ومَعَ الرَّسُولِ أَيْ مُتَابِعًا لِلرَّسُولِ كَمَا يُتَابِعُ الْمُسَافِرُ دَلِيلًا يَسْلُكُ بِهِ أَحْسَنَ الطُّرُقِ وَأَفْضَاهَا إِلَى الْمَكَانِ الْمَقْصُودِ. وَإِنَّمَا عَدَلَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِفِعْلِ الِاتِّبَاعِ وَنَحْوِهِ بِأَنْ يُقَالَ: يَا لَيْتَنِي اتَّبَعْتُ الرَّسُولَ، إِلَى هَذَا التَّرْكِيبِ الْمُطْنَبِ لِأَنَّ فِي هَذَا التَّرْكِيبِ تَمْثِيلَ هَيْئَةِ الِاقْتِدَاءِ بِهَيْئَةِ مُسَايِرَةِ الدَّلِيلِ تَمْثِيلًا مُحْتَوِيًا عَلَى تَشْبِيهِ دَعْوَةِ الرَّسُولِ بِالسَّبِيلِ، وَمُتَضَمِّنًا تَشْبِيهَ مَا يَحْصُلُ عَنْ سُلُوكِ ذَلِكَ السَّبِيلِ مِنَ النَّجَاةِ بِبُلُوغِ السَّائِرِ إِلَى الْمَوْضِعِ الْمَقْصُودِ، فَكَانَ حُصُولُ هَذِهِ الْمَعَانِي صَائِرًا بِالْإِطْنَابِ إِلَى إِيجَازٍ، وَأَمَّا لَفْظُ الْمُتَابَعَةِ فَقَدْ شَاعَ إِطْلَاقُهُ عَلَى الِاقْتِدَاءِ فَهُوَ غَيْرُ مُشْعِرٍ بِهَذَا التَّمْثِيلِ. وَعَلِمَ أَنَّ هَذَا السَّبِيلَ سَبِيلُ نَجَاحِ مَنْ تَمَنَّاهُ لِأَنَّ التَّمَنِّيَ طلب الْأَمر المحبوب الْعَزِيزِ الْمَنَالِ.
{ مَعَ الرَّسُولِ } yani bir yolcunun kendisini en güzel ve hedeflenen yere en çok ulaştıran yollardan götüren bir rehbere uyması gibi Peygamber'e uyarak [demektir]. “Keşke peygambere uysaydım” denilerek ittiba fiili ve benzerinin getirilmesinden vazgeçilip bu tafsilatlı terkibe dönülmesinin sebebi şudur: Çünkü bu terkipte, tâbi olma durumu rehberle birlikte yürüme durumuna benzetilmiş; bu benzetme Peygamber'in davetini yola benzetmeyi içermiş ve o yolda yürümekten hasıl olan kurtuluşu da yolcunun hedeflenen yere varmasına benzetmeyi ihtiva etmiştir. Böylece bu anlamların elde edilmesi, ıtnâbı (uzun ifadeyi) îcâza (özlü anlatıma) dönüştürmüştür. İttibâ lafzına gelince, onun uymak/örnek almak anlamında kullanımı yaygınlaşmış olup bu benzetmeyi hissettirmez. Yine bilinmiştir ki bu yol, onu temenni eden kişinin kurtuluş yoludur; zira temenni, sevimli ve elde edilmesi güç bir şeyi arzu etmektir.
وَيَا لَيْتَنِي نِدَاءٌ لِلْكَلَامِ الدَّالِّ عَلَى التَّمَنِّي بِتَنْزِيلِ الْكَلِمَةِ مَنْزِلَةَ الْعَاقِلِ الَّذِي يُطْلَبُ حُضُورُهُ لِأَنَّ الْحَاجَةَ تَدْعُو إِلَيْهِ فِي حَالَةِ النَّدَامَةِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: هَذَا مَقَامُكِ فَاحْضُرِي، عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣١] . وَهَذَا النِّدَاءُ يَزِيدُ الْمُتَمَنِّيَ اسْتِبْعَادًا لِلْحُصُولِ.
{ يَا لَيْتَنِي } ifadesi, pişmanlık halinde kendisine ihtiyaç duyulmasından ötürü, bu kelimenin hazır bulunması istenen akıllı bir varlık yerine konulması suretiyle temenni bildiren söze yapılan bir nidadır. Sanki “İşte bu senin makamındır, haydi gel!” demektedir; tıpkı En'âm suresindeki [31]: { يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها } “Orada yaptığımız kusurlardan dolayı yazıklar olsun bize!” kavlinde olduğu gibi. Bu nida, temenni edilen şeyin gerçekleşmesinin ne kadar uzak olduğunu artırır.
وَكَذَلِكَ قَوْله: يَا وَيْلَتى هُوَ تَحَسُّرٌ بِطْرِيقِ نِدَاءِ الْوَيْلِ. وَالْوَيْلُ: سُوءُ الْحَالِ، وَالْأَلِفُ عِوَضٌ عَنْ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ، وَهُوَ تَعْوِيضٌ مَشْهُورٌ فِي نِدَاءِ الْمُضَافِ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ.
Aynı şekilde O'nun: { يَا وَيْلَتى } kavli de veyl'e (helake/kötü duruma) sesleniş yoluyla bir hayıflanmadır. el-Veyl (الْوَيْل); kötü durumdur. Elif harfi ise mütekellim yâ'sının yerine geçmiştir; bu, mütekellim yâ'sına muzaf olan nidalarda meşhur bir bedel kılmadır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْوَيْلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧٩] . وَعَلَى يَا وَيْلَتَنا فِي قَوْلِهِ: يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٤٩] .
Veyl kelimesine dair açıklama daha önce Bakara suresindeki [79]: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ } “Artık kitabı elleriyle yazanların vay haline!” ayetinde geçmişti. { يَا وَيْلَتَنا } ifadesine dair açıklama da Kehf suresindeki [49]: { يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ } “Eyvah bize! Bu nasıl bir kitaptır” ayetinde geçmişti.
وَأَتْبَعَ التَّحَسُّرَ بِتَمَنِّي أَنْ لَا يَكُونَ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا.
Bu hayıflanmanın ardından falanı dost edinmemiş olmayı temenni etmeyi eklemiştir.
وَجُمْلَةُ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا بَدَلٌ مِنْ جُمْلَةِ لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا بَدَلَ اشْتِمَالٍ لِأَنَّ اتِّبَاعَ سَبِيلِ الرَّسُولِ يَشْتَمِلُ عَلَى نَبْذِ خُلَّةِ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِهِ فَتَمَنِّي وُقُوعِ أَوَّلِهِمَا يَشْتَمِلُ عَلَى تَمَنِّي وُقُوعِ الثَّانِي.
{ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا } cümlesi, { لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا } cümlesinden bedel-i iştimaldir. Çünkü Peygamber'in yoluna uymak, onun yolundan alıkoyanların dostluğunu terk etmeyi kapsar; dolayısıyla bu ikisinden birincisinin gerçekleşmesini temenni etmek, ikincisinin gerçekleşmesini temenni etmeyi de içerir.
وَجُمْلَةُ (يَا وَيْلَتَا) مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا وَجُمْلَةِ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا.
{ يَا وَيْلَتَا } cümlesi, { يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا } cümlesi ile { لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا } cümlesi arasında bir ara cümledir (mûterizadır).
وَ (فُلَانٌ) : اسْمٌ يُكَنِّي عَمَّنْ لَا يُذْكَرُ اسْمُهُ الْعَلَمُ، كَمَا يُكَنَّى بِ (فُلَانَةٍ) عَمَّنْ لَا يُرَادُ
(Fülân / فُلَان) kelimesi, özel ismi zikredilmeyen kimseden kinaye edilen bir isimdir; nitekim özel isminin
ذِكْرُ اسْمِهَا الْعَلَمِ، سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ فِي الْحِكَايَةِ أَمْ فِي غَيْرِهَا. قَالَهُ ابْنُ السِّكِّيتِ وَابْنُ مَالِكٍ خِلَافًا لِابْنِ السَّرَّاجِ وَابْنِ الْحَاجِبِ فِي اشْتِرَاطِ وُقُوعِهِ فِي حِكَايَةٍ بِالْقَوْلِ، فَيُعَامَلُ (فُلَانٌ) مُعَامَلَةَ الْعَلَمِ الْمَقْرُونِ بِالنُّونِ الزَّائِدَةِ و (فُلَانَةٌ) مُعَامَلَةَ الْعَلَمِ الْمُقْتَرِنِ بِهَاءِ التَّأْنِيثِ، وَقَدْ جَمَعَهُمَا قَوْلُ الشَّاعِرِ:
zikredilmesi istenmeyen dişiden de (fülânetü / فُلَانَة) diye kinaye edilir; bu ister bir nakilde ister başka bir yerde olsun fark etmez. İbnü's-Sikkît ve İbn Mâlik, sözlü bir nakilde geçmesini şart koşan İbnü's-Serrâc ve İbnü'l-Hâcib'in aksine bunu söylemişlerdir. Dolayısıyla (fülân), zâid nûn ile biten özel isim muamelesi görür; (fülânetü) ise müenneslik tâ'sı taşıyan özel isim muamelesi görür. Şairin şu sözü bu ikisini bir arada toplamıştır:
أَلَا قَاتَلَ اللَّهُ الْوُشَاةَ وَقَوْلَهُمْ ... فُلَانَةُ أَضْحَتْ خُلَّةً لِفُلَانِ
“Allah koğucuların ve onların ‘Falanca kadın falanca erkeğe dost oldu’ sözünün cezasını versin!”
أَرَادَ نَفْسَهُ وَحَبِيبَتَهُ.
Burada kendisini ve sevgilisini kastetmiştir.
وَقَالَ الْمَرَّارُ الْعَبْسِيُّ:
Merâr el-Absî de şöyle demiştir:
وَإِذَا فُلَانٌ مَاتَ عَنْ أُكْرُومَةٍ ... دَفَعُوا مَعَاوِزَ فَقْدِهِ بِفُلَانِ
“Onlardan şerefli bir falanca öldüğünde, onun yokluğunun açtığı eksiklikleri [başka bir] falanca ile kapatırlar.”
