وَالتَّفْسِيرُ: الْبَيَانُ وَالْكَشْفُ عَنِ الْمَعْنَى، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مُفَصَّلًا فِي الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا الْكِتَابِ، وَالْمُرَادُ هُنَا كَشْفُ الْحُجَّةِ وَالدَّلِيلِ.
Tefsir (التفسير); beyan etmek ve manayı açığa çıkarmaktır. Buna dair hususlar bu kitabın birinci mukaddimesinde ayrıntılı olarak geçmişti. Burada kastedilen ise hüccet ve delili açığa çıkarmaktır.
وَمَعْنَى كَوْنِهِ أَحْسَنَ، أَنَّهُ أَحَقُّ فِي الِاسْتِدْلَالِ، فَالتَّفْضِيلُ لِلْمُبَالَغَةِ إِذْ لَيْسَ فِي حُجَّتِهِمْ حُسْنٌ أَوْ يُرَادُ بِالْحُسْنِ مَا يَبْدُو مِنْ بَهْرَجَةِ سَفْسَطَتِهِمْ وَشُبَهِهِمْ فَيَجِيءُ الْكَشْفُ عَنِ الْحَقِّ أَحْسَنَ وَقْعًا فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ مِنْ مُغَالَطَاتِهِمْ، فَيَكُونُ التَّفْضِيلُ بِهَذَا الْوَجْهِ عَلَى حَقِيقَتِهِ، فَهَذِهِ نُكْتَةٌ مِنْ دَقَائِقِ الِاسْتِعْمَالِ ودقائق التَّنْزِيل.
Onun daha güzel (ahsen) olmasının manası; delil getirme yönünden daha doğru ve daha hak olmasıdır. Dolayısıyla ism-i tafdil mübalağa içindir; zira onların getirdiği delilde hiçbir güzellik yoktur. Yahut güzellikten maksat, onların safsatalarının ve şüphelerinin yaldızlı görünüşüdür; bu durumda hakkın ortaya konulması, dinleyenlerin nefislerinde onların yanıltmacalarından daha güzel bir tesir bırakır. Böylece tafdil bu vecihle hakiki anlamında olur. İşte bu, kelimelerin ince kullanımlarından ve Kur'an'ın nüktelerinden biridir.
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٣٤]
[Furkân Suresi (25), Ayet 34]
الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٣٤)
{ الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٣٤) } “Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar var ya; işte onlar, yerleri en kötü ve yolları en sapık olanlardır.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِتَسْلِيَةِ الرَّسُولِ ﷺ، وَلِوَعِيدِ الْمُشْرِكِينَ وَذَمِّهِمْ.
Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek, müşrikleri tehdit etmek ve onları yermek amacıyla yeni bir söze başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî).
وَالْمَوْصُولُ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الضَّمِيرِ كَأَنَّهُ قِيلَ: هُمْ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ، فَيَكُونُ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً [الْفرْقَان: ٣٢] إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِتَحْصِيلِ فَائِدَةِ أَنَّ أَصْحَابَ الضَّمِيرِ ثَبَتَ لَهُمْ مَضْمُونُ الصِّلَةِ، وَلِيَبْنِيَ عَلَى الصِّلَةِ مَوْقِعَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَمُقْتَضَى ظَاهِرِ النَّظْمِ أَنْ يُقَالَ: وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا، هُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا، وَنَحْشُرُهُمْ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ، كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٩٧] وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عَقِبَ قَوْلِهِ: وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلَّا أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا [الْإِسْرَاء: ٩٤] وَيُعْلَمُ مِنَ السِّيَاقِ بِطَرِيقِ التَّعْرِيضِ أَنَّ الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ هُمُ الَّذِينَ يَأْتُونَ بِالْأَمْثَالِ تَكْذِيبًا
İsm-i mevsul zamir makamında yer almıştır; sanki 'Onlar yüzüstü toplanırlar' denilmiş gibidir. Böylece zamir, { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } [Furkân: 32] ayetindeki inkâr edenlere raci olur. Zamir makamında açık ismin (ızhâr) getirilmesi; zamir sahipleri hakkında sıla cümlesinin içeriğinin sabit olduğunu bildirme faydasını elde etmek ve işaret isminin konumunu sıla üzerine bina etmek içindir. Sözün zahiri gereği şöyle denilmesi gerekirdi: 'Onlar sana hiçbir misal getirmezler ki biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım; onlar mekânca en kötü ve yolca en sapıktırlar ve biz onları yüzüstü cehenneme süreriz.' Nitekim İsrâ Suresi'nde [97], { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلَّا أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا } [İsrâ: 94] sözünün ardından { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ } buyurmuştur. Tariz yoluyla سیاktan anlaşılmaktadır ki, yüzüstü haşredilecek olanlar, Peygamber
لِلنَّبِيءِ ﷺ. وَإِذْ كَانَ قَصْدُهُمْ مِمَّا يَأْتُونَ بِهِ مِنَ
sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamak üzere meseller getirenlerdir. Onların getirdikleri
الْأَمْثَالِ تَنْقِيصَ شَأْنِ النَّبِيءِ ذُكِّرُوا بِأَنَّهُمْ أَهْلُ شَرِّ الْمَكَانِ وَضَلَالِ السَّبِيلِ دُونَ النَّبِيءِ ﷺ.
mesellerden maksatları Peygamber'in şanını küçültmek olduğu için, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in değil, bizzat kendilerinin en kötü mekânın ve en sapık yolun ehli oldukları hatırlatılmıştır.
فَالْمَوْصُولُ مُبْتَدَأٌ وَاسْمُ الْإِشَارَةِ خَبَرٌ عَنْهُ.
Buna göre ism-i mevsul mübteda, işaret ismi ise onun haberidir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٩٧] عِنْدَ قَوْلِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ. وَتَقدَّمَ ذِكْرُ الْحَدِيثِ فِي السُّؤَالِ عَنْ كَيْفَ يَمْشُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ.
{ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ } ifadesinin manası İsrâ Suresi'nde [97], { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ } ayetinde geçmişti. Yüzleri üzerinde nasıl yürüyeceklerine dair soruya ilişkin hadis de daha önce zikredilmişti.
وَشَرٌّ: اسْمُ تَفْضِيلٍ. وَأَصْلُهُ أَشَرُّ وَصِيغَتَا التَّفْضِيلِ فِي قَوْلِهِ شَرٌّ، وأَضَلُّ مُسْتَعْمَلَتَانِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الِاتِّصَافِ بِالشَّرِّ وَالضَّلَالِ كَقَوْلِهِ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً [يُوسُف: ٧٧] فِي جَوَابِ قَوْلِ إِخْوَةِ يُوسُفَ إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ [يُوسُف: ٧٧] .
Şerr (شَرٌّ); ism-i tafdildir, aslı 'eşerr'dir (أَشَرُّ). { شَرٌّ } ve { أَضَلُّ } ifadelerindeki iki tafdil sîgası, Yûsuf'un kardeşlerinin { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } [Yûsuf: 77] sözüne karşılık { قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } [Yûsuf: 77] denilmesinde olduğu gibi şer ve dalaletle nitelenmede mübalağa için kullanılmıştır.
وَتَعْرِيفُ جُزْأَيِ الْجُمْلَةِ يُفِيدُ الْقَصْرَ وَهُوَ قَصْرٌ لِلْمُبَالِغَةِ بِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنِ انْحَصَرَ الشَّرُّ وَالضَّلَالُ فِيهِمْ. وَرُوِيَ عَنْ مُقَاتِلٍ أَنَّ الْكُفَّارَ قَالُوا لِلْمُسْلِمِينَ: هُمْ شَرُّ الْخُلُقِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَيَكُونُ الْقَصْرُ قَصْرَ قَلْبٍ، أَيْ هُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا لَا الْمُسْلِمُونَ، وَصِيغَتَا التَّفْضِيلِ مَسْلُوبَتَا الْمُفَاضَلَةِ عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ.
Cümlenin iki ögesinin de marife olması hasr ifade eder; bu, şer ve dalaletin onlarda münhasır kılınması suretiyle mübalağa için yapılmış bir hasrdır. Mukātil'den rivayet edildiğine göre kâfirler Müslümanlara: 'Onlar yaratılmışların en kötüsüdür' demişler, bunun üzerine bu ayet inmiştir. Dolayısıyla hasr, kasr-ı kalb olur; yani Müslümanlar değil, asıl kendileri mekânca en kötü ve yolca en sapıktırlar. Her iki vecihte de iki tafdil sîgası üstünlük (mufâdale) anlamından soyutlanmıştır.
