بِانْتِفَاءِ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ فِي زَعْمِهِمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبٌ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٣٦] ، سِوَى أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ هُنَالِكَ تَعَجُّبِيٌّ فَانْظُرْهُ.
Bu cümlenin bir benzeri, Yüce Allah'ın Enbiyâ Sûresi'ndeki [36]: { وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } kavlinde geçmişti; şu kadar var ki oradaki istifham taaccübî (şaşkınlık bildiren) bir istifhamdır, oraya bakınız.
أَمَّا قَوْلُهُمْ إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَفَاخُرُهُمْ بِتَصَلُّبِهِمْ فِي دِينِهِمْ وَأَنَّهُمْ كَادُوا أَنْ يَتَّبِعُوا دَعْوَةَ الرَّسُولِ بِمَا يُلْقِيهِ إِلَيْهِمْ مِنَ الْإِقْنَاعِ وَالْإِلْحَاحِ فَكَانَ تَأَثُّرُ أَسْمَاعِهِمْ بِأَقْوَالِهِ يُوشِكُ بِهِمْ أَنْ يَرْفُضُوا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ لَوْلَا أَنَّهُمْ تَرَيَّثُوا، فَكَانَ فِي الرَّيْثِ أَنْ أَفَاقُوا مِنْ غِشَاوَةِ أَقْوَالِهِ وَخِلَابَةِ اسْتِدْلَالِهِ وَاسْتَبْصَرُوا مَرْآهُ فَانْجَلَى لَهُمْ أَنَّهُ لَا يَسْتَأْهِلُ أَنْ يَكُونَ مَبْعُوثًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَقَدْ جَمَعُوا مِنْ كَلَامِهِمْ بَيْنَ تَزْيِيفِ حُجَّتِهِ وَتَنْوِيهِ ثَبَاتِهِمْ فِي مَقَامٍ يَسْتَفِزُّ غَيْرَ الرَّاسِخِينَ فِي الْكُفْرِ. وَهَذَا الْكَلَامُ مَشُوبٌ بِفَسَادِ الْوَضْعِ وَمُؤَلَّفٌ عَلَى طَرَائِقِ الدَّهْمَاءِ إِذْ يَتَكَلَّمُونَ كَمَا يَشْتَهُونَ وَيَسْتَبْلِهُونَ السَّامِعِينَ. وَمِنْ خِلَابَةِ الْمُغَالَطَةِ إِسْنَادُهُمْ مُقَارَبَةَ الْإِضْلَالِ إِلَى الرَّسُولِ دُونَ أَنْفُسِهِمْ تَرَفُّعًا عَلَى أَنْ يَكُونُوا قَارَبُوا الضَّلَالَ عَنْ آلِهَتِهِمْ مَعَ أَنَّ مُقَارَبَتَهُ إِضْلَالَهُمْ تَسْتَلْزِمُ اقْتِرَابَهُمْ مِنَ الضَّلَالِ.
Onların: { إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها } sözlerine gelince, bundan maksat dinlerindeki taassup ve katılıklarıyla övünmeleridir. Şöyle ki: Resul'ün kendilerine sunduğu ikna edici deliller ve ısrarlı davet sebebiyle neredeyse onun davetine uyacaklardı; onun sözlerinin kulaklarında bıraktığı tesir sebebiyle şayet bekleyip sabretmeselerdi putlara tapmayı terk etmeye yaklaşmışlardı. İşte bu bekleme sürecinde onun sözlerinin perdesinden ve delillerinin büyüsünden ayıldılar, onun dış görünüşünü basiretle incelediler ve onun Allah katından gönderilmiş bir elçi olmaya layık olmadığı onlara açıkça göründü. Böylece sözleriyle hem onun hüccetini geçersiz kılmayı hem de küfürde kökleşmemiş olanları sarsacak bir makamda kendi sebatlarını övmeyi bir araya getirmişlerdir. Bu söz, kuruluşundaki bozuklukla karışık olup, canlarının istediği gibi konuşup dinleyenleri ahmak yerine koyan ayak takımının üslubu üzere düzenlenmiştir. Safsatanın aldatıcılıklarından biri de, ilahlarından sapmaya yaklaşmış olduklarını kendilerine yakıştıramayarak, saptırmaya yaklaşma eylemini kendilerine değil de Resul'e isnat etmeleridir; oysa onun onları saptırmaya yaklaşması, onların da sapıklığa yaklaşmış olmalarını gerektirir.
وإِنْ مُخَفَّفَةٌ مِنْ (إِنَّ) الْمُشَدَّدَةِ، وَالْأَكْثَرُ فِي الْكَلَامِ إِهْمَالُهَا، أَيْ تَرْكُ عَمَلِهَا نَصْبَ الِاسْمِ وَرَفْعَ الْخَبَرِ، وَالْجُمْلَةُ الَّتِي تَلِيهَا يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ مُفْتَتَحَةً بِفِعْلٍ مِنْ أَخَوَاتِ كَانَ أَو من أَخَوَاتِ ظَنَّ وَهَذَا مِنْ غَرَائِبِ الِاسْتِعْمَالِ. وَلَوْ ذَهَبْنَا إِلَى أَنَّ اسْمَهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ وَأَنَّ الْجُمْلَةَ الَّتِي بَعْدَهَا خَبَرٌ عَنْ ضَمِيرِ الشَّأْنِ كَمَا ذَهَبُوا إِلَيْهِ فِي (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةِ الْهَمْزَةِ إِذَا خُفِّفَتْ لَمَا كَانَ ذَلِكَ بَعِيدًا. وَفِي كَلَامِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» مَا يَشْهَدُ لَهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٦٤] ، وَالْجُمْلَةُ بَعْدَهَا مُسْتَأْنَفَةٌ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لَيُضِلُّنا هِيَ الْفَارِقَةُ بَين (إِن) المحققة وَبَين (إِنْ) النَّافِيَةِ.
{ إِنْ } şeddeli 'inne'den (إنَّ) hafifletilmiş (muhaffefe) bir edattır. Kelamda çoğunlukla ihmal edilir, yani ismini nasb ve haberini ref' etme ameli terk edilir. Ardından gelen cümlenin ise 'kâne'nin veya 'zanne'nin kardeşlerinden bir fiille başlaması zorunludur; bu da garip kullanımlardandır. Şayet onun isminin şe'n zamiri olduğunu ve kendisinden sonraki cümlenin de fetha hemzeli 'enne' (أنَّ) hafifletildiğinde kabul ettikleri gibi şe'n zamirinin haberi olduğunu kabul etseydik, bu da uzak bir görüş olmazdı. 'el-Keşşâf' sahibinin Âl-i İmrân Sûresi'ndeki [164]: { وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } ayetinin tefsirinde buna şahitlik eden ifadesi vardır. Ondan sonraki cümle müste'nefedir. { لَيُضِلُّنا } kavlindeki lâm harfi ise muhakkak olan (tahfif edilmiş) { إِن } ile nâfiye (olumsuzluk bildiren) { إِنْ } arasını ayıran fârika lâmıdır.
وَالصَّبْرُ: الِاسْتِمْرَارُ عَلَى مَا يَشُقُّ عَمَلُهُ عَلَى النَّفْسِ. وَيُعَدَّى فِعْلُهُ بِحَرْفِ (عَلَى) لِمَا يَقْتَضِيهِ مِنَ التَّمَكُّنِ مِنَ الشَّيْءِ الْمُسْتَمِرِّ عَلَيْهِ.
Sabır; nefse yapılması zor gelen şey üzerinde devamlılık göstermektir. Fiili ise, üzerinde devam edilen şeye tam bir bağlılık ve tutunmayı gerektirdiği için 'alâ' (عَلَى) harf-i ceriyle geçişli kılınır.
ولَوْلا حَرْفُ امْتِنَاعٍ لِوُجُودٍ، أَيْ امْتِنَاعُ وُقُوعِ جَوَابِهَا لِأَجْلِ وُجُودِ شَرْطِهَا فَتَقْتَضِي جَوَابًا لِشَرْطِهَا، وَالْجَوَابُ هُنَا مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَ لَوْلا عَلَيْهِ، وَهُوَ إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا. وَفَائِدَةُ نَسْجِ الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْمِنْوَالِ دُونَ أَنْ يُؤْتَى بِأَدَاةِ الشَّرْطِ ابْتِدَاءً مَتْلُوَّةً بِجَوَابِهَا قَصْدُ الْعِنَايَةِ بِالْخَبَرِ ابْتِدَاءً بِأَنَّهُ حَاصِل ثمَّ يُؤْتى بِالشَّرْطِ بَعْدَهُ تَقْيِيدًا لِإِطْلَاقِ الْخَبَرِ فَالصِّنَاعَةُ النَّحْوِيَّةُ تَعْتَبِرُ الْمُقَدَّمَ دَلِيلَ الْجَوَابِ، وَالْجَوَابَ مَحْذُوفًا لِأَنَّ نَظَرَ النَّحْوِيِّ لِإِقَامَةِ أَصْلِ التَّرْكِيبِ، فَأَمَّا أَهْلُ الْبَلَاغَةِ فَيَعْتَبِرُونَ
{ لَوْلا } şartının varlığından ötürü cevabının gerçekleşmemesini ifade eden bir imtina' li-vücud harfidir; dolayısıyla şartı için bir cevap iktiza eder. Buradaki cevap ise, { لَوْلا } edatından önceki { إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا } ifadesinin ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur. Sözün, şart edatı başta getirilip ardından cevabı sıralanmak yerine bu minval üzere örülmesinin faydası; başlangıçta haberin gerçekleştiğine dair özen göstermek, sonra da haberin mutlaklığını kayıt altına almak için ardından şartı getirmektir. Dolayısıyla nahiv sanatı öne geçmiş olanı cevabın delili, cevabı ise mahzuf kabul eder; çünkü nahivcinin bakışı terkibin asıl yapısını kurmaya yöneliktir. Belagat ehli ise bunu,
ذَلِكَ لِلِاهْتِمَامِ وَتَقْيِيدُ الْخَبَرِ بَعْدَ إِطْلَاقِهِ، وَلِذَا
önem verme ve mutlak olan haberi sonradan kayıt altına alma gayesine bağlarlar. Bundan dolayıdır ki,
قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «لَوْلا فِي مِثْلِ هَذَا الْكَلَامِ جَارٍ مَجْرَى التَّقْيِيدِ لِلْحُكْمِ الْمُطْلَقِ مِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى لَا مِنْ حَيْثُ الصَّنْعَةِ» فَهَذَا شَأْنُ الشُّرُوطِ الْوَاقِعَةِ بَعْدَ كَلَامٍ مَقْصُودٍ لِذَاتِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ إِلَى قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهاداً فِي سَبِيلِي [الممتحنة: ١] فَإِنَّ قَوْلَهُ: إِنْ كُنْتُمْ قَيْدٌ فِي الْمَعْنَى لِلنَّهْيِ عَنْ مُوَالَاةِ أَعْدَاءِ اللَّهِ.
'el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Bu gibi kelamlarda { لَوْلا }, nahiv sanatı açısından değil mana açısından mutlak hükmü kayıt altına alma konumundadır.' Kendi başına maksat olan bir sözden sonra gelen şartların durumu da böyledir; nitekim Yüce Allah'ın: { لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } kavlinden başlayıp { إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهاداً فِي سَبِيلِي } [Mümtehine: 1] kavline kadar olan ayetinde olduğu gibi. Zira { إِنْ كُنْتُمْ } buyruğu, anlam bakımından Allah'ın düşmanlarını dost edinme yasağının kaydıdır.
وَتَأْخِيرُ الشَّرْطِ لِيَظْهَرَ أَنَّهُ قَيْدٌ لِلْفِعْلِ الَّذِي هُوَ دَلِيلُ الْجَوَابِ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ مُتَعَلِّقٌ بِ لَا تَتَّخِذُوا يَعْنِي: لَا تَتَوَلَّوْا أعدائي إِنْ كُنْتُمْ أَوْلِيَائِي. وَقَوْلُ النَّحْوِيِّينَ فِي مِثْلِهِ هُوَ شَرْطٌ جَوَابُهُ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةٍ مَا قَبْلُهُ عَلَيْهِ» اه. وَكَذَلِكَ مَا قُدِّمَ فِيهِ عَلَى الشَّرْطِ مَا حَقُّهُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لِلشَّرْطِ تَقْدِيمًا لِقَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِالْجَوَابِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [آل عمرَان: ٩٣] .
Şartın sonraya bırakılması, cevabın delili olan fiilin bir kaydı olduğunu göstermek içindir. 'el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: '{ إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ } ifadesi { لا تَتَّخِذُوا } buyruğuna bağlıdır; yani 'eğer benim dostlarımsanız düşmanlarımı dost edinmeyin' demektir. Nahivcilerin bu gibi yerlerdeki kavli ise; onun, öncesinin delaleti sebebiyle cevabı hazfedilmiş bir şart olduğudur.' [İktibas sonu]. Aynı şekilde, cevaba önem verme kastıyla öne geçirilen ve asıl hakkı şartın cevabı olmak olan ifadeler de böyledir; Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirip okuyun.” [Âl-i İmrân: 93].
وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا.
{ وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً } “Azabı görecekleri vakit, kimin yolunun daha sapık olduğunu bileceklerdir.”
هَذَا جَوَابُ قَوْلِهِمْ إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها الْمُتَضَمِّنِ أَنَّهُمْ عَلَى هُدًى فِي دِينِهِمْ، وَكَانَ الْجَوَابُ بِقَطْعِ مُجَادَلَتِهِمْ وَإِحَالَتِهِمْ عَلَى حِينِ رُؤْيَتِهِمُ الْعَذَابَ يَنْزِلُ بِهِمْ، فَتَضَمَّنَ ذَلِكَ وَعِيدًا بِعَذَابٍ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ عَذَابُ السَّيْفِ النَّازِلِ بِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ، وَمِمَّنْ رَآهُ أَبُو جَهْلٍ سَيِّدُ أَهْلِ الْوَادِي، وَزَعِيمُ الْقَالَةِ فِي ذَلِكَ النَّادِي.
Bu, dinlerinde hidayet üzere olduklarını ima eden: { إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها } sözlerine bir cevaptır. Bu cevap onların münakaşasını kesip atmak ve işi üzerlerine inecek azabı görecekleri vakte havale etmek suretiyle olmuştur; dolayısıyla bu bir azap tehdidi içermektedir. En zahir olanı, bundan maksadın Bedir günü onların başına inen kılıç azabı olduğudur; onu görenlerden biri de o vadinin (Mekke'nin) efendisi ve o meclisteki lakırdıların elebaşısı olan Ebû Cehil'dir.
وَلَمَّا كَانَ الْجَوَابُ بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْمُحَاجَّةِ ارْتُكِبَ فِيهِ أُسْلُوبُ التَّهَكُّمِ بِجَعْلِ مَا يَنْكَشِفُ عَنْهُ الْمُسْتَقْبَلُ هُوَ مَعْرِفَةُ مَنْ هُوَ أَشَدُّ ضَلَالًا مِنَ الْفَرِيقَيْنِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُجَارَاةِ وإرخاء الْعَنَان للمخطىء إِلَى أَنْ يَقِفَ عَلَى خَطَئِهِ وَقَدْ قَالَ أَبُو جَهْلٍ يَوْمَ بَدْرٍ وَهُوَ مُثْخَنٌ بِالْجِرَاحِ فِي حَالَةِ النَّزْعِ لَمَّا قَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: أَنْتَ أَبُو جَهْلٍ؟ فَقَالَ: «وَهَلْ أَعْمَدُ مِنْ رَجُلِ قَتَلَهُ قَوْمُهُ» .
Cevap tartışmadan yüz çevirme şeklinde olunca, hatalı olan kimse hatasını anlayıncaya kadar onunla uzlaşır görünme ve dizginleri serbest bırakma yöntemiyle geleceğin açığa çıkaracağı şeyin iki gruptan hangisinin daha sapık olduğunu bilmekten ibaret kılınması suretiyle alay ve istihza (tehekküm) üslubuna başvurulmuştur. Nitekim Ebû Cehil Bedir günü ağır yaralar almış ve can çekişir bir haldeyken, Abdullah b. Mes'ûd ona: 'Sen Ebû Cehil misin?' dediğinde: 'Kavminin öldürdüğü bir adamdan daha üstünü/önemlisi var mı ki?' demiştir.
ومَنْ الِاسْتِفْهَامِيَّةُ أَوْجَبَتْ تَعْلِيقَ فِعْلِ يَعْلَمُونَ عَن الْعَمَل.
İstifham edatı olan { مَنْ }, { يَعْلَمُونَ } fiilinin amel etmesini ta'lik etmiştir (engellemiştir).
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٤٣]
[Furkân Sûresi (25), Âyet 43]
أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً (٤٣)
{ أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً (٤٣) } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü? Artık ona sen mi vekil olacaksın?”
اسْتِئْنَافٌ خُوطِبَ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ فِيمَا يَخْطُرُ بِنَفْسِهِ مِنَ الْحُزْنِ عَلَى تَكَرُّرِ
Bu, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların hidayetine aşırı düşkün olması ve onları davet etmekte ısrarcı davranması sebebiyle,
إِعْرَاضِهِمْ عَنْ دَعْوَتِهِ إِذْ كَانَ حَرِيصًا عَلَى هُدَاهُمْ وَالْإِلْحَاحِ فِي دَعْوَتِهِمْ، فَأَعْلَمَهُ بِأَنَّ مِثْلَهُمْ لَا يُرْجَى اهْتِدَاؤُهُ لِأَنَّهُمْ جَعَلُوا هَوَاهُمْ إِلَهَهُمْ، فَالْخِطَابُ لِلرَّسُولِ ﷺ.
davetinden defalarca yüz çevirmeleri karşısında içinden geçen üzüntüye dair kendisine hitap edilen müste'nef bir sözdür. Böylece hevalarını ilah edindikleri için onlar gibilerin doğru yola ermelerinin umulamayacağını ona bildirmiştir. Hitap Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'edir.
وَفِعْلُ اتَّخَذَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ وَهُوَ مِنْ أَفْعَالِ التَّصْيِيرِ الْمُلْحَقَةِ بِأَفْعَالِ الظَّنِّ فِي
{ اتَّخَذَ } fiili iki mef'ule geçiş yapar ve amel bakımından zann fiillerine mülhak kılınan tasyîr (bir halden diğerine dönüştürme) fiillerindendir.
الْعَمَلِ، وَهُوَ إِلَى بَابِ كَسَا وَأَعْطَى أَقْرَبُ مِنْهُ إِلَى بَابِ ظَنَّ، فَإِنَّ اتَّخَذَ مَعْنَاهُ صَيَّرَ شَيْئًا إِلَى حَالَةٍ غَيْرِ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَوْ إِلَى صُورَةٍ أُخْرَى. وَالْأَصْلُ فِيهِ أَنَّ مَفْعُولَهُ الْأَوَّلَ هُوَ الَّذِي أُدْخِلَ عَلَيْهِ التَّغْيِيرُ إِلَى حَالِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي فَكَانَ الْحَقُّ أَنْ لَا يُقَدَّمَ مَفْعُولُهُ الثَّانِي عَلَى مَفْعُولِهِ الْأَوَّلِ إِلَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي الْكَلَامِ لَبْسٌ يَلْتَبِسُ فِيهِ الْمَعْنَى فَلَا يُدْرَى أَيُّ الْمَفْعُولَيْنِ وَقَعَ تَغْيِيرُهُ إِلَى مَدْلُولِ الْمَفْعُولِ الْآخَرِ، أَوْ كَانَ الْمَعْنَى الْحَاصِلُ مِنَ التَّقْدِيمِ مُسَاوِيًا لِلْمَعْنَى الْحَاصِلِ مِنَ التَّرْتِيبِ فِي كَوْنِهِ مُرَادًا لِلْمُتَكَلِّمِ.
O, 'zanne' babına nispetle 'kesâ' ve 'a'tâ' babına daha yakındır; zira 'ittehaze' fiilinin manası, bir şeyi bulunduğu halden başka bir hale veya başka bir surete dönüştürmektir. Onda asıl olan; birinci mef'ulün, ikinci mef'ulün durumuna dönüştürülen şey olmasıdır. Dolayısıyla ancak cümlede mananın karışacağı ve iki mef'ulden hangisinin diğerinin medlulüne dönüştürüldüğünün bilinemeyeceği bir kapalılık bulunmadığı veya takdimden hasıl olan mananın tertipten hasıl olan manaya mütekellimin maksadı olması bakımından eşit olduğu durumlarda ikinci mef'ul birinci mef'ulün önüne geçirilebilir; aksi takdirde caiz olmazdı.
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ إِذَا أُجْرِيَ عَلَى التَّرْتِيبِ كَانَ مَعْنَاهُ جَعَلَ إِلَهَهُ الشَّيْءَ الَّذِي يَهْوَى عِبَادَتَهُ، أَيْ مَا يُحِبُّ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا لَهُ، أَيْ لِمُجَرَّدِ الشَّهْوَةِ لَا لِأَنَّ إِلَهَهُ مُسْتَحِقٌّ لِلْإِلَهِيَّةِ، فَالْمَعْنَى: مَنِ اتَّخَذَ رَبًّا لَهُ مَحْبُوبَهُ فَإِنَّ الَّذِينَ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ كَانَتْ شَهْوَتُهُمْ فِي أَنْ يَعْبُدُوهَا وَلَيْسَتْ لَهُمْ حُجَّةٌ عَلَى اسْتِحْقَاقِهَا الْعِبَادَةَ. فَإِطْلَاقُ إِلهَهُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ إِطْلَاقٌ حَقِيقِيٌّ. وَهَذَا يُنَاسِبُ قَوْلَهُ قَبْلَهُ إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا [الْفرْقَان: ٤٢] ، وَمَعْنَاهُ مَنْقُولٌ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَاخْتَارَهُ ابْنُ عَرَفَةَ فِي «تَفْسِيرِهِ» وَجَزَمَ بِأَنَّهُ الصَّوَابُ دُونَ غَيْرِهِ وَلَيْسَ جَزْمُهُ بِذَلِكَ بِوَجِيهٍ وَقَدْ بَحَثَ مَعَهُ بَعْضُ طَلَبَتِهِ.
Yüce Allah'ın: { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } buyruğu asıl tertibe göre yürütülürse anlamı; ilahını, tapmayı arzu ettiği şey kılan, yani ilahı ilahlığa layık olduğu için değil sırf nefsinin arzusu gereği ilahı olmasını sevdiği şey kılan kimsedir. Yani anlam: 'Sevdiği ve arzuladığı şeyi kendisine rab edinen kimse' demektir; nitekim putlara tapanların durumu da böyleydi; onlara tapmaları sadece nefislerinin bir arzusu idi ve putların ibadete layık olduğuna dair ellerinde hiçbir delil yoktu. Bu veche göre { إِلهَهُ } lafzının kullanılması hakiki bir kullanımdır. Bu da öncesindeki: { إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا } [Furkân: 42] kavline uygundur. Bu anlam Saîd b. Cübeyr'den nakledilmiştir. İbn Afe de 'Tefsir'inde bunu tercih etmiş ve doğrunun başkası değil sadece bu olduğunu kesin bir dille belirtmiştir; ancak onun bunu kesin olarak nitelemesi yerinde değildir ve talebelerinden bazıları bu konuda onunla münazara etmiştir.
وَإِذَا أُجْرِيَ عَلَى اعْتِبَارِ تَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي كَانَ الْمَعْنَى: مَنِ اتَّخَذَ هَوَاهُ قُدْوَةً لَهُ فِي أَعْمَالِهِ لَا يَأْتِي عَمَلًا إِلَّا إِذَا كَانَ وِفَاقًا لِشَهْوَتِهِ فَكَأَنَّ هَوَاهُ إِلَهُهُ. وَعَلَى هَذَا يَكُونُ مَعْنَى إِلهَهُ شَبِيهًا بِإِلَهِهِ فِي إِطَاعَتِهِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ.
İkinci mef'ulün öne geçtiği kabul edilerek yürütüldüğünde ise anlam: Amellerinde hevasını kendisine önder edinen, nefsinin arzusuna uygun düşmedikçe hiçbir amel işlemeyen, dolayısıyla hevası adeta ilahı gibi olan kimsedir. Buna göre { إِلهَهُ } lafzının manası, beliğ bir teşbih yoluyla, itaatte ilahına benzeyen şey demektir.
وَهَذَا الْمَعْنَى أَشْمَلُ فِي الذَّمِّ لِأَنَّهُ يَشْمَلُ عِبَادَتَهُمُ الْأَصْنَامَ وَيَشْمَلُ غَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الْمُنْكَرَاتِ وَالْفَوَاحِشِ مِنْ أَفْعَالِهِمْ. وَنَحَا إِلَيْهِ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَإِلَى هَذَا الْمَعْنَى ذَهَبَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَابْنُ عَطِيَّةَ. وَكِلَا الْمَعْنَيَيْنِ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مَحْمِلًا لِلْآيَةِ.
Bu mana yerme bakımından daha kapsamlıdır; çünkü hem onların putlara tapmasını hem de bunun dışındaki münker ve çirkin fiillerini içine almaktadır. İbn Abbâs da bu yöne meyletmiştir; 'el-Keşşâf' sahibi ve İbn Atiyye de bu manayı benimsemiştir. Her iki mananın da ayetin muhtemel anlamlarından olması gerekir.