أَرَادَ: إِذَا مَاتَ مَنْ لَهُ اسْمٌ مِنْهُمْ أَخْلَفُوهُ بِغَيْرِهِ فِي السُّؤْدُدِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُ مَعْنِ بْنِ أَوْسٍ:
Şair, “Onlardan adı sanı olan biri öldüğünde, reislikte onun yerine bir başkasını geçirirler” demek istemiştir. Ma'n b. Evs'in şu sözü de böyledir:
وَحَتَّى سَأَلْتُ الْقَرْضَ مِنْ كُلِّ ذِي ... الْغِنَى وَرَدَّ فُلَانٌ حَاجَتِي وَفُلَانُ
“Hatta her zenginden borç istedim de falanca ve falanca isteğimi geri çevirdi.”
وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ فِي «نَوَادِرِهِ» : أَنْشَدَنِي الْمُفَضِّلُ لِرَجُلٍ مِنْ ضَبَّةَ هَلَكَ مُنْذُ أَكْثَرَ مِنْ مِائَةِ سَنَةٍ، أَيْ فِي أَوَاسِطِ الْقَرْنِ الْأَوَّلِ لِلْهِجْرَةِ:
Ebû Zeyd Nevâdir adlı eserinde şöyle demiştir: Mufaddal bana, yüz yılı aşkın süre önce, yani hicretin birinci asrının ortalarında ölmüş olan Dabbeli bir adama ait şu beyti okudu:
إِنَّ لَسَعِدٍ عِنْدَنَا دِيوَانَا ... يُخْزِي فَلَانًا وَابْنَهُ فُلَانَا
“Şüphesiz Sa'd'ın katımızda öyle bir divanı vardır ki, falancayı da onun oğlu falancayı da rezil eder.”
وَالدَّاعِي إِلَى الْكِنَايَةِ بِفُلَانٍ إِمَّا قَصْدُ إِخْفَاءِ اسْمِهِ خِيفَةً عَلَيْهِ أَوْ خِيفَةً مِنْ أَهْلِهِمْ أَوْ لِلْجَهْلِ بِهِ، أَوْ لِعَدَمِ الْفَائِدَةِ لِذِكْرِهِ، أَوْ لِقَصْدِ نَوْعِ مَنْ لَهُ اسْمٌ عَلَمٌ. وَهَذَانِ الْأَخِيرَانِ هُمَا اللَّذَانِ يَجْرِيَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنْ حُمِلَتْ عَلَى إِرَادَةِ خُصُوصِ عُقْبَةَ وَأُبَيٍّ أَوْ حُمِلَتْ عَلَى إِرَادَةِ كُلِّ مُشْرِكٍ لَهُ خَلِيلٌ صَدَّهُ عَنِ اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ.
Falan kelimesiyle kinaye yapmaya sevk eden sebep; ya o kişinin başına bir şey gelmesinden veya ailesinden korkulduğu için adını gizleme kastı ya onu bilmemek ya adını anmanın bir faydası olmaması yahut da özel ismi olan herhangi bir türü kastetmektir. Bu ayet ister özellikle Ukbe ve Übeyy'e, isterse kendisini İslam'a uymaktan alıkoyan bir dostu bulunan her müşrike hamledilsin, bu son iki sebep geçerlidir.
وَإِنَّمَا تَمَنَّى أَنْ لَا يَكُونَ اتَّخَذَهُ خَلِيلًا دُونَ تَمَنِّي أَنْ يَكُونَ عَصَاهُ فِيمَا سَوَّلَ لَهُ قَصْدًا لِلِاشْمِئْزَازِ مَنْ خُلَّتِهِ مِنْ أَصِلِهَا إِذْ كَانَ الْإِضْلَالُ مِنْ أَحْوَالِهَا.
Kişinin, dostunun kendisine telkin ettiği şeyde ona isyan etmiş olmayı değil de onu hiç dost edinmemiş olmayı temenni etmesi; saptırma onun hallerinden biri olduğu için, onun dostluğundan kökten iğrenildiğini vurgulamak kastıyladır.
وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ شَأْنَ الْخُلَّةِ الثِّقَةُ بِالْخَلِيلِ وَحَمْلُ مَشُورَتِهِ عَلَى النُّصْحِ فَلَا يَنْبَغِي
Bunda, samimi dostluğun şanının dosta güvenmek ve onun tavsiyesini nasihat saymak olduğuna, dolayısıyla
أَنْ يَضَعَ الْمَرْءُ خُلَّتَهُ إِلَّا حَيْثُ يُوقِنُ بِالسَّلَامَةِ مِنْ إِشَارَاتِ السُّوءِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا [آل عمرَان: ١١٨] فَعَلَى مَنْ يُرِيدُ اصْطِفَاءَ خَلِيلٍ أَنْ يَسِيرَ سِيرَتَهُ فِي خُوَيِّصَّتِهِ فَإِنَّهُ سَيَحْمِلُ مَنْ يَخَالُّهِ عَلَى مَا يَسِيرُ بِهِ لِنَفْسِهِ، وَقَدْ قَالَ خَالِدُ بْنُ زُهَيْرٍ وَهُوَ ابْنُ أُخْتِ أَبِي ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيِّ:
insanın kötü yönlendirmelerden emin olmadıkça dostluk kurmaması gerektiğine bir işaret vardır. Nitekim Allah Teâlâ Âl-i İmrân [118] suresinde: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin; onlar size kötülük etmekten geri durmazlar” buyurmuştur. Şu halde bir dost seçmek isteyen kimse, onun kendi özelindeki gidişatına bakmalıdır; çünkü o, dost edindiği kimseyi de kendisi için benimsediği yola sevk edecektir. Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin kız kardeşinin oğlu olan Hâlid b. Züheyr şöyle demiştir:
فَأَوَّلُ رَاضٍ سُنَّةً مَنْ يَسِيرُهَا وَهَذَا عِنْدِي هُوَ مَحْمِلُ
“Bir yoldan ilk razı olan, o yolu bizzat yürüyendir.” Bana göre şu söz de buna hamledilir:
قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلًا غير ربّي لَا لَاتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ خَلِيلًا»
Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] şu hadisi: «Eğer Rabbimden başka bir dost edinecek olsaydım, Ebû Bekir'i dost edinirdim.»
فَإِنَّ مَقَامَ النُّبُوءَةِ يَسْتَدْعِي مِنَ الْأَخْلَاقِ مَا هُوَ فَوْقَ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ الْمُتَعَارَفَةِ فِي النَّاسِ فَلَا يَلِيقُ بِهِ إِلَّا مُتَابَعَةُ مَا لِلَّهِ مِنَ الْكَمَالَاتِ بِقَدْرِ الطَّاقَةِ وَلِهَذَا قَالَتْ عَائِشَةُ: كَانَ خُلُقُهُ الْقُرْآنَ. وَعَلِمْنَا بِهَذَا أَنَّ أَبَا بَكْرٍ أَفْضَلُ الْأُمَّةِ مَكَارِمَ أَخْلَاقٍ بَعْدَ النَّبِيءِ ﷺ لِأَنَّ النَّبِيءَ جَعَلَهُ الْمُخَيَّرَ لِخُلَّتِهِ لَوْ كَانَ مُتَّخِذًا خَلِيلًا غَيْرَ اللَّهِ.
Çünkü peygamberlik makamı, insanlarda bilinen güzel ahlakın üzerinde ahlakî meziyetler gerektirir; dolayısıyla ona ancak gücü nispetinde Allah'a ait kemalatı takip etmek yaraşır. Nitekim Âişe: “O'nun ahlakı Kur'an'dı” demiştir. Buradan anladık ki Ebû Bekir, Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] sonra ahlakî güzellikler bakımından bu ümmetin en faziletlisidir; çünkü Peygamber, Allah'tan başka bir dost edinecek olsaydı dostluğu için tercih edeceği kişi olarak onu göstermiştir.
وَجُمْلَةُ لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي تَعْلِيلِيَّةٌ لِتَمَنِّيهِ أَنْ لَا يَكُونَ اتَّخَذَ فُلَانًا خَلِيلًا بِأَنَّهُ قَدْ صَدَرَ عَنْ خُلَّتِهِ أَعْظَمُ خُسْرَانٍ لِخَلِيلِهِ إِذْ أَضَلَّهُ عَنِ الْحَقِّ بَعْدَ أَنْ كَادَ يَتَمَكَّنُ مِنْهُ.
{ لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي } cümlesi, o kişinin falanı dost edinmemiş olmayı temenni etmesinin gerekçesidir; zira neredeyse hakka sarılmak üzereyken onu haktan saptırmak suretiyle, dostluğu sebebiyle dostuna en büyük hüsran dokunmuştur.
وَقَوْلُهُ: أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ مَعْنَاهُ سَوَّلَ لِيَ الِانْصِرَافَ عَنِ الْحَقِّ. وَالضَّلَالُ: إِضَاعَةُ الطَّرِيقِ وَخَطَؤُهُ بِحَيْثُ يَسْلُكُ طَرِيقًا غَيْرَ الْمَقْصُودِ فَيَقَعُ فِي غَيْرِ الْمَكَانِ الَّذِي أَرَادَهُ، وَإِنَّمَا وَقَعَ فِي أَرْضِ الْعَدُوِّ أَوْ فِي مَسْبَعَةٍ. وَيُسْتَعَارُ الضَّلَالُ لِلْحِيَادِ عَنِ الْحَقِّ وَالرُّشْدِ إِلَى الْبَاطِلِ وَالسَّفَهِ كَمَا يُسْتَعَارُ ضِدُهُ وَهُوَ الْهُدَى (الَّذِي هُوَ إِصَابَةُ الطَّرِيقِ) لِمَعْرِفَةِ الْحَقِّ وَالصَّوَابِ حَتَّى تَسَاوَى الْمَعْنَيَانِ الْحَقِيقِيَّانِ وَالْمَعْنَيَانِ الْمَجَازِيَّانِ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، وَلِذَلِكَ سَمَّوُا الدَّلِيلَ الَّذِي يَسْلُكُ بِالرَّكْبِ الطَّرِيقَ الْمَقْصُودَ هَادِيًا.
