وَلَمَّا صَارَ أَثَرُ الْبِنَاءِ شَاغِلًا عَنِ الْمَقْصِدِ النَّافِعِ لِلْحَيَاةِ فِي الْآخِرَةِ نُزِّلَ فِعْلُهُمْ
İnşa etmenin sonucu, ahiret hayatı için faydalı olan maksattan alıkoyucu bir hale gelince, onların bu fiili...
الْمُفْضِي إِلَى الْعَبَثِ مَنْزِلَةَ الْفِعْلِ الَّذِي أُرِيدَ مِنْهُ الْعَبَثُ عِنْدَ الشُّرُوعِ فِيهِ فَأَنْكَرَ عَلَيْهِمُ الْبِنَاءَ بِإِدْخَالِ هَمْزَةِ الْإِنْكَارِ عَلَى فِعْلِ تَبْنُونَ، وَقُيِّدَ بِجُمْلَةِ: تَعْبَثُونَ الَّتِي هِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ تَبْنُونَ، مَعَ أَنَّهُمْ لَمَّا بَنَوْا ذَلِكَ مَا أَرَادُوا بِفِعْلِهِمْ عَبَثًا، فَمَنَاطُ الْإِنْكَارِ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ هُوَ الْبِنَاءُ الْمُقَيَّدُ بِالْعَبَثِ، لِأَنَّ الْحُكْمَ إِذَا دَخَلَ عَلَى مُقَيَّدٍ بِقَيْدٍ انْصَرَفَ إِلَى ذَلِكَ الْقَيْدِ.
...abesle (faydasız işle) sonuçlanan bu fiilleri, başlarken abes amaçlanan fiil konumuna indirgendi. Böylece { تَبْنُونَ } fiilinin başına inkâr hemzesi getirilerek onların bina yapmaları kınandı ve { تَبْنُونَ } fiilinin failinden hâl konumunda olan { تَعْبَثُونَ } cümlesiyle kayıtlandı. Oysa onlar bunu inşa ettiklerinde fiilleriyle abesi amaçlamamışlardı; dolayısıyla inkâri istifhamdaki kınamanın dayanağı, abes ile kayıtlanmış olan inşadır. Çünkü hüküm, bir kayıtla kayıtlanmış bir şeye dahil olduğunda o kayda yönelir.
وَكَذَلِكَ الْمَعْطُوفُ عَلَى الْفِعْلِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ وَهُوَ جُمْلَةُ: وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ هُوَ دَاخِلٌ فِي حَيِّزِ الْإِنْكَار ومقيّد بجملة الْحَال المقيّد بِهَا الْمَعْطُوفَ عَلَيْهِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْحَالَ الْمُتَوَسِّطَةَ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ تَرْجِعُ إِلَى كِلْتَيْهِمَا عَلَى رَأْيِ كَثِيرٍ مِنْ عُلَمَاءِ أُصُولِ الْفِقْهِ لَا سِيَّمَا إِذَا قَامَتِ الْقَرِينَةُ عَلَى ذَلِكَ.
Aynı şekilde soruya konu olan fiile matuf olan { وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ } “[sağlam] yapılar mı ediniyorsunuz?” cümlesi de inkâr alanına dahildir ve matufun aleyhin kendisiyle kayıtlandığı hâl cümlesiyle kayıtlıdır; bu da iki cümle arasında yer alan hâlin, özellikle karine bulunduğunda her ikisine de raci olacağı yönündeki fıkıh usulü âlimlerinin çoğunun görüşüne dayanır.
وَقَدِ اخْتَلَفَتْ أَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَعْيِينِ الْبِنَاءِ وَالْآيَاتِ وَالْمَصَانِعِ كَمَا سَيَأْتِي. وَفِي بَعْضِ مَا قَالُوهُ مَا هُوَ متمحّض لِلَّهْوِ وَالْعَبَثِ وَالْفَسَادِ، وَفِي بَعْضِهِ مَا الْأَصْلُ فِيهِ الْإِبَاحَةُ، وَفِي بَعْضِهِ مَا هُوَ صَلَاحٌ وَنَفْعٌ كَمَا سَيَأْتِي.
Müfessirlerin inşa, ayetler (anıtlar/işaretler) ve mesânî'in (yapıların/sarnıçların) tayini konusundaki görüşleri ileride geleceği üzere farklılık göstermiştir. Söylediklerinin bir kısmında sırf eğlence, abes ve fesat olan şeyler; bir kısmında aslında mubah olan şeyler; bir kısmında da ileride geleceği üzere salah ve fayda olan şeyler vardır.
وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ: أَتَبْنُونَ فِي مَوْضِعِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ لِجُمْلَةِ: أَلا تَتَّقُونَ [الشُّعَرَاء:
{ أَتَبْنُونَ } cümlesinin konumu, { أَلا تَتَّقُونَ } “Sakınmaz mısınız?” [Şuarâ:
١٢٤] فَإِنَّ مَضْمُونَهَا مِمَّا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ عَدَمُ التَّقْوَى الَّذِي تَسَلَّطَ عَلَيْهِ الْإِنْكَارُ وَهُوَ فِي مَعْنَى النَّفْيِ.
124] cümlesinin bedel-i iştimali konumundadır; zira bu cümlenin muhtevası, inkârın yöneldiği ve nefy anlamında olan takva yoksunluğunun içerdiği şeylerdendir.
وَالرِّيعُ بِكَسْرِ الرَّاءِ: الشَّرَفُ، أَيِ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ، كَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالطَّرِيقُ وَالْفَجُّ بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ، كَذَا قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ.
Râ harfinin kesresiyle Rî' (رِيع); yüksek yer demektir; İbn Abbâs'tan böyle rivayet edilmiştir. Yol ve iki dağ arasındaki geniş geçit anlamına da gelir; Mücâhid ve Katâde böyle demiştir.
وَالْآيَة: الْعَلامَة الدّلَالَة عَلَى الطَّرِيقِ، وَتُطْلَقُ الْآيَةُ عَلَى الْمَصْنُوعِ الْمُعْجِبِ لِأَنَّهُ يَكُونُ عَلَامَةً عَلَى إِتْقَانِ صَانِعِهِ أَوْ عَظَمَةِ صَاحِبِهِ.
Ayet (آيَة) ise yola delalet eden işaret/alamet demektir. Hayranlık uyandıran sanatlı yapıya da ayet denir; zira o, yapanın ustalığına veya sahibinin azametine bir işaret teşkil eder.
وَ (كُلِّ) مُسْتَعْمَلٌ فِي الْكَثْرَةِ، أَيْ فِي الْأَرْيَاعِ الْمُشْرِفَةِ عَلَى الطُّرُقِ الْمَسْلُوكَةِ، وَالْعَبَثُ:
{ كُلِّ } kelimesi çokluk anlamında kullanılmıştır; yani işlek yollara bakan yüksek tepelerde. Abes (عَبَث) ise:
الْعَمَلُ الَّذِي لَا فَائِدَةَ نَفْعٍ فِيهِ.
Kendisinde faydalı bir kazanç bulunmayan iştir.
وَالْمَصَانِعُ: جَمْعُ مَصْنَعٍ وَأَصْلُهُ مَفْعَلٌ مُشْتَقٌّ مِنْ صَنَعَ فَهُوَ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ وُصِفَ بِهِ لِلْمُبَالَغَةِ، فَقِيلَ: هُوَ الْجَابِيَةُ الْمَحْفُورَةُ فِي الْأَرْضِ. وَرُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ: مَبْنِيَّةٌ بِالْجِيرِ يُخَزَّنُ بِهَا الْمَاءُ وَيُسَمَّى صِهْرِيجًا وَمَاجِلًا، وَقِيلَ: قُصُورٌ وَهُوَ عَنْ مُجَاهِدٍ.
Mesânî' (مَصَانِع); masna' (مَصْنَع) kelimesinin çoğuludur. Aslı { صَنَعَ } kökünden türemiş olan mef'al veznidir; dolayısıyla mübalağa için vasıf kılınmış mîmî bir masdardır. Yere kazılmış su havuzu olduğu söylenmiştir. Katâde'den rivayet edildiğine göre: Kireçle yapılmış, içinde su depolanan yapılardır ki buna sarnıç ve su haznesi (mâcil) denir. Köşkler olduğu da söylenmiştir ki bu da Mücâhid'den nakledilmiştir.
وَكَانَتْ بِلَادُ عَادٍ مَا بَيْنَ عَمَّانَ وَحَضْرَمَوْتَ شَرْقًا وَغَرْبًا وَمُتَغَلْغِلَةً فِي الشَّمَالِ إِلَى الرِّمَالِ وَهِيَ الْأَحْقَاقُ.
Âd kavminin ülkesi doğudan batıya Umman ile Hadramut arasında yer alıyor, kuzeye doğru ise Ahkâf denilen kumluk alanlara kadar uzanıyordu.