وَالْمَكَانُ: الْمَقَرُّ. وَالسَّبِيلُ: الطَّرِيقُ، مَكَانُهُمْ جَهَنَّمُ، وطريقهم الطَّرِيق الْموصل إِلَيْهَا وَهُوَ الَّذِي يُحْشَرُونَ فِيهِ عَلَى وُجُوهِهِمْ.
Mekân (المكان); durulacak yer, karargâhtır. Sebîl (السبيل); yoldur. Onların mekânı cehennem, yolları ise oraya ulaştıran yoldur ki o da üzerinde yüzüstü haşredilecekleri yoldur.
وَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ عَقِبَ مَا تَقَدَّمَ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِمْ أَحْرِيَاءُ بِالْمَكَانِ الْأَشِرِ وَالسَّبِيلِ الْأَضَلِّ، لِأَجْلِ مَا سَبَقَ مِنْ أَحْوَالِهِمُ الَّتِي مِنْهَا قَوْلُهُمْ لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً [الْفرْقَان: ٣٢] .
Önceki ifadelerin ardından işaret isminin getirilmesi; işaret edilenlerin, aralarında { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } [Furkân: 32] sözlerinin de bulunduğu geçmiş hâlleri sebebiyle en kötü mekâna ve en sapık yola layık olduklarına dikkat çekmek içindir.
وسَبِيلًا تَمْيِيزٌ مُحَوَّلٌ عَنِ الْفَاعِلِ، فَأَصْلُهُ: وَضَلَّ سَبِيلُهُمْ. وَإِسْنَادُ الضَّلَالِ إِلَى السَّبِيلِ فِي التَّرْكِيبِ الْمُحَوَّلِ عَنْهُ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّ السَّبِيلَ سَبَب ضلالهم.
{ سَبِيلًا } kelimesi fâilden dönüştürülmüş temyizdir; aslı 'yolları saptı' (وَضَلَّ سَبِيلُهُمْ) şeklindedir. Asıl terkipte dalaletin yola isnat edilmesi mecâz-ı aklîdir; çünkü yol, onların sapmasının sebebidir.
[٣٥، ٣٦]
[35, 36]
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : الْآيَات ٣٥ إِلَى ٣٦]
[Furkân Suresi (25), Ayetler 35 ila 36]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً (٣٥) فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً (٣٦)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً (٣٥) فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً (٣٦) } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve kardeşi Hârûn'u da ona yardımcı kıldık. (35) 'Ayetlerimizi yalanlayan o kavme gidin' dedik; sonunda onları yerle bir ettik. (36)”
لَمَّا جَرَى الْوَعِيدُ وَالتَّسْلِيَةُ بِذِكْرِ حَالِ الْمُكَذِّبِينَ لِلرَّسُولِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ
Resûl aleyhisselâm'ı yalanlayanların durumu zikredilerek tehdit ve teselli gerçekleşince,
عَطَفَ عَلَى ذَلِكَ تَمْثِيلَهُمْ بِالْأُمَمِ الْمُكَذِّبِينَ رُسُلَهُمْ لِيَحْصُلَ مِنْ ذَلِكَ مَوْعِظَةُ هَؤُلَاءِ وَزِيَادَةُ تَسْلِيَةِ الرَّسُولِ وَالتَّعْرِيضُ بِوَعْدِهِ بِالِانْتِصَارِ لَهُ.
bunun üzerine peygamberlerini yalanlayan ümmetlerin misal getirilmesi atfedildi ki bundan bu inkârcılar için bir ibret, Resûl için tesellinin artması ve ona yardım edileceğine dair üstü kapalı bir vaat hâsıl olsun.
وَابْتُدِئَ بِذِكْرِ مُوسَى وَقَوْمِهِ لِأَنَّهُ أَقْرَبُ زَمَنًا مِنَ الَّذِينَ ذُكِرُوا بَعْدَهُ وَلِأَنَّ بَقَايَا شَرْعِهِ
Mûsâ ve kavminin zikriyle başlandı; çünkü o, kendisinden sonra zikredilenlere zaman bakımından daha yakındır ve onun şeriatının
وَأُمَّتِهِ لَمْ تَزَلْ مَعْرُوفَةً عِنْدَ الْعَرَبِ، فَإِنْ صَحَّ مَا رُوِيَ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا: لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً [الْفرْقَان: ٣٢] الْيَهُودُ، فَوَجْهُ الِابْتِدَاءِ بِذِكْرِ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَظْهَرُ.
ve ümmetinin kalıntıları Araplar nezdinde hâlâ bilinmekteydi. Şayet { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } [Furkân: 32] diyenlerin Yahudiler olduğuna dair rivayet doğru ise, Mûsâ'ya verilenlerin zikriyle başlanmasının gerekçesi daha da açıktır.
وَحَرْفُ التَّحْقِيقِ وَلَامُ الْقَسَمِ لِتَأْكِيدِ الْخَبَرِ بِاعْتِبَارِ مَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنَ الْوَعِيدِ بِتَدْمِيرِهِمْ. وَأُرِيدَ بِالْكِتَابِ الْوَحْيُ الَّذِي يُكْتَبُ وَيُحْفَظُ وَذَلِكَ مِنْ أَوَّلِ مَا ابْتُدِئَ بِوَحْيِهِ إِلَيْهِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْأَلْوَاحَ لِأَنَّ إِيتَاءَهُ الْأَلْوَاحَ كَانَ بَعْدَ زَمَنِ قَوْلِهِ اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ، فَقَوْلُهُ فَقُلْنَا اذْهَبا مُفَرَّعٌ عَنْ إِيتَاءِ الْكِتَابِ، فَالْإِيتَاءُ مُتَقَدِّمٌ عَلَيْهِ.
Tahkik harfi (قد) ve kasem lâmı (لَـ), onların helak edilmesi tehdidini içermesi bakımından haberi tekit etmek içindir. Kitap ile kastedilen, kendisine ilk vahiy verilmeye başlandığı andan itibaren yazılan ve ezberlenen vahiydir. Kitap'tan maksat levhalar değildir; çünkü ona levhaların verilmesi, { اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ } sözünün vaktinden sonraydı. { فَقُلْنَا اذْهَبا } sözü Kitab'ın verilişine tafri edildiğine göre, Kitab'ın verilmesi ondan öncedir.
وَفِي وَصْفِ الْوَحْيِ بِالْكِتَابِ تَعْرِيضٌ بِجَهَالَةِ الْمُشْرِكِينَ الْقَائِلِينَ لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً [الْفرْقَان: ٣٢] ، فَإِنَّ الْكُتُبَ الَّتِي أُوتِيَهَا الرُّسُلُ مَا كَانَتْ إِلَّا وَحْيًا نَزَلَ مُنَجَّمًا فَجَمَعَهُ الرُّسُلُ وَكتبه أتباعهم.
Vahyin 'Kitap' olarak nitelendirilmesinde, { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } [Furkân: 32] diyen müşriklerin cehaletine bir tariz vardır; zira peygamberlere verilen kitaplar da ancak parça parça inen vahiylerden ibaretti; peygamberler onu bir araya getirmiş, tâbileri de yazmıştı.
والتعرض هُنَا إِلَى تَأْيِيدِ مُوسَى بِهَارُونَ تَعْرِيض بِالرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِذْ قَالُوا لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً [الْفرْقَان: ٧] فَإِنَّ مُوسَى لَمَّا اقْتَضَتِ الْحِكْمَةُ تَأْيِيدَهُ لَمْ يُؤَيَّدْ بِمَلَكٍ وَلَكِنَّهُ أُيِّدَ بِرَسُولٍ مِثْلِهِ.
Burada Mûsâ'nın Hârûn ile desteklendiğine değinilmesi, { لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً } [Furkân: 7] diyen müşriklere bir reddiye tarizidir; zira hikmet Mûsâ'nın desteklenmesini gerektirdiğinde o bir melekle desteklenmemiş, bilakis kendisi gibi bir elçiyle desteklenmiştir.
وَالْوَزِيرُ: الْمُؤَازِرُ وَهُوَ الْمُعَاوِنُ الْمُظَاهِرُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْأَزْرِ وَهُوَ الْقُوَّةُ. وَأَصْلُ الْأَزْرِ:
Vezîr (الوزير); müâzir yani arka çıkan ve destekleyen yardımcıdır; kuvvet anlamına gelen 'ezr' (الأزر) kökünden türemiştir. Ezr'in aslı;
شَدُّ الظَّهْرِ بِإِزَارٍ عِنْدَ الْإِقْبَالِ عَلَى عَمَلٍ ذِي تَعَبٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ طَهَ. وَكَانَ هَارُونُ رَسُولًا ثَانِيًا وَمُوسَى هُوَ الْأَصْلُ. وَالْقَوْمُ هُمْ قِبْطُ مِصْرَ قَوْمُ فِرْعَوْنَ.
zahmetli bir işe girişirken beli bir kuşakla sıkıca bağlamaktır; bu, Tâhâ Suresi'nde geçmişti. Hârûn ikinci elçiydi, Mûsâ ise asıldı. Kavim ise Mısır Kıptîleri, yani Firavun kavmidir.
والَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَصْفٌ لِلْقَوْمِ وَلَيْسَ هُوَ مِنَ الْمَقُولِ لِمُوسَى وَهَارُونَ لِأَنَّ التَّكْذِيبَ حِينَئِذٍ لَمَّا يَقَعْ مِنْهُمْ، وَلَكِنَّهُ وَصْفٌ لِإِفَادَةِ قُرَّاءِ الْقُرْآنِ أَنَّ مُوسَى وَهَارُونَ بَلَّغَا الرِّسَالَةَ وَأَظْهَرَ اللَّهُ مِنْهُمَا الْآيَاتِ فَكَذَّبَ بِهَا قَوْمُ فِرْعَوْنَ فَاسْتَحَقُّوا التَّدْمِيرَ تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ فِي تَكْذِيبِهِمْ مُحَمَّدًا ﷺ، وَتَمْهِيدًا لِلتَّفْرِيعِ بِ فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً الَّذِي هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْمَوْعِظَةِ وَالتَّسْلِيَةِ.
{ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } ifadesi kavmin sıfatıdır; Mûsâ ve Hârûn'a söylenmiş bir söz değildir. Çünkü yalanlama o sırada henüz onlardan vuku bulmamıştı. Fakat bu sıfat, Kur'an okuyucularına Mûsâ ve Hârûn'un tebliği ulaştırdıklarını, Allah'ın onlar vasıtasıyla ayetler izhar ettiğini, Firavun kavminin ise bunları yalanlayıp helak edilmeyi hak ettiklerini bildirmek içindir. Bu durum, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaları hususunda müşriklere bir tariz ve ibret ile tesellinin asıl maksadı olan { فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً } ifadesiyle gelecek neticeye bir hazırlıktır.
وَالْمَوْصُولُ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا لِلْإِيمَاءِ إِلَى عِلَّةِ الْخَبَرِ عَنْهُمْ بِالتَّدْمِيرِ.
{ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } sözündeki ism-i mevsul, onların helak edilişiyle ilgili haberin illetine işaret etmek içindir.
وَقَدْ حَصَلَ بِهَذَا النَّظْمِ إِيجَازٌ عَجِيبٌ اخْتُصِرَتْ بِهِ الْقِصَّةُ فَذُكِرَ مِنْهَا حَاشِيَتَاهَا: أَوَّلُهَا وَآخِرُهَا لِأَنَّهُمَا الْمَقْصُودُ بِالْقِصَّةِ وَهُوَ اسْتِحْقَاقُ الْأُمَمِ التَّدْمِيرَ بِتَكْذِيبِهِمْ رُسُلَهُمْ.
Bu dizilişle harikulade bir îcaz meydana gelmiş ve kıssa kısaltılmıştır; zira kıssadan sadece iki ucu, yani başı ve sonu zikredilmiştir. Çünkü kıssadan asıl maksat olan şey, ümmetlerin peygamberlerini yalanlamaları sebebiyle helak edilmeyi hak etmiş olmalarıdır.
وَالتَّدْمِيرُ: الْإِهْلَاكُ، وَالْهَلَاكُ: دُمُورٌ.
Tedmîr (التدمير); helak etmektir. Helak oluşa 'dumûr' (دمور) denir.
وَإِتْبَاعُ الْفِعْلِ بِالْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِمَا فِي تَنْكِيرِ الْمَصْدَرِ مِنْ تَعْظِيمِ التَّدْمِيرِ وَهُوَ الْإِغْرَاقُ
Fiilin mef'ûl-i mutlak ile takip edilmesi, mastarın tenvinli (belirsiz) gelişinde helakin —ki o da denizde
فِي اليمّ.
boğulmaktır— büyüklüğünü ifade etme anlamı bulunmasındandır.
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٣٧]
[Furkân Suresi (25), Âyet 37]
وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً (٣٧)
{ وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً } “Nûh kavmini de elçileri yalanladıklarında suda boğduk ve onları insanlara bir ibret kıldık. Biz o zalimlere can yakıcı bir azap hazırladık.” (37)
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ [الْفرْقَان: ٣٥] بِاعْتِبَارِ أَنَّ الْمَقْصُودَ وَصْفُ قَوْمِهِ بالتكذيب والإخبار عَنْهُم بِالتَّدْمِيرِ.
Maksadın kavmini yalanlama ile nitelemek ve onların helak edildiklerini bildirmek olması bakımından { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } [Furkân: 35] cümlesine atfedilmiştir.
وَانْتَصَبَ قَوْمَ نُوحٍ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ يُفَسِّرُهُ أَغْرَقْناهُمْ عَلَى طَرِيقَةِ الِاشْتِغَالِ، وَلَا يَضُرُّ الْفَصْلُ بِكَلِمَةِ لَمَّا لِأَنَّهَا كَالظَّرْفِ، وَجَوَابُهَا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مُفَسِّرُ الْفِعْلِ الْمَحْذُوفِ، وَفِي هَذَا النَّظْمِ اهْتِمَامٌ بِقَوْمِ نُوحٍ لِأَنَّ حَالَهُمْ هُوَ مَحَلُّ الْعِبْرَةِ فَقَدَّمَ ذَكْرَهُمْ ثُمَّ أَكَّدَ بِضَمِيرِهِمْ.
{ قَوْمَ نُوحٍ } ifadesi, iştigal (fiilin zamirle meşgul olması) yöntemiyle { أَغْرَقْناهُمْ } fiilinin açıkladığı mahzuf bir fiille mansub olmuştur. { لَمَّا } kelimesiyle araya girilmiş olması zarar vermez; çünkü o zarf gibidir ve cevabı, mahzuf fiili açıklayan kelimenin delalet ettiği üzere mahzuftur. Bu dizilişte Nûh kavmine özel bir önem verilmiştir; çünkü ibret mahalli onların durumudur. Bu sebeple önce onlar zikredilmiş, sonra da zamirleriyle pekiştirilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَقَوْمَ نُوحٍ عَطْفًا عَلَى ضَمِيرِ النَّصْبِ فِي قَوْله فَدَمَّرْناهُمْ [الْفرْقَان: ٣٦] أَيْ وَدَمَّرْنَا قَوْمَ نُوحٍ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ مبيّنة لجملة فَدَمَّرْناهُمْ.
{ وَقَوْمَ نُوحٍ } ifadesinin { فَدَمَّرْناهُمْ } [Furkân: 36] sözündeki mansub zamire atfedilmiş olması da caizdir; yani "ve Nûh kavmini de helak ettik" demektir. Bu durumda { لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ } cümlesi, { فَدَمَّرْناهُمْ } cümlesini açıklayıcı olur.
وَالْآيَةُ: الدَّلِيلُ، أَيْ جَعَلْنَاهُمْ دَلِيلًا عَلَى مَصِيرِ الَّذِينَ يُكَذِّبُونَ رُسُلَهُمْ. وَجَعْلُهُمْ آيَةً:
Âyet (الآية); delil demektir. Yani onları, peygamberlerini yalanlayanların akıbetine dair bir delil kıldık. Onların ibret kılınması ise;
هُوَ تَوَاتُرُ خَبَرِهِمْ بِالْغَرَقِ آيَةٌ.
boğulma haberlerinin mütevâtir olarak yayılması bir ayettir (ibrettir).
وَجُعِلَ قَوْمُ نُوحٍ مُكَذِّبِينَ الرُّسُلَ مَعَ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا رَسُولًا وَاحِدًا لِأَنَّهُمُ اسْتَنَدُوا فِي تَكْذِيبِهِمْ رَسُولَهُمْ إِلَى إِحَالَةِ أَنْ يُرْسِلَ اللَّهُ بَشَرًا لِأَنَّهُمْ قَالُوا:
Nûh kavmi sadece tek bir elçiyi yalanladıkları halde, elçileri [bütünüyle] yalanlamış sayıldılar; çünkü onlar peygamberlerini yalanlarken Allah'ın bir beşer göndermesini imkânsız görme gerekçesine dayanmışlardı. Zira şöyle demişlerdi:
مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ
{ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Bu, sizin gibi bir beşerden başkası değildir; size üstünlük taslamak istiyor. Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi. Biz geçmiş atalarımızdan böyle bir şey işitmedik.”
[الْمُؤْمِنُونَ: ٢٤] فَكَانَ تَكْذِيبُهُمْ مُسْتَلْزِمًا تَكْذِيبَ عُمُومِ الرُّسُلِ، وَلِأَنَّهُمْ أَوَّلُ مَنْ كَذَّبَ رَسُولَهُمْ، فَكَانُوا قُدْوَةً لِلْمُكَذِّبِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ. وَقِصَّةُ قَوْمِ نُوحٍ تَقَدَّمَتْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَسُورَةِ هُودٍ.