O'nun: { أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ } kavlinin anlamı; haktan yüz çevirmeyi bana süslü gösterdi demektir. ed-Dalâl (الضَّلَال); yolu kaybetmek ve hedeflenen yolun dışına sapıp gitmek, böylece varmak istediği yerin dışında bir yere çıkmaktır; o da ancak bir düşman arazisine yahut yırtıcı hayvanların bulunduğu bir yere düşer. Sapıklık (dalâl), batıla ve sefahate yönelerek haktan ve doğru yoldan sapmak için istiare edilir; tıpkı zıddı olan ve yolu bulmak anlamına gelen hidayetin hak ve doğruyu bilmek için istiare edilmesi gibi. Hatta çok kullanımdan dolayı hakiki anlamlar ile mecazi anlamlar eşit hale gelmiştir; bu yüzdendir ki kafileyi hedeflenen yola götüren rehbere hâdî (yol gösterici) adını vermişlerdir.
وَالْإِضْلَالُ مُسْتَعَارٌ هُنَا لِلصَّرْفِ عَنِ الْحَقِّ لِمُنَاسَبَةِ اسْتِعَارَةِ السَّبِيلِ لِهَدْيِ الرَّسُولِ وَلَيْسَ مُسْتَعْمَلًا هُنَا فِي الْمَعْنَى الَّذِي غَلَبَ عَلَى الْبَاطِلِ بِقَرِينَةِ تَعْدِيَتِهِ بِحَرْفِ عَنِ فِي قَوْلِهِ: عَنِ الذِّكْرِ فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ الْإِضْلَالُ هُوَ تَسْوِيلَ الضَّلَالِ لَمَا احْتَاجَ إِلَى تَعْدِيَتِهِ وَلَكِنْ أُرِيدَ هُنَا مُتَابَعَةُ التَّمْثِيلِ السَّابِقِ. فَفِي قَوْلِهِ: أَضَلَّنِي مَكْنِيَّةٌ تَقْتَضِي تَشْبِيهَ الذِّكْرِ بِالسَّبِيلِ الْمُوَصِّلِ إِلَى الْمَنْجَى، وَإِثْبَاتُ الْإِضْلَالِ عَنْهُ تَخْيِيلٌ كَإِثْبَاتِ الْأَظْفَارِ لِلْمَنِيَّةِ، فَهَذِهِ نُكَتٌ مِنْ بَلَاغَةِ نَظْمِ الْآيَةِ.
Buradaki saptırma (idlâl), Peygamber'in hidayeti için yol istiaresinin yapılmasına uygun olarak haktan çevirmek anlamında istiare edilmiştir; { عَنِ الذِّكْرِ } kavlinde { عَنِ } harfiyle geçişli kılınması karinesiyle, batıl üzerinde galip gelen manada kullanılmamıştır. Zira saptırmak, sapıklığı süslü göstermek anlamına gelseydi [harf-i cerle] geçişli kılınmaya ihtiyaç duymazdı; fakat burada önceki temsili sürdürmek murad edilmiştir. Dolayısıyla { أَضَلَّنِي } kavlinde, Zikir'i kurtuluşa ulaştıran yola benzetmeyi gerektiren kapalı bir istiare (istiâre-i mekniyye) vardır; ondan saptırmanın ispatı ise ecel için tırnakların ispat edilmesi gibi tahyîldir (hayali tasvirdir). İşte bunlar, ayetin nazmındaki belagatin inceliklerindendir.
والذِّكْرِ: هُوَ الْقُرْآنُ، أَيْ نَهَانِي عَنِ التَّدَبُّرِ فِيهِ وَالِاسْتِمَاعِ لَهُ بَعْدَ أَنْ قَارَبْتُ فَهْمَهُ.
{ الذِّكْرِ } ise Kur'an'dır; yani onu anlamaya yaklaştıktan sonra beni onun üzerinde derinlemesine düşünmekten ve onu dinlemekten alıkoydu demektir.
وَالْمَجِيءُ فِي قَوْلِهِ: إِذْ جاءَنِي مُسْتَعْمَلٌ فِي إِسْمَاعِهِ الْقُرْآنَ فَكَأَنَّ الْقُرْآنَ جَاءٍ حَلَّ عِنْدَهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: أَتَانِي نَبَأُ كَذَا، قَالَ النَّابِغَةُ:
{ إِذْ جاءَنِي } kavlindeki gelme fiili (mecî), ona Kur'an'ın işittirilmesi anlamında kullanılmıştır; sanki Kur'an gelip onun yanına konaklamış gibidir. Nitekim [Arapların]: “Bana şöyle bir haber geldi” sözü de bu kabildendir. Nâbiğa şöyle demiştir:
أَتَانِي- أَبَيْتَ اللَّعْنَ- أَنَّكَ لُمْتَنِي فَإِذَا حُمِلَ الظَّالِمُ فِي قَوْلِهِ: وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ عَلَى مُعَيَّنٍ وَهُوَ عُقْبَةُ بْنُ
“-Lanetten uzak olasın- bana senin beni kınadığın haberi geldi.” Şayet { وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ } kavlindeki zalim kelimesi belirli bir kimseye, yani Ukbe b.
أَبِي مُعَيْطٍ فَمَعْنَى مَجِيءِ الذِّكْرِ إِيَّاهُ أَنَّهُ كَانَ يَجْلِسُ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ وَيَأْنَسُ إِلَيْهِ حَتَّى صَرَفَهُ عَنْ ذَلِكَ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ وَحَمَلَهُ عَلَى عَدَاوَتِهِ وَأَذَاتِهِ، وَإِذَا حُمِلَ الظَّالِمُ عَلَى الْعُمُومِ فَمَجِيءُ الذِّكْرِ هُوَ شُيُوعُ الْقُرْآنِ بَيْنَهُمْ، وَإِمْكَانُ اسْتِمَاعِهِمْ إِيَّاهُ. وَإِضْلَالُ خِلَّانِهِمْ إِيَّاهُمْ صَرْفُ كُلِّ وَاحِدٍ خَلِيلَهُ عَنْ ذَلِكَ، وَتَعَاوُنُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ فِي ذَلِكَ.
Ebî Muayt'a hamledilirse, Zikir'in ona gelmesinin manası; Übeyy b. Halef onu bundan çevirip Peygamber'e düşmanlığa ve eziyete sevk edene kadar Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] yanında oturup onunla yakınlık kurmasıdır. Zalim kelimesi genel anlama hamledilirse, Zikir'in gelmesi Kur'an'ın aralarında yayılması ve onu dinleme imkanına sahip olmalarıdır. Dostlarının onları saptırması ise her birinin kendi dostunu bundan çevirmesi ve bu hususta birbirlerine arka çıkmalarıdır.
وَقِيلَ: الذِّكْرِ: كَلِمَةُ الشَّهَادَةِ، بِنَاءً عَلَى تَخْصِيصِ الظَّالِمِ بِعُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ كَمَا تَقَدَّمَ، وَتَأْتِي فِي ذَلِكَ الْوُجُوهُ الْمُتَقَدِّمَةُ، فَإِنَّ كَلِمَةَ الشَّهَادَةِ لَمَّا كَانَتْ سَبَبَ النَّجَاةِ مُثِّلَتْ بِسَبِيلِ الرَّسُولِ الْهَادِي، وَمُثِّلَ الصَّرْفُ عَنْهَا بِالْإِضْلَالِ عَنِ السَّبِيلِ.
Zalim kelimesinin yukarıda geçtiği üzere Ukbe b. Ebî Muayt'a tahsis edilmesine dayanılarak, Zikir'in kelime-i şehâdet olduğu da söylenmiştir; bu takdirde de yukarıdaki vecihler geçerlidir. Zira kelime-i şehâdet kurtuluşun sebebi olduğunda, hidayet rehberi olan Peygamber'in yoluna benzetilmiş; ondan çevrilmek de yoldan saptırılmaya benzetilmiştir.
وإِذْ ظَرْفٌ لِلزَّمَنِ الْمَاضِي، أَيْ بَعْدَ وَقْتٍ جَاءَنِي فِيهِ الذِّكْرُ، وَالْإِتْيَانُ بِالظَّرْفِ هُنَا دُونَ أَنْ يُقَالَ: بَعْدَ مَا جَاءَنِي، أَوْ بَعْدَ أَنْ جَاءَنِي، لِلْإِشَارَةِ إِلَى شِدَّةِ التَّمَكُّنِ مِنَ الذِّكْرِ لِأَنَّهُ قَدِ اسْتَقَرَّ فِي زَمَنٍ وَتَحَقَّقَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ [التَّوْبَة: ١١٥] أَيْ تَمَكَّنَ هَدْيُهُ مِنْهُمْ.
{ إِذْ } geçmiş zaman zarfıdır; yani “Zikir'in bana geldiği vakitten sonra” demektir. Burada “bana geldikten sonra” (ba'de mâ câenî veya ba'de en câenî) denilmeyip zaman zarfının getirilmesi, Zikir'in bir zamanda yerleşip kesinleşmesi sebebiyle onun iyice benimsenmiş olmasına işaret etmek içindir. Nitekim Yüce Allah Tevbe suresinde [115]: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ } “Allah bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra saptıracak değildir” buyurmuştur; yani hidayeti onlarda yerleştikten sonra [demektir].
وَجُمْلَةُ وَكانَ الشَّيْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولًا تَذْيِيلٌ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى لَا مِنْ كَلَامِ الظَّالِمِ تَنْبِيهًا لِلنَّاسِ عَلَى أَنَّ كُلَّ هَذَا الْإِضْلَالِ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَهُوَ الَّذِي يُسَوِّلُ لِخَلِيلِ الظَّالِمِ إِضْلَالَ خَلِيلِهِ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ خَذُولُ الْإِنْسَانِ، أَيْ مَجْبُولٌ عَلَى شِدَّةِ خَذْلِهِ.