وَجُمْلَةُ: لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ. وَ (لَعَلَّ) لِلتَّرَجِّي، وَهُوَ طَلَبُ الْمُتَكَلِّمِ شَيْئًا مُسْتَقْرَبَ الْحُصُولِ، وَالْكَلَامُ تَهَكُّمٌ بِهِمْ، أَيْ أَرْجُو لَكُمُ الْخُلُودَ بِسَبَبِ تِلْكَ الْمَصَانِعِ. وَقِيلَ:
{ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } cümlesi müsteneftir. { لَعَلَّ } tereccî (umut bildirme) içindir; o da konuşanın gerçekleşmesi yakın olan bir şeyi talep etmesidir. Söz onlarla alay/tehekküm mahiyetindedir; yani bu yapılar sebebiyle sizin için ebedîlik umuyorum [demektir]. Şöyle de denilmiştir:
جَعَلَتْ عَادٌ بِنَايَاتٍ عَلَى الْمُرْتَفَعَاتِ عَلَى الطُّرُقِ يَعْبَثُونَ فِيهَا وَيَسْخَرُونَ بِالْمَارَّةِ. وَقَدْ يُفَسَّرُ هَذَا الْقَوْلُ بِأَنَّ الْأُمَّةَ فِي حَالِ انْحِطَاطِهَا حَوَّلَتْ مَا كَانَ مَوْضُوعًا لِلْمَصَالِحِ إِلَى مَفَاسِدَ فَعَمَدُوا إِلَى مَا كَانَ مَبْنِيًّا لِقَصْدِ تَيْسِيرِ السَّيْرِ وَالْأَمْنِ عَلَى السَّابِلَةِ مِنَ الضَّلَالِ فِي الْفَيَافِي الْمُهْلِكَةِ فَجَعَلُوهُ مَكَامِنَ لَهْوٍ وَسُخْرِيَةٍ، كَمَا اتُّخِذَتْ بَعْضُ أَدْيِرَةِ النَّصَارَى فِي بِلَادِ الْعَرَبِ مَجَالِسَ خَمْرٍ، وَكَمَا أَدْرَكْنَا الصَّهَارِيجَ الَّتِي فِي قَرْطَاجَنَّةَ كَانَتْ خَزَّانًا لِمِيَاهِ زَغْوَانَ الْمُنْسَابَةِ إِلَيْهَا عَلَى الْحَنَايَا فَرَأَيْنَاهَا مَكَامِنَ لِلِّصُوصِ وَمَخَازِنَ لِلدَّوَابِّ إِلَى أَوَّلِ هَذَا الْقَرْنِ سَنَةَ ١٣٠٣ هـ.
Âd kavmi yollar üzerindeki yüksek yerlere binalar yapmış, oralarda eğlenip yoldan geçenlerle alay etmişlerdir. Bu görüş şöyle açıklanabilir: Bir toplum çöküş halindeyken maslahatlar için konulmuş şeyleri mefsedetlere dönüştürür; nitekim onlar da yolculuğu kolaylaştırmak ve gelip geçenleri helak edici çöllerde kaybolmaktan korumak amacıyla inşa edilmiş binalara yönelip onları eğlence ve alay merkezleri haline getirmişlerdir; tıpkı Arap diyarındaki bazı Hristiyan manastırlarının içki meclisleri haline getirilmesi gibi ve tıpkı Kartaca'daki kemerler üzerinden oraya akan Zağvan sularının deposu olan ve bu asrın başı hicri 1303 yılına kadar hırsızların barınağı ve hayvan depoları olarak gördüğümüz sarnıçlar gibi.
وَقِيلَ: إِنَّ الْمَصَانِعَ قُصُورٌ عَظِيمَةٌ اتَّخَذُوهَا فَيَكُونُ الْإِنْكَارُ عَلَيْهِمْ مُتَوَجِّهًا إِلَى الْإِسْرَافِ فِي الْإِنْفَاقِ عَلَى أَبْنِيَةٍ رَاسِخَةٍ مَكِينَةٍ كَأَنَّهَا تَمْنَعُهُمْ مِنَ الْمَوْتِ، فَيَكُونُ الْكَلَامُ مَسُوقًا مَسَاقَ الْمَوْعِظَةِ مِنَ التَّوَغُّلِ فِي التَّرَفِ وَالتَّعَاظُمِ. هَذَا مَا اسْتَخْلَصْنَاهُ مِنْ كَلِمَاتٍ انْتَثَرَتْ فِي أَقْوَالٍ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ وَهِيَ تَدُلُّ عَلَى حِيرَةٍ مِنْ خِلَالِ كَلَامِهِمْ فِي تَوْجِيهِ إِنْكَارِ هُودٍ عَلَى قَوْمِهِ عَمَلَيْنِ كَانَا مَعْدُودَيْنِ فِي النَّافِعِ مِنْ أَعْمَالِ الْأُمَمِ، وَأَحْسَبُ أَنْ قَدْ أَزَلْنَا تِلْكَ الْحَيْرَةَ.
Şöyle de denilmiştir: Mesâni', onların edindikleri büyük saraylardır; bu durumda onlara yönelik kınama, sanki kendilerini ölümden koruyacakmış gibi sağlam ve muhkem binalara yapılan harcamalardaki israfa yönelmiş olur; söz de lükse ve böbürlenmeye dalmaktan sakındıran bir vaaz üslubunda sevk edilmiş olur. İşte bu, müfessirlerin sözlerinde dağınık halde bulunan ifadelerden çıkardığımız neticedir. Bu ifadeler, Hûd'un, milletlerin faydalı işlerinden sayılan iki ameli kavmine karşı kınamasını tevil etme konusunda sözleri arasındaki bir tereddüde delalet etmektedir; sanırım biz bu tereddüdü gidermiş olduk.
وَقَوْلُهُ: وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ أَعْقَبَ بِهِ مَوْعِظَتَهُمْ عَلَى اللَّهْوِ وَاللَّعِبِ وَالْحِرْصِ عَلَى الدُّنْيَا بِأَنَّ وَعْظَهُمْ عَلَى الشِّدَّةِ عَلَى الْخَلْقِ فِي الْعُقُوبَةِ، وَهَذَا مِنْ عَدَمِ التَّوَازُنِ فِي الْعُقُولِ فَهُمْ يَبْنُونَ الْعَلَامَاتِ لِإِرْشَادِ السَّابِلَةِ وَيَصْطَنِعُونَ الْمَصَانِعَ لِإِغَاثَةِ الْعِطَاشِ فَكَيْفَ يُلَاقِي هَذَا التَّفْكِيرُ تَفْكِيرًا بِالْإِفْرَاطِ فِي الشِّدَّةِ عَلَى النَّاسِ فِي الْبَطْشِ بِهِمْ، أَيْ عُقُوبَتِهِمْ.
{ وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ } “Yakaladığınızda da zorbalar gibi mi yakalıyorsunuz?” buyruğuyla, eğlence, oyun ve dünyaya hırs gösterme konusundaki vaazın ardından insanlara ceza verirken aşırı sert davranmaları hususunda onlara vaaz edilmiştir. Bu da akıllardaki dengesizliktendir; zira onlar yoldan geçenlere rehberlik etmek için işaretler inşa ediyor ve susamışların imdadına yetişmek için sarnıçlar yapıyorlardı; peki bu düşünce, insanları cezalandırırken (yakalarken) onlara karşı aşırı sert davranma düşüncesiyle nasıl bağdaşabilir?
وَالْبَطْشُ: الضَّرْبُ عِنْدَ الْغَضَبِ بِسَوْطٍ أَوْ سَيْفٍ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها فِي آخِرِ الْأَعْرَافِ [١٩٥] .
Batş (بَطْش); öfke anında kırbaç veya kılıçla vurmaktır; A'râf suresinin sonunda [195. ayette yer alan] { أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها } “Yoksa onların tutacak elleri mi var?” buyruğunda geçmişti.
وجَبَّارِينَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ بَطَشْتُمْ وَهُوَ جَمْعُ جَبَّارٍ، وَالْجَبَّارُ: الشَّدِيدُ فِي غَيْرِ الْحَقِّ، فَالْمَعْنَى: إِذَا بَطَشْتُمْ كَانَ بَطْشُكُمْ فِي حَالَةِ التَّجَبُّرِ، أَيِ الْإِفْرَاطُ فِي الْأَذَى وَهُوَ ظُلْمٌ، قَالَ تَعَالَى: إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَما تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ [الْقَصَص: ١٩] . وَشَأْنُ الْعِقَابِ أَنْ يَكُونَ لَهُ حَدٌّ مُنَاسِبٌ لِلذَّنْبِ
{ جَبَّارِينَ } kelimesi { بَطَشْتُمْ } fiilinin zamirinden hâldir ve cebbâr (جَبَّار) kelimesinin çoğuludur. Cebbâr; haksız yere şiddet gösterendir. Mana şöyledir: Yakaladığınız/cezalandırdığınız zaman, yakalayışınız zorbalık halinde olur; yani eziyette aşırıya kaçmaktır ki bu da zulümdür. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَما تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ } “Sen ancak yeryüzünde bir zorba olmak istiyorsun, ıslah edicilerden olmak istemiyorsun” [Kasas: 19]. Cezanın gereği ise günaha/suça uygun bir sınırının olmasıdır;
الْمُعَاقَبِ عَلَيْهِ بِلَا إِفْرَاطٍ وَلَا تَفْرِيطٍ، فالإفراط فِي الْبَطْشِ اسْتِخْفَافٌ بِحُقُوقِ الْخَلْقِ.
Ceza verilen suça ifrat ve tefrit olmaksızın [uygun olmasıdır]; zira cezalandırmada aşırıya kaçmak yaratılmışların haklarını hafife almaktır.
وَفِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «صِنْفَانِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ لَمْ أَرَهُمَا: قَوْمٌ مَعَهُمْ سِيَاطٌ كَأَذْنَابِ الْبَقَرِ يَضْرِبُونَ بِهَا النَّاسَ، وَنِسَاءٌ كَاسِيَاتٌ عَارِيَاتٌ....»
Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cehennemliklerden henüz görmediğim iki sınıf vardır: Yanlarında sığır kuyrukları gibi kırbaçlar olup onlarla insanları döven bir topluluk ve giyinik çıplak kadınlar...”