[Mü'minûn: 24]. Dolayısıyla onların [kendi peygamberlerini] yalanlaması, bütün peygamberleri yalanlamayı gerektiriyordu. Ayrıca onlar elçilerini yalanlayan ilk kimselerdi; bu yüzden kendilerinden sonraki yalanlayıcılara öncü oldular. Nûh kavminin kıssası, A'râf Suresi ve Hûd Suresi'nde geçmişti.
وَجُمْلَةُ وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً عَطْفٌ عَلَى أَغْرَقْناهُمْ. وَالْمَعْنَى:
{ وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً } cümlesi, { أَغْرَقْناهُمْ } ifadesine atfedilmiştir. Mana şudur:
عَذَّبْنَاهُمْ فِي الدُّنْيَا بِالْغَرَقِ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الْآخِرَةِ. وَوَقَعَ الْإِظْهَارُ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ فَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ عِوَضًا عَنْ: أَعْتَدْنَا لَهُمْ، لِإِفَادَةِ أَنَّ عَذَابَهُمْ جَزَاءٌ عَلَى ظُلْمِهِمْ بِالشِّرْكِ وَتَكْذيب الرَّسُول.
Onları dünyada boğarak cezalandırdık, ahirette de onlar için can yakıcı bir azap hazırladık. Zamir getirilmesi gereken yerde açık isim zikredilerek "onlara hazırladık" yerine { لِلظَّالِمِينَ } denilmiştir; bu da onların göreceği azabın, şirk koşmak ve elçiyi yalanlamak suretiyle yaptıkları zulmün cezası olduğunu ifade etmek içindir.
[٣٨، ٣٩]
[38, 39]
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : الْآيَات ٣٨ إِلَى ٣٩]
[Furkân Suresi (25), Âyetler 38-39]
وَعاداً وَثَمُودَ وَأَصْحابَ الرَّسِّ وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً (٣٨) وَكُلاًّ ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَكُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً (٣٩)
{ وَعاداً وَثَمُودَ وَأَصْحابَ الرَّسِّ وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً (٣٨) وَكُلاًّ ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَكُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً } “Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını ve bunların arasında daha birçok nesilleri [de helak ettik]. Onların her birine misaller verdik ve her birini büsbütün helak edip yok ettik.” (38-39)
انْتَصَبَتِ الْأَسْمَاءُ الْأَرْبَعَةُ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ تَبَّرْنا. وَفِي تَقْدِيمِهَا تَشْوِيقٌ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا سَيُخْبِرُ بِهِ عَنْهَا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْأَسْمَاءُ مَنْصُوبَةً بِالْعَطْفِ عَلَى ضَمِيرِ النَّصْبِ مِنْ قَوْلِهِ: فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً [الْفرْقَان: ٣٦] .
Bu dört isim, { تَبَّرْنا } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir fiil sebebiyle mansub olmuştur. Bunların öne alınmasında, onlar hakkında haber verilecek şeyi öğrenmeye yönelik bir teşvik (merak uyandırma) vardır. Bu isimlerin { فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً } [Furkân: 36] sözündeki mansub zamire atfedilerek mansub olması da caizdir.
وتنوين عاداً وَثَمُودَ مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ الْأُمَّتَانِ. فَأَمَّا تَنْوِينُ عَادًا فَهُوَ وَجْهٌ وَجِيهٌ لِأَنَّهُ اسْمٌ عَرِيَ عَنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ وَغَيْرُ زَائِدٍ عَلَى ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ فَحَقُّهُ الصَّرْفُ. وَأما صرف ثَمُودَ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ فَعَلَى اعْتِبَارِ اسْمِ الْأَبِ، وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ تَنْوِينَهُ لِلْمُزَاوَجَةِ مَعَ عَادًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: سَلاسِلَ وَأَغْلالًا وَسَعِيراً [الْإِنْسَان: ٤] .
Kastedilen iki ümmet olmasına rağmen { عاداً } ve { ثَمُودَ } tenvinlenmiştir. Âd ({ عَادًا }) kelimesinin tenvinlenmesi yerinde bir vecihtir; çünkü müenneslik alametinden arınmış ve üç harften fazla olmayan bir isimdir, dolayısıyla munsarıf (sarfı kabul eden) olması haktır. Cumhurun kıraatinde Semûd ({ ثَمُودَ }) kelimesinin sarfı ise kabile atası (baba) ismi kabul edilmesindendir. Bana göre en zahir olanı ise onun tenvinlenmesinin, Yüce Allah'ın { سَلاسِلَ وَأَغْلالًا وَسَعِيراً } [İnsân: 4] kavlinde olduğu gibi { عَادًا } kelimesiyle müzavece (uyum) sağlamak içindir.
وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُ اسْمِ الْأُمَّةِ مِنَ التَّأْنِيثِ الْمَعْنَوِيِّ. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ عَادٍ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
Hamza, Hafs ve Ya'kûb ise ümmet isminin zahirinin gerektirdiği ma'nevî müenneslik sebebiyle tenvinsiz okumuşlardır. Âd kavminin zikri A'râf Suresi'nde geçmişti.
وَأَمَّا أَصْحابَ الرَّسِّ فَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَعْيِينِهِمْ وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الرَّسَّ بِئْرٌ عَظِيمَةٌ أَوْ حَفِيرٌ كَبِيرٌ. وَلَمَّا كَانَ اسْمًا لِنَوْعٍ مِنْ أَمَاكِنِ الْأَرْضِ أَطْلَقَهُ الْعَرَبُ عَلَى أَمَاكِنَ كَثِيرَةٍ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ.
{ أَصْحابَ الرَّسِّ } (Ress halkı) meselesine gelince; müfessirler onların kim olduğunu belirleme konusunda ihtilaf etmiş, ancak ress kelimesinin büyük bir kuyu veya büyük bir çukur olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Yeryüzü mekânlarından bir türün ismi olduğu için Araplar bu kelimeyi Arap yarımadasındaki birçok yer için kullanmışlardır.
قَالَ زُهَيْرٌ:
Züheyr şöyle demiştir:
بَكَرْنَ بُكُورًا وَاسْتَحَرْنَ بِسَحْرَةٍ ... فَهُنَّ وَوَادِي الرَّسِّ كَالْيَدِ لِلْفَمِ
Sabah erkenden yola çıktılar, seher vakti ilerlediler... Onlarla Ress vadisi, el ile ağız gibi [birbirine yakındır].
وَسَمَّوْا بِالرَّسِّ مَا عَرَفُوهُ مِنْ بِلَادِ فَارِسَ، وَإِضَافَةُ أَصْحابَ إِلَى الرَّسِّ إِمَّا لِأَنَّهُمْ أَصَابَهُمُ الْخَسْفُ فِي رَسٍّ، وَإِمَّا لِأَنَّهُمْ نَازِلُونَ عَلَى رَسٍّ، وَإِمَّا لِأَنَّهُمُ احْتَفَرُوا رَسًّا، كَمَا سُمِّيَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ الَّذِينَ خَدُّوهُ وَأَضْرَمُوهُ. وَالْأَكْثَرُ عَلَى أَنَّهُ مِنْ بِلَادِ الْيَمَامَةِ وَيُسَمَّى «فَلْجًا» (١) .
Ayrıca Fars diyarında bildikleri yerlere de Ress adını vermişlerdir. { أَصْحابَ } kelimesinin { الرَّسِّ } kelimesine tamlanması; ya bir resste (çukura) batırılmaları ya bir ressin başında konaklamış olmaları ya da hendek kazıp içinde ateş yakan Ashâb-ı Uhdûd gibi bir ress kazmış olmaları sebebiyledir. Çoğunluğun görüşüne göre burası Yemâme bölgesindedir ve "Felc" (١) olarak adlandırılır.
وَاخْتُلِفَ فِي الْمَعْنِيِّ مِنْ أَصْحابَ الرَّسِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقِيلَ هُمْ قَوْمٌ مِنْ بَقَايَا ثَمُودَ. وَقَالَ السُّهَيْلِيُّ: هُمْ قَوْمٌ كَانُوا فِي عَدَنٍ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ حَنْظَلَةُ بْنُ صَفْوَانَ رَسُولًا.
Bu ayetteki { أَصْحابَ الرَّسِّ } ile kimin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre onlar Semûd'un kalıntılarından bir kavimdir. Süheylî ise şöyle demiştir: "Onlar Aden'de bulunan bir kavimdi; kendilerine Hanzala b. Safvân elçi olarak gönderilmişti.
