كَانَ هَذَا الْبِغَاءُ مَشْرُوعًا فِي الشَّرَائِعِ السَّالِفَةِ فَقَدْ جَاءَ فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ فِي الْإِصْحَاحِ ٣٨: «فَخَلَعَتْ عَنْهَا ثِيَابَ تَرَمُّلِهَا وَتَغَطَّتْ بِبُرْقُعٍ وَتَلَفَّفَتْ وَجَلَسَتْ فِي مَدْخَلِ (عَيْنَائِمَ) الَّتِي عَلَى الطَّرِيقِ» ثُمَّ قَالَ فَنَظَرَهَا يَهُوذَا وَحَسِبَهَا زَانِيَةً لِأَنَّهَا كَانَتْ قَدْ غَطَّتْ وَجْهَهَا فَمَالَ إِلَيْهَا عَلَى الطَّرِيقِ وَقَالَ: هَاتِي أَدْخُلُ عَلَيْكَ. فَقَالَتْ: مَاذَا تُعْطِينِي؟ فَقَالَ: أرسل لَك جدي مِعْزًى مِنَ الْغَنَمِ.. ثُمَّ قَالَ وَدَخَلَ عَلَيْهَا فَحَبِلَتْ مِنْهُ» .
Bu fuhuş geçmiş şeriatlarda meşru kılınmıştı; nitekim Tekvin Kitabı'nın 38. babında şöyle geçmektedir: «Dul kalma giysilerini üzerinden çıkardı, peçeyle örtündü, sarındı ve yol üzerindeki (Eynayim) girişine oturdu.» Sonra şöyle denilir: «Yahuda onu gördü ve peçeyle yüzünü örttüğü için onu fahişe sandı; yoldan ona doğru saptı ve: 'Gel senin yanına gireyim' dedi. Kadın: 'Bana ne vereceksin?' dedi. O: 'Sana davardan bir keçi oğlağı göndereyim' dedi... Sonra kadının yanına girdi ve kadın ondan hamile kaldı.»
وَقَدْ كَانَتْ فِي الْمَدِينَةِ إِمَاءٌ بَغَايَا مِنْهُنَّ سِتُّ إِمَاءٍ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ بن سَلُولٍ وَهُنَّ:
Medine'de fahişelik yapan cariyeler vardı; bunlardan altı cariye Abdullah b. Übey b. Selûl'e aitti, onlar şunlardı:
مُعَاذَةُ وَمُسَيْكَةُ وَأُمَيْمَةُ وَعَمْرَةُ وَأَرْوَى وَقَتِيلَةُ، وَكَانَ يُكْرِهُهُنَّ عَلَى الْبِغَاءِ بَعْدَ الْإِسْلَامِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: رَوَى مَالِكٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَسْرَى قُرَيْشٍ فِي يَوْمِ بَدْرٍ قَدْ جُعِلَ عِنْدَ
Muâze, Müseyke, Ümeyme, Amre, Ervâ ve Katîle; İslâm'dan sonra onları fuhşa zorlardı. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Mâlik Zührî'den rivayet etti ki: Bedir günü Kureyş esirlerinden bir adam
عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَكَانَ هَذَا الْأَسِيرُ يُرِيدُ مُعَاذَةَ عَلَى نَفْسِهَا وَكَانَتْ تَمْتَنِعُ مِنْهُ لِأَنَّهَا أَسْلَمَتْ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ يَضْرِبُهَا عَلَى امْتِنَاعِهَا مِنْهُ رَجَاءَ أَنْ تَحْمِلَ مِنْهُ (أَيْ مِنَ الْأَسِيرِ الْقُرَشِيِّ) فَيَطْلُبُ فِدَاءَ وَلَدِهِ، أَيْ فِدَاءَ رِقِّهِ مِنِ ابْنِ أُبَيٍّ. وَلَعَلَّ هَذَا الْأَسير كَانَ مؤسرا لَهُ مَالٌ بِمَكَّةَ وَكَانَ الزَّانِي بِالْأَمَةِ يَفْتَدِي وَلَدَهُ بِمِائَةٍ مِنَ الْإِبِلِ يَدْفَعُهَا
Abdullah b. Übey'in yanına verilmişti. Bu esir Muâze ile birlikte olmak istiyordu; Muâze ise Müslüman olduğu için ona direniyordu. Abdullah b. Übey, ondan (yani Kureyşli esirden) hamile kalır da esir çocuğunun fidyesini, yani İbn Übey'den kölelik fidyesini talep eder umuduyla Muâze'yi direnmesi sebebiyle dövüyordu. Muhtemelen bu esir Mekke'de malı bulunan zengin bir kimseydi; zira cariye ile zina eden kimse çocuğunun fidyesini cariyenin efendisine yüz deve ödeyerek
لِسَيِّدِ الْأَمَةِ، وَأَنَّهَا شكته إِلَى النَّبِي ﷺ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
verirdi; Muâze durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etti ve bu ayet indi.