الْحَدِيثَ. وَوَقَعَ فِعْلُ بَطَشْتُمْ الثَّانِي جَوَابًا لِ إِذا وَهُوَ مُرَادِفٌ لِفِعْلِ شَرْطِهَا، لِحُصُولِ الِاخْتِلَافِ بَيْنَ فِعْلِ الشَّرْطِ وَفِعْلِ الْجَوَابِ بِالْعُمُومِ وَالْخُصُوصِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
[hadisin sonuna kadar]. İkinci { بَطَشْتُمْ } fiili { إِذا } şart edatının cevabı olarak gelmiştir ve şart fiiliyle eş anlamlıdır; çünkü şart fiili ile cevap fiili arasında umum-husus yönünden bir farklılık bulunmaktadır, nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçtiği gibi:
وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٧٢] وَإِنَّمَا يُقْصَدُ مِثْلُ هَذَا النَّظْمِ لِإِفَادَةِ الِاهْتِمَامِ بِالْفِعْلِ إِذْ يَحْصُلُ مِنْ تَكْرِيرِهِ تَأْكِيد مَدْلُوله.
Furkân suresinde [72. ayette yer alan] { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } “Boş ve faydasız söze rastladıklarında vakarla geçerler”. Bu tür bir dizilim ancak fiile verilen önemi ifade etmek için kastedilir; zira fiilin tekrar edilmesinden delalet ettiği anlamın tekidi hasıl olur.
[١٣١- ١٣٥]
[131- 135]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٣١ إِلَى ١٣٥]
[ŞUARÂ SURESİ (26): AYETLER 131 İLÂ 135]
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ (١٣٢) أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥)
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ (١٣٢) أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥) } “Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! Bildiğiniz şeylerle size yardım eden, size davarlar, oğullar, bağlar ve pınarlar ihsan eden [Rabbiniz]den sakının! Doğrusu ben sizin hakkınızda büyük bir günün azabından korkuyorum.”
لَمَّا أَفَادَ الِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً [الشُّعَرَاء: ١٢٨] مَعْنَى الْإِنْكَارِ عَلَى مَا قَارَنَ بِنَاءَهُمُ الْآيَاتِ وَاتِّخَاذَهُمُ الْمَصَانِعَ وَعَلَى شِدَّتِهِمْ عَلَى النَّاسِ عِنْدَ الْغَضَبِ فُرِّعَ عَلَيْهِ أَمْرُهُمْ بِاتِّقَاءِ اللَّهِ، وَحَصَلَ مَعَ ذَلِكَ التَّفْرِيعِ تَكْرِيرُ جُمْلَةِ الْأَمْرِ بِالتَّقْوَى وَالطَّاعَةِ.
{ أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً } “Siz her yüksek tepeye bir anıt mı dikiyorsunuz?” [Şuarâ: 128] buyruğundaki istifham, anıtlar inşa etmelerine ve yapılar edinmelerine eşlik eden duruma ve öfke anında insanlara karşı sertliklerine yönelik kınama anlamı ifade edince, bunun üzerine Allah'tan sakınmalarını emretme [ifadesi] tafri' edildi (bağlandı) ve bu bağlamayla birlikte takva ve itaat emri cümlesi tekrar edilmiş oldu.
وَحَذْفُ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ أَطِيعُونِ كَحَذْفِهَا فِي نَظِيرِهَا الْمُتَقَدِّمِ. وَأُعِيدَ فِعْلُ وَاتَّقُوا وَهُوَ مُسْتَغْنًى عَنْهُ لَوِ اقْتَصَرَ عَلَى الْمَوْصُولِ وَصْفًا لِاسْمِ الْجَلَالَةِ لَأَنَّ ظَاهِرَ النَّظْمِ أَنْ يُقَالَ: فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ، فَعَدَلَ عَنْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ وَبَنَيَ الْكَلَامَ عَلَى عَطْفِ الْأَمْرِ بِالتَّقْوَى عَلَى الْأَمْرِ الَّذِي قَبْلَهُ تَأْكِيدًا لَهُ وَاهْتِمَامًا بِالْأَمْرِ بِالتَّقْوَى مَعَ أَنَّ مَا عُرِضَ مِنَ الْفَصْلِ بَيْنَ الصِّفَةِ وَالْمَوْصُوفِ بِجُمْلَةِ وَأَطِيعُونِ قَضَى بِأَنْ يُعَادَ اتِّصَالُ النَّظْمِ بِإِعَادَةِ فِعْلِ اتَّقُوا.
{ أَطِيعُونِ } lafzından mütekellim yâ'sının hazfedilmesi, daha önce geçen benzerindeki hazif gibidir. { وَاتَّقُوا } fiili tekrar edilmiştir; oysa lafza-i celâle sıfat yapılarak sadece ism-i mevsulle yetinilseydi buna ihtiyaç kalmazdı; çünkü zahiri dizilime göre “فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ” (Bildiğiniz şeylerle size yardım eden Allah'tan sakının) denilmesi gerekirdi. Ancak zahirin gereğinden dönülmüş ve söz, takva emrini tekit etmek ve takva emrine verilen önemi göstermek maksadıyla önceki emre atfedilmesi üzerine kurulmuştur; bununla birlikte { وَأَطِيعُونِ } cümlesiyle sıfat ile mevsuf arasına bir fasılanın girmesi, { اتَّقُوا } fiilinin tekrar edilmesiyle nazmın irtibatının yeniden sağlanmasını gerektirmiştir.
وَإِنَّمَا أُتِيَ بِفِعْلِ اتَّقُوا مَعْطُوفًا وَلَمْ يُؤْتَ بِهِ مَفْصُولًا لِمَا فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ مِنَ الزِّيَادَةِ عَلَى مَا فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى مِنَ التَّذْكِيرِ بِإِنْعَامِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، فَعَلَّقَ بِفِعْلِ التَّقْوَى فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى اسْمَ الذَّاتِ الْمُقَدَّسَةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى اسْتِحْقَاقِهِ التَّقْوَى لِذَاتِهِ، ثُمَّ عَلَّقَ بِفِعْلِ التَّقْوَى فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ اسْمَ الْمَوْصُولِ بِصِلَتِهِ الدَّالَّةِ عَلَى إِنْعَامِهِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى اسْتِحْقَاقِهِ التَّقْوَى لِاسْتِحْقَاقِهِ الشُّكْرَ عَلَى مَا أَنْعَمَ بِهِ.
{ اتَّقُوا } fiilinin fasl edilmeyip (bağlaçsız bırakılmayıp) atıfla getirilmesi, ikinci cümlede, birinci cümlede bulunana ilaveten Allah'ın onlara olan nimetlerini hatırlatmanın yer almasındandır. Böylece birinci cümledeki takva fiiline mukaddes Zât ismi bağlanarak O'nun zâtı gereği takvaya layık olduğuna işaret edilmiş, ardından ikinci cümledeki takva fiiline O'nun nimet vermesine delalet eden sıla cümlesiyle birlikte ism-i mevsul bağlanarak ihsan ettiği nimetlere şükredilmeyi hak etmesi sebebiyle takvaya layık olduğuna işaret edilmiştir.
وَقَدْ جَاءَ فِي ذِكْرِ النِّعْمَةِ بالإجمال الَّذِي يهيّىء السَّامِعِينَ لِتَلَقِّي مَا يَرِدُ بَعْدَهُ فَقَالَ:
Nimeti zikretme hususunda, dinleyenleri ardından gelecek olanı kabule hazırlayan icmâl (özetleme) ile gelmiş ve şöyle buyurmuştur:
الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ ثُمَّ فَصَّلَ بِقَوْلِهِ: أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَأُعِيدَ فِعْلُ أَمَدَّكُمْ فِي جُمْلَةِ التَّفْصِيلِ لِزِيَادَةِ الِاهْتِمَامِ بِذَلِكَ الْإِمْدَادِ فَهُوَ لِلتَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ.
{ الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ } “Bildiğiniz şeylerle size yardım eden”, sonra { أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Size davarlar, oğullar, bağlar ve pınarlar ihsan eden” buyruğuyla tafsil etmiştir. Tafsil cümlesinde { أَمَدَّكُمْ } fiili, bu ihsana verilen önemi artırmak için tekrar edilmiştir; dolayısıyla bu lafzi tekit içindir.
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ بِمَنْزِلَةِ بَدَلِ الْبَعْضِ مِنْ جُمْلَةِ أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ فَإِنَّ فِعْلَ أَمَدَّكُمْ الثَّانِي وَإِنْ كَانَ مُسَاوِيًا لِ أَمَدَّكُمْ الْأَوَّلِ فَإِنَّمَا صَارَ بَدَلًا مِنْهُ بِاعْتِبَار مَا تعلق بِهِ مِنْ قَوْلِهِ:
Bu cümle, { أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ } cümlesinden bedel-i ba'z konumundadır; zira ikinci { أَمَدَّكُمْ } fiili, birinci { أَمَدَّكُمْ } fiiline eşit olsa da şu buyruktaki taalluku itibariyle ondan bedel olmuştur:
بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ إِلَخْ الَّذِي هُوَ بَعْضٌ مِمَّا تَعْلَمُونَ. وَكِلَا الِاعْتِبَارَيْنِ التَّوْكِيدُ وَالْبَدَلُ يَقْتَضِي الْفَصْلَ، فَلِأَجْلِهِ لَمْ تُعْطَفِ الْجُمْلَةُ.
Bildiğiniz şeylerin bir kısmı olan { بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ } ilah. Her iki itibar da -yani tekit ve bedel- faslı (atıfsız bırakmayı) gerektirir; işte bu sebeple cümle [öncekine] atfedilmemiştir.