وَكَانَتِ الْعَنْقَاءُ وَهِيَ طَائِرٌ أَعْظَمُ مَا يَكُونُ مِنَ الطَّيْرِ (سُمِّيَتِ الْعَنْقَاءَ لِطُولِ عُنُقِهَا) وَكَانَتْ تَسْكُنُ فِي جَبَلٍ يُقَالُ لَهُ «فَتْحٌ» (٢) ، وَكَانَتْ تَنْقَضُّ عَلَى صِبْيَانِهِمْ فَتَخْطَفُهُمْ إِنْ أَعْوَزَهَا الصَّيْدُ
Kuşların en büyüğü olan Anka kuşu (boynunun uzunluğundan dolayı Anka diye adlandırılmıştır), "Feth" (٢) denilen bir dağda yaşıyordu; av bulamadığında onların çocuklarına saldırıp kapıyordu.
فَدَعَا عَلَيْهَا حَنْظَلَةُ فَأَهْلَكَهَا اللَّهُ بِالصَّوَاعِقِ. وَقَدْ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ وَقَتَلُوا نَبِيئَهُمْ فَأَهْلَكَهُمُ اللَّهُ.
Bunun üzerine Hanzala ona beddua etti ve Allah onu yıldırımlarla helak etti. Onlar putlara tapmış ve peygamberlerini öldürmüşlerdi; Allah da onları helak etti."
قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: خُسِفَ بِهِمْ وَبِدِيَارِهِمْ. وَقِيلَ: هُمْ قَوْمُ شُعَيْبٍ. وَقِيلَ: قَوْمٌ كَانُوا مَعَ قَوْمِ شُعَيْبٍ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالسُّدِّيُّ: الرَّسُّ بِئْرٌ بِأَنْطَاكِيَةَ، وَأَصْحَابُ الرَّسِّ أَهْلُ أَنْطَاكِيَةَ بُعِثَ إِلَيْهِمْ حَبِيبٌ النَّجَّارُ فَقَتَلُوهُ وَرَسُّوهُ فِي بِئْرٍ وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي سُورَةِ يس [٢٠] وَجاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعى قالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ الْآيَاتِ. وَقِيلَ: الرَّسُّ وَادٍ فِي «أَذْرَبِيجَانَ» فِي «أَرَّانَ» يَخْرُجُ مِنْ «قَالِيقَلَا» وَيَصُبُّ فِي بُحَيْرَةِ «جُرْجَانَ» وَلَا أَحْسَبُ أَنَّهُ الْمُرَادُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَلَعَلَّهُ مِنْ تَشَابُهِ الْأَسْمَاءِ يُقَالُ: كَانَتْ عَلَيْهِ أَلْفُ مَدِينَةٍ هَلَكَتْ بِالْخَسْفِ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا هُوَ أَبْعَدُ.
Vehb b. Münebbih: "Kendileri de yurtları da yerin dibine geçirildi" demiştir. Bir görüşe göre onlar Şuayb'ın kavmidir; diğer bir görüşe göre ise Şuayb'ın kavmiyle birlikte olan bir kavimdir. Mukâtil ve Süddî ise şöyle demiştir: "Ress, Antakya'da bir kuyudur; Ashâb-ı Ress de Antakya halkıdır. Kendilerine Habîb en-Neccâr gönderilmiş, onu öldürüp kuyuya atmışlardır (gömmüşlerdir). O, Yâsîn Suresi'nde [20] geçen: { وَجاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعى قالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ } “Şehrin en uzak yerinden bir adam koşarak geldi ve: 'Ey kavmim! Elçilere uyun!' dedi” ayetlerinde zikredilen kimsedir." Bir diğer görüşe göre Ress, "Âzerbaycan"da "Errân" bölgesinde bir vadidir; "Kālîkalâ"dan çıkar ve "Cürcân" gölüne dökülür; fakat bu ayette kastedilenin bu olduğunu sanmıyorum. Muhtemelen bu bir isim benzerliğidir; üzerinde yerin dibine batarak helak olan bin şehrin bulunduğu söylenir. Bundan daha uzak başka şeyler de söylenmiştir.
وَالْقُرُونُ: الْأُمَمُ فَإِنَّ الْقَرْنَ يُطْلَقُ عَلَى الْأُمَّةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فِي أَوَّلِ الْأَنْعَامِ [٦] .
Kurûn (القرون); ümmetler demektir; zira 'karn' (القرن) ümmet için de kullanılır. Bu, En'âm Suresi'nin başında [6] Yüce Allah'ın: { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?” kavlinde geçmişti.
وَفِي الْحَدِيثِ: «خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: "Nesillerin en hayırlısı benim neslimdir, sonra onları takip edenlerdir..."
الْحَدِيثَ.
...[hadisin sonuna kadar].
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: بَيْنَ ذلِكَ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنَ الْأُمَمِ. وَمَعْنَى بَيْنَ ذلِكَ أَنَّ أُمَمًا تَخَلَّلَتْ تِلْكَ الْأَقْوَامَ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْمِ نُوحٍ.
{ بَيْنَ ذلِكَ } sözündeki işaret, zikredilen ümmetleredir. { بَيْنَ ذلِكَ } (bunlar arasında) ifadesinin anlamı; Nûh kavminden başlayarak bu kavimlerin arasına başka ümmetlerin girmiş olmasıdır.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ إِيذَانٌ بِطُولِ مُدَدِ هَذِهِ الْقُرُونِ وَكَثْرَتِهَا.
Bu ayette söz konusu nesillerin sürelerinin uzunluğuna ve çokluğuna bir işaret vardır.
وَالتَّنْوِينُ فِي كُلًّا تَنْوِينُ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَكُلُّهُمْ ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَانْتَصَبَ كُلًّا الْأَوَّلُ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ ضَرَبْنا لَهُ تَقْدِيرُهُ: خَاطَبْنَا أَوْ حَذَّرْنَا كُلًّا وَضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ، وَانْتَصَبَ كُلًّا الثَّانِي بِإِضْمَارِ فِعْلٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ تَبَّرْنا وَكِلَاهُمَا مِنْ قَبِيلِ الِاشْتِغَالِ.
{ كُلًّا } kelimesindeki tenvin, muzâfun ileyhin yerine geçen tenvîn-i ivazdır. Takdiri şöyledir: "Ve onların her birine misaller verdik." Birinci { كُلًّا }, { ضَرَبْنا لَهُ } ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir fiille mansub olmuştur; takdiri: "Hepsine hitap ettik veya hepsini uyardık ve her birine misaller verdik" şeklindedir. İkinci { كُلًّا } ise { تَبَّرْنا } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir fiille mansub olmuştur. Her ikisi de iştigal kabilindendir.
وَالتَّتْبِيرُ: التَّفْتِيتُ لِلْأَجْسَامِ الصُّلْبَةِ كَالزُّجَاجِ وَالْحَدِيدِ. أطلق التَّتْبِيرُ عَلَى الْإِهْلَاكِ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ تَبَعِيَّةً فِي تَبَّرْنا وَأَصْلِيَّةً فِي تَتْبِيراً، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٣٩] ، وَقَوْلِهِ: وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٧] . وَانْتَصَبَ تَتْبِيراً عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مُؤَكِّدٌ لِعَامِلِهِ لِإِفَادَةِ شِدَّةِ هَذَا الْإِهْلَاكِ.
Tetbîr (التتبير); cam ve demir gibi sert cisimleri ufalamak/parçalamaktır. Tetbîr kelimesi, istiare yoluyla helak etmek anlamında kullanılmıştır; bu { تَبَّرْنا } fiilinde tebeî istiare, { تَتْبِيراً } mastarında ise aslî istiaredir. Bu, A'râf Suresi'nde [139] Yüce Allah'ın: { إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ } ve İsrâ Suresi'nde [7]: { وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً } kavlinde geçmişti. { تَتْبِيراً } kelimesi, bu helakin şiddetini bildirmek üzere amilini pekiştiren mef'ûl-i mutlak olarak mansub olmuştur.
وَمَعْنَى ضَرْبِ الْأَمْثَالِ: قَوْلُهَا وَتَبْيِينُهَا وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] .
Misaller vermek (darb-ı emsâl) tabirinin manası; onları söylemek ve açıklamaktır. Bu husus, Bakara Suresi'nde [26] Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا } “Şüphesiz Allah bir sivrisineği dahi misal getirmekten çekinmez” kavlinde geçmişti.
وَالْمِثْلُ: النَّظِيرُ وَالْمُشَابِهُ، أَيْ بَيَّنَّا لَهُمُ الْأَشْبَاهَ وَالنَّظَائِرَ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ لِيَعْرِضُوا
Misl (المثل); benzer ve denk demektir; yani kendi durumlarını
حَالَ أَنْفُسِهِمْ عَلَيْهَا. قَالَ تَعَالَى: وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ [إِبْرَاهِيم: ٤٥] .
onlarla karşılaştırsınlar diye kendilerine hayır ve şer konusunda benzerleri ve örnekleri açıkladık. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ } “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz, onlara ne yaptığımız size besbelli oldu ve size misaller de verdik.” [İbrâhîm: 45].
