Binûn

26- Şuarâ Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَجَابُوا مَوْعِظَتَهُ بِالْبُهْتَانِ فَزَعَمُوهُ فَقَدَ رُشْدَهُ وَتَغَيَّرَ حَالُهُ وَاخْتَلَقُوا أَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَثَرِ سِحْرٍ شَدِيدٍ. فَالْمُسَحَّرُ: اسْمُ مَفْعُولٍ سَحَّرَهُ إِذَا سَحَرَهُ سِحْرًا مُتَمَكِّنًا مِنْهُ، ومِنَ الْمُسَحَّرِينَ أَبْلَغُ فِي الِاتِّصَافِ بِالتَّسْحِيرِ مِنْ أَنْ يُقَالَ: إِنَّمَا أَنْتَ مُسَحَّرٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ [الشُّعَرَاء: ١١٦] .

Onun öğüdüne iftira ile karşılık verdiler; aklını yitirdiğini ve durumunun değiştiğini iddia ettiler ve bunun şiddetli bir büyünün eseri olduğunu uydurdular. el-Müsehhâr (الْمُسَحَّرُ); bir kimseye etkisini tam gösteren bir büyü yapıldığında kullanılan sehharehû (سَحَّرَهُ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür. { مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } ifadesi, { لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ } [Şuarâ: 116] ayetinde geçtiği gibi, büyülenmişlikle nitelenmede "Sen sadece büyülenmiş birisin" denilmesinden daha beliğdir.

وَلَمَّا تَضَمَّنُ قَوْلُهُمْ: إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ تَكْذِيبَهُمْ إِيَّاهُ أَيَّدُوا تَكْذِيبَهُ بِأَنَّهُ بَشَرٌ مِثْلُهُمْ. وَذَلِكَ فِي زَعْمِهِمْ يُنَافِي أَنْ يَكُونَ رَسُولًا مِنَ اللَّهِ لِأَنَّ الرَّسُولَ فِي زَعْمِهِمْ لَا يَكُونُ إِلَّا مَخْلُوقًا خَارِقًا لِلْعَادَةِ كَأَنْ يَكُونَ مَلَكًا أَوْ جنّيّا. فجملة: إِن مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا فِي حُكْمِ التَّأْكِيدِ بِجُمْلَةِ: إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ بِاعْتِبَارِ مَضْمُونِ الْجُمْلَتَيْنِ.

{ إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } sözleri onu yalanlamalarını içerdiğinde, bu yalanlamalarını onun kendileri gibi bir beşer olmasıyla pekiştirdiler. Bu ise onların zannına göre Allah'tan bir elçi olmasına manidir; zira onların zannında elçi, melek veya cin gibi olağanüstü bir yaratıktan başkası olamaz. Dolayısıyla { مَا أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا } cümlesi, her iki cümlenin içeriği bakımından { إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } cümlesini tekit hükmündedir.

وَفَرَّعُوا عَلَى تَكْذِيبِهِ الْمُطَالَبَةَ بِأَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ عَلَى صِدْقِهِ، أَيْ أَنْ يَأْتِيَ بِخَارِقِ عَادَةٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ صَدَّقَهُ فِي دَعْوَى الرِّسَالَةِ عَنْهُ. وَفَرَضُوا صِدْقَهُ بِحَرْفِ إِنْ الشَّرْطِيَّةِ الْغَالِبِ اسْتِعْمَالُهَا فِي الشَّكِّ.

Onu yalanlamalarına dayanarak, doğruluğuna dair bir ayet (mucize) getirmesini, yani Allah'ın O'ndan gelen elçilik iddiasında kendisini doğruladığını gösteren olağanüstü bir şey getirmesini talep ettiler. Doğruluğunu ise çoğunlukla şüphe bildirmede kullanılan şart edatı { إِنْ } ile varsaydılar.

وَمَعْنَى مِنَ الصَّادِقِينَ مِنَ الْفِئَةِ الْمَعْرُوفِينَ بِالصِّدْقِ يَعْنُونَ بِذَلِكَ الرُّسُلَ الصَّادِقِينَ لِدَلَالَتِهِ عَلَى تَمَكُّنِ الصِّدْقِ مِنْهُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: مِنَ الْمَرْجُومِينَ [الشُّعَرَاء: ١١٦] .

{ مِنَ الصَّادِقِينَ } ifadesinin anlamı; doğruluğun onda kökleşmiş olduğuna delalet etmesi için—{ مِنَ الْمَرْجُومِينَ } [Şuarâ: 116] ayetinde geçtiği gibi—doğruluğuyla bilinen topluluktan, bununla da doğru sözlü elçileri kastederek [demektir].

[١٥٥- ١٥٩]

[155-159]

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٥٥ إِلَى ١٥٩]

[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 155-159]

قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥) وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩)

{ قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥) وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩) } “[Salih] dedi ki: 'İşte bu dişi bir devedir; onun bir su içme sırası vardır, sizin de belli bir günün su içme sırası vardır. Ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi büyük bir günün azabı yakalar!' Fakat onu kestiler (boğazladılar) da pişman oldular. Bunun üzerine azap onları yakalayıverdi. Şüphesiz bunda kesin bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdi. Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette O mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.'”