وَابْتَدَأَ فِي تِعْدَادِ النِّعَمِ بِذِكْرِ الْأَنْعَامِ لِأَنَّهَا أَجَلُّ نِعْمَةٍ عَلَى أَهْلِ ذَلِكَ الْبَلَدِ، لِأَنَّ مِنْهَا أَقْوَاتَهُمْ وَلِبَاسَهُمْ وَعَلَيْهَا أَسْفَارُهُمْ وَكَانُوا أَهْلَ نُجْعَةٍ فَهِيَ سَبَبُ بَقَائِهِمْ، وَعَطَفَ عَلَيْهَا الْبَنِينَ لِأَنَّهُمْ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ بِأَنَّهَا أُنْسُهُمْ وَعَوْنُهُمْ عَلَى أَسْبَابِ الْحَيَاةِ وَبَقَاءِ ذِكْرِهِمْ بَعْدَهُمْ وَكَثْرَةِ أُمَّتِهِمْ، وَعَطَفَ الْجَنَّاتِ وَالْعُيُونَ لِأَنَّهَا بِهَا رَفَاهِيَةُ حَالِهِمْ وَاتِّسَاعُ رِزْقِهِمْ وَعَيْشُ أَنْعَامِهِمْ.
Nimetleri saymaya hayvanları (en'âmı) zikrederek başlamıştır; çünkü bunlar o belde halkı için en büyük nimettir. Zira gıdaları ve giyecekleri onlardandır, yolculukları onların üzerindedir ve konar-göçer bir topluluk olduklarından hayvanlar onların varlık sebebidir. Hayvanların üzerine oğulları atfetmiştir; çünkü onlar can yoldaşları, hayat şartlarına karşı yardımcıları, kendilerinden sonra adlarının yaşaması ve topluluklarının çoğalması yönüyle büyük bir nimettir. Bahçeleri ve pınarları da atfetmiştir; zira durumlarının refahı, rızıklarının genişliği ve hayvanlarının beslenip yaşaması bunlarladır.
وَجُمْلَةُ: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ تَعْلِيلٌ لِإِنْكَارِ عَدَمِ تَقْوَاهُمْ وَلِلْأَمْرِ بِالتَّقْوَى، أَيْ أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابًا إِنْ لَمْ تَتَّقُوا، فَإِنَّ الْأَمْرَ بِالشَّيْءِ يَسْتَلْزِمُ النَّهْيَ عَنْ ضِدِّهِ.
{ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Doğrusu ben sizin hakkınızda büyük bir günün azabından korkuyorum” cümlesi, takva göstermemelerinin kınanmasının ve takva emrinin gerekçesidir; yani eğer sakınmazsanız sizin için bir azaptan korkuyorum [demektir]. Çünkü bir şeyin emredilmesi, zıddının nehyedilmesini gerektirir.
وَالْعَذَابُ يَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ بِهِ عَذَابًا فِي الدُّنْيَا تَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ بِهِ عَلَى لِسَانِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ بِهِ عَذَابَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
Azaptan maksadın, Allah'ın onun diliyle onları tehdit ettiği dünyadaki bir azap olması caiz olduğu gibi, kıyamet gününün azabı olması da caizdir.
وَوَصَفَ يَوْمٍ بِ عَظِيمٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ، أَيْ عَظِيمٌ مَا يَحْصُلُ فِيهِ من الْأَهْوَال.
{ يَوْمٍ } kelimesinin { عَظِيمٍ } ile nitelenmesi aklî mecaz yoluyladır; yani o günde meydana gelecek korkunç haller pek büyüktür [demektir].
[١٣٦- ١٤٠]
[136- 140]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٣٦ إِلَى ١٤٠]
[ŞUARÂ SURESİ (26): AYETLER 136 İLÂ 140]
قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هَذَا إِلاَّ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧) وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠)
{ قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هَذَا إِلاَّ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧) وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠) } “Dediler ki: 'Bize öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir. Bu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir. Biz azaba uğratılacak da değiliz.' Böylece onu yalanladılar, biz de onları helak ettik. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette O Azîzdir, Rahîmdir.”
أَجَابُوا بِتَأْيِيسِهِ مِنْ أَنْ يَقْبَلُوا إِرْشَادَهُ فَجَعَلُوا وَعْظَهُ وَعَدَمَهُ سَوَاءً، أَيْ هُمَا سَوَاءٌ فِي انْتِفَاءِ مَا قَصَدَهُ مِنْ وَعْظِهِ وَهُوَ امْتِثَالُهُمْ.
Onun irşadını kabul edeceklerine dair onu ümitsizliğe düşürerek cevap verdiler; böylece onun öğüt vermesi ile vermemesini bir tuttular. Yani onun öğüdüyle amaçladığı şeyin -ki o da [emirlere] uymalarıdır- gerçekleşmemesi hususunda ikisi de birdir.
وَالْهَمْزَةُ لِلتَّسْوِيَةِ. وَتَقَدَّمَ بَيَانُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦] .
[Buradaki] hemze tesviye (eşitlik bildirme) içindir. Bunun açıklaması Bakara Suresi'nde [6] yer alan { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar” ayetinde geçmişti.
وَالْوَعْظُ: التَّخْوِيفُ وَالتَّحْذِيرُ مِنْ شَيْءٍ فِيهِ ضُرٌّ، وَالِاسْمُ الْمَوْعِظَةُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ:
Vaaz (الْوَعْظُ); zarar içeren bir şeyden korkutmak ve sakındırmaktır; ismi ise mev'ızadır (öğüt). [Bu kelime] daha önce [şu] ayette geçmişti:
وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٤٦] .
Ukûd (Mâide) Suresi'ndeki { وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayet ve öğüttür” [46].
وَمَعْنَى: أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ أَمْ لَمْ تَكُنْ فِي عِدَادِ الْمَوْصُوفِينَ بِالْوَاعِظِينَ، أَيْ لَمْ تَكُنْ مِنْ أَهْلِ هَذَا الْوَصْفِ فِي شَيْءٍ، وَهُوَ أَشَدُّ فِي نَفْيِ الصِّفَةِ عَنْهُ مِنْ أَنْ لَوْ قِيلَ:
{ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ } ifadesinin anlamı; "ya da öğüt verenler olarak nitelenenlerin sayısından olmasan da", yani "hiçbir şekilde bu vasfın ehlinden olmasan da" demektir. Bu, şu şekilde denilmesine kıyasla niteliği ondan nefyetmede daha vurguludur:
أَمْ لَمْ تَعِظْ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٧] ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٦] ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا قَوْلُهُ فِي قِصَّةِ نُوحٍ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ [الشُّعَرَاء: ١١٦] .
"Öğüt vermesen de" [denilmesine kıyasla]. Nitekim bu durum Bakara Suresi'ndeki { قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım, dedi” [67] ayetinde geçmişti. Bunun açıklaması En'âm Suresi'ndeki { وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “Ve ben hidayete erenlerden de değilim” [56] ayetinde geçmiş, az önce de Nuh kıssasında geçen { لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ } “Mutlaka taşlananlardan olacaksın” [Şuarâ: 116] ifadesinde yer almıştı.
وَجُمْلَةُ: إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ تَعْلِيلٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ: سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ، أَيْ كَانَ سَوَاءٌ عَلَيْنَا فَلَا نَتَّبِعُ وَعْظَكَ لِأَنَّ هَذَا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ.
{ إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } cümlesi, { سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ } cümlesinin içeriğinin gerekçesidir; yani "bizim için birdir, senin vaazına uymayız; çünkü bu, öncekilerin ahlakıdır/âdetidir" [demektir].
وَالْإِشَارَةُ بِ هَذَا إِلَى شَيْءٍ مَعْلُومٍ لِلْفَرِيقَيْنِ حَاصِلٌ فِي مَقَامِ دَعْوَةِ هُودٍ إِيَّاهُمْ، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ.
{ هَذَا } ile yapılan işaret, her iki tarafça da bilinen ve Hûd'un onları davet ettiği makamda mevcut olan bir şeyedir; bunun açıklaması gelecektir.
وَقَوْلُهُ: خُلُقُ الْأَوَّلِينَ قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَخَلَفٌ بِضَمِّ الْخَاءِ وَضَمِّ اللَّامِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ بِفَتْحِ الْخَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ.
{ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } ifadesini Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir, Hamza, Âsım ve Halef hâ ve lâm harflerinin dammesiyle (خُلُقُ) okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Kisâî, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb ise hâ harfinin fethası ve lâm harfinin sükûnuyla (خَلْقُ) okumuştur.
فَعَلَى قِرَاءَةِ الْفَرِيقِ الْأَوَّلِ خُلُقُ بِضَمَّتَيْنِ، فَهُوَ السَّجِيَّةُ الْمُتَمَكِّنَةُ فِي النَّفْسِ بَاعِثَةٌ عَلَى عَمَلٍ يُنَاسِبُهَا مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ وَقَدْ فُسِّرَ بِالْقُوَى النَّفْسِيَّةِ، وَهُوَ تَفْسِيرٌ قَاصِرٌ فَيَشْمَلُ طَبَائِعَ الْخَيْرِ وَطَبَائِعَ الشَّرِّ، وَلِذَلِكَ لَا يُعْرَفُ أَحَدُ النَّوْعَيْنِ مِنَ اللَّفْظِ إِلَّا بِقَيْدٍ يُضَمُّ إِلَيْهِ فَيُقَالُ:
İlk grubun iki dammeli okuyuşuna göre huluk (خُلُق); nefiste yerleşik olan ve hayır veya şerden kendine uygun bir amele sevk eden seciyedir (karakterdir). Nefsani güçler olarak da tefsir edilmiştir ki bu eksik bir tefsirdir; zira hayır tabiatlarını da şer tabiatlarını da kapsar. Bu sebeple iki türden biri, kelimeye eklenen bir kayıt olmadan lafızdan anlaşılmaz; nitekim şöyle denir:
خُلُقٌ حَسَنٌ، وَيُقَالُ فِي ضِدِّهِ: سُوءُ خُلُقٍ، أَوْ خُلُقٌ ذَمِيمٌ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [الْقَلَم: ٤] .