وَقَالُوا إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ كَانَ قَدْ أَعَدَّ مُعَاذَةَ لِإِكْرَامِ ضُيُوفِهِ فَإِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ ضَيْفٌ أَرْسَلَهَا إِلَيْهِ لِيُوَاقِعَهَا إِرَادَةَ الْكَرَامَةِ لَهُ. فَأَقْبَلَتْ مُعَاذَةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَشَكَتْ ذَلِكَ إِلَيْهِ فَذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ ذَلِك للنبيء ﷺ فَأَمَرَ النَّبِيءُ أَبَا بَكْرٍ بِقَبْضِهَا فَصَاحَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ: مَنْ يَعْذُرُنَا مِنْ مُحَمَّدٍ يَغْلِبُنَا عَلَى مَمَالِيكِنَا. فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، أَيْ وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَتَظَاهَرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بِالْإِسْلَامِ. وَجَمِيعُ هَذِهِ الْآثَارِ مُتَظَافِرَةٌ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ كَانَ بِهَا تَحْرِيمُ الْبِغَاءِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ الْمَالِكَاتِ أَمْرَ أَنْفُسِهِنَّ.
Anlattıklarına göre Abdullah b. Übey, Muâze'yi misafirlerini ağırlamak için hazırlamıştı; yanına bir misafir geldiğinde ona ikram etmek kastıyla onunla birlikte olsun diye Muâze'yi ona gönderirdi. Bunun üzerine Muâze Ebû Bekir'e gelip durumu ona şikâyet etti. Ebû Bekir bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktardı; Peygamber de Ebû Bekir'e onu teslim almasını emretti. Abdullah b. Übey: 'Kölelerimize el koyan Muhammed'e karşı bizi kim mazur görür!' diye bağırdı. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi; yani bu olay Abdullah b. Übey Müslüman görünmeden önce gerçekleşmişti. Bütün bu rivayetler, bu ayet ile kendi iradelerine sahip olan hür Müslüman erkek ve kadınlara fahişeliğin haram kılındığı hususunda birbiriyle örtüşmektedir.
وَكَانَ بِمَكَّةَ تِسْعُ بَغَايَا شَهِيرَاتٍ يَجْعَلْنَ عَلَى بُيُوتِهِنَّ رَايَاتٍ مِثْلَ رَايَاتِ الْبَيْطَارِ لِيَعْرِفَهُنَّ الرِّجَالُ، وَهُنَّ كَمَا ذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ: أُمُّ مَهْزُولٍ جَارِيَةُ السَّائِبِ الْمَخْزُومِيِّ، وَأُمُّ غَلِيظٍ جَارِيَةُ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ، وَحَيَّةُ الْقِبْطِيَّةُ جَارِيَةُ الْعَاصِي بْنِ وَائِلٍ، وَمُزْنَةُ جَارِيَةُ مَالِكِ بْنِ عُمَيْلَةَ بْنِ السَّبَّاقِ، وَجُلَالَةُ جَارِيَةُ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرَةَ، وَأُمُّ سُوِيدٍ جَارِيَةُ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ الْمَخْزُومِيِّ، وَشَرِيفَةُ جَارِيَةُ رَبِيعَةَ بْنِ أَسْوَدَ. وَقَرِينَةُ أَوْ قَرِيبَةُ جَارِيَةُ هِشَامِ بْنِ رَبِيعَةَ، وَقَرِينَةُ جَارِيَةُ هِلَالِ بْنِ أَنَسٍ. وَكَانَتْ بُيُوتُهُنَّ تُسَمَّى فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْمَوَاخِيرَ.