{ وَكانَ الشَّيْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولًا } cümlesi, zalimin sözünden değil, bütün bu saptırmanın şeytanın işi olduğuna insanların dikkatini çekmek üzere Allah Teâlâ'nın kelamından bir tezyîldir (tamamlayıcı açıklamadır). Zalimin dostuna kendi dostunu saptırmayı süslü gösteren de odur; çünkü şeytan insanı yüzüstü bırakandır (hazûl), yani onu son derece yüzüstü bırakma tabiatına sahiptir.
وَالْخَذْلُ: تَرْكُ نَصْرِ الْمُسْتَنْجِدِ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى نَصْرِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
el-Hazl (الْخَذْل); yardım isteyen kimseye yardım etmeye gücü yettiği halde yardım etmeyi terk etmektir. Bu, Yüce Allah'ın şu ayetinin tefsirinde daha önce geçmişti:
وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٦٠] .
Âl-i İmrân suresinde [160]: { وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ } “Eğer sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size yardım edecek kimdir?”
فَإِذَا أَعَانَ عَلَى الْهَزِيمَةِ فَهُوَ أَشَدُّ الْخَذْلِ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ صِيغَةِ الْمُبَالَغَةِ فِي
Yenilgiye uğramasına yardım ettiğinde ise bu, yüzüstü bırakmanın en şiddetlisidir. Şeytanın insanı yüzüstü bırakması
وَصْفِ الشَّيْطَانِ بِخَذْلِ الْإِنْسَانِ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ يَكِيدُ الْإِنْسَانَ فَيُوَرِّطُهُ فِي الضُّرِّ فَهُوَ خذول.
nitelendirilirken mübalağa sîgasından kastedilen de budur; çünkü şeytan insana tuzak kurar ve onu felakete sürükler, dolayısıyla o hazûldür (çokça yüzüstü bırakandır).
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٣٠]
[FURKÂN SURESİ (25): ÂYET 30]
وَقالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً (٣٠)
{ وَقالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً (٣٠) } “Peygamber de şöyle dedi: Ey Rabbim! Gerçekten kavmim bu Kur'an'ı büsbütün terk edilmiş bıraktı.”
عَطْفٌ عَلَى أَقْوَالِ الْمُشْرِكِينَ وَمُنَاسَبَتُهُ لِقَوْلِهِ: لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ [الْفرْقَان: ٢٩] أَنَّ الذِّكْرَ هُوَ الْقُرْآنُ فَحُكِيَتْ شِكَايَةُ الرَّسُولِ إِلَى رَبِّهِ قَوْمَهُ مِنْ نَبْذِهِمُ الْقُرْآنَ بِتَسْوِيلِ زُعَمَائِهِمْ وَسَادَتِهِمُ الَّذِينَ أَضَلُّوهُمْ عَنِ الْقُرْآنِ، أَيْ عَنِ التَّأَمُّلِ فِيهِ بَعْدَ أَنْ جَاءَهُمْ وَتَمَكَّنُوا مِنَ النَّظَرِ، وَهَذَا الْقَوْلُ وَاقِعٌ فِي الدُّنْيَا وَالرَّسُولُ هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ. وَهُوَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الشِّكَايَةِ.
Müşriklerin sözlerine atfedilmiştir. Bunun, { لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ } [Furkân: 29] ayetiyle münasebeti şöyledir: Zikir bizzat Kur'an'dır; dolayısıyla Peygamber'in, kendilerini Kur'an'dan —yani Kur'an kendilerine gelip üzerinde düşünebilecek duruma geldikten sonra onun üzerinde tefekkür etmekten— saptıran liderlerinin ve ileri gelenlerinin ayartmasıyla Kur'an'ı arkalarına atan kavmini Rabbine şikâyet ettiği nakledilmiştir. Bu söz dünyada vaki olmuştur; Peygamber ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Bu [ifade], şikâyet bildirmek amacıyla kullanılmış bir haber cümlesidir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ حِكَايَةِ قَوْلِ الرَّسُولِ إِنْذَارُ قُرَيْشٍ بِأَنَّ الرَّسُولَ تَوَجَّهَ إِلَى رَبِّهِ فِي هَذَا الشَّأْنِ فَهُوَ يَسْتَنْصِرُ بِهِ وَيُوشِكُ أَنْ يَنْصُرَهُ، وَتَأْكِيدُهُ بِ إِنَّ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِيَكُونَ التَّشَكِّي
Peygamber'in sözünün aktarılmasındaki gaye; Peygamber'in bu meselede Rabbine yöneldiği, O'ndan yardım dilediği ve O'nun da pek yakında kendisine yardım edeceği konusunda Kureyş'i uyarmaktır. İfadenin { إِنَّ } ile pekiştirilmesi, konuya verilen önemi göstermek ve şikâyetin
أَقْوَى. وَالتَّعْبِيرُ عَنْ قُرَيْشٍ بِ قَوْمِي لِزِيَادَةِ التَّذَمُّرِ مِنْ فِعْلِهِمْ مَعَهُ لِأَنَّ شَأْنَ قَوْمِ الرَّجُلِ أَنْ يُوَافِقُوهُ.
daha tesirli olmasını sağlamak içindir. Kureyş'in { قَوْمِي } (kavmim) şeklinde ifade edilmesi ise, onların Peygamber'e karşı sergiledikleri tutuma yönelik sitemi artırmak gayesiyledir; zira kişinin kavminden beklenen, onunla uyum içinde olmalarıdır.
وَفِعْلُ الِاتِّخَاذِ إِذَا قُيِّدَ بِحَالَةٍ يُفِيدُ شِدَّةَ اعْتِنَاءِ الْمُتَّخِذِ بِتِلْكَ الْحَالَةِ بِحَيْثُ ارْتَكَبَ الْفِعْلَ لِأَجْلِهَا وَجَعَلَهُ لَهَا قَصْدًا. فَهَذَا أَشَدُّ مُبَالَغَةً فِي هَجْرِهِمُ الْقُرْآنَ مِنْ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ قَوْمِي هَجَرُوا الْقُرْآنَ.
İttihâz (edinme/tutma) fiili bir durumla kayıtlandığında, failin o duruma son derece ihtimam gösterdiğini, fiili sırf onun için işlediğini ve onu bizzat gaye edindiğini ifade eder. Dolayısıyla bu ifade, onların Kur'an'ı terk edişlerini “Kavmim Kur'an'ı terk etti” denilmesine kıyasla çok daha mübalağalı bir şekilde anlatmaktadır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي هذَا الْقُرْآنَ لِتَعْظِيمِهِ وَأَنَّ مِثْلَهُ لَا يُتَّخَذُ مَهْجُورًا بَلْ هُوَ جَدِيرٌ بِالْإِقْبَالِ عَلَيْهِ وَالِانْتِفَاعِ بِهِ.
{ هذَا الْقُرْآنَ } ibaresindeki işaret ismi, Kur'an'ı tazim etmek ve onun gibi bir kitabın terk edilmiş bırakılamayacağını, bilakis ona yönelinip ondan istifade edilmeye layık olduğunu belirtmek içindir.
وَالْمَهْجُورُ: الْمَتْرُوكُ وَالْمُفَارَقُ. وَالْمُرَادُ هَنَا تُرْكُ الِاعْتِنَاءِ بِهِ وسماعه.
el-Mehcûr (الْمَهْجُورُ); terk edilmiş ve ayrılınmış olandır. Burada kastedilen ise ona itina göstermeyi ve onu dinlemeyi bırakmaktır.
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٣١]
[FURKÂN SURESİ (25): ÂYET 31]
وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً (٣١)
{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً (٣١) } “İşte böylece biz her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık. Hidayet verici ve yardımcı olarak Rabbin yeter.”
هَذِهِ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ بِأَنَّ مَا لَقِيَهُ مِنْ بَعْضِ قَوْمِهِ هُوَ سُنَّةٌ مِنْ سُنَنِ الْأُمَمِ مَعَ أَنْبِيَائِهِمْ.
Bu, kavminin bazılarından gördüğü muamelenin, ümmetlerin kendi peygamberlerine karşı sergiledikleri ilahi bir kanun olduğu konusunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir tesellidir.
وَفِيهِ تَنْبِيهٌ لِلْمُشْرِكِينَ لِيَعْرِضُوا أَحْوَالَهُمْ عَلَى هَذَا الْحُكْمِ التَّارِيخِيِّ فَيَعْلَمُوا
Aynı zamanda müşriklere, durumlarını bu tarihsel kanuna göre değerlendirmeleri ve böylece bilmeleri için bir uyarıdır:
أَنَّ حَالَهُمْ كَحَالِ مَنْ كَذَّبُوا مِنْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ.
Onların hâli, Nûh, Âd ve Semûd kavimlerinden peygamberleri yalanlayanların hâli gibidir.
وَالْقَوْلُ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] . وَالْعَدُوُّ: اسْمٌ يَقَعُ عَلَى الْمُفْرَدِ وَالْجَمْعِ وَالْمُرَادُ هُنَا الْجَمْعُ.
{ وَكَذلِكَ } ifadesine dair açıklama, Bakara suresindeki [143] { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } ayetinde geçmişti. el-Adüvv (الْعَدُوُّ); tekil ve çoğul için kullanılan bir isimdir, burada kastedilen ise çoğuldur.
وَوَصَفَ أَعْدَاءَ الْأَنْبِيَاءِ بِأَنَّهُمْ مِنَ الْمُجْرِمِينَ، أَيْ مِنْ جُمْلَةِ الْمُجْرِمِينَ، فَإِنَّ الْإِجْرَامَ أَعَمُّ مِنْ عَدَاوَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَهُوَ أَعْظَمُهَا. وَإِنَّمَا أُرِيدَ هُنَا تَحْقِيقُ انْضِوَاءِ أَعْدَاءِ الْأَنْبِيَاءِ فِي زُمْرَةِ الْمُجْرِمِينَ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَبْلَغُ فِي الْوَصْفِ مِنْ أَنْ يُقَالَ: عَدُوًّا مُجْرِمِينَ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٧] .