"Güzel ahlak" (خُلُقٌ حَسَنٌ) denir; zıddı için ise "kötü ahlak" (سُوءُ خُلُقٍ) veya "yerilmiş ahlak" (خُلُقٌ ذَمِيمٌ) denir. Allah Teâlâ: { وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } “Ve şüphesiz sen pek büyük bir ahlak üzerindesin” [Kalem: 4] buyurmuştur.
وَفِي الْحَدِيثِ: «وَخَالِقِ النَّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ»
Hadiste de: «İnsanlara güzel ahlakla muamele et» [buyrulmuştur].
. فَإِذَا أُطْلِقَ عَنِ التَّقْيِيدِ انْصَرَفَ إِلَى الْخُلُقِ الْحَسَنِ، كَمَا قَالَ الْحَرِيرِيُّ فِي «الْمَقَامَةِ التَّاسِعَةِ» «وَخُلُقِي نِعْمَ الْعَوْنُ، وَبَيْنِي وَبَيْنَ جَارَاتِي بَوْنُ» أَيْ فِي حُسْنِ الْخُلُقِ.
Bir kayıttan mutlak olarak kullanıldığında ise güzel ahlaka yönelir; Harîrî'nin dokuzuncu makamede: "Ahlakım ne güzel bir yardımcıdır; benimle komşularım arasında ise büyük bir fark vardır" dediği gibi, yani ahlak güzelliğinde.
وَالْخُلُقُ فِي اصْطِلَاحِ الْحُكَمَاءِ: مَلَكَةٌ (أَيْ كَيْفِيَّةٌ رَاسِخَةٌ فِي النَّفْسِ أَيْ مُتَمَكِّنَةٌ مِنَ الْفِكْرِ) تَصْدُرُ بِهَا عَنِ النَّفْسِ أَفْعَالُ صَاحِبِهَا بِدُونِ تَأَمُّلٍ.
Huluk (ahlak), hikmet ehlinin (filozofların) ıstılahında: Sahibinin fiillerinin düşünmeksizin nefisten kendisiyle sadır olduğu bir melekedir (yani nefiste kökleşmiş, zihne yerleşmiş bir keyfiyettir).
فَخُلُقُ الْمَرْءِ مَجْمُوعُ غَرَائِزَ (أَيْ طَبَائِعُ نَفْسِيَّةٌ) مُؤْتَلِفَةٌ مِنَ انْطِبَاعٍ فِكْرِيٍّ: إِمَّا جِبِلِّيٌّ فِي أَصْلِ خِلْقَتِهِ، وَإِمَّا كسبي ناشىء عَنْ تَمَرُّنِ الْفِكْرِ عَلَيْهِ وَتَقَلُّدِهِ إِيَّاهُ لِاسْتِحْسَانِهِ إِيَّاهُ عَنْ تَجْرِبَةِ نَفْعِهِ أَوْ عَنْ تَقْلِيدِ مَا يُشَاهِدُهُ مِنْ بَوَاعِثِ مَحَبَّةِ مَا شَاهَدَ. وَيَنْبَغِي أَنْ يُسَمَّى اخْتِيَارًا مِنْ قَوْلٍ أَوْ عَمَلٍ لِذَاتِهِ، أَوْ لِكَوْنِهِ مِنْ سِيرَةِ مَنْ يُحِبُّهُ وَيَقْتَدِي بِهِ وَيُسَمَّى تَقْلِيدًا، وَمُحَاوَلَتُهُ تُسَمَّى تَخَلُّقًا. قَالَ سَالِمُ بْنُ وَابِصَةَ:
İnsanın ahlakı; zihinsel bir intibadan meydana gelen içgüdülerin (yani nefsani tabiatların) bütünüdür: Bu intiba ya yaratılışının aslında bulunan fıtrî bir şeydir, ya da zihnin ona alışması ve faydasını tecrübe ederek güzel bulmasından veya gördüğü şeyi sevme sebeplerinden dolayı onu taklit etmesinden doğan kesbî bir şeydir. Söz veya amelden bizzat kendisi için olanı "ihtiyar", sevdiği ve örnek aldığı kimsenin yaşantısından olduğu için olanı ise "taklit" olarak adlandırmak gerekir; bunu elde etme çabasına da "tahalluk" (ahlak edinme) denir. Sâlim b. Vâbisa şöyle demiştir:
عَلَيْكَ بِالْقَصِيدِ فِيمَا أَنْتَ فَاعِلُهُ ... إِنِ التَّخَلُّقَ يَأْتِي دُونَهُ الْخُلُقُ
"Yaptığın şeyde mutedil/doğru olmaya bak... Zira sonradan edinilen ahlakın (tahallukun) önünde asıl fıtrî ahlak durur."
فَإِذَا اسْتَقَرَّ وَتَمَكَّنَ مِنَ النَّفْسِ صَارَ سَجِيَّةً لَهُ يَجْرِي أَعْمَالُهُ عَلَى مَا تُمْلِيهِ عَلَيْهِ وَتَأْمُرُهُ بِهِ نَفْسُهُ بِحَيْثُ لَا يَسْتَطِيعُ تَرْكَ الْعَمَلِ بِمُقْتَضَاهَا، وَلَوْ رَامَ حَمْلَ نَفْسِهِ عَلَى عَدَمِ الْعَمَلِ بِمَا تُمْلِيهِ سَجِيَّتُهُ لَاسْتَصْغَرَ نَفْسَهُ وَإِرَادَتَهُ وَحَقَّرَ رَأْيَهُ. وَقَدْ يتَغَيَّر الْخلق تغييرا تَدْرِيجِيًّا بِسَبَبِ تَجْرِبَةِ انْجِرَارِ مَضَرَّةٍ مِنْ دَاعِيهِ، أَوْ بِسَبَبِ خَوْفِ عَاقِبَةٍ سَيِّئَةٍ مِنْ جَرَّائِهِ بِتَحْذِيرِ مَنْ هُوَ قُدْوَةٌ عِنْدَهُ لِاعْتِقَادِ نُصْحِهِ أَوْ لِخَوْفِ عِقَابِهِ. وَأَوَّلُ ذَلِكَ هُوَ الْمَوَاعِظُ الدِّينِيَّةُ.
[Bu hal] yerleşip nefiste kökleştiğinde, amelleri nefsinin ona dikte ettiği ve emrettiği doğrultuda işleyen bir seciye haline gelir; öyle ki onun gereğince amel etmeyi terk edemez. Şayet seciyesinin dikte ettiği şeyle amel etmemeye nefsini zorlamak istese, nefsini ve iradesini küçümser, fikrini hakir görür. Ahlak, onu tetikleyen şeyden bir zararın doğmasının tecrübe edilmesiyle yahut nasihatine inanılan bir önderin sakındırması veya cezasından korkulması sebebiyle doğuracağı kötü akıbetten çekinilmesiyle kademeli olarak değişebilir. Bunun ilki ise dinî vaazlardır (öğütlerdir).
وَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَحْكِيُّ عَنْهُمْ أَرَادُوا مَدْحًا لِمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْأَحْوَالِ الَّتِي أَصَرُّوا عَلَى عَدَمِ تَغْيِيرِهَا فَيَكُونَ أَرَادُوا أَنَّهَا خُلُقُ أَسْلَافِهِمْ وَأُسْوَتِهِمْ فَلَا يَقْبَلُوا فِيهِ عَذْلًا وَلَا مَلَامًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْ أَمْثَالِهِمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا [إِبْرَاهِيم: ١٠] . فَالْإِشَارَةُ تَنْصَرِفُ إِلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ الَّذِي نَهَاهُمْ عَنْهُ رَسُولُهُمْ.
Buna göre ayetin anlamı; kendilerinden nakledilenlerin, değiştirmemekte ısrar ettikleri mevcut hallerini övmeyi kastetmiş olmaları caizdir. Böylece bunun atalarının ve örnek aldıkları kimselerin ahlakı olduğunu, bu hususta hiçbir kınama ve azarlamayı kabul etmeyeceklerini kastetmiş olurlar; nitekim Allah Teâlâ onların benzerleri hakkında şöyle buyurmuştur: { تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا } “Siz bizi atalarımızın taptıklarından alıkoymak mı istiyorsunuz?” [İbrâhîm: 10]. Bu durumda işaret, elçilerinin kendilerini nehyettiği üzerlerinde bulundukları hale yöneliktir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا أَرَادُوا مَا يَدْعُو إِلَيْهِ رَسُولُهُمْ: أَيْ مَا هُوَ إِلَّا مِنْ خُلُقِ أُنَاسٍ قَبْلَهُ، أَيْ مِنْ عَقَائِدِهِمْ وَمَا رَاضَوْا عَلَيْهِ أَنْفُسَهُمْ وَأَنَّهُ عَبَرَ عَلَيْهَا وَانْتَحَلَهَا، أَيْ مَا هُوَ بِإِذْنٍ مِنَ اللَّهِ
Elçilerinin kendilerini davet ettiği şeyi kastetmiş olmaları da caizdir: Yani "bu, ancak ondan önceki birtakım insanların ahlakındandır", yani onların inançlarından ve nefislerini alıştırdıkları şeylerden olup o bunu oradan almış ve benimsemiştir; yani Allah'ın izniyle değildir [demek istemişlerdir],
تَعَالَى كَمَا قَالَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْأَنْعَام: ٢٥] وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ.
nitekim Kureyş müşriklerinin { إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” [En'âm: 25] dedikleri gibi. [Bu ihtimale göre] işaret, onları davet ettiği şeyedir.
وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْفَرِيقِ الثَّانِي فَالْخَلْقُ بِفَتْحِ الْخَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ مَصْدَرٌ هُوَ الْإِنْشَاءُ وَالتَّكْوِينُ، وَالْخَلْقُ أَيْضًا مَصْدَرُ خَلَقَ، إِذَا كَذَبَ فِي خَبَرِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İkinci grubun kıraatine göre ise; hâ harfinin fethası ve lâm harfinin sükûnuyla halk (الْخَلْقُ), var etme ve yaratma anlamına gelen bir mastardır; halk aynı zamanda haberinde yalan söylediğinde kullanılan halaka (خَلَقَ) fiilinin de mastarıdır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir:
وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً [العنكبوت: ١٧] . وَتَقُولُ الْعَرَبُ: حَدَّثَنَا فُلَانٌ بِأَحَادِيثِ الْخَلْقِ وَهِيَ الْخُرَافَاتُ الْمُفْتَعَلَةُ، وَيُقَالُ لَهُ: اخْتِلَاقٌ بِصِيغَةٍ الِافْتِعَالِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّكَلُّفِ وَالِاخْتِرَاعِ، قَالَ تَعَالَى:
{ وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً } “Ve bir yalan uyduruyorsunuz” [Ankebût: 17]. Araplar: "Filanca bize halk hadisleri (uydurma rivayetler) anlattı" derler ki bunlar uydurulmuş hurafelerdir. Zorlama ve uydurmaya delalet eden iftiâl kalıbıyla buna "ihtilâk" da denir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلاقٌ [ص: ٧] وَذَلِكَ أَنَّ الْكَاذِبَ يَخْلُقُ خَبَرًا لَمْ يَقَعْ.
{ إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلاقٌ } “Bu, uydurmadan başka bir şey değildir” [Sâd: 7]. Zira yalancı kimse, vuku bulmamış bir haberi uydurur (yaratır).
فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَن مَا تزعمه مِنَ الرِّسَالَةِ عَنِ اللَّهِ كَذِبٌ وَمَا تُخْبِرُنَا مِنَ الْبَعْثِ اخْتِلَاقٌ، فَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا جَاءَ بِهِ صَالِحٌ.
Bu durumda anlamın: "Allah'tan peygamberlik adına iddia ettiğin şey yalandır ve bize haber verdiğin diriliş bir uydurmadır" şeklinde olması caizdir. Böylece işaret, Sâlih'in getirdiği şeyedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ حَيَاتَنَا كَحَيَاةِ الْأَوَّلِينَ نَحْيَا ثُمَّ نَمُوتُ، فَالْكَلَامُ عَلَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ التَّكْذِيبِ بِالْبَعْثِ الَّذِي حَذَّرَهُمْ جَزَاءَهُ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ [الشُّعَرَاء: ١٣٥] يَقُولُونَ: كَمَا مَاتَ الْأَوَّلُونَ وَلَمْ يُبْعَثْ أَحَدٌ مِنْهُمْ قَطُّ فَكَذَلِكَ نَحْيَا نَحْنُ ثُمَّ نَمُوتُ وَلَا نُبْعَثُ. وَهَذَا كَقَوْل الْمُشْركين ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الجاثية: ٢٥] فَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ إِلَى الْخُلُقِ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ الْمُسْتَثْنَى. فَهَذِهِ أَرْبَعَةُ مَعَانٍ وَاحِدٌ مِنْهَا مَدْحٌ، وَاثْنَانِ ذمّ، وَوَاحِد ادِّعَاء.
Anlamın; "hayatımız öncekilerin hayatı gibidir; yaşarız sonra da ölürüz" şeklinde olması da caizdir. Söz beliğ bir teşbih üzerinedir ve onun { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Doğrusu ben sizin hakkınızda büyük bir günün azabından korkuyorum” [Şuarâ: 135] ayetinde cezasından sakındırdığı yeniden dirilişi yalanlamaktan kinayedir. Şöyle derler: "Öncekilerin öldüğü ve onlardan hiçbirinin asla diriltilmediği gibi, biz de yaşar sonra ölürüz ve diriltilmeyiz." Bu da müşriklerin { ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söylüyorsanız atalarımızı getirin” [Câsiye: 25] sözü gibidir. Dolayısıyla { إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } ayetindeki işaret, müstesnanın da delalet ettiği gibi onların üzerinde bulundukları ahlaka/durumadır. İşte bunlar dört anlamdır: Biri övgü, ikisi yergi ve biri de iddiadır.
وَجُمْلَةُ: وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ عَلَى الْمَعَانِي الْأَوَّلِ وَالثَّانِي وَالثَّالِثِ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ عَطْفٌ مُغَايِرٌ.
{ وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } cümlesi, birinci, ikinci ve üçüncü anlamlara göre { إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } cümlesine gayrılık bildiren bir atıftır (atf-ı mugayir).
وَعَلَى الْمَعْنَى الرَّابِعِ عَطْفُ تَفْسِيرٍ لِقَوْلِهِمْ إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ تَصْرِيحًا بَعْدَ الْكِنَايَةِ. وَالْقَصْرُ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ عَلَى الْمَعَانِي كُلِّهَا.
Dördüncü anlama göre ise kinayeden sonra açıkça ifade etmek üzere { إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } sözlerine tefsir atfıdır (atf-ı tefsîr). Kasr ise tüm anlamlara göre izâfî bir kasrdır.
وَلَا شَكَّ أَنَّ قَوْمَ صَالِحٍ نَطَقُوا بِلُغَتِهِمْ جُمَلًا كَثِيرَةً تَنْحَلُّ إِلَى هَذِهِ الْمَعَانِي فَجَمَعَهَا الْقُرْآنُ فِي قَوْلِهِ: إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ بِاحْتِمَالِ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَاخْتِلَافِ النُّطْقِ بِكَلِمَةِ خُلُقٍ فَلِلَّهِ إِيجَازُهُ وَإِعْجَازُهُ.
Şüphe yok ki Sâlih'in kavmi kendi dillerinde bu anlamlara varan pek çok cümle söylemişlerdir; Kur'an ise işaret isminin taşıdığı muhtelif ihtimaller ve "huluk" kelimesinin farklı okunuşları sayesinde bunları { إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } buyruğunda toplamıştır. Kur'an'ın îcâzı ve i'câzı ne yücedir!
وَالْفَاءُ فِي فَكَذَّبُوهُ فَصِيحَةٌ، أَيْ فَتَبَيَّنَ أَنَّهُمْ بِقَوْلِهِمْ: سَوَاءٌ عَلَيْنَا ذَلِكَ أَوَعَظْتَ إِلَخْ قَدْ كَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ.
{ فَكَذَّبُوهُ } ayetindeki fâ harfi fasîhadır; yani: "Böylece onların 'Bize öğüt versen de... bizim için birdir' vb. sözleriyle onu yalanladıkları ortaya çıktı, biz de onları helak ettik" [demektir].
وَقَوْلُهُ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً إِلَى آخِرِهِ هُوَ مِثْلُ نَظِيرِهِ فِي قصَّة نوح.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır” ayeti ve devamı, Nuh kıssasındaki benzeri gibidir.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٤١ إِلَى ١٤٥]
[ŞUARÂ SURESİ (26): AYETLER 141 İLÂ 145]
كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٤٥)
{ كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٤٥) } “Semûd [kavmi de] peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Sâlih onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız? Doğrusu ben sizin için güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.'”
موقع هَذِه الْجُمْلَةِ اسْتِئْنَافُ تَعْدَادٍ وَتَكْرِيرٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ [الشُّعَرَاء: ١٢٣] . وَالْكَلَامُ عَلَى هَذِهِ الْآيَاتِ مِثْلُ الْكَلَامِ عَلَى نَظِيرِهَا فِي قصَّة قوم نُوحٍ، وَثَمُودَ قَدْ كَذَّبُوا الْمُرْسَلِينَ لِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا صَالِحًا وَكَذَّبُوا هُودًا لِأَنَّ صَالِحًا وَعَظَهُمْ بِعَادٍ فِي قَوْلِهِ:
Bu cümlenin konumu, { كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ } [Şuarâ: 123] ayetinde geçtiği gibi sayma ve tekrarlama bildiren bir istînâftır. Bu ayetler hakkındaki açıklama, Nuh kavmi kıssasındaki benzeri hakkındaki açıklama gibidir. Semûd kavmi elçileri yalanlamıştır; çünkü Sâlih'i yalanlamışlar ve Hûd'u da yalanlamışlardır. Zira Sâlih, şu buyrukta onlara Âd kavmiyle öğüt vermiştir:
وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٧٤] وَبِتَكْذِيبِهِمْ كَذَّبُوا بِنُوحٍ أَيْضًا، لِأَنَّ هُودًا ذَكَّرَ قَوْمَهُ بِمَصِيرِ قَوْمِ نُوحٍ فِي آيَةِ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ [الْأَعْرَاف: ٦٩] .