وَاعْلَم أَنه إِن كَانَ مَجْمُوعُ جُمْلَتَيْ أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا كَلَامًا وَاحِدًا مُتَّصِلًا ثَانِيهِ بِأَوَّلِهِ اتِّصَالَ الْمَفْعُولِ بِعَامِلِهِ، تَعَيَّنَ فِعْلُ
Bil ki; şayet { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } ile { أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً } cümlelerinin tamamı, ikincisi birincisine mef'ulün âmiline bağlanması gibi bağlı olan tek bir söz ise,
«رَأَيْتَ» لِأَنْ يَكُونَ فِعْلًا قَلْبِيًّا بِمَعْنَى الْعِلْمِ وَكَانَ الِاسْتِفْهَامُ الَّذِي فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى بِقَوْلِهِ: أَرَأَيْتَ إِنْكَارِيًّا كَالثَّانِي فِي قَوْلِهِ: أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا وَكَانَ مَجْمُوعُ الْجُمْلَتَيْنِ كَلَامًا عَلَى طَرِيقَةِ الْإِجْمَالِ ثُمَّ التَّفْصِيلِ. وَالْمَعْنَى: أَرَأَيْتَكَ تَكُونُ وَكِيلًا عَلَى مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ، وَتَكُونُ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ أَفَأَنْتَ فَاءَ الْجَوَابِ لِلْمَوْصُولِ لِمُعَامَلَتِهِ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ، وَهَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ الثَّانِيَةُ تَأْكِيدٌ لِلِاسْتِفْهَامِ الْأَوَّلِ كَقَوْلِهِ أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ [الْإِسْرَاء: ٤٩] عَلَى قِرَاءَة إِعَادَة همزَة الِاسْتِفْهَامِ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا
{ رَأَيْتَ } fiilinin ilim manasında kalbî bir fiil olması tayin eder; birinci cümledeki { أَرَأَيْتَ } lafzında bulunan istifham da ikinci cümledeki { أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً } kavlinde olduğu gibi inkârî olur ve iki cümlenin toplamı önce icmâl sonra tafsîl yoluyla söylenmiş bir söz niteliğini kazanır. Anlam ise şudur: 'Hevasını ilah edinen kimse üzerine senin vekil olduğunu gördün mü/sanır mısın?' { أَفَأَنْتَ } kavlindeki fâ harfi ise, şart muamelesi görmesinden dolayı ism-i mevsûlün cevabındaki fâ olur; ikinci istifham hemzesi de, istifham hemzesinin tekrarlandığı kıraate göre: { أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } [İsrâ: 49] kavlinde olduğu gibi birinci istifhamı pekiştirmek içindir. { أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً } cümlesi ise,
عِوَضًا عَنِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِفِعْلِ أَرَأَيْتَ، وَالْفِعْلُ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ فِيهِ بِسَبَبِ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ [الزمر: ١٩] وَعَلَيْهِ لَا يُوقَفُ عَلَى قَوْلِهِ هَواهُ بَلْ يُوصَلُ الْكَلَامُ. وَهَذَا النَّظْمُ هُوَ الَّذِي مَشَى عَلَيْهِ كَلَامُ «الْكَشَّافِ» .
{ أَرَأَيْتَ } fiilinin ikinci mef'ulünün yerine geçer; fiil ise Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } “Üzerine azap sözü hak olmuş kimseyi mi [kurtaracaksın]? Ateşte olanı sen mi kurtaracaksın?” [Zümer: 19] kavlinde olduğu gibi istifham sebebiyle bu mef'ulde amel etmekten askıya alınmıştır (ta'lik edilmiştir). Buna göre { هَواهُ } kavlinde vakıf yapılmaz (durulmaz), bilakis söz birbirine bağlanır. 'el-Keşşâf'ın ifadelerinin üzerinde yürüdüğü nazım da işte budur.
وَإِنْ كَانَتْ كُلُّ جُمْلَةٍ مِنَ الْجُمْلَتَيْنِ مُسْتَقِلَّةً عَنِ الْأُخْرَى فِي نَظْمِ الْكَلَامِ كَانَ الِاسْتِفْهَامُ الَّذِي فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى مُسْتَعْمَلًا فِي التَّعْجِيبِ مِنْ حَالِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا إِلَهَهُمْ هَوَاهُمْ تَعْجِيبًا مَشُوبًا بِالْإِنْكَارِ، وَكَانَتِ الْفَاءُ فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى ذَلِكَ التَّعْجِيبِ وَالْإِنْكَارِ، وَكَانَ الِاسْتِفْهَامُ الَّذِي فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ مِنْ قَوْلِهِ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا إِنْكَارِيًّا بِمَعْنَى: أَنَّكَ لَا تَسْتَطِيعُ قَلْعَهُ عَنْ ضَلَالِهِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ قَبْلَهُ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا [الْفرْقَان: ٤٢] .
Eğer söz diziminde bu iki cümlenin her biri diğerinden bağımsız ise; birinci cümledeki istifham, ilahlarını hevaları kılan kimselerin durumuna inkârla karışık bir taaccüb (şaşkınlık ve ayıplama) ifade etmek için kullanılmış olur. İkinci cümledeki fâ harfi bu taaccüb ve inkâr üzerine bir tafri' (netice çıkarma) için olur. İkinci cümledeki { أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً } istifhamı ise; öncesindeki { مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً } [Furkân: 42] kavlinin işaret ettiği gibi 'sen onu sapıklığından söküp atamazsın' manasında inkârî bir istifham olur.
ومَنْ صَادِقَةٌ عَلَى الْجَمْعِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ [الْفرْقَان: ٤٢] وَرُوعِيَ فِي ضَمَائِرِ الصِّلَةِ لَفْظُ مَنْ فَأُفْرِدَتِ الضَّمَائِرُ. وَالْمَعْنَى:
{ مَنْ } lafzı, { وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ } [Furkân: 42] ayetinde kendilerinden bahsedilen topluluğa uygundur (onları ifade eder); sıla zamirlerinde ise { مَنْ } edatının lafzı gözetilerek zamirler tekil getirilmiştir. Anlam ise şudur:
مَنِ اتَّخَذُوا هَوَاهُمْ إِلَهًا لَهُمْ أَوْ مَنِ اتَّخَذُوا آلِهَةً لِأَجْلِ هَوَاهُمْ.
'Hevalarını kendilerine ilah edinenler veya hevaları uğruna ilahlar edinen kimselerdir.'
وَ «إِلَهٌ» جِنْسٌ يَصْدُقُ بِعِدَّةِ آلِهَةٍ إِنْ أُرِيدَ مَعْنَى اتَّخَذُوا آلِهَةً لِأَجْلِ هَوَاهُمْ. وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْله فَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا لِلتَّقَوِّي إِشَارَةً إِلَى إِنْكَارِ مَا حَمَّلَ الرَّسُولُ ﵊ نَفْسَهُ مِنَ الْحِرْصِ وَالْحُزْنِ فِي طَلَبِ إِقْلَاعِهِمْ عَنِ الْهَوَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [يُونُس: ٩٩] . وَالْمَعْنَى:
Şayet 'hevaları uğruna ilahlar edindiler' manası kastedilirse { إِلَهٌ } lafzı birden çok ilaha da tekabül eden bir cins ismidir. { فَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً } buyruğunda müsnedün ileyhin fiilî haberden önce getirilmesi ise pekiştirme (takavvî) içindir; bu da Yüce Allah'ın: { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “İnanmaları için insanları sen mi zorlayacaksın?” [Yûnus: 99] kavlinde olduğu gibi, Resul aleyhisselâm'ın onların hevalarından vazgeçmelerini isteme konusundaki aşırı düşkünlüğünü ve üzüntüsünü inkâr etmeye bir işarettir. Mana şudur:
تَكُونُ وَكِيلًا عَلَيْهِ فِي حَالِ إِيمَانِهِ بِحَيْثُ لَا تُفَارِقُ إِعَادَةَ دَعْوَتِهِ إِلَى الْإِيمَانِ حَتَّى تلجئه إِلَيْهِ.
'Onları zorlayıp mecbur bırakıncaya kadar imana daveti sürekli tekrarlamayı bırakmayacak derecede, onların imana gelmeleri hususunda üzerlerine vekil olacak [değilsin].'
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٤٤]
[Furkân Sûresi (25), Âyet 44]
أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٤)
{ أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٤) } “Yoksa sen onların çoğunun [söz] dinlediklerini veya aklettiklerini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidirler; hatta yolca daha da sapıktırlar.”
انْتِقَالٌ عَنِ التَّأْيِيسِ مِنِ اهْتِدَائِهِمْ لِغَلَبَةِ الْهَوَى عَلَى عُقُولِهِمْ إِلَى التَّحْذِيرِ مِنْ أَنْ يُظَنَّ بِهِمْ إِدْرَاكُ الدَّلَائِلِ وَالْحُجَجِ، وَهَذَا تَوْجِيهٌ ثَانٍ لِلْإِعْرَاضِ عَنْ مُجَادَلَتِهِمُ الَّتِي أَنْبَأَ عَنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا [الْفرْقَان: ٤٢] ، فَ أَمْ مُنْقَطِعَةٌ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ مِنْ إِنْكَارٍ إِلَى إِنْكَارٍ وَهِيَ مُؤْذِنَةٌ بِاسْتِفْهَامٍ عَطَفَتْهُ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الَّذِي قَبْلَهَا. وَالتَّقْدِيرُ: أَمْ أَتَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ.
Hevanın akıllarına galip gelmesi sebebiyle hidayete ermelerinden ümit kesilmesinden, delil ve hüccetleri idrak edeceklerinin zannedilmesine karşı uyarıya bir geçiştir. Bu, Yüce Allah'ın: { وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً } “Azabı gördükleri zaman kimin yolca daha sapık olduğunu bilecekler!” [Furkân: 42] kavlinin haber verdiği, onlarla münakaşadan yüz çevirmenin ikinci bir gerekçelendirmesidir. Buradaki { أَمْ }, bir inkârdan diğer bir inkâra geçiş ifade eden 'munkatı' (kesintili) idrâb içindir ve kendisinden önceki istifhama matuf bir istifhamı bildirmektedir. Takdiri ise şöyledir: 'Yoksa sen onların çoğunun [söz] dinlediklerini veya aklettiklerini mi sanıyorsun?'
وَالْمُرَادُ مِنْ نَفْيِ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ نَفْيُ أَثَرِ السَّمَاعِ وَهُوَ فَهْمُ الْحَقِّ لِأَنَّ مَا يلقيه إِلَيْهِم الرَّسُولُ ﷺ لَا يَرْتَابُ فِيهِ إِلَّا مَنْ هُوَ كَالَّذِي لَمْ يَسْمَعْهُ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَلا
Onların çoğunun işittiğinin nefyedilmesinden murat; işitmenin eserini, yani hakkı anlamayı nefyetmektir. Çünkü Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine tebliğ ettiği şeyden, ancak onu hiç işitmemiş gibi olan kimse şüphe eder. Bu, Yüce Allah'ın: { وَلا
تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ
[ve] arkalarını dönüp kaçtıkları zaman sağırlara daveti duyuramazsın
[النَّمْل: ٨٠] .
} “Arka dönüp kaçtıkları zaman sağırlara da daveti duyuramazsın.” [Neml: 80] buyruğu gibidir.
وَعَطْفُ أَوْ يَعْقِلُونَ عَلَى يَسْمَعُونَ لِنَفْيِ أَنْ يَكُونُوا يَعْقِلُونَ الدَّلَائِلَ غَيْرَ الْمَقَالِيَّةِ وَهِيَ دَلَائِلُ الْكَائِنَاتِ قَالَ تَعَالَى: قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ [يُونُس: ١٠١] .
{ أَوْ يَعْقِلُونَ } ifadesinin { يَسْمَعُونَ } üzerine atfedilmesi, onların sözlü olmayan delilleri, yani kâinattaki delilleri akletmelerini nefyetmek içindir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “De ki: 'Göklerde ve yerde ne var, bir bakın!' Fakat inanmayan bir topluluğa ayetler ve uyarılar fayda vermez.” [Yûnus: 101].
وَإِنَّمَا نُفِيَ فَهْمُ الْأَدِلَّةِ السَّمْعِيَّةِ وَالْعَقْلِيَّةِ عَنْ أَكْثَرِهِمْ دُونَ جَمِيعِهِمْ، لِأَنَّ هَذَا حَالُ دَهْمَائِهِمْ وَمُقَلِّدِيهِمْ، وَفِيهِمْ مَعْشَرٌ عُقَلَاءُ يَفْهَمُونَ وَيَسْتَدِلُّونَ بِالْكَائِنَاتِ وَلَكِنَّهُمْ غَلَبَ عَلَيْهِمْ حُبُّ الرِّئَاسَةِ وَأَنِفُوا مِنْ أَنْ يَعُودُوا أَتْبَاعًا لِلنَّبِيءِ ﷺ وَمُسَاوِينَ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ ضُعَفَاءِ قُرَيْشٍ وَعَبِيدِهِمْ مِثْلِ عَمَّارٍ، وَبِلَالٍ.