اسْمُ الْإِشَارَةِ إِلَى نَاقَةٍ جَعَلَهَا لَهُمْ آيَةً. وَتَقَدَّمَ خَبَرُ هَذِهِ النَّاقَةِ فِي سُورَةِ هُودٍ، وَذَكَرَ أَنَّ صَالِحًا جَعَلَ لَهَا شِرْبًا، وَهُوَ بِكَسْرِ الشِّينِ وَسُكُونِ الرَّاءِ: النَّوْبَةُ فِي الْمَاءِ، لِلنَّاقَةِ يَوْمًا تَشْرَبُ فِيهِ لَا يُزَاحِمُونَهَا فِيهِ بِأَنْعَامِهِمْ. وَالْكَلَامُ عَلَى عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ نَظِيرُ الْكَلَامِ عَلَى نَظِيرِهِ فِي قِصَّةِ عَادٍ وَرَسُولِهِمْ.

İşaret ismi, kendilerine bir ayet (mucize) kıldığı dişi deveye yöneliktir. Bu devenin haberi Hûd Suresi'nde geçmişti. Salih'in ona bir şirb belirlediği zikredilmiştir; bu kelime şîn'in kesresi ve râ'nın sükûnuyla (şirb), sudaki sıradır; devenin, hayvanlarıyla onu sıkıştırmayacakları bir içme günü vardı. { عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ } hakkındaki açıklama, Âd kavmi ve peygamberlerinin kıssasındaki benzeri hakkındaki açıklama gibidir.

وَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ لَمَّا رَأَوْا أَشْرَاطَ الْعَذَابِ الَّذِي تَوَعَّدَهُمْ بِهِ صَالِحٌ وَلِذَلِكَ لَمْ يَنْفَعْهُمُ النَّدَمُ لِأَنَّ الْعَذَابَ قَدْ حَلَّ بِهِمْ سَرِيعًا، فَلِذَلِكَ عَطَفَ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ عَلَى نادِمِينَ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ.

Salih'in kendilerini tehdit ettiği azabın alametlerini gördüklerinde { وَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ } pişman oldular. Bu sebeple pişmanlık kendilerine fayda vermedi; çünkü azap hızla başlarına indi. İşte bundan dolayı ta'kîb ifade eden fâ harfiyle { نادِمِينَ } kelimesi üzerine { فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ } atfedilmiştir.

وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ قَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً الْآيَة.

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } ayetinin benzeri daha önce geçmişti.

[١٦٠- ١٦٤]

[160-164]

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٦٠ إِلَى ١٦٤]

[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 160-164]

كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٤)

{ كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٤) } “Lût kavmi de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Lût onlara şöyle demişti: 'Korkup sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin! Ben buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.'”

الْقَوْلُ فِي مَوْقِعِهَا كَالْقَوْلِ فِي سَابِقَتِهَا، وَالْقَوْلُ فِي تَفْسِيرِهَا كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرَتِهَا.

[Bu ayetlerin] konumu hakkındaki söz, öncekinin [konumu] hakkındaki söz gibidir; tefsiri hakkındaki söz de benzeri hakkındaki söz gibidir.

وَجعل لوط أَخًا لِقَوْمِهِ وَلَمْ يَكُنْ مِنْ نَسَبِهِمْ وَإِنَّمَا كَانَ نَزِيلًا فِيهِمْ، إِذْ كَانَ قَوْمُ لُوطٍ مَنْ أَهْلِ فِلَسْطِينَ مِنَ الْكَنْعَانِيِّينَ، وَكَانَ لُوطٌ عِبْرَانِيًّا وَهُوَ ابْنُ أَخِي إِبْرَاهِيمَ وَلَكِنَّهُ لَمَّا اسْتَوْطَنَ بِلَادَهُمْ وَعَاشَرَ فِيهِمْ وَحَالَفَهُمْ وَظَاهَرَهُمْ جُعِلَ أَخًا لَهُمْ كَقَوْلِ سُحَيْمٍ عَبْدِ بَنِي الْحَسْحَاسِ:

Lût, onların soyundan olmayıp aralarında yerleşik yabancı olduğu halde kavminin kardeşi kılınmıştır; zira Lût kavmi Kenanlılardan olup Filistin ehlindendi, Lût ise İbrani idi ve İbrahim'in kardeşinin oğluydu. Fakat onların memleketini vatan edinip aralarında yaşadığı, onlarla ittifak kurup yardımlaştığı için Benî Hashâs'ın kölesi Suhaym'in şu sözünde olduğu gibi onlara kardeş kılınmıştır:

أَخُوكُمْ وَمَوْلَى خَيْرِكُمْ وَحَلِيفُكُمْ ... وَمَنْ قَدْ ثَوَى فِيكُمْ وَعَاشَرَكُمْ دَهْرًا

Sizin kardeşiniz, en hayırlınızın azatlısı ve müttefikinizim... Aranızda yerleşip uzun süre sizinle birlikte yaşayan kimseyim.