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٤٠]
[Furkân Suresi (25), Âyet 40]
وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها بَلْ كانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً (٤٠)
{ وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها بَلْ كانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً } “Andolsun ki onlar, o bela yağmuruna tutulmuş olan beldeye uğramışlardı. Peki onu görmüyorlar mıydı? Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı!” (40)
لَمَّا كَانَ سَوْقُ خَبَرِ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَأَصْحَابِ الرَّسِّ وَمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْقُرُونِ مَقْصُودًا لِاعْتِبَارِ قُرَيْشٍ بِمَصَائِرِهِمْ نُقِلَ نَظْمُ الْكَلَامِ هُنَا إِلَى إِضَاعَتِهِمُ الِاعْتِبَارَ بِذَلِكَ وَبِمَا هُوَ أَظْهَرُ مِنْهُ لِأَنْظَارِهِمْ، وَهُوَ آثَارُ الْعَذَابِ الَّذِي نَزَلَ بِقَرْيَةِ قَوْمِ لُوطٍ.
Nûh kavmi, Âd, Semûd, Ress halkı ve bunların arasındaki nesillerin haberinin verilmesi Kureyş'in onların akıbetlerinden ibret alması amacına matuf olduğundan, sözün akışı burada onların bundan ve gözlerinin önünde bundan daha açık olan bir şeyden —yani Lût kavminin beldesine inen azabın kalıntılarından— ibret alma fırsatını heba ettiklerine yönlendirilmiştir.
وَاقْتِرَانُ الْخَبَرِ بِلَامِ الْقَسَمِ لِإِفَادَةِ مَعْنَى التَّعْجِيبِ مِنْ عَدَمِ اعْتِبَارِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ [الْفرْقَان: ٢١] . وَكَانَتْ قُرَيْشٌ يَمُرُّونَ بِدِيَارِ قَوْمِ لُوطٍ فِي أَسْفَارِهِمْ
Haberin kasem lamı ile gelmesi, { لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ } [Furkân: 21] kavlinde geçtiği gibi, onların ibret almayışlarına şaşılması manasını ifade etmek içindir. Kureyş, yolculuklarında Lût kavminin yurtlarına uğrardı;
لِلتِّجَارَةِ إِلَى الشَّامِ فَكَانَتْ دِيَارُهُمْ يَمُرُّ بِهَا طَرِيقُهُمْ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ
Şam'a ticaret amacıyla giderlerken yolları onların yurtlarından geçerdi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip gitmektesiniz; hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”
[الصافات: ١٣٧، ١٣٨] . وَكَانَ طَرِيقُ تِجَارَتِهِمْ مِنْ مَكَّةَ عَلَى الْمَدِينَةِ وَيَدْخُلُونَ أَرْضَ فِلَسْطِينَ فَيَمُرُّونَ حَذْوَ بُحَيْرَةِ لُوطٍ الَّتِي عَلَى شَافَّتِهَا بَقَايَا مَدِينَةِ «سَدُومَ» وَمُعْظَمُهَا غَمَرَهَا الْمَاءُ. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٧٩] .
[Sâffât: 137-138]. Onların ticaret yolu Mekke'den Medine üzerinden geçer, Filistin topraklarına girer, kıyısında "Sedûm" şehrinin kalıntıları bulunan ve büyük kısmı sular altında kalmış olan Lût Gölü'nün yanından geçerlerdi. Bu durum, Hicr Suresi'nde [79] Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ } kavlinde geçmişti.
وَالْإِتْيَانُ: الْمَجِيءُ. وَتَعْدِيَتُهُ بِ عَلَى لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى: مَرُّوا، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ التَّذْكِيرِ بِمَجِيءِ الْقَرْيَةِ التَّذْكِيرُ بِمَصِيرِ أَهْلِهَا فَكَأَنَّ مَجِيئَهُمْ إِيَّاهَا مُرُورٌ بِأَهْلِهَا، فَضَمَّنَ الْمَجِيءَ مَعْنَى الْمُرُورِ لِأَنَّهُ يُشْبِهُ الْمُرُورَ، فَإِنَّ الْمُرُورَ يَتَعَلَّقُ بِالسُّكَّانِ وَالْمَجِيءَ يَتَعَلَّقُ بِالْمَكَانِ فَيُقَالُ:
İtyân (الإتيان); gelmek demektir. { عَلَى } harf-i cerriyle geçişli kılınması, "uğradılar" (mürûr) anlamını içermesindendir (tazmîn). Çünkü beldeye gelindiğinin hatırlatılmasından maksat, halkının akıbetini hatırlatmaktır; sanki onların o beldeye gelmeleri halkının yanından geçmek gibidir. Dolayısıyla gelmek (mecî') fiiline uğramak (mürûr) anlamı yüklenmiştir, zira ona benzemektedir. Çünkü uğramak sakinlerle, gelmek ise mekânla ilgilidir; nitekim:
جِئْنَا خُرَاسَانَ، وَلَا يُقَالُ: مَرَرْنَا بِخُرَاسَانَ. وَقَالَ تَعَالَى: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ
"Horasan'a geldik" denir de "Horasan'a uğradık" denmez. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip gitmektesiniz; hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”
[الصافات: ١٣٧، ١٣٨] .
[Sâffât: 137-138].
وَوَصَفَ الْقَرْيَةَ بِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ لِأَنَّهَا اشْتُهِرَتْ بِمَضْمُونِ الصِّلَةِ بَيْنَ الْعَرَبِ وَأهل الْكِتَابِ. وَهَذِهِ الْقَرْيَةُ هِيَ الْمُسَمَّاةُ «سَدُومَ» بِفَتْحِ السِّينِ وَتَخْفِيفِ الدَّالِ وَكَانَتْ لِقَوْمِ لُوطٍ قُرًى خَمْسٌ أَعْظَمُهَا «سَدُومُ» . وَتَقَدَّمَ ذِكْرُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٨٠] .
Belde { الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ } (bela yağmuruna tutulan) sıfatıyla nitelenmiştir; çünkü sıla cümlesinin içerdiği bu durum Araplar ve Ehl-i Kitap arasında meşhurdu. Bu belde, sin harfinin fethası ve dâl harfinin şeddesiz okunuşuyla "Sedûm" diye adlandırılan beldedir. Lût kavminin beş şehri vardı ve en büyükleri "Sedûm" idi. Bunun zikri, A'râf Suresi'nde [80] Yüce Allah'ın: { وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } kavlinde geçmişti.
ومَطَرَ السَّوْءِ هُوَ عَذَابٌ نَزَلَ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ وَهُوَ حِجَارَةٌ مِنْ كِبْرِيتٍ وَرَمَادٍ، وَتَسْمِيَتُهُ مَطَرًا عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْمَطَرِ مَاءُ السَّمَاءِ.
{ مَطَرَ السَّوْءِ } (kötülük/bela yağmuru) ise onların üzerine gökten inen azaptır ki o da kükürt ve kül taşlarıdır. Yağmurun hakikati gökten inen su olduğu için bunun yağmur olarak adlandırılması teşbih yoluyladır.
وَالسَّوْءُ بِفَتْحِ السِّينِ: الضُّرُّ وَالْعَذَابُ، وَأَمَّا بِضَمِّ السِّينِ فَهُوَ مَا يَسُوءُ. وَالْفَتْحُ هُوَ الْأَصْلُ فِي مَصْدَرِ سَاءَهُ، وَأَمَّا السُّوءُ بِالضَّمِّ فَهُوَ اسْمُ مَصْدَرٍ، فَغَلَبَ اسْتِعْمَالُ الْمَصْدَرِ فِي الَّذِي يَسُوءُ بِضُرٍّ، وَاسْتِعْمَالُ اسْمِ الْمَصْدَرِ فِي ضِدِّ الْإِحْسَانِ.
Sin harfinin fethasıyla seve' (السَّوْء); zarar ve azap demektir; sin harfinin dammesiyle sû' (السُّوء) ise üzen/kötü olan şeydir. 'Sâehû' (ساءه) fiilinin mastarında asıl olan fethadır; dammeli olan 'sû'' ise ism-i mastardır. Mastarın zararla üzen şeyde kullanılması, ism-i mastarın ise ihsanın (iyiliğin) zıddında kullanılması galip gelmiştir.