İşitsel ve aklî delilleri anlama kabiliyeti hepsinden değil de yalnızca çoğundan nefyedilmiştir; çünkü bu durum onların avamı ve taklitçileri için geçerlidir. Aralarında akıllı, anlayan ve kâinattaki delillerden sonuç çıkaran bir zümre de vardı; ancak liderlik sevdası onlara galip gelmişti ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tâbileri olmayı, Ammâr ve Bilâl gibi Kureyş'in zayıfları ve kölelerinden olan müminlerle eşitlenmeyi gururlarına yedirememişlerdi.
وَجُمْلَةُ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ مَا تَقَدَّمَ مِنْ إِنْكَارِ أَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ يُثِيرُ فِي نَفْسِ السَّامِعِينَ سُؤَالًا عَنْ نَفْيِ فَهْمِهِمْ لِمَا يَسْمَعُونَ مَعَ سَلَامَةِ حَوَاسِّ السَّمْعِ مِنْهُمْ، فَكَانَ تَشْبِيهُهُمْ بِالْأَنْعَامِ تَبْيِينًا لِلْجَمْعِ بَيْنَ حُصُولِ اختراق أصوات الدعْوَة آذَانَهُمْ مَعَ عَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِهَا لِعَدَمِ تَهَيُّئِهِمْ لِلِاهْتِمَامِ بِهَا، فَالْغَرَضُ مِنَ التَّشْبِيهِ التَّقْرِيبُ وَالْإِمْكَانُ كَقَوْلِ أَبِي الطَّيِّبِ:
{ إِنْ هُمْ إِلاَّ كَالْأَنْعامِ } cümlesi beyânî bir istînâftır; çünkü onların işittiklerinin inkâr edilmesi, dinleyenlerin zihninde işitme duyuları sağlam olduğu halde işittiklerini anlamalarının nasıl nefyedildiğine dair bir soru doğurmaktadır. Dolayısıyla onların hayvanlara benzetilmesi, davet seslerinin kulaklarına ulaşmasıyla birlikte, ona önem vermeye hazır olmamaları sebebiyle bundan faydalanamayışlarını bir arada açıklamaktadır. Benzetmenin gayesi ise [akla] yaklaştırma ve imkânı göstermedir; nitekim Ebü't-Tayyib şöyle demiştir:
فَإِنْ تَفُقِ الْأَنَامَ وَأَنْتَ مِنْهُمْ ... فَإِنَّ الْمِسْكَ بَعْضُ دَمِ الْغَزَالِ
'İnsanlardan üstün olsan da onlardan birisin sen, / Zira misk de bir parçasıdır ceylan kanının.'
وَضَمَائِرُ الْجَمْعِ عَائِدَةٌ إِلَى أَكْثَرِهِمْ بِاعْتِبَارِ مَعْنَى لَفْظِهِ كَمَا عَادَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ يَسْمَعُونَ.
Çoğul zamirler, { يَسْمَعُونَ } fiilindeki zamirin döndüğü gibi, lafzının manası itibariyle { أَكْثَرَهُمْ } ifadesine dönmektedir.
وَانْتُقِلَ فِي صِفَةِ حَالِهِمْ إِلَى مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْ حَالِ الْأَنْعَامِ بِأَنَّهُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا مِنَ الْأَنْعَامِ. وَضَلَالُ السَّبِيلِ عَدَمُ الِاهْتِدَاءِ لِلْمَقْصُودِ لِأَنَّ الْأَنْعَامَ تَفْقَهُ بَعْضَ مَا تَسْمَعُهُ مِنْ أَصْوَاتِ الزَّجْرِ وَنَحْوِهَا مِنْ رُعَاتِهَا وَسَائِقِيهَا وَهَؤُلَاءِ لَا يَفْقَهُونَ شَيْئًا مِنْ أَصْوَاتِ مُرْشِدِهِمْ وَسَائِسِهِمْ وَهُوَ الرَّسُولُ ﵊. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ [الْبَقَرَة: ٧٤] الْآيَة.
Durumlarının tavsifinde hayvanların halinden daha vahim olan bir hale geçilerek onların hayvanlardan daha sapık bir yolda oldukları belirtilmiştir. Yolun sapıklığı (dalâlü's-sebîl), hedefe ulaşılamamasıdır. Çünkü hayvanlar, çobanları ve sürücülerinden duydukları bağırıp çağırma ve benzeri bazı sesleri anlarlar; bunlar ise mürşitleri ve terbiyecileri olan Resul aleyhisselâm'ın seslerinden hiçbir şey anlamamaktadırlar. Bu, Yüce Allah'ın şu ayeti gibidir: { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ } “Taş gibi, hatta daha da katıdır; çünkü öyle taşlar vardır ki içinden nehirler kaynar...” [Bakara: 74].
[٤٥، ٤٦]
[45, 46]
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : الْآيَات ٤٥ إِلَى ٤٦]
[Furkân Sûresi (25), Âyetler 45-46]
أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً (٤٥) ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً (٤٦)
{ أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً (٤٥) ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً (٤٦) } “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Şayet dileseydi onu elbette hareketsiz kılardı. Sonra güneşi ona bir delil yaptık. (45) Sonra da onu azar azar tutup kendimize çektik. (46)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ فِيهِ انْتِقَالٌ مِنْ إِثْبَاتِ صِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ، وَإِثْبَاتِ أَنَّ الْقُرْآنَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَنْزَلَهُ عَلَى رَسُولِهِ، وَصِفَاتِ الرُّسُلِ وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ مِنَ الْوَعِيدِ وَهُوَ مِنْ هَذَا الِاعْتِبَارِ
Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğunu, Kur'an'ın Allah katından olduğunu ve onu Resulüne indirdiğini, peygamberlerin niteliklerini ve bunların arasına serpiştirilmiş tehditleri ispat etmekten [başka bir konuya] geçiş içeren iptidâî bir istînâftır; bu yönüyle
مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً [الْفرْقَان: ٣٢] الْآيَةَ.
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } “İnkâr edenler: 'Kur'an ona bir defada toptan indirilseydi ya!' dediler” [Furkân: 32] ayetine bağlıdır.
وَفِيهِ انْتِقَالٌ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى بُطْلَانِ شِرْكِهِمْ وَإِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ وَهُوَ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً [الْفرْقَان: ٣] الْآيَةَ.
Bunda onların şirklerinin bâtıllığına ve Allah'ın birliğinin ispatına delil getirmeye bir geçiş vardır; bu cihetten sûrenin başındaki: { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً } “O'ndan başka, hiçbir şey yaratmayan ilahlar edindiler” [Furkân: 3] ayetine bağlıdır.
وَتَوْجِيهُ الْخِطَابِ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ يَقْتَضِي أَنَّ الْكَلَامَ مُتَّصِلٌ بِنَظِيرِهِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْفرْقَان: ٦] . وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ قُلْ أَذلِكَ خَيْرٌ [الْفرْقَان: ١٥] وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ [الْفرْقَان: ٢٠] وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً [الْفرْقَان: ٣١] فَكُلُّهَا مُخَاطَبَاتٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ. وَقَدْ جُعِلَ مَدُّ الظِّلِّ وَقَبْضُهُ تَمْثِيلًا لِحِكْمَةِ التَّدْرِيجِ فِي التَّكْوِينَاتِ الْإِلَهِيَّةِ وَالْعُدُولِ بِهَا عَنِ الطَّفْرَةِ فِي الْإِيجَادِ لِيَكُونَ هَذَا التَّمْثِيلُ بِمَنْزِلَةِ كُبْرَى الْقِيَاسِ لِلتَّدْلِيلِ عَلَى أَنَّ تَنْزِيلَ الْقُرْآنِ مُنَجَّمًا جَارٍ عَلَى حِكْمَةِ التَّدَرُّجِ لِأَنَّهُ أَمْكَنُ فِي حُصُولِ الْمَقْصُودِ، وَذَلِكَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ سَابِقًا كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ [الْفرْقَان: ٣٢] . فَكَانَ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ ... الْآيَةَ زِيَادَةٌ فِي التَّعْلِيلِ عَلَى مَا فِي قَوْلِهِ كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ [الْفرْقَان: ٣٢] .
Hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmesi, sözün Yüce Allah'ın: { قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: 'Onu göklerdeki ve yerdeki sırrı bilen indirmiştir'” [Furkân: 6] kavli ve ona atfedilen { قُلْ أَذلِكَ خَيْرٌ } “De ki: 'Bu mu daha hayırlıdır...?'” [Furkân: 15], { وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Senden önce gönderdiğimiz peygamberler de...” [Furkân: 20] ve { وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً } “Doğru yolu gösterici olarak Rabbin yeter” [Furkân: 31] gibi benzerleriyle irtibatlı olmasını gerektirir; zira bunların hepsi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaplardır. Gölgenin uzatılması ve kısaltılması, ilahî yaratılışlardaki tedricilik (kademeli oluş) hikmetine ve var etmede ani sıçramadan (tafra) kaçınılmasına bir temsil kılınmıştır. Ta ki bu temsil, Kur'an'ın parça parça indirilmesinin hedefe ulaşmada daha elverişli olması sebebiyle tedricilik hikmetine uygun olarak cereyan ettiğine delil teşkil eden bir büyük önerme (kübrâ) mesabesinde olsun. Nitekim daha önceki { كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ } “Senin kalbini onunla pekiştirmek için böyle yaptık” [Furkân: 32] kavli de buna delalet etmiştir. Dolayısıyla { أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ } ayetinde, { كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ } [Furkân: 32] kavlindeki gerekçelendirmeye bir ilave söz konusudur.
وَيَسْتَتْبِعُ هَذَا إِيمَاءٌ إِلَى تَمْثِيلِ نُزُولِ الْقُرْآنِ بِظُهُورِ شَمْسٍ فِي الْمَوَاضِعِ الَّتِي كَانَتْ
Bu, Kur'an'ın inişini daha önce gölgeli olan yerlerde
مُظَلَّلَةً إِذْ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا فَإِنَّ حَالَ النَّاسِ فِي الضَّلَالَةِ قَبْلَ نُزُولِ الْقُرْآنِ تُشَبَّهُ بِحَالِ امْتِدَادِ ظُلْمَةِ الظِّلِّ، وَصَارَ مَا كَانَ مُظَلَّلًا ضَاحِيًا بِالشَّمْسِ وَكَانَ زَوَالُ ذَلِكَ الظِّلِّ تَدْرِيجًا حَتَّى يَنْعَدِمَ الْفَيْءُ.
güneşin doğuşuna benzetmeye bir işareti beraberinde getirmektedir; zira Yüce Allah: { ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً } buyurmuştur. Çünkü Kur'an inmeden önce insanların sapıklık içindeki hali, gölgenin karanlığının uzayıp gitmesine benzer; gölgeli olan yerler güneşle aydınlanmış ve o gölgenin yok oluşu, gölge tamamen kayboluncaya kadar kademe kademe gerçekleşmiştir.
فَنَظْمُ الْآيَةِ بِمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ التَّمْثِيلِ أَفَادَ تَمْثِيلَ هَيْئَةِ تَنْزِيلِ الْقُرْآنِ مُنَجَّمًا بِهَيْئَةِ مَدِّ الظِّلَّ مُدَرَّجًا وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا.
Dolayısıyla ayetin nazmı, ihtiva ettiği temsil ile, Kur'an'ın parça parça indirilmesi heyetini, dileseydi hareketsiz kılabileceği halde gölgenin kademeli olarak uzatılması heyetine benzetmeyi ifade etmiştir.
وَكَانَ نَظْمُهَا بِحَمْلِهِ عَلَى حَقِيقَةِ تَرْكِيبِهِ مُفِيدا الْعبْرَة بعد الظِّلِّ وَقَبْضِهِ فِي إِثْبَاتِ دَقَائِقِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَانِ الْمُفَادَانِ مِنْ قَبِيلِ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ. وَكَانَ نَظْمُ الْكَلَامِ بِمَعْنَى مَا فِيهِ مِنَ الِاسْتِعَارَةِ التَّصْرِيحِيَّةِ مِنْ تَشْبِيهِ الْهِدَايَةِ بِنور الشَّمْس، وتقلّص ضلال الْكفْر بانقباض الظل بعد أَن كَانَ مديدا قبل طُلُوع الشَّمْسِ. وَبِهَذِهِ النُّكْتَةِ عُطِفَ قَوْلُهُ ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً إِلَى قَوْلِهِ وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً [الْفرْقَان: ٤٧] .