Mekke'de, erkekler tarafından tanınmaları için evlerinin üzerine baytarların bayraklarına benzer bayraklar diken meşhur dokuz fahişe vardı. Vâhidî'nin zikrettiğine göre bunlar şunlardı: es-Sâib el-Mahzûmî'nin cariyesi Ümmü Mehzûl, Safvân b. Ümeyye'nin cariyesi Ümmü Galîz, el-Âs b. Vâil'in cariyesi Kıptî Hayye, Mâlik b. Umeyle b. es-Sabbâk'ın cariyesi Müzne, Süheyl b. Amre'nin cariyesi Cülâle, Amr b. Osmân el-Mahzûmî'nin cariyesi Ümmü Süveyd, Rebîa b. Esved'in cariyesi Şerîfe, Hişâm b. Rebîa'nın cariyesi Karîne yahut Karîbe ve Hilâl b. Enes'in cariyesi Karîne. Câhiliye döneminde bunların evlerine mevâhir (kerhane) denirdi.
قُلْتُ: وَتَقَدَّمَ أَنَّ مِنَ الْبَغَايَا عِنَاقٌ وَلَعَلَّهَا هِيَ أُمُّ مَهْزُولٍ كَمَا يَقْتَضِيهِ كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً [النُّور: ٣] . وَلَمْ أَقِفْ عَلَى أَنَّ وَاحِدَةً مِنْ هَؤُلَاءِ اللَّاتِي كُنَّ بِمَكَّةَ أسلمت وَأما اللائي كُنَّ بِالْمَدِينَةِ فَقَدْ أَسْلَمَتْ مِنْهُنَّ مُعَاذَةُ وَمُسَيْكَةُ وَأُمَيْمَةُ، وَلَمْ أَقِفْ عَلَى أَسْمَاءِ الثَّلَاثِ الْأُخَرِ فِي الصَّحَابَةِ فَلَعَلَّهُنَّ هَلَكْنَ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمْنَ.
Derim ki: Fahişelerden birinin İnak olduğu daha önce geçmişti; Kurtubî'nin Yüce Allah'ın {الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً} “Zina eden erkek ancak zina eden veya müşrik bir kadınla evlenir” [en-Nûr: 3] ayetinin tefsirindeki ifadesinin gerektirdiği üzere belki de o, Ümmü Mehzûl'ün ta kendisidir. Mekke'de bulunan bu fahişelerden herhangi birinin Müslüman olduğuna rastlamadım. Medine'de olanlara gelince, onlardan Muâze, Müseyke ve Ümeyme Müslüman olmuştu; diğer üçünün isimlerine sahabe [kayıtlarında] rastlamadım, muhtemelen onlar Müslüman olmadan önce helak olup gittiler.
وَالْبِغَاءُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ مَعْدُودًا مِنْ أَصْنَافِ النِّكَاحِ. فَفِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ أَنَّ النِّكَاحَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَنْحَاءٍ:
Câhiliye döneminde fuhuş nikâh çeşitlerinden sayılırdı. Nitekim Sahih'te yer alan Âişe hadisinde Câhiliye dönemindeki nikâhın dört türlü olduğu belirtilmektedir:
فَنِكَاحٌ مِنْهَا نِكَاحُ النَّاسِ الْيَوْمَ يَخْطُبُ الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ وَلِيَّتَهُ أَوِ ابْنَتَهُ فَيُصْدِقُهَا ثُمَّ يَنْكِحُهَا.
Birincisi, günümüz insanlarının nikâhı gibidir: Kişi bir kimseden velayeti altındaki kadını veya kızını ister, mehrini verir ve sonra onunla nikâhlanır.