Peygamberlerin düşmanları { مِنَ الْمُجْرِمِينَ } yani “suçlular zümresinden” olarak nitelendirilmiştir; zira suçluluk (icrâm), peygamberlere düşmanlık etmekten daha genel bir kavramdır ve düşmanlık onun en büyüğüdür. Burada peygamber düşmanlarının suçlular topluluğuna dâhil oluşu vurgulanmak istenmiştir; zira bu, Bakara suresinde [67] geçen { قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } ayetinde belirtildiği üzere, “düşman suçlular” (aduvven mücrimîn) denilmesine kıyasla nitelemede çok daha beliğdir.
وَأَعْقَبَ التَّسْلِيَةَ بِالْوَعْدِ بِهِدَايَةِ كَثِيرٍ مِمَّنْ هُمْ يَوْمَئِذٍ مُعْرِضُونَ عَنْهُ كَمَا
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Umulur ki Allah, onların sulblerinden yalnızca Kendisine ibadet edecek kimseler çıkarır»
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُخْرِجَ مِنْ أَصْلَابِهِمْ مَنْ يَعْبُدُهُ»
buyurduğu gibi, bu tesellinin peşinden o gün kendisinden yüz çevirenlerin birçoğunun hidayete erdirileceği vaadi
وَبِأَنَّهُ يَنْصُرُهُ عَلَى الَّذِينَ يُصِرُّونَ عَلَى عَدَاوَتِهِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً تَعْرِيضٌ بِأَنْ يُفَوِّضَ الْأَمْرَ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ كَافٍ فِي الْهِدَايَةِ وَالنَّصْرِ.
ve düşmanlıklarında ısrar edenlere karşı ona yardım edileceği vaadi getirilmiştir. Zira { وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً } buyruğu, işi Allah'a havale etmeye yönelik üstü kapalı bir teşviktir; çünkü O, hidayet vermede ve yardım etmede kâfidir.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِرَبِّكَ تَأْكِيدٌ لِاتِّصَالِ الْفَاعِلِ بِالْفِعْلِ. وَأَصْلُهُ: كَفَى رَبُّكَ فِي هَذِه الْحَالة.
{ بِرَبِّكَ } ifadesindeki bâ (ب) harf-i cerri, failin fiille olan irtibatını pekiştirmek içindir. İfadenin aslı: [bu durumda] “Rabbin kâfi geldi” (kefâ rabbüke) şeklindedir.
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٣٢]
[FURKÂN SURESİ (25): ÂYET 32]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلاً (٣٢)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلاً (٣٢) } “İnkâr edenler: Kur'an ona bir defada toptan indirilmeli değil miydi? dediler. Biz onu senin kalbini pekiştirmek için böylece [parça parça indirdik] ve onu tane tane okuduk.”
عَوْدٌ إِلَى مَعَاذِيرِهِمْ وَتَعَلُّلَاتِهِمُ الْفَاسِدَةِ إِذْ طَعَنُوا فِي الْقُرْآنِ بِأَنَّهُ نُزِّلَ مُنَجَّمًا وَقَالُوا: لَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَنَزَلَ كِتَابًا جُمْلَةً وَاحِدَة. وَضمير وَقالَ ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، وَهَذِهِ جَهَالَةٌ مِنْهُمْ بِنِسْبَةِ كُتُبِ الرُّسُلِ فَإِنَّهَا لَمْ يَنْزِلْ شَيْءٌ مِنْهَا جُمْلَةً وَاحِدَةً وَإِنَّمَا كَانَتْ وَحْيًا مُفَرَّقًا فَالتَّوْرَاةُ الَّتِي أُنْزِلَتْ عَلَى مُوسَى ﵇ فِي الْأَلْوَاحِ هِيَ عَشْرُ كَلِمَاتٍ بِمِقْدَارِ سُورَةِ اللَّيْلِ فِي الْقُرْآنِ، وَمَا كَانَ الْإِنْجِيلُ إِلَّا أَقْوَالًا يَنْطِقُ بِهَا عِيسَى ﵇ فِي الْمَلَأِ، وَكَذَلِكَ الزَّبُورُ نَزَلَ قِطَعًا كَثِيرَة، فالمشركون نسوا ذَلِكَ أَوْ جَهِلُوا فَقَالُوا:
Bu, onların Kur'an'ın parça parça indirilmesini kusur sayıp “Eğer Allah katından olsaydı tek bir kitap halinde toptan inerdi” diyerek ileri sürdükleri asılsız mazeretlerine ve bahanelerine bir dönüştür. { وَقالَ } fiilindeki zamirin müşriklere ait olduğu açıktır. Bu onların, peygamberlerin kitaplarının durumuna dair bir cehaletidir; zira o kitaplardan hiçbiri tek seferde toptan inmemiş, bilakis parça parça vahiy şeklinde gelmiştir. Musa aleyhisselâm'a levhalar halinde indirilen Tevrat, Kur'an'daki Leyl suresi büyüklüğünde on kelimeden ibaretti. İncil ise İsa aleyhisselâm'ın topluluk içinde telaffuz ettiği sözlerden başka bir şey değildi; aynı şekilde Zebûr da birçok parça halinde inmiştir. Müşrikler bunu unuttular veya bilmediler de şöyle dediler:
هَلَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ عَلَى مُحَمَّدٍ جُمْلَةً وَاحِدَةً فَنَعْلَمَ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ. وَقِيلَ: إِنَّ قَائِلَ هَذَا الْيَهُودُ أَوِ النَّصَارَى، فَإِنْ صَحَّ ذَلِكَ فَهُوَ بُهْتَانٌ مِنْهُمْ لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَمْ تَنْزِلِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ وَالزَّبُورُ إِلَّا مُفَرَّقَةً.
“Kur'an Muhammed'e bir defada toptan indirilseydi de onun Allah'ın elçisi olduğunu bilseydik ya!” Bunu söyleyenlerin Yahudiler veya Hristiyanlar olduğu da söylenmiştir. Eğer bu doğruysa, bu onların bir iftirasıdır; zira onlar Tevrat, İncil ve Zebûr'un ancak parça parça indirildiğini pekâlâ bilmektedirler.
فَخَوْضُ الْمُفَسِّرِينَ فِي بَيَانِ الْفَرْقِ بَيْنَ حَالَةِ رَسُولِنَا مِنَ الْأُمِّيَّةِ وَحَالَةِ الرُّسُلِ الَّذِينَ أُنْزِلَتْ عَلَيْهِمُ الْكُتُبُ اشْتِغَالٌ بِمَا لَا طَائِلَ فِيهِ، فَإِنَّ تِلْكَ الْكُتُبَ لَمْ تَنْزِلْ أَسْفَارًا تَامَّةً قَطُّ.
Müfessirlerin, Peygamberimizin ümmî oluşu ile kendilerine kitap indirilen diğer peygamberlerin durumları arasındaki farkı açıklamakla meşgul olmaları faydasız bir uğraştır; zira o kitaplar hiçbir zaman eksiksiz mecmualar halinde bir kerede inmemiştir.
ونُزِّلَ هُنَا مُرَادِفُ أُنْزِلَ وَلَيْسَ فِيهِ إِيذَانٌ بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ التَّفْعِيلُ مِنَ التَّكْثِيرِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِمْ: جُمْلَةً واحِدَةً.
Buradaki { نُزِّلَ } (nüzzile), { أُنْزِلَ } (ünzile) ile eş anlamlıdır ve bu tefsirin birinci mukaddimesinde geçtiği üzere, onların { جُمْلَةً واحِدَةً } (toptan, bir defada) sözünün karinesiyle tef'îl kalıbının ifade ettiği çokluk anlamına delalet etmez.
وَقَدْ جَاءَ قَوْلُهُ: كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ رَدًّا عَلَى طَعْنِهِمْ، فَهُوَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ فِيهِ رَدٌّ لِمَا أَرَادُوهُ مِنْ قَوْلِهِمْ: لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً وَعَدَلَ فِيهِ عَنْ خِطَابِهِمْ إِلَى خِطَابِ الرَّسُولِ ﵊ إِعْلَامًا لَهُ بِحِكْمَةِ تَنْزِيلِهِ مُفَرَّقًا، وَفِي ضِمْنِهِ امْتِنَانٌ عَلَى الرَّسُولِ بِمَا فِيهِ تَثْبِيتُ قَلْبِهِ وَالتَّيْسِيرُ عَلَيْهِ.
{ كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ } ifadesi onların itirazlarına bir cevap olarak gelmiştir. Dolayısıyla bu, onların { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } sözüyle kastettikleri şeyi reddeden yeni bir cümledir (istînâf). Burada onlara hitap etmekten vazgeçilip, Kur'an'ın parça parça indirilmesindeki hikmeti bildirmek üzere Peygamber aleyhisselâm'a hitap edilmiş; zımnında da Peygamber'e, kalbini pekiştirecek ve işini kolaylaştıracak bu durum lütfedilmiştir.
وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِمْ: لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً إِشَارَةٌ إِلَى الْإِنْزَالِ الْمَفْهُوم من «لَو نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ» وَهُوَ حَالَةُ إِنْزَالِ الْقُرْآنِ مُنَجَّمًا، أَيْ أَنْزَلْنَاهُ كَذَلِكَ الْإِنْزَالِ، أَيِ الْمُنَجَّمِ، أَيْ كَذَلِكَ الْإِنْزَالِ الَّذِي جَهِلُوا حِكْمَتَهُ، فَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهُ نَائِبٌ عَنْ مَفْعُولٍ مُطْلَقٍ جَاءَ بَدَلًا عَنِ الْفِعْلِ. فَالتَّقْدِيرُ: أَنْزَلْنَاهُ إِنْزَالًا كَذَلِكَ الْإِنْزَالِ الْمُنَجَّمِ. فَمَوْقِعُ جُمْلَةِ كَذلِكَ مَوْقِعُ الِاسْتِئْنَافِ فِي الْمُحَاوَرَةِ. وَاللَّامُ فِي لِنُثَبِّتَ مُتَعَلِّقَةٌ بِالْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ كَذلِكَ. وَالتَّثْبِيتُ: جَعْلُ الشَّيْءِ ثَابِتًا.