Ayetin nazmı hakiki terkibi üzere hamledildiğinde, Yüce Allah'ın kudretinin inceliklerini ispat hususunda gölgenin uzatılması ve kısaltılmasından ibret almayı ifade etmektedir. Bu iki fayda, dokuzuncu mukaddimede zikrettiğimiz lafzın hakikat ve mecazında birlikte kullanılması kabilindendir. Sözün nazmı, hidayetin güneş ışığına, küfür sapıklığının çekilip yok olmasının da güneş doğmadan önce uzunken sonradan büzülen gölgeye benzetildiği musarrah istiâre manasını da taşımaktadır. İşte bu ince nükte sebebiyle { ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً } kavli, { وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً } [Furkân: 47] kavline atfedilmiştir.
والاستفهام تقريري فَهُوَ صَالِحٌ لِطَبَقَاتِ السَّامِعِينَ: مِنْ غَافَلٍ يُسْأَلُ عَنْ غَفْلَتِهِ لِيُقِرَّ بِهَا
İstifham takrîrîdir; dolayısıyla muhatapların farklı tabakalarına uygundur: gaflette olandan tefekküre teşvik edilmek üzere
تَحْرِيضًا عَلَى النَّظَرِ، وَمِنْ جَاحِدٍ يُنْكَرُ عَلَيْهِ إِهْمَالُهُ النَّظَرَ، وَمِنْ مُوَفَّقٍ يُحَثُّ عَلَى زِيَادَةِ النَّظَرِ.
gafletini ikrar etmesi istenir; inkârcının tefekkürü terk etmesi kınanır; muvaffak kılınmış kimse ise tefekkürünü artırmaya teşvik edilir.
وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ، وَقَدْ ضُمِّنَ الْفِعْلُ مَعْنَى النَّظَرِ فَعُدِّيَ إِلَى الْمَرْئِيِّ بِحَرْفِ (إِلَى) .
Buradaki görme (rü'yet) basarîdir (gözle görmedir). Fiile bakma/tefekkür etme (nazar) manası tazmin edilmiş ve bu yüzden görülen şeye { إِلَى } harfiyle geçişli kılınmıştır.
وَالْمَدُّ: بَسْطُ الشَّيْءِ الْمُنْقَبِضِ الْمُتَدَاخِلِ يُقَالُ: مَدَّ الْحَبْلَ وَمَدَّ يَدَهُ، وَيُطْلَقُ الْمَدُّ عَلَى الزِّيَادَةِ فِي الشَّيْءِ وَهُوَ اسْتِعَارَةٌ شَائِعَةٌ، وَهُوَ هُنَا الزِّيَادَةُ فِي مِقْدَارِ الظِّلِّ.
Medd (uzatma); büzülmüş, iç içe geçmiş bir şeyi yaymaktır. Nitekim 'ipi uzattı' ve 'elini uzattı' denir. Medd kelimesi bir şeydeki artış için de kullanılır ki bu yaygın bir istiâredir; buradaki manası ise gölgenin miktarındaki artıştır.
ثُمَّ إِذَا كَانَ الْمَقْصُودُ بِفِعْلِ الرُّؤْيَةِ حَالَةً مِنْ أَحْوَالِ الذَّاتِ تَصِحُّ رُؤْيَتُهَا فَلَكَ تَعْدِيَةُ الْفِعْلِ إِلَى الْحَالَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ [الْفِيلِ: ١] أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً [نوح: ١٥] ، وَصَحَّ تَعْدِيَتُهُ إِلَى اسْمِ الذَّاتِ مُقَيَّدَةً بِالْحَالَةِ الْمَقْصُودَةِ بِحَالٍ أَوْ ظَرْفٍ أَوْ صِلَةٍ نَحْوِ أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ [الغاشية: ١٧] أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ [الْبَقَرَة: ٢٥٨] أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لنبيء لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً [الْبَقَرَة: ٢٤٦] .
Görme fiiliyle kastedilen, görülmesi sahih olan bir zatın hallerinden bir hal ise; Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ } “Rabbinin fil sahiplerine ne yaptığını görmedin mi?” [Fîl: 1] ve { أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً } “Allah'ın yedi göğü tabaka tabaka nasıl yarattığını görmediniz mi?” [Nûh: 15] kavillerinde olduğu gibi fiili doğrudan bu hale geçişli kılabilirsin. Ya da { أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ } “Bakmıyorlar mı deveye, nasıl yaratılmış?” [Gâşiye: 17], { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ } “Rabbi konusunda İbrahim ile tartışanı görmedin mi?” [Bakara: 258] ve { أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً } “Musa'dan sonra İsrailoğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder' demişlerdi” [Bakara: 246] ayetlerinde olduğu gibi kastedilen durumla hal, zarf veya sıla ile kayıtlanmış olarak doğrudan zat ismine geçişli kılınması da caiz olur.
وَالْفَرْقُ بَيْنَ التَّعْدِيَتَيْنِ أَنَّ الْأُولَى يُقْصَدُ مِنْهَا الْعِنَايَةُ بِالْحَالَةِ لَا بِصَاحِبِهَا، فَالْمَقْصُودُ مِنْ آيَةِ سُورَةِ الْفِيلِ: الِامْتِنَانُ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ بِمَا حَلَّ بِالَّذِينَ انْتَهَكُوا حُرْمَتَهَا مِنَ
İki geçişlilik arasındaki fark şudur: Birincisinde zata değil sadece duruma ehemmiyet verilmesi kastedilir. Nitekim Fîl sûresindeki ayetten maksat, Kâbe'nin hürmetini çiğneyenlerin başına gelen
الِاسْتِئْصَالِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ آيَةِ سُورَةِ الْغَاشِيَةِ الْعِبْرَةُ بِكَيْفِيَّةِ خَلْقِهِ الْإِبِلَ لِمَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنْ عَجِيبِ الْمَنَافِعِ، وَكَذَلِكَ الْآيَتَانِ الْأَخِيرَتَانِ. وَإِذْ قَدْ كَانَ الْمَقَامُ هُنَا مَقَامَ إِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَالْإِلَهِيَّةِ الْحَقِّ لِلَّهِ تَعَالَى، أُوثِرَ تَعَلُّقُ فِعْلِ الرُّؤْيَةِ بِاسْمِ الذَّاتِ ابْتِدَاءً ثُمَّ مَجِيءُ الْحَالِ بَعْدَ ذَلِكَ مَجِيئًا كَمَجِيءِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ بَعْدَ ذِكْرِ الْمُبْدَلِ مِنْهُ.
helak ile Mekke ehline lütufta bulunulduğunu hatırlatmaktır. Gâşiye sûresindeki ayetten maksat ise devede bulunan hayret verici menfaatler sebebiyle onun yaratılış keyfiyetinden ibret almaktır; son iki ayet de böyledir. Burada makam, Yüce Allah'ın birliğini ve hak ilah oluşunu ispat makamı olduğundan, görme fiilinin öncelikle zat ismine bağlanması, ardından halin, mübdelün minhten sonra gelen bedel-i iştimal gibi zikredilmesi tercih edilmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ فِي سُورَةِ نُوحٍ [١٥] أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ دُونَ أَنْ يُقَالَ: أَلَمْ تَرَوْا رَبَّكُمْ كَيْفَ خَلَقَ، لِأَنَّ قَوْمَهُ كَانُوا مُتَصَلِّبِينَ فِي الْكُفْرِ وَكَانَ قَدْ جَادَلَهُمْ فِي اللَّهِ غَيْرَ مَرَّةٍ فَعَلِمَ أَنَّهُ إِنِ ابْتَدَأَهُمْ بِالدَّعْوَةِ إِلَى النَّظَرِ فِي الْوَحْدَانِيَّةِ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ فَلَمْ يَسْمَعُوا إِلَيْهِ فَبَادَأَهُمْ بِاسْتِدْعَاءِ النَّظَرِ إِلَى كَيْفِيَّةِ الْخَلْقِ.
Nûh sûresinde [15]: 'Rabbinizin nasıl yarattığını görmediniz mi?' denilmeyip { أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ } denilmesine gelince; zira kavmi küfürde inatçı ve taassup sahibiydi, kendisi de defalarca Allah hakkında onlarla tartışmıştı. Eğer söze tevhid üzerinde tefekkür etmeye davetle başlarsa parmaklarını kulaklarına tıkayıp kendisini dinlemeyeceklerini bildiğinden, söze yaratılışın keyfiyetine bakmaya davet ederek başlamıştır.
وَعَلَى كُلٍّ فَإِنَّ كَيْفَ هُنَا مُجَرَّدَةٌ عَنِ الِاسْتِفْهَامِ وَهِيَ اسْمٌ دَالٌّ عَلَى الْكَيْفِيَّةِ فَهِيَ فِي مَحَلٍّ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ مِنْ رَبِّكَ، وَالتَّقْدِيرُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ إِلَى هَيْئَةِ مَدِّهِ الظِّلَّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ خُرُوجِ (كَيْفَ) عَنِ الِاسْتِفْهَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانِ [٦] ، فَإِنَّهُ لَا يَخْلُو النَّهَارُ مِنْ وُجُودِ الظِّلِّ.
Her halükârda buradaki { كَيْفَ }, istifhamdan soyutlanmış olup keyfiyete delalet eden bir isimdir; dolayısıyla { رَبِّكَ } lafzından bedel-i iştimal konumundadır. Takdiri ise şöyledir: 'Rabbine, [yani] O'nun gölgeyi uzatış şekline bakmadın mı?' { كَيْفَ } edatının istifham anlamından çıkışı, Âl-i İmrân sûresinde Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ } [Âl-i İmrân: 6] kavli açıklanırken geçmişti; zira gündüz vakti gölgenin varlığından hali kalmaz.
وَفِي وُجُودِ الظِّلِّ دَقَائِقُ مِنْ أَحْوَالِ النِّظَامِ الشَّمْسِيِّ فَإِنَّ الظِّلَّ مِقْدَارٌ مُحَدَّدٌ مِنَ الظُّلْمَةِ
Gölgenin varlığında güneş sistemine ait ince durumlar vardır; nitekim gölge,
يَحْصُلُ مِنْ حَيْلُولَةِ جِسْمٍ بَيْنَ شُعَاعِ الشَّمْسِ وَبَيْنَ الْمَكَانِ الَّذِي يَقَعُ عَلَيْهِ الشُّعَاعُ فَيَنْطَبِعُ عَلَى الْمَكَانِ مِقْدَارٌ مِنَ الظِّلِّ مُقَدَّرٌ بِمِقْدَارِ كَيْفِيَّةِ الْجِسْمِ الْحَائِلِ بَيْنَ الشُّعَاعِ وَبَيْنَ مَوْقِعِ الشُّعَاعِ عَلَى حَسَبِ اتِّجَاهِ ذَلِكَ الْجِسْمِ الْحَائِلِ مِنْ جِهَتِهِ الدَّقِيقَةِ أَوِ الضَّخْمَةِ، وَيَكُونُ امْتِدَادُ تِلْكَ الظلمَة المكيّفية بِكَيْفِيَّةِ ذَلِكَ الْجِسْمِ مُتَفَاوِتًا عَلَى حَسَبِ تَفَاوُتِ بُعْدِ اتِّجَاهِ الْأَشِعَةِ مِنْ مَوْقِعِهَا وَمِنَ الْجِسْمِ الْحَائِلِ وَمُخْتَلِفًا بِاسْتِوَاءِ الْمَكَانِ وَتَحَدُّبِهِ، فَذَلِكَ التَّفَاوُتُ فِي مَقَادِيرِ ظِلِّ الشَّيْءِ الْوَاحِدِ هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْمَدِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهُ كُلَّمَا زَادَ مِقْدَار الظلمَة المكيّفية لِكَيْفِيَّةِ الْحَائِلِ زَادَ امْتِدَادُ الظِّلِّ. فَتِلْكَ كُلُّهَا دَلَائِلُ كَثِيرَةٌ مِنْ دَقَائِقِ التَّكْوِينِ الْإِلَهِيِّ وَالْقُدْرَةِ الْعَظِيمَةِ.
güneş ışığı ile ışığın düştüğü yer arasına bir cismin girmesinden meydana gelen belirli miktardaki bir karanlıktır. Işık ile ışığın düştüğü yer arasındaki engelleyici cismin ince veya kalın cephesinin doğrultusuna göre, o cismin keyfiyeti ölçüsünde belirlenen bir gölge miktarı yere yansır. O cismin şeklini alan bu karanlığın uzaması ise, ışınların doğrultusunun düştüğü yere ve engelleyici cisme olan uzaklığının farklılığına, ayrıca yerin düzlüğüne ve tümsekliğine göre değişiklik gösterir. İşte tek bir nesnenin gölge miktarlarındaki bu farklılık, bu ayette 'medd' (uzatma) olarak ifade edilmiştir; zira engelin şekline göre belirlenen karanlığın miktarı arttıkça gölgenin uzaması da artar. Bunların tümü, ilahî yaratışın inceliklerine ve muazzam kudrete dair pek çok delildir.