وَنِكَاحٌ آخَرُ كَانَ الرَّجُلُ يَقُولُ لِامْرَأَتِهِ إِذَا طَهُرَتْ مِنْ طَمَثِهَا أَرْسِلِي إِلَى فُلَانٍ فَاسْتَبْضِعِي مِنْهُ وَيَعْتَزِلُهَا زَوْجُهَا وَلَا يَمَسُّهَا حَتَّى يَتَبَيَّنَ حَمْلُهَا مِنْ ذَلِكَ الرَّجُلِ الَّذِي تَسْتَبْضِعُ مِنْهُ فَإِذَا تَبَيَّنَ حَمْلُهَا أَصَابَهَا زَوْجُهَا إِذَا أَحَبَّ. وَإِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ رَغْبَةً فِي نَجَابَةِ الْوَلَدِ فَكَانَ هَذَا النِّكَاحُ يُسَمَّى نِكَاحَ الِاسْتِبْضَاعِ.
Diğer bir nikâh: Kişi, eşi hayızdan temizlendiğinde ona 'Falancaya git ve ondan döl iste (cinsel ilişkide bulun)' der; o döl istediği adamdan hamile kaldığı anlaşılıncaya kadar kocası kadından uzak durur ve ona dokunmazdı. Hamileliği ortaya çıkınca kocası dilerse onunla birlikte olurdu. Bunu da sadece çocuğun asil ve üstün nitelikli olması arzusuyla yapardı. Bu nikâha 'İstıbdâ nikâhı' denirdi.
وَنِكَاحٌ آخَرُ يَجْتَمِعُ الرَّهْطُ مَا دُونَ الْعَشَرَةِ فَيَدْخُلُونَ عَلَى الْمَرْأَةِ كُلُّهُمْ يُصِيبُهَا فَإِذَا حَمَلَتْ وَوَضَعَتْ وَمَرَّ عَلَيْهَا اللَّيَالِي بَعْدَ أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا أَرْسَلَتْ إِلَيْهِمْ فَلَمْ يَسْتَطِعْ رَجُلٌ مِنْهُمْ أَنْ يَمْتَنِعَ حَتَّى يَجْتَمِعُوا عِنْدَهَا تَقُولُ لَهُمْ: قَدْ عَرَفْتُمُ الَّذِي كَانَ مَنْ أَمْرِكُمْ وَقَدْ وَلَدْتُ فَهُوَ ابْنُكَ يَا فُلَانُ. تُسَمِّي مَنْ أَحَبَّتْ بِاسْمِهِ فَيَلْحَقُ بِهِ وَلَدُهَا.
Diğer bir nikâh: Sayıları ondan az bir grup erkek toplanır, kadının yanına girer ve hepsi onunla birlikte olurdu. Kadın hamile kalıp doğum yaptığında ve doğumun üzerinden birkaç gece geçince onlara haber gönderirdi; hiçbir erkek geri duramaz, nihayet kadının yanında toplanırlardı. Kadın onlara: 'Yaptığınız şeyi biliyorsunuz, işte doğurdum; o senin oğlundur ey falan!' der, dilediği erkeğin ismini verirdi ve çocuk o adama bağlanırdı.
وَنِكَاحٌ رَابِعٌ يَجْتَمِعُ النَّاسُ فَيَدْخُلُونَ عَلَى الْمَرْأَةِ لَا تَمْتَنِعُ مِمَّنْ جَاءَهَا، وَهُنَّ الْبَغَايَا كُنَّ يَنْصِبْنَ عَلَى أَبْوَابِهِنَّ الرَّايَاتِ تَكُونُ عَلَمًا، فَمَنْ أَرَادَهُنَّ دَخَلَ عَلَيْهِنَّ فَإِذَا حَمَلَتْ إِحْدَاهُنَّ وَوَضَعَتْ جَمَعُوا لَهَا وَدَعَوْا لَهُمُ الْقَافَةَ ثُمَّ أَلْحَقُوا وَلَدَهَا بِالَّذِي يَرَوْنَ فَالْتَاطَ بِهِ وَدُعِيَ ابْنَهُ، فَلَمَّا بُعِثَ مُحَمَّدٌ بِالْحَقِّ هَدَمَ نِكَاحَ الْجَاهِلِيَّةِ كُلَّهُ إِلَّا نِكَاحَ النَّاسِ الْيَوْمَ اهـ.