{ كَذلِكَ } sözü, onların “Kur'an ona bir defada toptan indirilmeli değil miydi?” sözüne bir cevaptır; “Kur'an ona indirilseydi ya” ifadesinden anlaşılan indirme tarzına, yani Kur'an'ın parça parça indirilme durumuna işarettir. Yani: “Onu işte böyle bir indirişle, yani parça parça, onların hikmetini kavrayamadıkları bu şekilde indirdik” demektir. Dolayısıyla işaret ismi, fiilin yerine geçen mef'ûl-i mutlakın nâibi olarak nasb mahallindedir. Takdiri şöyledir: “Onu böylesi parça parça bir indirişle indirdik.” { كَذلِكَ } cümlesinin konumu, karşılıklı konuşmada başlangıç (istînâf) konumudur. { لِنُثَبِّتَ } fiilindeki lâm (ل) harfi, { كَذلِكَ } lafzının delalet ettiği mukadder fiile müteallıktır. Tesbît; bir şeyi sabit kılmaktır.
وَالثَّبَاتُ: اسْتِقْرَارُ الشَّيْءِ فِي مَكَانِهِ غَيْرَ مُتَزَلْزِلٍ قَالَ تَعَالَى: كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ
Sebât; bir şeyin sarsılmaksızın yerinde sabit durmasıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ } “Kökü sabit güzel bir ağaç gibidir”
[إِبْرَاهِيم: ٢٤] . وَيُسْتَعَارُ الثَّبَاتُ لِلْيَقِينِ وَلِلِاطْمِئْنَانِ بِحُصُولِ الْخَيْرِ لِصَاحِبِهِ قَالَ تَعَالَى: لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً [النِّسَاء: ٦٦] ، وَهِيَ اسْتِعَارَاتٌ شَائِعَةٌ مَبْنِيَّةٌ عَلَى تَشْبِيهِ حُصُولِ الِاحْتِمَالَاتِ فِي النَّفْسِ بِاضْطِرَابِ الشَّيْءِ فِي الْمَكَانِ تَشْبِيهَ مَعْقُولٍ بِمَحْسُوسٍ. وَالْفُؤَادُ: هُنَا الْعَقْلُ. وَتَثْبِيتُهُ بِذَلِكَ الْإِنْزَالِ جَعْلُهُ ثَابِتًا فِي أَلْفَاظِهِ وَمَعَانِيهِ لَا يَضْطَرِبُ فِيهِ.
[İbrâhîm: 24]. Sebât kelimesi yakîn (kesin bilgi) ve sahibine hayrın ulaşmasıyla kalbin mutmain olması anlamında istiare yoluyla kullanılır. Nitekim Yüce Allah Nisâ suresinde [66]: { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً } “Onlar için daha hayırlı ve daha pekiştirici olurdu” buyurmuştur. Bunlar, nefisteki ihtimallerin yerleşmesini bir şeyin mekândaki sarsıntısına benzetmeye dayanan, makul olanı mahsus olana teşbih kabilinden yaygın istiarelerdir. Buradaki el-Fuâd (الْفُؤَادُ) ise akıldır. Onun bu indirme şekliyle pekiştirilmesi (tesbiti); lafızları ve manaları bakımından onda sarsılmayacak biçimde sabit kılınmasıdır.
وَجَاءَ فِي بَيَانِ حِكْمَةِ إِنْزَالِ الْقُرْآنِ مُنَجَّمًا بِكَلِمَةٍ جَامِعَةٍ وَهِيَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ لِأَنَّ تَثْبِيتَ الْفُؤَادِ يَقْتَضِي كُلَّ مَا بِهِ خَيْرٌ لِلنَّفْسِ، فَمِنْهُ مَا قَالَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ: الْحِكْمَةُ فِي تَفْرِيقِهِ أَنْ نُقَوِّيَ بِتَفْرِيقِهِ فُؤَادَكَ حَتَّى تَعِيَهُ وَتَحْفَظَهُ، لِأَنَّ الْمُتَلَقِّنَ إِنَّمَا يَقْوَى قَلْبُهُ عَلَى حِفْظِ الْعِلْمِ يلقى إِلَيْهِ إِذْ أُلْقِيَ إِلَيْهِ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ وَجُزْءًا
Kur'an'ın parça parça indirilmesinin hikmeti, { لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ } şeklinde kapsamlı bir ifadeyle beyan edilmiştir; zira kalbin pekiştirilmesi nefis için hayır olan her şeyi gerektirir. Zemahşerî'nin şu sözü de bundandır: “Onun parça parça edilmesindeki hikmet, onu iyice kavrayıp ezberleyebilmen için senin kalbini bu ayrışla güçlendirmemizdir. Çünkü öğrenen kimsenin kalbi, kendisine aktarılan ilmi ancak azar azar, kısım
عَقِبَ جُزْءٍ، وَمَا قَالَهُ أَيْضًا: «أَنَّهُ كَانَ يَنْزِلُ عَلَى حَسَبِ الدَّوَاعِي وَالْحَوَادِثِ وَجَوَّابَاتِ السَّائِلِينَ» اه، أَيْ فَيَكُونُونَ أَوْعَى لِمَا يَنْزِلُ فِيهِ لِأَنَّهُمْ بِحَاجَةٍ إِلَى عِلْمِهِ، فَيَكْثُرُ الْعَمَلُ بِمَا فِيهِ وَذَلِكَ مِمَّا يُثَبِّتُ فُؤَادَ النَّبِيءِ ﷺ وَيَشْرَحُ صَدْرَهُ.
kısım aktarıldığı takdirde ezberlemeye güç yetirir.” Yine onun şu sözü de bundandır: «O, sebeplere, hadiselere ve soru soranların cevaplarına göre inmekteydi.» Yani böylece inen şeyleri daha iyi kavrarlardı; zira onu öğrenmeye muhtaçtılar. Bu sayede onunla amel çoğalır, bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbini pekiştirip göğsünü ferahlatırdı.
وَمَا قَالَهُ بَعْدَ ذَلِكَ: «إِنَّ تَنْزِيلَهُ مُفَرَّقًا وَتَحَدِّيَهُمْ بِأَنْ يَأْتُوا بِبَعْضِ تِلْكَ التَّفَارُقِ كُلَّمَا نَزَلَ شَيْءٌ مِنْهَا، أَدْخَلُ فِي الْإِعْجَازِ وَأَنْوَرُ لِلْحُجَّةِ مِنْ أَنْ يَنْزِلَ كُلُّهُ جُمْلَةً» اه.
Yine Zemahşerî'nin bundan sonra söylediği şu söz de bundandır: «Onun parça parça indirilmesi ve her bir parça indikçe benzerini getirmeleri konusunda onlara meydan okunması, mucize oluşu daha iyi ortaya koyucu ve delil bakımından, hepsinin bir defada toptan inmesinden çok daha aydınlatıcıdır.»
وَمِنْهُ مَا قَالَهُ الْجَدُّ الْوَزِيرُ ﵀: إِنَّ الْقُرْآنَ لَوْ لَمْ يَنْزِلْ مُنَجَّمًا عَلَى حَسَبِ الْحَوَادِثِ لِمَا ظَهَرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ آيَاتِهِ مُطَابَقَتُهَا لِمُقْتَضَى الْحَالِ وَمُنَاسَبَتُهَا لِلْمَقَامِ وَذَلِكَ مِنْ تَمَامِ إِعْجَازِهَا. وَقُلْتُ: إِنَّ نُزُولَهُ مُنَجَّمًا أَعُونُ لِحُفَّاظِهِ عَلَى فَهْمِهِ وَتَدَبُّرِهِ.
Dedem Vezir rahimehullâh'ın şu sözü de bundandır: “Kur'an hadiselere göre parça parça inmeseydi, birçok ayetinin hâlin gereğine mutabakatı ve makama uygunluğu açığa çıkmazdı; bu ise onun mucizeliğinin tamlığı cümlesindendir.” Ben de derim ki: Onun parça parça inmesi, onu ezberleyenlerin anlamasına ve üzerinde tefekkür etmesine daha çok yardımcı olmuştur.
وَقَوْلُهُ: وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا عُطِفَ عَلَى قَوْله كَذلِكَ، أَي أَنْزَلْنَاهُ مُنَجَّمًا وَرَتَّلْنَاهُ، وَالتَّرْتِيلُ يُوصَفُ بِهِ الْكَلَامُ إِذَا كَانَ حَسَنَ التَّأْلِيفِ بَيِّنَ الدَّلَالَةِ. وَاتَّفَقَتْ أَقْوَالُ أَيِمَّةِ اللُّغَةِ عَلَى أَنَّ هَذَا التَّرْتِيلَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: ثَغْرٌ مُرَتَّلٌ، وَرَتِلٌ، إِذَا كَانَتْ أَسْنَانُهُ مُفَلَّجَةً تُشْبِهُ نُورَ الْأُقْحُوَانِ. وَلَمْ يُورِدُوا شَاهِدًا عَلَيْهِ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ.
{ وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا } buyruğu { كَذلِكَ } sözüne atfedilmiştir; yani “Onu parça parça indirdik ve tertîl üzere okuduk/düzenledik” demektir. Tertîl, söz dizimi güzel ve delaleti apaçık olduğunda kelamın bir vasfı olarak kullanılır. Dil âlimleri, bu tertîl kelimesinin, dişleri aralıklı ve papatya çiçeği gibi düzgün olan kimse için kullanılan “sağr-i mürettel” ve “retil” (güzel dizilmiş diş) tabirinden alındığı hususunda ittifak etmişlerdir. Ancak bunun için Arap kelamından bir şahit getirmemişlerdir.
وَالتَّرْتِيلُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالَةً لِنُزُولِ الْقُرْآنِ، أَيْ نَزَّلْنَاهُ مُفَرَّقًا مُنَسَّقًا فِي أَلْفَاظِهِ وَمَعَانِيهِ غَيْرَ مُتَرَاكِمٍ فَهُوَ مُفَرَّقٌ فِي الزَّمَانِ فَإِذَا كَمُلَ إِنْزَالُ سُورَةٍ جَاءَتْ آيَاتُهَا مَرَتَّبَةً مُتَنَاسِبَةً كَأَنَّهَا أُنْزِلَتْ جُمْلَةً وَاحِدَةً، وَمُفَرَّقٌ فِي التَّأْلِيفِ بِأَنَّهُ مُفَصَّلٌ وَاضِحٌ. وَفِي هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ مِنْ دَلَائِلِ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِأَنَّ شَأْنَ كَلَامِ النَّاسِ إِذَا فُرِّقَ تَأْلِيفُهُ عَلَى أَزْمِنَةٍ مُتَبَاعِدَةٍ أَنْ يَعْتَوِرَهُ التَّفَكُّكُ وَعَدَمُ تَشَابُهِ الْجُمَلِ.
Tertîl, Kur'an'ın iniş hâli de olabilir; yani “Biz onu lafızları ve manaları bakımından intizamlı, birbirine yığılmamış, parça parça indirdik” demektir. O zaman içinde parça parça inmiştir; fakat bir surenin indirilmesi tamamlandığında ayetleri, sanki bir defada toptan indirilmişçesine tertipli ve uyumlu hale gelir; söz dizimi bakımından da apaçık ve tafsilatlı kılınarak ayrılmıştır. Bunda, onun Allah katından olduğunun delillerinden birine işaret vardır; zira insanların sözü uzun zaman dilimlerine yayılarak parça parça oluşturulduğunda, onda kopukluklar ve cümleler arasında uyumsuzluklar meydana gelmesi kaçınılmazdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِ رَتَّلْناهُ أَمَرْنَا بِتَرْتِيلِهِ، أَيْ بِقِرَاءَتِهِ مُرَتَّلًا، أَيْ بِتَمَهُّلٍ بِأَنْ لَا يُعَجَّلَ فِي قِرَاءَتِهِ بِأَنْ تُبَيَّنَ جَمِيعُ الْحُرُوفِ وَالْحَرَكَاتِ بِمَهَلٍ، وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ [٤]
{ رَتَّلْناهُ } ile onun tertîl ile okunmasını, yani tane tane, acele etmeksizin, bütün harfleri ve harekeleri sükûnetle açıkça telaffuz ederek okunmasını emrettiğimizin kastedilmiş olması da caizdir. Bu, Müzzemmil suresinde [4]
فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا.
Yüce Allah'ın: { وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا } “Kur'an'ı tane tane, açık açık oku” buyruğunda zikredilen husustur.
وتَرْتِيلًا مَصْدَرٌ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ قُصِدَ بِهِ مَا فِي التَّنْكِيرِ مِنْ مَعْنَى التَّعْظِيمِ فَصَارَ الْمَصْدَرُ مُبَيِّنًا لنَوْع الترتيل.
{ تَرْتِيلًا } kelimesi mef'ûl-i mutlak olarak mansub bir masdardır; nekire kılınışındaki tazim manası kastedilmiştir, böylece bu masdar tertîlin nevini açıklayıcı hale gelmiştir.
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٣٣]
[FURKÂN SURESİ (25): ÂYET 33]
وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلاَّ جِئْناكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً (٣٣)
{ وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلاَّ جِئْناكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً (٣٣) } “Sana hiçbir misal getirmezler ki, biz sana gerçeği ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım.”
لَمَّا اسْتَقْصَى أَكْثَرَ مَعَاذِيرِهِمْ وَتَعَلُّلَاتِهِمْ وَأَلْقَمَهُمْ أَحْجَارَ الرَّدِّ إِلَى لَهَوَاتِهِمْ عَطَفَ عَلَى ذَلِكَ فَذْلَكَةً جَامِعَةً تَعُمُّ مَا تَقَدَّمَ وَمَا عَسَى أَنْ يَأْتُوا بِهِ مِنَ الشُّكُوكِ وَالتَّمْوِيهِ بِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مَدْحُوضٌ بِالْحُجَّةِ الْوَاضِحَةِ الْكَاشِفَةِ لِتُرَّهَاتِهِمْ.
Mazeretlerinin ve bahanelerinin çoğunu etraflıca sayıp onların ağızlarına susturucu cevap taşlarını tıkadıktan sonra bunun üzerine, geçmiş iddiaları ve getirmeleri muhtemel şüphe ve saptırmaları içine alan kapsamlı bir fezlekeyi (özeti) atfetti: Bunların tamamı, onların hezeyanlarını ortaya çıkaran apaçık delillerle çürütülmüştür.
وَالْمِثْلُ: الْمُشَابِهُ. وَفِعْلُ الْإِتْيَانِ مَجَازٌ فِي أَقْوَالِهِمْ وَالْمُحَاجَّةِ بِهِ، وَتَنْكِيرُ (مَثَلٍ) فِي سِيَاقِ النَّفْيِ لِلتَّعْمِيمِ، أَيْ بِكُلِّ مَثَلٍ. وَالْمَقْصُودُ: مَثَلٌ مِنْ نَوْعِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَمْثَالِهِمُ الْمُتَقَدِّمَةِ ابْتِدَاءً من قَوْله [تَعَالَى] : وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذا إِلَّا إِفْكٌ افْتَراهُ وَأَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ [الْفرْقَان: ٤] ، وقالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [النَّحْل: ٢٤] بِقَرِينَةِ سَوْقِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَقِبَ اسْتِقْصَاءِ شُبْهَتِهِمْ، وقالُوا مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ [الْفرْقَان: ٧] وَقالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً [الْفرْقَان: ٨] وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ [الْفرْقَان: ٢١] وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً [الْفرْقَان:
el-Misl (الْمِثْلُ); benzer demektir. İtyân (getirme) fiili, onların sözleri ve onunla tartışmaları hakkında mecazdır. Olumsuzluk bağlamında { مَثَلٍ } kelimesinin nekire oluşu umum ifade eder; yani “hiçbir misal” demektir. Kastedilen ise, bu cümlenin onların şüphelerinin etraflıca zikredilmesinin ardından getirilmesi karinesiyle, baştan itibaren geçmiş olan misallerinin benzeri bir misaldir: Yüce Allah'ın { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذا إِلَّا إِفْكٌ افْتَراهُ وَأَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ } [Furkân: 4] ve { وقالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [Nahl: 24] sözlerinden başlayarak { وقالُوا مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ } [Furkân: 7], { وَقالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً } [Furkân: 8], { وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ } [Furkân: 21] ve { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } [Furkân:
٣٢] . وَدَلَّ عَلَى إِرَادَةِ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ قَوْلِهِ: بِمَثَلٍ قَوْلُهُ آنِفًا انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ [الْفرْقَان: ٩] عَقِبَ قَوْلِهِ: وَقالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً [الْفرْقَان:
32] sözlerine kadar. { بِمَثَلٍ } ifadesinden bu mananın kastedildiğine, az önce geçen { وَقالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً } [Furkân: 8] ayetinin peşinden gelen
٨] . وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ يَأْتُونَكَ إِلَى ضَمِيرِ النَّبِيءِ ﷺ لِإِفَادَةِ أَنَّ إِتْيَانَهُمْ بالْأَمْثَالِ يَقْصِدُونَ بِهِ أَنْ يُفْحِمُوهُ.
{ انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ } [Furkân: 9] buyruğu delalet etmektedir. { يَأْتُونَكَ } fiilinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine geçişli kılınması, onların bu misalleri getirmekle onu ilzam edip susturmayı hedeflediklerini ifade etmek içindir.
وَالْإِتْيَانُ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي الْإِظْهَارِ. وَالْمَعْنَى: لَا يَأْتُونَكَ بِشَبَهٍ يُشَبِّهُونَ بِهِ حَالًا مِنْ أَحْوَالِكَ يَبْتَغُونَ إِظْهَارَ أَنَّ حَالَكَ لَا يُشْبِهُ حَالَ رَسُولٍ مِنَ اللَّهِ إِلَّا أَبْطَلْنَا تَشْبِيهَهُمْ وَأَرَيْنَاهُمْ أَنَّ حَالَةَ الرِّسَالَةِ عَنِ اللَّهِ لَا تُلَازِمُ مَا زَعَمُوهُ سَوَاءٌ كَانَ مَا أَتَوْا بِهِ تَشْبِيهًا صَرِيحًا بِأَحْوَالِ غَيْرِ الرُّسُلِ كَقَوْلِهِمْ: أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها [الْفرْقَان: ٥] وَقَوْلِهِمْ مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ [الْفرْقَان: ٧] ، وَقَوْلِهِمْ: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً [الْفرْقَان: ٨] ، أَمْ كَانَ نَفْيُ مُشَابَهَةِ حَالِهِ بِأَحْوَالِ الرُّسُلِ فِي زَعْمِهِمْ فَإِنَّ نَفْيَ مُشَابَهَةِ الشَّيْءِ يَقْتَضِي إِثْبَاتَ ضِدِّهِ كَقَوْلِهِمْ: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا [الْفرْقَان: ٢١] وَكَذَلِكَ قَوْلُهُمْ: لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً [الْفرْقَان: ٣٢] إِذَا كَانُوا قَالُوهُ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ
İtyân (getirme), ortaya koyma anlamında mecaz olarak kullanılmıştır. Manası şudur: Senin durumunun Allah'tan gelen bir elçinin durumuna benzemediğini ortaya koymak maksadıyla senin hâllerinden bir hâle benzeterek hiçbir benzetme getirmezler ki, biz onların benzetmelerini boşa çıkarmış ve onlara Allah katından elçilik vazifesinin onların iddia ettiği şeyleri gerektirmediğini göstermiş olmayalım. İster onların getirdiği şey { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها } [Furkân: 5], { مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ } [Furkân: 7] ve { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً } [Furkân: 8] sözlerinde olduğu gibi peygamber olmayanların hâllerine açık bir benzetme olsun; isterse bir şeyin benzerliğini nefyetmenin onun zıddını ispatı gerektirmesi kabilinden, kendi zanlarınca onun hâlinin peygamberlerin hâllerine benzerliğini nefyetmek olsun; nitekim { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا } [Furkân: 21] sözleri ile —eğer Tevrat ve İncil'in iniş hâline muhalif olduğu manasında söylemişlerse— { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } [Furkân: 32] sözleri böyledir.