وَتَفَرَّعَ عَلَى تَحْقِيقِ إِتْيَانِهِمْ عَلَى الْقَرْيَةِ مَعَ عَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِهِ اسْتِفْهَامٌ صُورِيٌّ عَنِ انْتِفَاءِ رُؤْيَتِهِمْ إِيَّاهَا حِينَمَا يَأْتُونَ عَلَيْهَا، لِأَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَتَّعِظُوا بِهَا كَانُوا بِحَالِ مَنْ يَسْأَلُ عَنْهُمْ: هَلْ رَأَوْهَا، فَكَانَ الِاسْتِفْهَامُ لِإِيقَاظِ الْعُقُولِ لِلْبَحْثِ عَنْ حَالِهِمْ. وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ إِمَّا مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْكَارِ وَالتَّهْدِيدِ، وَإِمَّا مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِيقَاظِ لِمَعْرِفَةِ سَبَبِ عَدَمِ اتِّعَاظِهِمْ.
O beldeye kesin olarak uğramış olmalarına rağmen bundan yararlanmamış olmalarına dayanılarak, oraya geldiklerinde onu görüp görmediklerine dair şeklî/sözde bir soru türetilmiştir. Çünkü onlar oradan ibret almayınca, haklarında "Acaba orayı gördüler mi?" diye sorulan kimsenin durumunda olmuşlardır. Dolayısıyla bu soru, akılları onların durumunu araştırmaya uyandırmak içindir. Bu istifham (soru) ya inkâr ve tehdit anlamında ya da ibret almayışlarının sebebini anlamaya yönelik bir uyarı anlamında kullanılmıştır.
وَقَوْلُهُ: بَلْ كانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَلْ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ
Yüce Allah'ın: { بَلْ كانُوا لا يَرْجُونَ نُشُوراً } “Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı” kavlindeki { بَلْ } edatının intikâlî ıdrâb (konudan konuya geçiş) için olması caizdir.
انْتِقَالًا مِنْ وَصْفِ تَكْذِيبِهِمْ بِالنَّبِيءِ ﷺ وَعَدَمِ اتِّعَاظِهِمْ بِمَا حَلَّ بِالْمُكَذِّبِينَ مِنَ الْأُمَمِ إِلَى ذِكْرِ تَكْذِيبِهِمْ بِالْبَعْثِ، فَيَكُونُ انْتِهَاءُ الْكَلَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ: أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها وَهُوَ الَّذِي يَجْرِي عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِي الِاسْتِفْهَامِ. وَعَبَّرَ عَنْ إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ بِعَدَمِ رَجَائِهِ لِأَنَّ مُنْكِرَ الْبَعْثِ لَا يَرْجُو مِنْهُ نَفْعًا وَلَا يَخْشَى مِنْهُ ضُرًّا، فَعَبَّرَ عَنْ إِنْكَارِ الْبَعْثِ بِأَحَدِ شِقَّيِ الْإِنْكَارِ تَعْرِيضًا بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا مِثْلَ الْمُؤْمِنِينَ يَرْجُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ.
Bu, onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaları ve geçmiş ümmetlerden yalanlayanların başına gelenlerden ibret almayışlarının nitelenmesinden, dirilişi inkâr edişlerinin zikrine bir geçiştir. Bu takdirde söz { أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها } kavlinde bitmiş olur ki bu da istifhamdaki birinci veche uygun düşer. Dirilişi inkâr etmeleri ise onu ummama ifadesiyle anlatılmıştır; zira dirilişi inkâr eden kimse ondan ne bir fayda umar ne de bir zarardan korkar. Dolayısıyla müminler gibi Allah'ın rahmetini ummadıklarına tariz (üstü kapalı gönderme) yapılarak dirilişi inkâr durumu, inkârın iki tarafından biriyle ifade edilmiştir.
وَالنُّشُورُ: مَصْدَرُ نَشَرَ الْمَيِّتَ أَحْيَاهُ، فَنَشَرَ، أَيْ حَيِيَ. وَهُوَ مِنَ الْأَلْفَاظِ الَّتِي جَرَتْ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ عَلَى مَعْنَى التَّخَيُّلِ لِأَنَّهُمْ لَا يَعْتَقِدُونَهُ، وَيُرْوَى لِلْمُهَلْهِلِ فِي قِتَالِهِ لِبَنِي بَكْرِ ابْن وَائِلٍ الَّذِينَ قَتَلُوا أَخَاهُ كُلَيْبًا قَوْلُهُ:
Nüşûr (النُّشُورُ); 'neşere'l-meyyite' (ölüyü diriltti) - 'fe-neşere' (o da dirildi/canlandı) fiilinin mastarıdır. Bu, Arapların inanmadıkları için bir hayal/tahayyül anlamında dillerinde cereyan etmiş lafızlardandır. Nitekim kardeşi Küleyb'i öldüren Bekr b. Vâil oğullarıyla savaşında Mühelhil'in şöyle dediği rivayet edilir:
يَا لَبَكْرٍ انْشُرُوا لِي كُلَيْبًا ... يَا لَبَكْرٍ أَيْنَ أَيْنَ الْفِرَارُ
Ey Bekroğulları, diriltin benim için Küleyb'i! / Ey Bekroğulları, nereye, nereyedir kaçış?
فَإِذَا صَحَّتْ نِسْبَةُ الْبَيْتِ إِلَيْهِ كَانَ مُرَادُهُ مِنْ ذَلِكَ تَعْجِيزَهُمْ لِيُتَوَسَّلَ إِلَى قِتَالِهِمْ.
Eğer bu beytin ona nispeti sahih ise, bundan maksadı onlarla savaşmaya bir vesile bulmak için onları aciz bırakmaktı.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ فَلَمْ يَكُنْ لَهُمُ اسْتِعْدَادٌ لِلِاعْتِبَارِ، لِأَنَّ الِاعْتِبَارَ يَنْشَأُ عَنِ الْمُرَاقَبَةِ وَمُحَاسَبَةِ النَّفْسِ لِطَلَبِ النَّجَاةِ، وَهَؤُلَاءِ الْمُشْركُونَ لما نشأوا عَلَى إِهْمَالِ الِاسْتِعْدَادِ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ قَصُرَتْ أَفْهَامُهُمْ عَلَى هَذَا الْعَالَمِ الْعَاجِلِ فَلَمْ يُعْنَوْا إِلَّا بِأَسْبَابِ وَسَائِلِ الْعَاجِلَةِ، فَهُمْ مَعَ زَكَانَتِهِمْ فِي تَفَرُّسِ الذَّوَاتِ وَالشِّيَاتِ وَمُرَاقَبَةِ سَيْرِ النُّجُومِ وَأَنْوَاءِ الْمَطَرِ وَالرِّيحِ وَرَائِحَةِ أَتْرِبَةِ مَنَازِلِ الْأَحْيَاءِ، هُمْ مَعَ ذَلِكَ كُلِّه مُعْرِضُونَ بِأَنْظَارِهِمْ عَنْ تَوَسُّمِ الْإِلَهِيَّاتِ وَحَيَاةِ الْأَنْفُسِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَأَصْلُ ذَلِكَ الضَّلَالِ كُلِّهِ انْجَرَّ لَهُمْ مِنْ إِنْكَارِ الْبَعْثِ فَلِذَلِكَ جُعِلَ هُنَا عِلَّةً لِانْتِفَاءِ اعْتِبَارِهِمْ بِمَصِيرِ أُمَّةٍ كَذَّبَتْ رَسُولهَا وَعَصَتْ رَبَّهَا. وَفِي هَذَا الْمَعْنَى جَاءَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ [الْحجر: ٧٥] أَيْ دُونَ مَنْ لَا
Anlam şudur: Onlar yeniden dirilmeye inanmıyorlardı; bu yüzden ibret alma istidatları yoktu. Çünkü ibret alma, kurtuluş arayışıyla [yapılan] murakabe ve nefis muhasebesinden doğar. Bu müşrikler ölümden sonrasına hazırlanmayı ihmal üzere yetiştiklerinden, anlayışları sadece bu peşin dünya ile sınırlı kalmış, dünyalık araç ve sebepleri dışında hiçbir şeye ehemmiyet vermemişlerdir. Onlar, şahısları ve [hayvanlardaki] işaretleri firasetle tanımadaki, yıldızların hareketlerini, yağmur ve rüzgâr vakitlerini (envâ) ve kabile konaklarının toprak kokularını izlemedeki keskin zekâlarına rağmen; bütün bunlarla beraber ilahî hakikatleri, nefislerin [ebedî] hayatını ve benzeri şeyleri kavramaktan bakışlarını çevirmişlerdir. Bu sapıklığın tamamının aslı, dirilişi inkâr etmelerinden kaynaklanmıştır; bu sebeple burada, peygamberini yalanlayıp Rabbine isyan eden bir ümmetin akıbetinden ibret almayışlarının gerekçesi kılınmıştır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu anlamda gelmiştir: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } “Şüphesiz bunda, feraset sahipleri için ibretler vardır.” [Hicr: 75], yani feraset göstermeyen kimseler için değil.