Dördüncü bir nikâh: Birçok insan toplanıp kadının yanına girerdi, kadın da kendisine gelen kimseye engel olmazdı. Bunlar kapılarına işaret olsun diye bayraklar diken fahişelerdi; onları isteyen yanlarına girerdi. Onlardan biri hamile kalıp doğurduğunda adamlar onun için toplanır ve kâfeleri (iz sürücü ve nesep uzmanlarını) çağırırlardı. Sonra onlar çocuğu uygun gördükleri adama bağlarlardı; çocuk o adama nispet edilir ve onun oğlu diye çağrılırdı. Muhammed hak [din] ile gönderilince, insanların bugünkü nikâhı hariç Câhiliye nikâhlarının tamamını ortadan kaldırdı. [Hadis bitti].
فَكَانَ الْبِغَاءُ فِي الْحَرَائِرِ بِاخْتِيَارِهِنَّ إِيَّاهُ لِلِارْتِزَاقِ. وَكَانَتْ عِنَاقُ صَاحِبَةُ مَرْثَدِ بْنِ أَبِي مَرْثَدٍ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً [النُّور: ٣] .
Hür kadınlardaki fuhuş, rızık kazanmak amacıyla kendi tercihleriyle olurdu. Mersed b. Ebî Mersed'in arkadaşı olan ve Yüce Allah'ın {الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً} “Zina eden erkek ancak zina eden veya müşrik bir kadınla evlenir” [en-Nûr: 3] ayeti anlatılırken daha önce zikri geçen İnak da böyleydi.
وَكَانَ فِي الْإِمَاءِ مَنْ يُلْزِمُهُنَّ سَادَتُهُنَّ عَلَيْهِ لِاكْتِسَابِ أُجُورِ بِغَائِهِنَّ فَكَمَا كَانُوا يَتَّخِذُونَ الْإِمَاءَ لِلْخِدْمَةِ وَلِلتَّسَرِّي كَانُوا يَتَّخِذُونَ بَعْضَهُنَّ لِلِاكْتِسَابِ وَكَانُوا يُسَمَّوْنَ أَجْرَهُنَّ مَهْرًا كَمَا
Cariyeler arasında ise efendilerinin fuhuş gelirlerini elde etmek için kendilerini zorladığı kimseler vardı. Nitekim cariyeleri hizmet ve cariye olarak birlikte olma (teserrî) amacıyla edindikleri gibi, bazılarını da kazanç sağlamak amacıyla edinirlerdi ve onların [fuhuş] ücretini 'mehir' olarak adlandırırlardı; nitekim
جَاءَ فِي حَدِيثِ أَبِي مَسْعُودٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ نَهَى عَنْ مَهْرِ الْبَغِيِّ
Ebû Mes'ûd'un rivayet ettiği hadiste geçtiği üzere Resûlullah fahişenin mehrini (fuhuş ücretini) yasaklamıştır.
وَلِأَجْلِ هَذَا اقْتَصَرَتِ الْآيَةُ عَلَى ذِكْرِ الْفَتَيَاتِ جَمْعِ فَتَاةٍ بِمَعْنَى الْأَمَةِ، كَمَا قَالُوا لِلْعَبْدِ: غُلَامٌ.
İşte bu sebeple ayet, erkek köle için 'gulâm' denildiği gibi cariye anlamına gelen 'fetât' kelimesinin çoğulu olan 'feteyât' (cariyeler) ifadesini zikretmekle yetinmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ مُعْضَلٌ وَأَنَّ الْمُفَسِّرِينَ مَا وَفَّوْهَا حَقَّ الْبَيَانِ وَمَا أَتَوْا إِلَّا إِطْنَابًا فِي تَكْرِيرِ مُخْتَلِفِ الرِّوَايَاتِ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا وَأَسْمَاءِ مَنْ وَرَدَتْ أَسْمَاؤُهُمْ فِي قَضِيَّتِهَا دُونَ إِفْصَاحٍ عَمَّا يَسْتَخْلِصُهُ النَّاظِرُ مِنْ مَعَانِيهَا وَأَحْكَامِهَا.