مُخَالِفٌ لِحَالِ نُزُولِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. فَهَذَا نَفِيُ تَمْثِيلِ حَالِ الرَّسُولِ ﷺ بِحَالِ الرُّسُلِ الْأَسْبَقِينَ فِي زَعْمِهِمْ. وَيَدْخُلُ فِي هَذَا النَّوْعِ مَا يَزْعُمُونَ أَنَّهُ تَقْتَضِيهِ النُّبُوءَةُ مِنَ الْمَكَانَةِ عِنْدَ اللَّهِ أَنْ يَسْأَلَهُ، فَيُجَابَ إِلَيْهِ كَقَوْلِهِمْ: لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً أَوْ يُلْقى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْها [الْفرْقَان: ٧، ٨] .
Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunun, onların zannındaki önceki peygamberlerin durumuna benzetilmesinin nefyidir. Nübüvvetin Allah katındaki mevkiinin gerektirdiğini zannettikleri —Peygamber'in Allah'tan istemesi ve isteğinin yerine getirilmesi gibi— { لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً أَوْ يُلْقى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْها } [Furkân: 7-8] sözleri de bu türe dâhildir.
وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: لَا يَأْتُونَكَ تَشْمَلُ مَا عَسَى أَنْ يَأْتُوا بِهِ مِنْ هَذَا النَّوْعِ كَقَوْلِهِمْ: أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً [الْإِسْرَاء: ٩٢] .
{ لَا يَأْتُونَكَ } ifadesindeki muzari sîgası, onların { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } [İsrâ: 92] sözleri gibi bu türden getirmeleri muhtemel olan şeyleri de kapsamaktadır.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا جِئْناكَ بِالْحَقِّ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ أَحْوَالٍ عَامَّةٍ يَقْتَضِيهَا عُمُومُ الْأَمْثَالِ لِأَنَّ عُمُومَ الْأَشْخَاصِ يَسْتَلْزِمُ عُمُومَ الْأَحْوَالِ.
{ إِلَّا جِئْناكَ بِالْحَقِّ } ifadesindeki istisna, mesellerin umumunun gerektirdiği genel durumlardan yapılan bir istisnadır; zira şahısların umumi oluşu hâllerin de umumi olmasını gerektirir.
وَجُمْلَةُ جِئْناكَ حَالِيَّةٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ [الْفرْقَان: ٢٠] .
{ جِئْناكَ } cümlesi, Furkân Suresi 20. ayetteki { وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ } [Furkân: 20] ifadesinde geçtiği üzere hâl cümlesidir.
وَقَوْلُهُ جِئْناكَ بِالْحَقِّ مُقَابِلُ قَوْلِهِ: لَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ وَهُوَ مَجِيءٌ مَجَازِيٌّ. وَمُقَابَلَةُ جِئْناكَ بِالْحَقِّ لِقَوْلِهِ: وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مَا يَأْتُونَ بِهِ بَاطِلٌ. مِثَالُ ذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُمْ: مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ [الْفرْقَان: ٧] ، أَبْطَلَهُ قَوْلُهُ:
{ جِئْناكَ بِالْحَقِّ } sözü, { لَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ } ifadesinin mukabilidir ve bu, mecazi bir geliş/getiriştir. { جِئْناكَ بِالْحَقِّ } ifadesinin { وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ } sözüne mukabil kılınması, onların getirdikleri şeyin batıl olduğuna bir işarettir. Bunun misali şudur: Onların { مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ } [Furkân: 7] sözünü şu ayet boşa çıkarmıştır:
وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ [الْفرْقَان:
{ وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ } “Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de hiç şüphesiz yemek yerler, çarşılarda dolaşırlardı” [Furkân:
٢٠] .
20]. “Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de hiç şüphesiz yemek yerler, çarşılarda dolaşırlardı.”
وَالتَّعْبِيرُ فِي جَانِبِ مَا يُؤَيِّدُهُ اللَّهُ مِنَ الْحُجَّةِ بِ جِئْناكَ دُونَ: أَتَيْنَاكَ، كَمَا عُبِّرَ عَمَّا يَجِيئُونَ بِهِ بِ يَأْتُونَكَ إِمَّا لِمُجَرَّدِ التَّفَنُّنِ، وَإِمَّا لِأَنَّ فِعْلَ الْإِتْيَانِ إِذَا اسْتُعْمِلَ مَجَازًا كَثُرَ فِيمَا يَسُوءُ وَمَا يُكْرَهُ، كَالْوَعِيدِ وَالْهِجَاءِ، قَالَ شَقِيقُ بْنُ شَرِيكٍ الْأَسَدِيُّ:
Allah'ın desteklediği hüccet tarafında, onların getirdiği şey için { يَأْتُونَكَ } denildiği gibi { أَتَيْنَاكَ } denilmeyip { جِئْناكَ } ile ifade edilmesi; ya sırf üslup zenginliği (tefennün) içindir ya da ityân (إتيان) fiili mecaz olarak kullanıldığında tehdit ve hiciv gibi hoşa gitmeyen ve kötü şeylerde çokça kullanılmasından dolayıdır. Şakîk b. Şerîk el-Esedî şöyle demiştir:
أَتَانِي مِنْ أَبِي أَنَسٍ وَعِيدٌ ... فَسُلَّ لِغَيْظَةِ الضَّحَّاكِ جِسْمِي
Ebû Enes'ten bana bir tehdit ulaştı (etânî) ... Dahhâk'ın öfkesi yüzünden bedenim eridi.
وَقَوْلُ النَّابِغَةِ:
Nâbiga'nın şu sözü de böyledir:
أَتَانِي- أَبَيْتَ اللَّعْنَ- أَنَّكَ لُمْتَنِي وَقَوْلُهُ:
—Ömrün uzun olsun— bana senin beni kınadığın haberi ulaştı (etânî). Yine onun şu sözü de böyledir:
فَلَيَأْتِيَنْكَ قَصَائِدٌ وَلَيَدْفَعَنْ ... جَيْشًا إِلَيْكَ قَوَادِمُ الْأَكْوَارِ
Sana mutlaka kasideler ulaşacaktır (ye'tiyenneke) ve semerlerin önleri sana bir ordu sevk edecektir.
يُرِيدُ قَصَائِدَ الْهِجَاءِ. وَقَوْلُ الْمَلَائِكَةِ لِلُوطٍ وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ [الْحجر: ٦٤] أَيْ عَذَابُ قَوْمِهِ، وَلِذَلِكَ قَالُوا لَهُ فِي الْمَجِيءِ الْحَقِيقِيِّ بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ. وَتَقَدَّمَ فِي
Burada hiciv kasidelerini kastetmektedir. Meleklerin Lût'a { وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ } [Hicr: 64] “Sana gerçeği getirdik” demeleri de kavminin azabı demektir; bu sebeple hakiki geliş hakkında ona { بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ } “Aksine biz sana, onların şüphe edip durdukları şeyi getirdik” demişlerdir. Bu,
سُورَةِ الْحِجْرِ [٦٣] ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَتاها أَمْرُنا لَيْلًا أَوْ نَهاراً [يُونُس: ٢٤] أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ [النَّحْل: ١] فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا [الْحَشْر: ٢] ، بِخِلَافِ فِعْلِ الْمَجِيءِ إِذَا
Hicr Suresi'nde [63] geçmişti. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَتاها أَمْرُنا لَيْلًا أَوْ نَهاراً } “Geceleyin veya gündüzün ona emrimiz gelivermiştir” [Yûnus: 24], { أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ } “Allah'ın emri geldi, artık onu acele istemeyin” [Nahl: 1], { فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا } “Allah onlara hiç hesaba katmadıkları bir taraftan geldi” [Haşr: 2]. Buna karşılık mecî' (مجيء) fiili,
اسْتُعْمِلَ فِي مَجَازِهِ فَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ فِي وُصُولِ الْخَيْرِ وَالْوَعْدِ وَالنَّصْرِ وَالشَّيْءِ الْعَظِيمِ، قَالَ تَعَالَى: قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ [النِّسَاء: ١٧٤] وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا [الْفجْر: ٢٢] إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ [النَّصْر: ١] ،
mecaz olarak kullanıldığında çoğunlukla hayrın, vadin, zaferin ve büyük bir şeyin ulaşmasında kullanılır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Size Rabbinizden kesin bir delil geldi” [Nisâ: 174], { وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } “Rabbin ve saf saf melekler geldiğinde” [Fecr: 22], { إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımı geldiği zaman” [Nasr: 1],
وَفِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ: « ... مَرْحَبًا بِهِ وَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ»
İsrâ hadisinde de: «...Hoş geldi, ne güzel bir gelişle geldi (ni'me'l-mecîu câe)» buyrulmuştur.
، وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ [الْإِسْرَاء: ٨١] ، وَقَدْ يَكُونُ مُتَعَلِّقُ الْفِعْلِ ذَا وَجْهَيْنِ بِاخْتِلَافِ الِاعْتِبَارِ فَيُطْلَقُ كِلَا الْفِعْلَيْنِ نَحْوَ حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ [هود: ٤٠] ، فَإِنَّ الْأَمْرَ هَنَا مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى كَوْنِهِ تَأْيِيدًا نَافِعًا لِنُوحٍ.
Yine { وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ } “De ki: Hak geldi, batıl zail oldu” [İsrâ: 81] ayeti böyledir. Bazen de fiilin taalluk ettiği şey farklı itibarlarla iki yönlü olabilir de { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ } “Nihayet emrimiz gelip de tandır kaynadığı zaman” [Hûd: 40] ayetinde olduğu gibi her iki fiil de kullanılabilir; çünkü buradaki emir, Nûh için faydalı bir destek olması yönüyle değerlendirilmiştir.