وَقَدْ أَفَادَ هَذَا الْمَعْنَى كَامِلًا فِعْلُ مَدَّ.
{ مَدَّ } fiili bu anlamı eksiksiz bir şekilde ifade etmiştir.
وَهَذَا الِامْتِدَادُ يَكْثُرُ عَلَى حَسَبِ مُقَابَلَةِ الْأَشِعَةِ لِلْحَائِلِ فَكُلَّمَا اتَّجَهَتِ الْأَشِعَةُ إِلَى الْجِسْمِ مِنْ أَخْفَضِ جِهَةٍ كَانَ الظِّلُّ أَوْسَعَ، وَإِذَا اتَّجَهَتْ إِلَيْهِ مُرْتَفِعَةً عَنْهُ تَقَلَّصَ ظِلُّهُ رُوَيْدًا رُوَيْدًا إِلَى أَنْ تَصِيرَ الْأَشِعَةُ مُسَامِتَةً أَعْلَى الْجِسْمِ سَاقِطَةً عَلَيْهِ فَيَزُولَ ظِلُّهُ تَمَامًا أَوْ يَكَادُ يَزُولُ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً أَيْ غَيْرَ مُتَزَايِدٍ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ مَدُّ الظِّلِّ يُشْبِهُ صُورَةَ التَّحَرُّكِ أُطْلِقَ عَلَى انْتِفَاءِ الِامْتِدَادِ اسْمُ السُّكُونِ بِأَنْ يُلَازِمَ مِقْدَارًا وَاحِدًا لَا يَنْقُصُ وَلَا يَزِيدُ، أَيْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَ الْأَرْضَ ثَابِتَةً فِي سَمْتٍ وَاحِدٍ تِجَاهَ أَشِعَةِ الشَّمْسِ فَلَا يَخْتَلِفُ مِقْدَارُ ظَلِّ الْأَجْسَامِ الَّتِي عَلَى الْأَرْضِ وَتَلْزَمُ ظِلَالُهَا حَالَةً وَاحِدَةً فَتَنْعَدِمُ فَوَائِدُ عَظِيمَةٌ.
Bu uzama, ışınların engele geliş açısına göre artar: Işınlar cisme ne kadar alçak bir açıdan gelirse gölge o kadar geniş olur; cisme yüksek bir açıdan geldikçe gölgesi azar azar kısalır, nihayet ışınlar cismin tam tepesinden dik olarak vurunca gölgesi tamamen yok olur veya yok denecek kadar azalır. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً } “Dileseydi onu hareketsiz kılardı” kavlinin anlamı da budur; yani artmayan [bir halde bırakırdı]. Zira gölgenin uzaması hareket suretine benzediği için, uzamanın yokluğuna 'sukûn' (hareketsizlik) adı verilmiştir; bu da eksilip artmaksızın tek bir miktarda sabit kalmasıdır. Yani Allah dileseydi, yeryüzünü güneş ışınları karşısında tek bir doğrultuda sabit kılardı; böylece yeryüzündeki cisimlerin gölge miktarı değişmez, gölgeleri tek bir durumda sabit kalır ve dolayısıyla pek çok büyük fayda yok olurdu.
وَدَلَّتْ مُقَابَلَةُ قَوْلِهِ: مَدَّ الظِّلَّ بِقَوْلِهِ لَجَعَلَهُ ساكِناً عَلَى حَالَةٍ مَطْوِيَّةٍ مِنَ الْكَلَامِ، وَهِيَ حَالَةُ عُمُومِ الظِّلِّ جَمِيعَ وَجْهِ الْأَرْضِ، أَيْ حَالَةُ الظُّلْمَةِ الْأَصْلِيَّةِ الَّتِي سَبَقَتِ اتِّجَاهَ أَشِعَّةِ الشَّمْسِ إِلَى وَجْهِ الْأَرْضِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُ التَّوْرَاةِ «وَكَانَتِ الْأَرْضُ خَالِيَةً، وَعَلَى وَجْهِ الْقَمَرِ ظُلْمَةٌ» ثُمَّ قَالَ «وَقَالَ اللَّهُ لِيَكُنْ نُورٌ فَكَانَ نُورٌ ... » وَفَصَلَ اللَّهُ بَيْنَ النُّورِ وَالظُّلْمَةِ (إِصْحَاحُ وَاحِدٍ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ) ، فَاسْتِدْلَالُ الْقُرْآنِ بِالظِّلِّ أَجْدَى مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِالظُّلْمَةِ لِأَنَّ الظُّلْمَةَ عَدَمٌ لَا يَكَادُ يَحْصُلُ الشُّعُورُ بِجَمَالِهَا بِخِلَافِ الظِّلِّ فَهُوَ جَامِعٌ بَيْنَ الظُّلْمَةِ وَالنُّورِ فَكِلَا دَلَالَتَيْهِ وَاضِحَةٌ.
{ مَدَّ الظِّلَّ } ifadesinin { لَجَعَلَهُ ساكِناً } ifadesiyle karşı karşıya getirilmesi, kelamda saklı tutulan bir duruma delalet etmiştir; o da gölgenin yeryüzünün tamamını kaplaması durumudur. Yani güneş ışınlarının yeryüzüne yönelmesinden önceki aslî karanlık halidir; nitekim Tevrat'ın: “Yeryüzü boştu, enginlerin yüzü üzerinde karanlık vardı” ve ardından “Allah: 'Işık olsun' dedi ve ışık oldu...” ve “Allah ışık ile karanlığı ayırdı” (Çıkış Kitabı, Birinci Bap) ifadeleri de buna işaret etmektedir. Kur'an'ın gölge ile delil getirmesi karanlık ile delil getirmesinden daha faydalıdır; zira karanlık bir yokluktur (adem) ve güzelliğinin hissedilmesi neredeyse mümkün değildir. Gölge ise karanlık ile aydınlığı bir araya getirdiğinden her iki delaleti de açıktır.
وَجُمْلَةُ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً مُعْتَرِضَةٌ لِلتَّذْكِيرِ بِأَنَّ فِي الظِّلِّ مِنَّةً.
{ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً } cümlesi, gölgede büyük bir nimet bulunduğunu hatırlatmak için gelmiş bir mu'terizadır (ara cümledir).
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ مَدَّ الظِّلَّ وَأَفَادَتْ ثُمَّ أَنَّ مَدْلُولَ الْمَعْطُوفِ بِهَا مُتَرَاخٍ فِي الرُّتْبَةِ عَنْ مَدْلُولِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ شَأْنَ ثُمَّ إِذَا عَطَفَتِ الْجُمْلَةَ. وَمَعْنَى تَرَاخِي الرُّتْبَةِ أَنَّهَا أَبْعَدُ اعْتِبَارًا، أَيْ أَنَّهَا أَرْفَعُ فِي التَّأْثِيرِ أَوْ فِي الْوُجُودِ فَإِنَّ وُجُودَ الشَّمْسِ هُوَ عِلَّةُ وُجُودِ الظِّلِّ لِلْأَجْسَامِ الَّتِي عَلَى الْأَرْضِ وَالسَّبَبُ أَرْفَعُ رُتْبَةً مِنَ الْمُسَبَّبِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ مَدَّ الظِّلَّ بِأَنْ جَعَلَ الشَّمْسَ دَلِيلًا عَلَى مَقَادِيرِ امْتِدَادِهِ. وَلَمْ
{ ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً } kavli, { مَدَّ الظِّلَّ } cümlesine matuftur. Buradaki { ثُمَّ }, cümleleri bağladığı zamanki tabiatı gereği, kendisiyle matuf kılınan şeyin medlulünün, matufun aleyhin medlulünden mertebece sonra/üstte (terâhî-i rütbî) olduğunu ifade etmiştir. Mertebe bakımından gecikme/farklılığın anlamı, itibar bakımından daha uzak, yani tesirde veya varlıkta daha üstün olmasıdır; zira güneşin varlığı, yeryüzündeki cisimler için gölgenin varlık illetidir ve sebep, müsebbepten mertebece daha üstündür. Yani Allah, güneşi gölgenin uzama miktarlarına bir delil kılarak gölgeyi uzatmıştır.
يُفْصِحِ الْمُفَسِّرُونَ عَنْ مَعْنَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ إِفْصَاحًا شَافِيًا.
Müfessirler bu cümlenin anlamını doyurucu bir şekilde açıklığa kavuşturmamışlardır.
وَالِالْتِفَاتُ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ جَعَلْنَا لِأَنَّ ضَمِيرَ الْمُتَكَلِّمِ
{ ثُمَّ جَعَلْنَا } kavlinde gayb sigasından mütekellim sigasına iltifat yapılmıştır; çünkü mütekellim zamiri,
أَدْخَلُ فِي الِامْتِنَانِ مِنْ ضَمِيرِ الْغَائِبِ فَهُوَ مُشْعِرٌ بِأَنَّ هَذَا الْجَعْلَ نِعْمَةٌ وَهِيَ نِعْمَةُ النُّورِ الَّذِي بِهِ تَمْيِيزُ أَحْوَالِ الْمَرْئِيَّاتِ وَعَلِيهِ فَقَوله [تَعَالَى] : ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا ارْتِقَاءٌ فِي الْمِنَّةِ.
nimet hatırlatmada gayb zamirinden daha etkilidir. Bu da söz konusu kılmanın bir nimet olduğunu hissettirir ki o da görülen şeylerin durumlarının kendisiyle ayırt edildiği aydınlık nimetidir. Buna göre Yüce Allah'ın: { ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً } kavli, nimeti hatırlatmada bir yükseliştir (irtikâ).
وَالدَّلِيلُ: الْمُرْشِدُ إِلَى الطَّرِيقِ وَالْهَادِي إِلَيْهِ، فَجُعِلَ امْتِدَادُ الظِّلِّ لِاخْتِلَافِ مَقَادِيرِهِ كَامْتِدَادِ الطَّرِيقِ وَعَلَامَاتِ مَقَادِيرَ مِثْلِ صُوَى الطَّرِيقِ، وَجُعِلَتِ الشَّمْسُ مِنْ حَيْثُ كَانَتْ سَبَبًا فِي ظُهُورِ مَقَادِيرِ الظِّلِّ كَالْهَادِي إِلَى مَرَاحِلَ، بِطَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، فَكَمَا أَنَّ الْهَادِيَ يُخْبِرُ السَّائِرَ أَيْنَ يَنْزِلُ مِنَ الطَّرِيقِ، كَذَلِكَ الشَّمْسُ بِتَسَبُّبِهَا فِي مَقَادِيرِ امْتِدَادِ الظِّلِّ تُعَرِّفُ الْمُسْتَدِلَّ بِالظِّلِّ بِأَوْقَاتِ أَعْمَالِهِ لِيَشْرَعَ فِيهَا.
Delil; yola rehberlik eden ve yolu gösterendir. Gölgenin miktarlarının farklılaşarak uzaması yolun uzamasına ve yol işaretleri gibi mesafe alametlerine benzetilmiş; güneş de gölgenin miktarlarının belirmesine sebep olması hasebiyle menzilleri gösteren bir rehbere benzetilmiştir; bu da beliğ teşbih yoluyladır. Nasıl ki rehber, yolcuya yolun neresinde konaklayacağını haber verirse; aynı şekilde güneş de gölgenin uzama miktarlarına sebep olmak suretiyle gölgeye bakarak yön ve vakit tayin eden kimseye işlerine başlayacağı vakitleri bildirir.
وَتَعْدِيَةُ دَلِيلًا بِحَرْفِ (عَلَى) تُفِيدُ أَنَّ دَلَالَةَ الشَّمْسِ عَلَى الظِّلِّ هُنَا دَلَالَةُ تَنْبِيهٍ عَلَى شَيْءٍ قَدْ يَخْفَى كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
{ دَلِيلاً } lafzının { عَلَى } harf-i ceriyle geçişli kılınması, güneşin gölgeye delaletinin burada şairin şu sözünde olduğu gibi gizli kalabilecek bir şeye dikkat çekme delaleti olduğunu ifade eder:
«إِلَّا عَلَيَّ دَلِيلٌ» وَشَمِلَ هَذَا حَالَتَيِ الْمَدِّ وَالْقَبْضِ.
«إِلَّا عَلَيَّ دَلِيلٌ» Bu, uzama ve çekilme durumlarının her ikisini de kapsamaktadır.
وَجُمْلَةُ ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا إِلَخْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ مَدَّ الظِّلَّ، أَوْ عَلَى جُمْلَةِ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا لِأَنَّ قَبْضَ الظِّلِّ مِنْ آثَارِ جَعْلِ الشَّمْسِ دَلِيلًا عَلَى الظِّلِّ.
{ ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا } cümlesi { مَدَّ الظِّلَّ } cümlesine veya { جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً } cümlesine matuftur; zira gölgenin çekilmesi, güneşin gölgeye delil kılınmasının eserlerindendir.
وثُمَّ الثَّانِيَةُ مِثْلُ الْأُولَى مُفِيدَةٌ التَّرَاخِيَ الرُّتْبِيَّ، لِأَنَّ مَضْمُونَ جُمْلَةِ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً أَهَمُّ فِي الِاعْتِبَارِ بِمَضْمُونِهَا مِنْ مَضْمُونِ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا إِذْ فِي قَبْضِ الظِّلِّ دَلَالَةٌ مِنْ دَلَالَةِ الشَّمْسِ هِيَ عَكْسُ دَلَالَتِهَا عَلَى امْتِدَادِهِ فَكَانَتْ أَعْجَبَ إِذْ هِيَ عَمَلٌ ضِدٌّ لِلْعَمَلِ الْأَوَّلِ، وَصُدُورُ الضِّدَّيْنِ مِنَ السَّبَبِ الْوَاحِدِ أَعْجَبُ مِنْ صُدُورِ أَحَدِهِمَا السَّابِقِ فِي الذِّكْرِ.
İkinci { ثُمَّ } de birincisi gibi rütbî gecikmeyi (mertebe üstünlüğünü) ifade eder; çünkü { قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً } cümlesinin muhtevasından ibret alma, { جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً } cümlesinin muhtevasından daha mühimdir. Zira gölgenin çekilmesinde, güneşin gölgenin uzamasına delaletinin zıddı olan bir delalet vardır ve ilk işin zıddı bir fiil olduğu için daha hayret vericidir; zira birbirine zıt iki fiilin tek bir sebepten sadır olması, zikri önce geçen tek bir fiilin sadır olmasından daha şaşırtıcıdır.
وَالْقَبْضُ: ضِدُّ الْمَدِّ فَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى النَّقْصِ، أَيْ نَقَصْنَا امْتِدَادَهُ، وَالْقَبْضُ هُنَا اسْتِعَارَةٌ لِلنَّقْصِ. وَتَعْدِيَتُهُ بِقَوْلِهِ: إِلَيْنا تَخْيِيلٌ، شُبِّهَ الظِّلُّ بِحَبْلٍ أَوْ ثَوْبٍ
el-Kabz (الْقَبْضُ), meddin (uzatmanın) zıddıdır; dolayısıyla noksanlaştırma (kısaltma/azaltma) anlamında kullanılmıştır, yani onun uzamasını eksilttik. Buradaki kabz, noksanlaştırma için bir istiâredir. Onun { إِلَيْنَا } ifadesiyle geçişli kılınması ise bir tahyîldir (zihinde canlandırmadır); gölge bir ipe veya elbiseye benzetilmiştir
طَوَاهُ صَاحِبُهُ بَعْدَ أَنْ بَسَطَهُ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَكْنِيَةِ، وَحَرْفُ (إِلَى) وَمَجْرُورُهُ تَخْيِيلٌ.
sahibi onu serdikten sonra mekniyye yoluyla dürmüş [toplamış] gibidir. { إِلَى } harfi ile mecrûru ise bu tahyîli [tamamlamaktadır].
وَمَوْقِعُ وَصْفِ الْقَبْضِ بِيَسِيرٍ هُنَا أَنَّهُ أُرِيدَ أَنَّ هَذَا الْقَبْضَ يَحْصُلُ بِبُطْءٍ دُونَ طَفْرَةٍ، فَإِنَّ فِي التَّرَيُّثِ تَسْهِيلًا لِقَبْضِهِ لِأَنَّ الْعَمَلَ الْمُجَزَّأَ أَيْسَرُ عَلَى النُّفُوسِ مِنَ الْمُجْتَمِعِ غَالِبًا، فَأُطْلِقُ الْيُسْرُ وَأُرِيدَ بِهِ لَازِمُ مَعْنَاهُ عُرْفًا، وَهُوَ التَّدْرِيجُ بِبُطْءٍ، عَلَى طَرِيقَةِ الْكِنَايَةِ، لِيَكُونَ صَالِحًا لِمَعْنًى آخَرَ سَنَتَعَرَّضُ إِلَيْهِ فِي آخِرِ كَلَامِنَا.
Kabzın burada { يَسِيراً } (kolayca/azar azar) olarak nitelenmesinin yeri şudur: Bu çekip almanın ani bir sıçrama olmaksızın yavaş yavaş gerçekleştiği kastedilmiştir. Zira teenni ve yavaşlıkta onun çekilmesini kolaylaştırma vardır; çünkü parçalara bölünmüş iş, genellikle toplu olan işten nefislere daha kolay gelir. Bu sebeple kinaye yoluyla 'yüsr' (kolaylık) lafzı kullanılmış ve örfteki lazımı olan 'yavaş yavaş ve kademeli oluş' manası kastedilmiştir; ta ki sözümüzün sonunda değineceğimiz başka bir anlama da elverişli olsun.
وَتَعْدِيَةُ الْقَبْضِ بِ إِلَيْنا لِأَنَّهُ ضِدُّ الْمَدِّ الَّذِي أُسْنِدَ إِلَى اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: مَدَّ الظِّلَّ.
Kabz fiilinin { إِلَيْنا } ile geçişli kılınması; { مَدَّ الظِّلَّ } buyruğunda Allah'a isnat edilen medd (uzatma) fiilinin zıddı olmasından dolayıdır.
وَقَدْ عُلِمَ مِنْ مَعْنَى قَبَضْناهُ أَنَّ هَذَا الْقَبْضَ وَاقِعٌ بَعْدَ الْمَدِّ فَهُوَ مُتَأَخِّرٌ عَنْهُ.
{ قَبَضْناهُ } kelimesinin manasından, bu çekip almanın uzatmadan sonra meydana geldiği, dolayısıyla ondan sonra olduğu anlaşılmıştır.
وَفِي مَدِّ الظِّلِّ وَقَبْضِهِ نِعْمَةُ مَعْرِفَةِ أَوْقَاتِ النَّهَارِ لِلصَّلَوَاتِ وَأَعْمَالِ النَّاسِ، وَنِعْمَةُ التَّنَاوُبِ فِي انْتِفَاعِ الْجَمَاعَاتِ وَالْأَقْطَارِ بِفَوَائِدِ شُعَاعِ الشَّمْسِ وَفَوَائِدِ الْفَيْءِ بِحَيْثُ إِنَّ الْفَرِيقَ الَّذِي كَانَ تَحْتَ الْأَشِعَةِ يَتَبَرَّدُ بِحُلُولِ الظِّلِّ، وَالْفَرِيقَ الَّذِي كَانَ فِي الظِّلِّ يَنْتَفِعُ بِانْقِبَاضِهِ.
Gölgenin uzatılmasında ve çekilmesinde namazlar ve insanların işleri için gündüz vakitlerini bilme nimeti; güneş ışınlarının ve gölgenin faydalarından toplulukların ve bölgelerin nöbetleşe yararlanması nimeti vardır; öyle ki ışınların altında kalan topluluk gölgenin gelmesiyle serinler, gölgede olan topluluk ise onun çekilmesiyle faydalanır.
هَذَا مَحَلُّ الْعِبْرَةِ وَالْمِنَّةِ اللَّتَيْنِ تَتَنَاوَلُهُمَا عُقُولُ النَّاسِ عَلَى اخْتِلَافِ مَدَارِكِهِمْ. وَوَرَاءَ ذَلِكَ عِبْرَةٌ عِلْمِيَّةٌ كُبْرَى تُوَضِّحُهَا قَوَاعِدُ النِّظَامِ الشَّمْسِيِّ وَحَرَكَةُ الْأَرْضِ حَوْلَ الشَّمْسِ وَظُهُورُ الظُّلْمَةِ وَالضِّيَاءِ، فَلَيْسَ الظِّلُّ إِلَّا أَثَرَ الظُّلْمَةِ فَإِنَّ الظُّلْمَةَ هِيَ أَصْلُ كَيْفِيَّاتِ الْأَكْوَانِ ثُمَّ انْبَثَقَ النُّورُ بِالشَّمْسِ وَنَشَأَ عَنْ تَدَاوُلِ الظُّلْمَةِ وَالنُّورِ نِظَامُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَعَنْ ذَلِكَ نِظَامُ الْفُصُولِ وَخُطُوطِ الطُّولِ وَالْعَرْضِ لِلْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ وَبِهَا عُرِفَتْ مَنَاطِقُ الْحَرَارَةِ وَالْبُرُودَةِ.
İşte bu, insanların akıllarının kavrayış derecelerine göre ulaştığı ibret ve nimet yeridir. Bunun ötesinde, güneş sisteminin kurallarının, yerin güneş etrafındaki hareketinin, karanlık ve aydınlığın ortaya çıkışının açıkladığı büyük bir ilmî ibret vardır. Zira gölge, karanlığın eserinden başka bir şey değildir; çünkü karanlık varlıkların durumlarının aslıdır, sonra güneş ile nur fışkırmıştır. Karanlık ile nurun nöbetleşmesinden gece ve gündüz nizamı, bundan da mevsimler ile yer kürenin enlem ve boylam çizgileri nizamı doğmuş ve bunlarla sıcaklık ve soğukluk bölgeleri bilinmiştir.
وَمِنْ وَرَاءِ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَصْلِ الْمَخْلُوقَاتِ كَيْفَ طَرَأَ عَلَيْهَا الْإِيجَادُ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ عَدَمًا، وَكَيْفَ يَمْتَدُّ وُجُودُهَا فِي طَوْرِ نَمَائِهَا، ثُمَّ كَيْفَ تَعُودُ إِلَى الْعَدَمِ تَدْرِيجًا فِي طَوْرِ انْحِطَاطِهَا إِلَى أَنْ تَصِيرَ إِلَى الْعَدَمِ، فَذَلِكَ مِمَّا يُشِيرُ إِلَيْهِ ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً فَيَكُونُ قَدْ حَصَلَ مِنَ التَّذْكِيرِ بِأَحْوَالِ الظِّلِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ الْمِنَّةِ وَالدَّلَالَةِ عَلَى نِظَامِ الْقُدْرَةِ تَقْرِيبٌ لِحَالَةِ إِيجَادِ النَّاسِ وَأَحْوَالِ الشَّبَابِ وَتَقَدُّمِ السِّنِّ،
Bunun da ötesinde, yaratılmışların aslına; yok iken varlığın üzerlerine nasıl geldiğine, gelişme evresinde varlıklarının nasıl uzayıp gittiğine, sonra çöküş evresinde tamamen yok oluncaya kadar kademeli olarak yokluğa nasıl döndüğüne bir işaret vardır. İşte bu, { ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً } “Sonra onu azar azar/kolayca tutup kendimize çektik” buyruğunun işaret ettiği hususlardandır. Böylece bu ayette gölgenin durumlarının hatırlatılmasından; nimet verme ve kudret nizamına delalet etme ile birlikte, insanların var ediliş durumuna, gençlik ve yaşlılık hallerine bir yaklaştırma [benzetme] hâsıl olmuştur;
وَأَنَّهُمْ عَقِبَ ذَلِكَ صَائِرُونَ إِلَى رَبِّهِمْ يَوْمَ الْبَعْثِ مَصِيرًا لَا إِحَالَةَ فِيهِ وَلَا بُعْدَ، كَمَا يَزْعُمُونَ، فَلَمَّا صَارَ قَبْضُ الظِّلِّ مَثَلًا لِمَصِيرِ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ بِالْبَعْثِ وُصِفَ الْقَبْضُ بِيَسِيرٍ تَلْمِيحًا إِلَى قَوْلِهِ: ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ [ق: ٤٤] .
Ve onların bundan sonra diriliş gününde Rablerine, iddia ettikleri gibi imkânsız ve uzak olmayan kesin bir dönüşle döneceklerine [bir yaklaştırma hâsıl olmuştur]. Gölgenin çekilmesi insanların diriliş ile Allah'a dönüşüne bir temsil olunca, { ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ } “Bu, bize göre kolay bir toplamadır” [Kāf: 44] buyruğuna telmihte bulunularak bu çekip alma 'yesîr' (kolay) olarak nitelenmiştir.
وَفِي هَذَا التَّمْثِيلِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْحَيَاةَ فِي الدُّنْيَا كَظِلٍّ يَمْتَدُّ وَيَنْقَبِضُ وَمَا هُوَ إِلَّا ظِلٌّ.
Bu temsilde, dünya hayatının uzayıp sonra çekilen bir gölge gibi olduğuna ve onun bir gölgeden ibaret bulunduğuna bir işaret vardır.
فَهَذَانِ الْمَحْمِلَانِ فِي الْآيَةِ مِنْ معجزات الْقُرْآن العملية.