Bilesin ki bu ayetin tefsiri çetindir ve müfessirler onu layıkıyla açıklamamışlardır; bakan kimsenin onun manalarından ve hükümlerinden çıkaracağı neticeleri açıkça ortaya koymaksızın, sadece nüzul sebebi hakkındaki farklı rivayetleri ve olayda isimleri geçenleri tekrarlamayı uzatıp durmuşlardır.
وَلَا رَيْبَ أَنَّ الْخِطَابَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُسلمين، فَإِن كَانَتْ قِصَّةُ أَمَةِ ابْنِ أُبَيٍّ حَدَثَتْ بَعْدَ أَنْ أَظْهَرَ سَيِّدُهَا الْإِسْلَامَ كَانَ هُوَ سَبَبَ النُّزُولِ فَشَمِلَهُ الْعُمُومُ لَا مَحَالَةَ، وَإِنْ كَانَتْ حَدَثَتْ قَبْلَ أَنْ يَظْهَرَ الْإِسْلَامُ فَهُوَ سَبَبٌ وَلَا يَشْمَلَهُ الْحُكْمُ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ وَإِنَّمَا كَانَ تَذَمُّرُ أَمَتِهِ مِنْهُ دَاعِيًا لِنَهْيِ الْمُسْلِمِينَ عَنْ إِكْرَاهِ فَتَيَاتِهِمْ عَلَى الْبِغَاءِ. وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْفَتَيَاتُ مُسْلِمَاتٌ لِأَنَّ الْمُشْرِكَاتِ لَا يُخَاطَبْنَ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ.
Şüphe yok ki Yüce Allah'ın {وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ} hitabı Müslümanlara yöneliktir. Şayet İbn Übey'in cariyesi olayı efendisinin Müslüman göründüğü zamandan sonra meydana gelmişse iniş sebebi bizzat o olur ve umumi hüküm kaçınılmaz olarak onu da kapsar. Eğer Müslüman görünmesinden önce meydana gelmişse o bir sebeptir ancak [doğrudan] hüküm onu kapsamaz; çünkü o gün Müslümanlardan değildi, cariyesinin ondan şikâyetçi olması ise Müslümanların cariyelerini fuhşa zorlamaktan nehyedilmesine bir vesile olmuştur. Her iki durumda da cariyeler Müslümandır; çünkü müşrik kadınlar şeriatın fer'î hükümleriyle muhatap tutulmazlar.
وَقَدْ كَانَ إِظْهَارُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ الْإِسْلَامَ فِي أَثْنَاءِ السَّنَةِ الثَّانِيَةِ مِنِ الْهِجْرَةِ فَإِنَّهُ تَرَدَّدَ زَمَنًا فِي الْإِسْلَامِ وَلَمَّا رَأَى قَوْمَهُ دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ دَخَلَ فِيهِ كَارِهًا مُصِرًّا عَلَى النِّفَاقِ.
Abdullah b. Übey'in Müslüman görünmesi hicretin ikinci yılı esnasında olmuştu; zira o bir müddet İslâm hususunda tereddüt etmiş, kavminin İslâm'a girdiğini görünce de istemeyerek ve nifakında ısrar ederek İslâm'a girmişti.
وَيَظْهَرُ أَنَّ قِصَّةَ أَمَتِهِ حَدَثَتْ فِي مُدَّةِ صَرَاحَةِ كُفْرِهِ لِمَا عَلِمْتَ مِمَّا رُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ مِنْ قَوْلِ ابْنِ أُبَيٍّ حِينَ نَزَلَتْ: مَنْ يَعْذُرُنَا مِنْ مُحَمَّدٍ يَغْلِبُنَا عَلَى مَمَالِيكِنَا، وَنُزُولُ سُورَةِ النُّورِ كَانَ فِي حُدُودِ السَّنَةِ الثَّانِيَةِ كَمَا عَلِمْتَ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ عَلَيْهَا فَلَا شَكَّ أَنَّ الْبِغَاءَ الَّذِي هُوَ مِنْ عَمَلِ الْجَاهِلِيَّةِ اسْتَمَرَّ زَمَنًا بَعْدَ الْهِجْرَةِ بِنَحْوِ سَنَةٍ.