يتوسمون.
[feraset göstermeyen kimseler için değil].
[٤١، ٤٢]
[41-42]
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : الْآيَات ٤١ إِلَى ٤٢]
[Furkân Sûresi (25), Âyetler 41-42]
وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاَّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولاً (٤١) إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٢)
{ وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاَّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولاً (٤١) إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٢) } “Seni gördükleri zaman: 'Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu?' diye seni sadece alaya alırlar. (Ve şöyle derler:) 'Eğer ilahlarımız üzerinde sabırla durmasaydık, neredeyse bizi onlardan saptıracaktı!' Azabı görecekleri vakit, kimin yolunun daha sapık olduğunu bileceklerdir.”
كَانَ مَا تَقَدَّمَتْ حِكَايَتُهُ مِنْ صُنُوفِ أَذَاهُمُ الرَّسُولَ ﵊ أَقْوَالًاِِ
Resul aleyhisselâm'a verdikleri eziyetlerin daha önce anlatılan çeşitleri, onun gıyabında [söyledikleri] sözler idi.
فِي مَغِيبِهِ، فَعُطِفَ عَلَيْهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَذًى خَاصٌّ وَهُوَ الْأَذَى حِينَ يَرَوْنَهُ. وَهَذَا صِنْفٌ مِنَ الْأَذَى تَبْعَثُهُمْ إِلَيْهِ مُشَاهَدَةُ الرَّسُولِ فِي غَيْرِ زِيِّ الْكُبَرَاءِ وَالْمُتْرَفِينَ لَا يَجُرُّ الْمَطَارِفَ وَلَا يَرْكَبُ النَّجَائِبَ وَلَا يَمْشِي مَرَحًا وَلَا يَنْظُرُ خُيَلَاءَ وَيُجَالِسُ الصَّالِحِينَ وَيُعْرِضُ عَنِ الْمُشْرِكِينَ، وَيَرْفُقُ بِالضُّعَفَاءِ وَيُوَاصِلُ الْفُقَرَاءَ، وَأُولَئِكَ يَسْتَخِفُّونَ بِالْخُلُقِ الْحَسَنِ، لِمَا غَلَبَ عَلَى آرَائِهِمْ مِنْ أَفَنٍ، لِذَلِكَ لَمْ يَخْلُ حَالُهُ عِنْدَهُمْ مِنَ الِاسْتِهْزَاءِ بِهِ إِذَا رَأَوْهُ بِأَنَّ حَالَهُ لَيْسَتْ حَالَ مَنْ يَخْتَارُهُ اللَّهُ لِرِسَالَتِهِ دُونَهُمْ، وَلَا هُوَ أَهْلٌ لِقِيَادَتِهِمْ وَسِيَاسَتِهِمْ. وَهَذَا الْكَلَامُ صَدَرَ مِنْ أَبِي جَهْلٍ وَأَهْلِ نَادِيهِ.
Bu ayette ise bunların üzerine özel bir eziyet, yani onu gördükleri andaki eziyet matuf kılınmıştır (eklenmiştir). Bu eziyet türü, Resul'ü büyüklerin ve şımarık zenginlerin kılığı dışında; süslü ipek pelerinler sürümeyen, asil binek develere binmeyen, çalımla yürümeyen, kibirle bakmayan, salih kimselerle oturup kalkan, müşriklerden yüz çeviren, zayıflara şefkat gösterip fakirlerle irtibat kuran bir halde görmelerinin onları sevk ettiği bir eziyettir. Onlar ise fikirlerine hâkim olan akıl noksanlığı sebebiyle güzel ahlakı hafife alıyorlardı. Bu yüzden onu gördüklerinde durumları onunla alay etmekten geri kalmıyordu; zira onlara göre onun hali, kendileri dururken Allah'ın elçilik için seçeceği kimsenin hali değildi ve o, onları yönetmeye ve sevk ve idare etmeye ehil değildi. Bu söz de Ebû Cehil ve meclisindeki kimselerden sadır olmuştur.
وإِذا ظَرْفُ زَمَانٍ مُضَمَّنٌ مَعْنَى الشَّرْطِ فَلِذَلِكَ يُجْعَلُ مُتَعَلِّقُهُ جَوَابًا لَهُ. فَجُمْلَةُ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً جَوَابُ إِذا. وَالْهُزُؤُ بِضَمَّتَيْنِ: مَصْدَرُ هَزَأَ بِهِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْله:
{ إِذا } şart manası içeren bir zaman zarfıdır; bu yüzden ona bağlı olan cümle onun cevabı kılınır. Dolayısıyla { إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً } cümlesi { إِذا } edatının cevabıdır. İki zamme ile hüzü' (الْهُزُؤُ); 'hezee bihî' fiilinin mastarıdır. Bu, Yüce Allah'ın:
[تَعَالَى] قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٧] . وَالْوَصْفُ لِلْمُبَالَغَةِ فِي اسْتِهْزَائِهِمْ بِهِ حَتَّى كَأَنَّهُ نَفْسُ الْهُزُؤِ لِأَنَّهُمْ مَحَّضُوهُ لِذَلِكَ، وَإِسْنَادُ يَتَّخِذُونَكَ إِلَى ضَمِيرِ الْجَمْعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ جَمَاعَاتِهِمْ يَسْتَهْزِئُونَ بِهِ إِذَا رَأَوْهُ وَهُمْ فِي مَجَالِسِهِمْ وَمُنْتَدَيَاتِهِمْ. وَصِيغَةُ الْحَصْرِ لِلتَّشْنِيعِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمُ انْحَصَرَ اتِّخَاذُهُمْ إِيَّاهُ فِي الِاسْتِهْزَاءِ بِهِ يُلَازِمُونَهُ وَيَدْأَبُونَ عَلَيْهِ وَلَا يَخْلِطُونَ مَعَهُ شَيْئًا مِنْ تَذَكُّرِ أَقْوَالِهِ وَدَعْوَتِهِ، فَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ الْمَنْفِيَّةِ، أَيْ لَا يَتَّخِذُونَكَ فِي حَالَةٍ إِلَّا فِي حَالَةِ الِاسْتِهْزَاءِ.
Bakara Sûresi'ndeki [67]: { قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } kavlinde geçmişti. Bu niteleme, onunla alay etmelerindeki mübalağa içindir; öyle ki onu tamamen buna hasrettikleri için adeta alayın ta kendisi kılmışlardır. { يَتَّخِذُونَكَ } fiilinin çoğul zamirine isnat edilmesi, onların meclis ve topluluklarında bulundukları sırada onu gördüklerinde topluca onunla alay ettiklerini göstermek içindir. Hasr kalıbı ise, onların onunla olan muamelelerinin yalnızca alay etmeye münhasır kaldığını, buna sımsıkı sarılıp devam ettiklerini ve onun sözlerini ve davetini hatırlama durumunu buna asla karıştırmadıklarını kınamak ve teşhir etmek içindir. Dolayısıyla istisna, nefyedilen hallerin umumundandır; yani 'seni alay etme hali dışında hiçbir halde edinmezler/karşılamazlar'.
وَجُمْلَةُ أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا بَيَانٌ لِجُمْلَةِ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً لِأَنَّ الِاسْتِهْزَاءَ مِنْ قَبِيلِ الْقَوْلِ فَكَانَ بَيَانُهُ بِمَا هُوَ مِنْ أَقْوَالِهِمْ وَمُجَاذَبَتِهِمُ الْأَحَادِيثَ بَيْنَهُمْ.
{ أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولاً } cümlesi, { إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً } cümlesinin açıklamasıdır; çünkü alay etmek söz kabilindendir, dolayısıyla açıklaması da onların sözlerinden ve aralarında geçen konuşmalardan ibaret olmuştur.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ لِأَنْ يَكُونَ بَعَثَهُ اللَّهُ رَسُولًا.
İstifham (soru), Allah'ın onu elçi olarak göndermiş olmasını inkâr [etmek] içindir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِاسْتِصْغَارِ كَمَا عَلِمْتَ فِي أَوَّلِ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ.
İşaret ismi, bu ayetin tefsirinin başında öğrendiğin üzere, küçümseme ve hakir görme anlamında kullanılmıştır.
وَالْمَعْنَى: إِنْكَارُ أَنْ يَكُونَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ رَسُولًا لِأَنَّ فِي الْإِشَارَةِ إِلَيْهِ مَا يَكْفِي لِلْقَطْعِ
Anlam şudur: İşaret edilen kimsenin elçi olmasını inkâr etmektir; zira ona işaret edilmesinde, kendi zanlarına göre onun Allah'ın elçisi olmadığını kesin olarak kestirip atmaya yetecek bir durum vardır.