A'râf Suresi'nde: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ } “Hatırlayın ki [Allah] sizi Âd'dan sonra halifeler kıldı” [74]. Onları yalanlamakla Nuh'u da yalanlamış oldular; zira Hûd da kendi kavmine Nuh kavminin akıbetini { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } “Hatırlayın ki [Allah] sizi Nuh kavminden sonra halifeler kıldı” [A'râf: 69] ayetiyle hatırlatmıştı.
وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ ثَمُودَ وَصَالِحٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٧٣] ، وَكَانَ صَالِحٌ مَعْرُوفًا بِالْأَمَانَةِ لِأَنَّهُ لَا يُرْسَلُ رَسُولٌ إِلَّا وَهُوَ مَعْرُوفٌ بِالْفَضَائِلِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسالاته [الْأَنْعَام: ١٢٤] وَقَدْ دَلَّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُمْ إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ [الشُّعَرَاء: ١٥٣] الْمُقْتَضِي تَغْيِيرَ حَالِهِ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ وَهُوَ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْ قَوْمِهِ قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا فِي سُورَةِ هُودٍ [٦٢] . وَحَذْفُ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ أَطِيعُونِ هُوَ مِثْلُ نَظَائِرِهِ الْمُتَقَدّمَة آنِفا.
Semûd ve Sâlih'in zikri A'râf Suresi'ndeki { وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً } “Semûd'a da kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]” [73] ayetinde geçmişti. Sâlih güvenilirliğiyle (emanetle) tanınırdı; zira hiçbir peygamber faziletlerle tanınmış olmadan gönderilmez: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسالاته } “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir” [En'âm: 124]. Onların { إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } “Sen ancak büyülenmişlerdensin” [Şuarâ: 153] sözü de onun önceki halinin değiştiğini varsayarak bu anlama delalet etmiştir ki bu, Allah'ın onun kavminden aktardığı şu sözdür: Hûd Suresi'nde { قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا } “Dediler ki: 'Ey Sâlih! Sen bundan önce aramızda ümit beslenen biriydin'” [62]. { أَطِيعُونِ } lafzındaki mütekellim yâ'sının hazfedilmesi ise az önce geçen benzerleri gibidir.
[١٤٦- ١٥٢]
[146- 152]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٤٦ إِلَى ١٥٢]
[ŞUARÂ SURESİ (26): AYETLER 146 İLÂ 152]
أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠)
{ أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠) } “Siz burada güven içinde bırakılacak mısınız? Bahçelerde, pınarlarda, ekinlerde ve tomurcukları olgunlaşmış hurmalıklarda? Dağlardan ustalıkla evler yontarak? Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.”
وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢)
{ وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢) } “Ve yeryüzünde bozgunculuk yapıp ıslah etmeyen müsriflerin emrine uymayın.”
كَانُوا قَدْ أَعْرَضُوا عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنْكَرُوا الْبَعْثَ وَغَرَّهُمْ أَيِمَّةُ كُفْرِهِمْ فِي ذَلِكَ فَجَاءَهُمْ صَالِحٌ ﵇ رَسُولًا يُذَكِّرُهُمْ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِمَا مَكَّنَ لَهُمْ مِنْ خَيْرَاتٍ، وَمَا سَخَّرَ لَهُمْ مِنْ أَعْمَالٍ عَظِيمَةٍ، وَنُزِّلَ حَالُهُمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يَظُنُّ الْخُلُودَ وَدَوَامَ النِّعْمَةِ فَخَاطَبَهُمْ بِالِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ التَّوْبِيخِيِّ وَهُوَ فِي الْمَعْنَى إِنْكَارٌ عَلَى
Onlar Allah Teâlâ'ya ibadetten yüz çevirmiş ve yeniden dirilmeyi inkâr etmişlerdi; küfür önderleri de onları bu konuda aldatmıştı. Bunun üzerine Sâlih aleyhisselâm onlara bir elçi olarak gelip Allah'ın kendilerine sunduğu nimetleri, onlar için hazırladığı hayırları ve onların hizmetine verdiği büyük işleri hatırlattı. Onların hali, ebedî kalacağını ve nimetin devam edeceğini sanan kimsenin konumuna indirgendi ve onlara inkâr ve kınama bildiren bir soru ile hitap etti. Bu [hitap], anlam bakımından onların
ظَنِّهِمْ ذَلِكَ، وَسَلَّطَ الْإِنْكَارَ عَلَى فِعْلِ التَّرْكِ لِأَنَّ تَرْكَهُمْ عَلَى تِلْكَ النِّعَمِ لَا يَكُونُ. فَكَانَ إِنْكَارُ حُصُولِهِ مُسْتَلْزِمًا إِنْكَارَ اعْتِقَادِهِ.
bu zannını inkâr etmektir. İnkâr terk (bırakılma) fiiline yöneltilmiştir; zira onların bu nimetler üzerinde [ebediyen] bırakılması söz konusu olamaz. Dolayısıyla bunun gerçekleşmesinin inkârı, buna inanılmasının da inkârını gerektirmiştir.
وَهَذَا الْكَلَامُ تَعْلِيلٌ لِلْإِنْكَارِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: أَلا تَتَّقُونَ [الشُّعَرَاء: ١٤٢] لِأَنَّ الْإِنْكَارَ
Bu söz, { أَلا تَتَّقُونَ } “Sakınmaz mısınız?” [Şuarâ: 142] ayetindeki inkârın gerekçesidir; zira onların
عَلَيْهِمْ دَوَامَ حَالِهِمْ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ مُفَارِقُونَ هَذِهِ الْحَيَاةَ وَصَائِرُونَ إِلَى اللَّهِ.
mevcut hallerinin devam edeceğini sanmalarının inkâr edilmesi, onların bu hayattan ayrılacaklarını ve Allah'a döneceklerini gerektirir.
وَفِيهِ حَثٌّ عَلَى الْعَمَلِ لِاسْتِبْقَاءِ تِلْكَ النِّعَمِ بِأَنْ يَشْكُرُوا اللَّهَ عَلَيْهَا كَمَا قَالَ صَاحِبُ «الْحِكَمِ» «مَنْ لَمْ يَشْكُرِ النِّعَمَ فَقَدْ تَعَرَّضَ لِزَوَالِهَا وَمَنْ شَكَرَهَا فَقَدْ قَيَّدَهَا بِعِقَالِهَا» .
Bunda, Allah'a şükretmek suretiyle o nimetlerin devamını sağlamak için amel etmeye bir teşvik vardır; nitekim el-Hikem sahibi şöyle demiştir: "Nimetlere şükretmeyen kimse onların yok olmasına zemin hazırlamış olur; kim de onlara şükrederse onları kösteğiyle bağlamış olur."
وهاهُنا إِشَارَةٌ إِلَى بِلَادِهِمْ، أَيْ فِي جَمِيعِ مَا تُشَاهِدُونَهُ، وَهَذَا إِيجَازٌ بَدِيعٌ.
{ هاهُنا } [ifadesi] onların memleketlerine bir işarettir; yani "gördüğünüz her şeyin içinde" demektir ve bu eşsiz bir îcâzdır.
وآمِنِينَ حَال مبينَة لِبَعْضِ مَا أجمله قَوْله: فِي مَا هاهُنا. وَذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى نِعْمَةٍ عَظِيمَةٍ لَا يَدُلُّ عَلَيْهَا اسْمُ الْإِشَارَةِ لِأَنَّهَا لَا يُشَارُ إِلَيْهَا وَهِيَ نِعْمَةُ الْأَمْنِ الَّتِي هِيَ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ وَلَا يُتَذَوَّقُ طَعْمُ النِّعَمِ الْأُخْرَى إِلَّا بِهَا.
{ آمِنِينَ } kelimesi, { فِي مَا هاهُنا } sözünün mücmel bıraktığı şeyin bir kısmını açıklayan bir hâldir. Bu, işaret isminin kendisine delalet etmediği büyük bir nimete dikkat çekmektir; çünkü ona işaret edilemez. O da en büyük nimetlerden olan ve diğer nimetlerin tadına ancak kendisiyle varılabilen güvenlik nimetidir.
وَقَوْلُهُ: فِي جَنَّاتٍ يَنْبَغِي أَنْ يُعَلَّقَ بِ آمِنِينَ لِيَكُونَ مَجْمُوعُ ذَلِكَ تَفْصِيلًا لِإِجْمَالِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، أَيِ اجْتَمَعَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَرَفَاهِيَةُ الْعَيْشِ. وَالْجَنَّاتُ: الْحَوَائِطُ الَّتِي تُشَجَّرُ بِالنَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ.
{ فِي جَنَّاتٍ } ifadesinin { آمِنِينَ } kelimesine bağlanması (taalluk etmesi) gerekir; ta ki bütün bunlar işaret isminin mücmelliğini tafsil etsin; yani onlar için hem güvenlik hem de refah dolu bir hayat bir araya gelmiştir. Cennât (جَنَّاتٍ): Hurma ve üzüm ağaçlarıyla donatılmış bahçelerdir (bostanlardır).
وَالطَّلْعُ: وِعَاءٌ يَطْلُعُ مِنَ النَّخْلِ فِيهِ ثَمَرُ النَّخْلَةِ فِي أَوَّلِ أَطْوَارِهِ يَخْرُجُ كَنَصْلِ السَّيْفِ فِي بَاطِنِهِ شَمَارِيخُ الْقِنْوِ، وَيُسَمَّى هَذَا الطَّلْعُ الْكِمُّ (بِكَسْرِ الْكَافِ) وَبَعْدَ خُرُوجِهِ بِأَيَّامٍ يَنْفَلِقُ ذَلِكَ الْوِعَاءُ عَنِ الشَّمَارِيخِ وَهِيَ الْأَغْصَانُ الَّتِي فِيهَا الثَّمَرُ كَحَبٍّ صَغِيرٍ، ثُمَّ يَغْلُظُ وَيَصِيرُ بُسْرًا ثُمَّ تَمْرًا.