Cariyesi olayının, küfrünü açıkça sürdürdüğü dönemde meydana geldiği anlaşılmaktadır; zira Zührî'den rivayet edilen, ayet indiğinde İbn Übey'in söylediği: 'Kölelerimize el koyan Muhammed'e karşı bizi kim mazur görür!' sözünden bunu anladın. Nûr Sûresi'nin inişi de sûrenin başındaki açıklamalarda bildiğin gibi hicretin ikinci yılı civarındaydı. Dolayısıyla bir Câhiliye uygulaması olan fuhşun, hicretten sonra yaklaşık bir yıl kadar devam ettiğinde şüphe yoktur.
وَلَا شَكَّ أَنَّ الْبِغَاءَ يَمُتُّ إِلَى الزِّنَى بِشَبَهٍ لِمَا فِيهِ مِنْ تَعْرِيضِ الْأَنْسَابِ لِلِاخْتِلَاطِ وَإِنْ كَانَ لَا يَبْلُغُ مَبْلَغَ الزِّنَى فِي خَرْمِ كُلِّيَّةِ حِفْظِ النَّسَبِ مِنْ حَيْثُ كَانَ الزِّنَى سِرًّا لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ إِلَّا مَنِ اقْتَرَفَهُ وَكَانَ الْبِغَاءُ عَلَنًا، وَكَانُوا يَرْجِعُونَ فِي إِلْحَاق الْأَبْنَاء الَّذين تَلِدُهُمُ الْبَغَايَا بِآبَائِهِمْ إِلَى إِقْرَارِ الْبَغِيِّ بِأَنَّ الْحَمْلَ مِمَّنْ تُعَيِّنُهُ. وَاصْطَلَحُوا عَلَى الْأَخْذِ بِذَلِكَ فِي النَّسَبِ فَكَانَ شَبِيهًا بِالِاسْتِلْحَاقِ عَلَى أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ مِنَ الْبَغَايَا مَنْ لَا ضَبْطَ لَهَا فِي هَذَا الشَّأْنِ فَيُفْضِي الْأَمْرُ إِلَى عَدَمِ الْتِحَاقِ الْوَلَدِ بِأَحَدٍ.
Şüphe yok ki fuhuş, nesepleri karışma tehlikesine maruz bırakması bakımından zina ile benzerlik taşımaktadır; her ne kadar zinanın sadece işleyenin bildiği gizli bir eylem olmasına karşılık fahişeliğin aleni olması hasebiyle neslin korunması küllî ilkesini zedelemede zina derecesine varmasa da. Onlar fahişelerin doğurduğu çocukları babalarına nispet etmede, fahişenin gebeliğin belirlediği kimseden olduğuna dair ikrarını esas alırlardı. Nesepte bunu uygulamada uzlaşmışlardı; bu sebeple bu durum istilhâka (nesep ikrarıyla bağlamaya) benziyordu. Ne var ki fahişeler arasında bu hususta hiçbir intizamı bulunmayanlar da olabiliyor, bu da çocuğun hiç kimseye nispet edilememesiyle sonuçlanıyordu.
وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ الزِّنَى كَانَ مُحَرَّمًا تَحْرِيمًا شَدِيدًا عَلَى الْمُسْلِمِ مِنْ مَبْدَأِ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ. وَكَانَتْ عُقُوبَتُهُ فُرِضَتْ فِي حُدُودِ السَّنَةِ الْأَوْلَى بَعْدَ الْهِجْرَةِ بِنُزُولِ سُورَةِ النُّورِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِهَا. وَقَدْ أَثْبَتَتْ عَائِشَةُ أَنَّ الْإِسْلَامَ هَدَمَ أَنْكِحَةَ الْجَاهِلِيَّةِ الثَّلَاثَةَ وَأَبْقَى النِّكَاحَ الْمَعْرُوفَ وَلَكِنَّهَا لَمْ تُعَيِّنْ ضَبْطَ زَمَانِ ذَلِكَ الْهَدْمِ.