Ayetin içerdiği bu iki anlam boyutu, Kur'an'ın ilmî mucizelerindendir.
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٤٧]
[Furkân Suresi (25), Ayet 47]
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً (٤٧)
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً (٤٧) } “Geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan, gündüzü de bir yayılıp çalışma (vakti) yapan O'dur.” (47)
مُنَاسَبَةُ الِانْتِقَالِ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِاعْتِبَارِ أَحْوَالِ الظِّلِّ وَالضَّحَاءِ إِلَى الِاعْتِبَارِ بِأَحْوَالِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ ظَاهِرَةٌ، فَاللَّيْلُ يُشْبِهُ الظِّلَّ فِي أَنَّهُ ظُلْمَةٌ تَعْقُبُ نُورَ الشَّمْسِ.
Gölge ve kuşluk vaktinin durumlarından ibret alarak delil getirmekten, gece ve gündüzün durumlarından ibret almaya geçişin münasebeti açıktır; zira gece, güneş ışığının ardından gelen bir karanlık olması yönüyle gölgeye benzer.
وَمَوْرِدُ الِاسْتِدْلَالِ الْمَقْصِدُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ تَعْرِيفِ جُزْأَيِ الْجُمْلَةِ وَهُوَ قَصْرُ إِفْرَادٍ، أَيْ لَا يُشْرِكُهُ غَيْرُهُ فِي جَعْلِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ. أَمَّا كَوْنُ الْجَعْلِ الْمَذْكُورِ بِخَلْقِ اللَّهِ فَهُمْ يُقِرُّونَ بِهِ وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا جَعَلُوا لَهُ شُرَكَاءَ عَلَى الْإِجْمَالِ أُبْطِلَتْ شَرِكَتُهُمْ بِقَصْرِ التَّصَرُّفِ فِي الْأَزْمَانِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ إِذَا بَطُلَ تَصَرُّفُهُمْ فِي بَعْضِ الْمَوْجُودَاتِ اخْتَلَّتْ حَقِيقَةُ الْإِلَهِيَّةِ عَنْهُمْ إِذِ الْإِلَهِيَّةُ لَا تَقْبَلُ التَّجْزِئَةَ.
Delil getirmenin dayanağı, cümlenin iki ögesinin [mübteda ve haberin] marife olmasından anlaşılan maksattır; bu da kasr-ı ifrâddır (tek kılma hasrıdır), yani gece ve gündüzü var etmede O'na başkası ortak olamaz. Söz konusu kılmanın Allah'ın yaratmasıyla olduğuna gelince, onlar bunu zaten kabul etmektedirler; fakat genel anlamda O'na ortaklar koştukları için, zamanlar üzerindeki tasarruf Yüce Allah'a has kılınarak onların ortaklığı iptal edilmiştir; zira varlıkların bazısındaki tasarrufları bâtıl olunca, onlardan ilahlık hakikati düşer, çünkü ilahlık bölünme kabul etmez.
ولَكُمُ مُتَعَلِّقٌ بِ جَعَلَ أَيْ مِنْ جُمْلَةِ مَا خُلِقَ لَهُ اللَّيْلُ أَنَّهُ يَكُونُ لِبَاسًا لَكُمْ. وَهَذَا لَا يَقْتَضِي أَنَّ اللَّيْلَ خُلِقَ لِذَلِكَ فَقَطْ لِأَنَّ اللَّيْلَ عَوْدُ الظَّلَمَةِ إِلَى جَانِبٍ مِنَ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ الْمُحْتَجِبِ عَنْ شُعَاعِ الشَّمْسِ بِاسْتِدَارَاتِهِ فَتَحْصُلُ مِنْ ذَلِكَ فَوَائِدُ جَمَّةٌ مِنْهَا مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذَا وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ ... [الْفرْقَان: ٦٢] إِلَخْ.
{ لَكُمُ } ifadesi { جَعَلَ } fiiline müteallıktır (bağlıdır); yani gecenin kendisi için yaratıldığı gayelerden biri de sizin için bir örtü olmasıdır. Bu durum gecenin yalnızca bunun için yaratıldığını gerektirmez; zira gece, yer kürenin yuvarlaklığı sebebiyle güneş ışınlarından perdelenen tarafına karanlığın geri dönmesidir; bundan pek çok fayda hâsıl olur ki bunlardan biri de Yüce Allah'ın bundan sonraki { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ ... } “O, ibret almak isteyen kimse için gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir...” [Furkân: 62] vd. buyruğunda yer almaktadır.
وَقَدْ رَجَعَ أُسْلُوبُ الْكَلَامِ مِنَ الْمُتَكَلِّمِ إِلَى الْغَيْبَةِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ.
Sözün üslubu iltifat yoluyla mütekellimden (birinci şahıstan) gāibe (üçüncü şahsa) dönmüştür.
ولِباساً مُشَبَّهٌ بِهِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَيْ سَاتِرًا لَكُمْ يَسْتُرُ بَعْضَكُمْ
{ لِباساً } kelimesi beliğ teşbih yoluyla kendisine benzetilendir (müşebbehun bih); yani sizin bir kısmınızı diğer bir kısmınızdan örten,
عَنْ بَعْضٍ. وَفِي هَذَا السَّتْرِ مِنَنٌ كَثِيرَةٌ لِقَضَاءِ الْحَوَائِجِ الَّتِي يَجِبُ إِخْفَاؤُهَا.
gizleyendir. Bu örtmede, gizlenmesi gereken ihtiyaçların giderilmesi için pek çok nimetler vardır.
وَتَقْدِيمُ الِاعْتِبَارِ بِحَالَةِ سَتْرِ اللَّيْلِ عَلَى الِاعْتِبَارِ بِحَالَةِ النَّوْمِ لِرَعْيِ مُنَاسِبَةِ اللَّيْلِ بِالظِّلِّ كَمَا تَقَدَّمَ، بِخِلَافِ قَوْلِهِ: وَخَلَقْناكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتاً وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً فِي سُورَةِ النَّبَأِ [٨- ١٠] ، فَإِنَّ نِعْمَةَ النَّوْمِ أَهَمُّ مِنْ نِعْمَةِ السَّتْرِ، وَلِأَنَّ الْمُنَاسَبَةَ بَيْنَ نِعْمَةِ خَلْقِ الْأَزْوَاجِ وَبَيْنَ النَّوْمِ أَشَدُّ.
Gecenin örtme durumundan ibret almanın, uyku durumundan ibret almanın önüne geçirilmesi; daha önce geçtiği üzere gecenin gölge ile münasebetini gözetmek içindir. Nebe Suresi'ndeki { وَخَلَقْناكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتاً وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً } “Sizi çiftler halinde yarattık. Uykunuzu bir dinlenme kıldık. Geceyi de bir örtü yaptık” [Nebe: 8-10] buyruğu ise böyle değildir; zira uyku nimeti örtünme nimetinden daha mühimdir ve çiftler halinde yaratılma nimeti ile uyku arasındaki münasebet daha güçlüdür.
وَقَدْ جَمَعَتِ الْآيَةُ اسْتِدْلَالًا وَامْتِنَانًا فَهِيَ دَلِيلٌ عَلَى عِظَمِ قُدْرَةِ الْخَالِقِ، وَهِيَ أَيْضًا تَذْكِيرٌ بِنِعَمِهِ، فَإِنَّ فِي اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ آيَاتٍ جَمَّةً لِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ حُصُولُ الظُّلْمَةِ مِنْ دِقَّةِ نِظَامِ دَوَرَانِ الْأَرْضِ حَوْلَ الشَّمْسِ وَمِنْ دِقَّةِ نِظَامِ خَلْقِ الشَّمْسِ، وَلِمَا يَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ وُجُودُ النَّهَارِ مِنْ تَغَيُّرِ دَوَرَانِ الْأَرْضِ وَمِنْ فَوَائِدِ نُورِ الشَّمْسِ، ثُمَّ مَا فِي خِلَالِ ذَلِكَ مِنْ نِظَامِ النَّوْمِ الْمُنَاسِبِ لِلظُّلْمَةِ حِينَ تَرْتَخِي أَعْصَابُ النَّاسِ فَيَحْصُلُ لَهُمْ بِالنَّوْمِ تَجَدُّدُ نَشَاطِهِمْ، وَمِنَ الِاسْتِعَانَةِ عَلَى التَّسَتُّرِ بِظُلْمَةِ اللَّيْلِ وَمِنْ نِظَامِ النَّهَارِ مِنْ تَجَدُّدِ النَّشَاطِ وَانْبِعَاثِ النَّاس لِلْعَمَلِ وَسَآمَتِهِمْ مِنَ الدَّعَةِ، مَعَ مَا هُوَ مُلَائِمٌ لِذَلِكَ مِنَ النُّورِ الَّذِي بِهِ إِبْصَارُ مَا يَقْصِدُهُ الْعَامِلُونَ.
Ayet, hem delil getirmeyi hem de nimet hatırlatmayı bir arada toplamıştır; dolayısıyla o, Yaratıcının kudretinin büyüklüğüne bir delil, aynı zamanda O'nun nimetlerini bir hatırlatmadır. Zira gece ile gündüzün birbirini takip etmesinde pek çok ayetler (deliller) vardır; çünkü karanlığın oluşumu, yerin güneş etrafındaki dönüş nizamının ve güneşin yaratılış nizamının dakikliğine delalet eder; gündüzün varlığı da yerin dönüşünün değişmesine ve güneş ışığının faydalarına bağlıdır. Ayrıca bunun arasında, karanlığa uygun olan ve insanların sinirlerinin gevşeyip uykuyla zindeliklerinin yenilendiği uyku nizamı; gecenin karanlığıyla örtünmeye yardım alma; gündüz nizamından doğan zindeliğin yenilenmesi, insanların çalışmaya sevk edilmesi, rehavetten usanmaları ve buna uygun olarak çalışanların hedefledikleri şeyleri görmelerini sağlayan ışık yer almaktadır.
وَالسُّبَاتُ لَهُ مَعَانٍ مُتَعَدِّدَةٌ فِي اللُّغَةِ نَاشِئَةٌ عَنِ التَّوَسُّعِ فِي مَادَّةِ السَّبْتِ وَهُوَ الْقَطْعُ.
Sübât (سُبَات) kelimesinin lügatte, sebt (السبت) yani 'kesmek' kökünün genişletilmesinden kaynaklanan müteaddit anlamları vardır.
وَأَنْسَبُ الْمَعَانِي بِمَقَامِ الِامْتِنَانِ هُوَ مَعْنَى الرَّاحَةِ وَإِنْ كَانَ فِي كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ اعْتِبَارٌ بِدَقِيقِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى. وَفَسَّرَ الزَّمَخْشَرِيّ السبات بِالْمَوْتِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ نَاظِرًا فِي ذَلِكَ إِلَى مُقَابَلَتِهِ بِقَوْلِهِ: وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً.
Nimet hatırlatma makamına en uygun olan mana 'rahatlık' manasıdır; her ne kadar her iki manada da Yüce Allah'ın ince sanatından bir ibret bulunsa da. Zemahşerî ise { وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً } buyruğu ile olan karşıtlığını gözeterek sübâtı beliğ teşbih yoluyla 'ölüm' ile tefsir etmiştir.
وَإِعَادَةُ فِعْلِ جَعَلَ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً دُونَ أَنْ يُعَادَ فِي قَوْلِهِ وَالنَّوْمَ سُباتاً مُشْعِرَةٌ بِأَنَّهُ تَنْبِيهٌ إِلَى أَنَّهُ جَعْلٌ مُخَالِفٌ لِجَعْلِ اللَّيْلِ لِبَاسًا. وَذَلِكَ أَنَّهُ أَخْبَرَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ نُشُوراً، وَالنُّشُورُ: بَعْثُ الْأَمْوَاتِ، وَهُوَ إِدْمَاجٌ لِلتَّذْكِيرِ بِالْبَعْثِ وَتَعْرِيضٌ بِالِاسْتِدْلَالِ عَلَى مَنْ أَحَالُوهُ، بِتَقْرِيبِهِ بِالْهُبُوبِ فِي النَّهَارِ. وَفِي هَذَا الْمَعْنَى
{ وَالنَّوْمَ سُباتاً } buyruğunda tekrarlanmazken, { وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً } buyruğunda { جَعَلَ } fiilinin tekrar edilmesi; bunun, gecenin örtü kılınmasından farklı bir kılma olduğuna dikkat çekildiğini hissettirmektedir. Şöyle ki, onu { نُشُوراً } olarak haber vermiştir; nüşûr ise ölülerin diriltilmesidir. Bu, dirilişi hatırlatmak için bir idmâc (ara sıkıştırma) ve gündüzün uyanıp harekete geçmeye benzetilerek dirilişi imkânsız görenlere karşı dolaylı yoldan bir delil getirmedir. Bu manada