Tal' (الطَّلْعُ); hurma ağacından çıkan, hurma meyvesinin ilk evrelerinde içinde bulunduğu kılıftır; kılıç namlusu gibi çıkar, içinde salkım dalları (şemârîh) bulunur. Bu tal'a kimm (الْكِمُّ -kâf'ın kesresiyle-) denir. Çıkışından birkaç gün sonra bu kılıf salkım dalları üzerinden yarılır ki bunlar üzerinde küçük taneler halinde meyvelerin bulunduğu dallardır; sonra kalınlaşır, koruk hurma (büsr) ve ardından olgun hurma (temr) haline gelir.
وَالْهَضِيمُ: بِمَعْنَى الْمَهْضُومِ، وَأَصْلُ الْهَضْمِ شَدْخُ الشَّيْءِ حَتَّى يَلِينَ، وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِلدَّقِيقِ الضَّامِرِ، كَمَا يُقَالُ: امْرَأَةٌ هَضِيمُ الْكَشْحِ. وَتِلْكَ عَلَامَةٌ عَلَى أَنَّهُ يَخْرُجُ تَمْرًا جَيِّدًا.
Hadîm (الْهَضِيمُ); mehdûm (ezilmiş/sindirilmiş) anlamındadır. Hazm kelimesinin aslı, bir şeyi yumuşayıncaya kadar kırmak/ezmektir; burada ince ve zarif olan için istiare yoluyla kullanılmıştır; nitekim ince belli kadın için "imraetün hadîmü'l-kaşh" denir. Bu da onun kaliteli bir hurma vereceğinin alametidir.
وَالنَّخْلُ الَّذِي يُثْمِرُ تَمْرًا جَيِّدًا يُقَالُ لَهُ: النَّخْلُ الْإِنَاثُ وَضِدَّهُ فَحَاحِيلُ، وَهِيَ جُمَعُ فُحَّالٍ (بِضَمِّ الْفَاءِ وَتَشْدِيدِ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ) أَيْ ذَكَرٌ، وَطَلْعُهُ غَلِيظٌ وَتَمْرُهُ كَذَلِكَ.
Kaliteli hurma veren hurma ağacına "dişi hurma ağacı" (en-nahlu'l-inâs) denir; zıddı ise fehâhîldir ki bu, fuhhâl (فُحَّال -fâ'nın dammesi ve noktasız hâ'nın şeddesiyle-) kelimesinin çoğuludur, yani erkektir; tomurcuğu (tal'ı) kabadır, meyvesi de öyledir.
وَخُصَّ النَّخْلُ بِالذِّكْرِ مَعَ أَنَّهُ مِمَّا تَشْمَلُهُ الْجَنَّاتُ لِقَصْدِ بَيَانِ جَوْدَتِهِ بِأَنَّ طَلْعَهُ هَضِيمٌ.
Bahçelerin kapsamına girmesine rağmen hurmanın özellikle zikredilmesi, tomurcuğunun narin/latif (hadîm) olması sebebiyle kalitesini beyan etmek gayesiyledir.
وتَنْحِتُونَ عَطْفٌ عَلَى آمِنِينَ، أَيْ وَنَاحِتِينَ، عَبَّرَ عَنْهُ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ فِي نَحْتِهِمْ بُيُوتًا مِنَ الْجِبَالِ. وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
{ تَنْحِتُونَ } [ifadesi], { آمِنِينَ } üzerine matuftur; yani "yontanlar olarak" (nâhitîn) demektir. Onların dağlardan evler yontma durumlarını zihinde canlandırmak (istihzâr-ı hâl) için muzari sîgasıyla ifade edilmiştir. Bu [husus], A'râf Suresi'nde geçmişti.
وفرهين صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ بِدُونِ أَلِفٍ بَعْدَ الْفَاءِ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْفَرَاهَةِ وَهِيَ الْحَذَقُ وَالْكَيَاسَةُ، أَيْ عَارِفِينَ حَذِقِينَ بِنَحْتِ الْبُيُوتِ مِنَ الْجِبَالِ بِحَيْثُ تَصِيرُ بِالنَّحْتِ كَأَنَّهَا مَبْنِيَّةٌ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ فارِهِينَ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ.
{ فَرِهِينَ } [kelimesi], cumhurun kıraatinde fâ harfinden sonra elif olmaksızın mübalağa sîgasıdır; maharet ve incelik/ustalık anlamına gelen ferâhe (فَرَاهَة) kökünden türemiştir. Yani dağlardan yontulduklarında sanki inşa edilmiş gibi olacak derecede ev yontma konusunda usta ve maharetli kimseler [demektir]. İbn Âmir, Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise bu kelimeyi ism-i fâil sîgasında { فَارِهِينَ } şeklinde okumuştur.
وَقَوْلُهُ: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ مُفَرَّعٌ مِثْلُ نَظِيرِهِ فِي قِصَّةِ عَادٍ.
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin!” sözü, Âd kıssasındaki benzeri gibi bir tefrîdir (önceki ifadelere dayandırılmış bir sonuçtur).
وَالْمُرَادُ بِ الْمُسْرِفِينَ أَيِمَّةُ الْقَوْمِ وَكُبَرَاؤُهُمُ الَّذِينَ يُغْرُونَهُمْ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَيُبْقُونَهُمْ فِي الضَّلَالَةِ اسْتِغْلَالًا لِجَهْلِهِمْ وَلِيُسَخِّرُوهُمْ لِفَائِدَتِهِمْ. وَالْإِسْرَافُ: الْإِفْرَاطُ فِي شَيْءٍ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْإِسْرَافُ الْمَذْمُومُ كُلُّهُ فِي الْمَالِ وَفِي الْكُفْرِ، وَوَصْفُهُمْ بِأَنَّهُمْ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ، فَالْإِسْرَافُ مَنُوطٌ بِالْفَسَادِ.
{ الْمُسْرِفِينَ } ile kastedilenler; cehaletlerini sömürerek ve kendi çıkarları için boyun eğdirmek amacıyla onları putlara tapmaya kışkırtan ve dalalette bırakan kavmin önderleri ve ileri gelenleridir. İsraf; bir şeyde haddi aşmaktır. Burada kastedilen ise malda ve küfürde yerilmiş olan israfın tamamıdır. Onların yeryüzünde bozgunculuk yaptıkları nitelenmiştir; zira israf, fesada (bozgunculuğa) bağlıdır.
وَعَطْفُ وَلا يُصْلِحُونَ عَلَى جُمْلَةِ: يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ تَأْكِيدٌ لِوُقُوعِ الشَّيْءِ بِنَفْيِ ضِدِّهِ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى [طه: ٧٩] وَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ الْجُهْنَيِّ:
{ وَلا يُصْلِحُونَ } ifadesinin { يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } cümlesine atfedilmesi, zıddı nefyedilerek bir şeyin gerçekleştiğini tekit etmektir; tıpkı Yüce Allah'ın { وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى } “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi” [Tâhâ: 79] kavlinde ve Amr b. Mürre el-Cühenî'nin şu sözünde olduğu gibi:
النَّسَبُ الْمَعْرُوفُ غَيْرُ الْمُنْكَرِ يُفِيدُ أَنَّ فَسَادَهُمْ لَا يَشُوبُهُ صَلَاحٌ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: الَّذِينَ إِنَّمَا هُمْ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ، فَعُدِلَ عَنْ صِيغَةِ الْقَصْرِ لِئَلَّا يُحْتَمَلَ أَنَّهُ قَصْرُ مُبَالِغَةٍ لِأَنَّ نَفْيَ الْإِصْلَاحِ عَنْهُمْ يُؤَكِّدُ إِثْبَاتَ الْإِفْسَادِ لَهُمْ، فَيَتَقَرَّرُ ذَلِكَ فِي الذِّهْنِ، وَيَتَأَكَّدُ مَعْنَى إِفْسَادِهِمْ بِنَفْيِ ضِدّه كَقَوْل السموأل أَوِ الْحَارِثِيِّ:
[Amr b. Mürre'nin:] "Bilinen ve inkâr edilmeyen nesep..." [sözü gibi]. Bu [ifade], onların fesadına hiçbir ıslahın karışmadığını ifade eder; sanki "Onlar yeryüzünde yalnızca bozguncudurlar" denmiş gibidir. Kasr (sınırlama) sîgasından dönülmüştür ki mübalağa kasrı olma ihtimali doğmasın; çünkü onlardan ıslahın nefyedilmesi, fesadın onlarda sübut bulduğunu tekit eder; böylece bu husus zihinde yerleşir ve zıddının nefyedilmesiyle bozgunculukları tekit edilmiş olur. Nitekim es-Semev'el'in veya el-Hârisî'nin şöyle dediği gibi:
تَسِيلُ عَلَى حَدِّ الظُّبَاتِ نُفُوسُنَا ... وَلَيْسَتْ عَلَى غَيْرِ الظُّبَاتِ تَسِيلُ
Canlarımız kılıçların keskin ağızları üzerine akar... Kılıçların ağzından başkasına akmaz.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَرْضِ تَعْرِيف الْعَهْد.
{ الْأَرْضِ } kelimesindeki belirlilik (harf-i tarif), ahd içindir.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٥٣ إِلَى ١٥٤]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 153-154]
قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) مَا أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤)
{ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) مَا أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤) } “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin! Sen de sadece bizim gibi bir beşersin. Eğer doğru söyleyenlerden isen haydi bir mucize getir!'”