İslâm'ın ilk ortaya çıkışından itibaren zinanın Müslümana kesin ve şiddetli bir biçimde haram kılındığında şüphe yoktur. Cezası da sûrenin başında geçtiği üzere Nûr Sûresi'nin inişiyle hicretten sonraki birinci yıl civarında farz kılınmıştı. Âişe, İslâm'ın Câhiliye nikâhlarından üçünü iptal edip bilinen nikâhı baki bıraktığını belirtmiş, ancak bu iptalin vaktini kesin olarak tayin etmemiştir.
وَلَا يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ الْبِغَاءُ مُحَرَّمًا قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ إِذْ لَمْ يُعْرَفْ قَبْلَهَا شَيْءٌ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ يَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ الْبِغَاءِ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يُتَصَوَّرْ حُدُوثُ تِلْكَ الْحَوَادِثِ الَّتِي كَانَتْ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ إِذْ لَا سَبِيلَ لِلْإِقْدَامِ عَلَى مُحَرَّمٍ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ أَمْثَالِهِمْ.
Bu ayet inmeden önce fuhşun haram kılınmış olması aklen düşünülemez; zira bundan önce Kitap ve Sünnet'te fuhşun haramlığına delalet eden hiçbir şey bilinmemektedir. Ayrıca şayet öyle olsaydı ayetin iniş sebebi olan o olayların meydana gelmesi tasavvur edilemezdi; çünkü Müslümanlar arasında onların benzerlerinin haram olan bir şeye cüret etmesine imkân yoktur.
وَلِذَلِكَ فَالْآيَةُ نَزَلَتْ تَوْطِئَةً لِإِبْطَالِهِ كَمَا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النِّسَاء: ٤٣] تَوْطِئَةً لِتَحْرِيمِ الْخَمْرِ أَلْبَتَّةَ. وَهُوَ الَّذِي جَرَى عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ مِثْلُ الزَّمَخْشَرِيِّ وَالْفَخْرِ بِظَاهِرِ عِبَارَاتِهِمْ دُونَ صَرَاحَةٍ بَلْ بِمَا تَأَوَّلُوا بِهِ مَعَانِي الْآيَةِ إِذْ تَأَوَّلُوا قَوْلَهُ: إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً بِأَنَّ الشَّرْطَ لَا يُرَادُ بِهِ عَدَمُ النَّهْيِ عَنِ الْإِكْرَاهِ عَلَى الْبِغَاءِ إِذَا انْتَفَتْ إِرَادَتُهُنَّ التَّحَصُّنَ بَلْ كَانَ الشَّرْطُ خَرَجَ مَخْرَجَ الْغَالِبِ لِأَنَّ إِرَادَةَ التَّحَصُّنِ هِيَ غَالِبُ أَحْوَالِ الْإِمَاءِ الْبَغَايَا الْمُؤْمِنَاتِ إِذْ كُنَّ يُحْبِبْنَ التَّعَفُّفَ، أَوْ لِأَنَّ الْقِصَّةَ الَّتِي كَانَتْ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ كَانَتْ مَعَهَا إِرَادَةُ التَّحَصُّنِ.
Bu sebeple ayet, Yüce Allah'ın {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى} “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” [en-Nisâ: 43] ayetinin içkinin kesin olarak haram kılınmasına bir hazırlık olarak inmesi gibi, fuhşun da tamamen iptal edilmesine bir hazırlık olarak inmiştir. Zemahşerî ve Fahreddin er-Râzî gibi müfessirlerin ifadelerinin zahiriyle, açıkça olmasa da ayetin manalarını tevil ediş biçimleriyle benimsedikleri yaklaşım da budur. Zira onlar {إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً} “iffetli kalmak isterlerse” ifadesini, cariyelerin iffetli kalma istekleri bulunmadığında fuhşa zorlanmalarının yasaklanmadığı anlamına gelmediğini, bilakis şartın galip duruma göre geldiğini; çünkü iffetli olma isteğinin, iffeti seven mümin fahişe cariyelerin çoğunun hâli olduğunu veya ayetin nüzul sebebi olan olayda iffetli kalma isteğinin mevcut bulunduğunu söyleyerek tevil etmişlerdir.