يَعْنِي نَفْسَهُ يُخَاطِبُ مَوَالِيَهُ بَنِي الْحَسْحَاسِ. وَقَالَ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وَإِخْوانُ لُوطٍ [ق: ١٣] . وَهَذَا مِنْ إِطْلَاقِ الْأُخُوَّةِ عَلَى مُلَازَمَةِ الشَّيْءِ وَمُمَارَسَتِهِ كَمَا قَالَ:

[Şair] efendileri Benî Hashâs'a hitap ederek kendisini kastetmektedir. Yüce Allah diğer bir ayette { وَإِخْوانُ لُوطٍ } “Lût'un kardeşleri” [Kâf: 13] buyurmuştur. Bu, kardeşlik (uhuvvet) lafzının bir şeye bağlılık ve onunla iç içe olma durumuna ıtlak edilmesindendir; nitekim [şair] şöyle demiştir:

أخور الْحَرْبِ لَبَّاسًا إِلَيْهَا جِلَالَهَا ... إِذَا عَدِمُوا زَادًا فَإِنَّكَ عَاقِرُ

Savaşın kardeşi, onun zırhlarını bürünmüş kimse... Azıksız kaldıklarında sen [deve] boğazlayansın.

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ [الْإِسْرَاء: ٢٧] .

Ve Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ } “Şüphesiz saçıp savuranlar, şeytanların kardeşleridir” [İsrâ: 27].

[١٦٥، ١٦٦]

[165, 166]

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٦٥ إِلَى ١٦٦]

[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 165-166]

أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ (١٦٦)

{ أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ (١٦٦) } “İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz? Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz! Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz.”

هُوَ فِي الِاسْتِئْنَافِ كَقَوْلِه أَتُتْرَكُونَ [الشُّعَرَاء: ١٤٦] فِي قِصَّةِ ثَمُودَ. وَالْإِتْيَانُ: كِنَايَةٌ.

Bu [cümle], Semûd kıssasındaki { أَتُتْرَكُونَ } [Şuarâ: 146] kavli gibi istînâfîdir. İtyân (yaklaşma/ilişki) ise kinayedir.

وَالذُّكْرَانَ: جَمْعُ ذَكَرٍ وَهُوَ ضِدُّ الْأُنْثَى. وَقَوْلُهُ: مِنَ الْعالَمِينَ الْأَظْهَرُ فِيهِ أَنَّهُ فِي

Zükrân (الذُّكْرَانَ); zekerin çoğuludur, dişinin zıddıdır (erkekler demektir). { مِنَ الْعالَمِينَ } sözüne gelince, onda en zâhir olan görüş, onun...

مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْوَاوِ فِي أَتَأْتُونَ. ومِنَ فَصْلِيَّةٌ، أَيْ تُفِيدُ مَعْنَى الْفَصْلِ بَيْنَ مُتَخَالِفَيْنِ بِحَيْثُ لَا يُمَاثِلُ أَحَدُهُمَا الْآخَرُ. فَالْمَعْنَى: مَفْصُولَيْنِ مِنَ الْعَالَمِينَ لَا يُمَاثِلُكُمْ فِي ذَلِكَ صِنْفٌ مِنَ الْعَالَمِينَ. وَهَذَا الْمَعْنَى جَوَّزَهُ فِي «الْكَشَّافِ» ثَانِيًا وَهُوَ أَوْفَقُ بِمَعْنَى: الْعالَمِينَ الَّذِي الْمُخْتَارُ فِيهِ أَنَّهُ جَمْعُ (عَالَمٍ) بِمَعْنَى النَّوْعِ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ.

...{ أَتَأْتُونَ } fiilindeki vâv zamirinden hâl konumunda olmasıdır. { مِنَ } ise fasl içindir; yani birbirinden farklı iki şeyin arasını, biri diğerine benzemeyecek şekilde ayırma manası ifade eder. Mana şöyledir: "Âlemlerden ayrılmış olarak; âlemlerden hiçbir tür bu konuda size benzemez." Bu manayı el-Keşşâf [sahibi] ikinci bir ihtimal olarak caiz görmüştür ve Fâtiha Suresi'nde geçtiği üzere, mahlukat türü anlamındaki "âlem"in çoğulu olduğu tercih edilen { الْعالَمِينَ } manasına daha uygundur.

وَإِثْبَاتُ مَعْنَى الْفَصْلِ لِحَرْفِ مِنَ قَالَهُ ابْنُ مَالِكٍ، وَمَثَّلَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ [الْبَقَرَة: ٢٢٠] ، وَقَوْلِهِ: لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ [الْأَنْفَال: ٣٧] .

{ مِنْ } harfine fasl (ayırma) manasının verilmesini İbn Mâlik söylemiş ve Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt edip bilir” [Bakara: 220] ve { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } “Tâ ki Allah temizi pisten ayırsın” [Enfâl: 37] kavillerini örnek göstermiştir.

وَنَظَرَ فِيهِ ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» وَهُوَ مَعْنًى رَشِيقٌ مُتَوَسِّطٌ بَيْنَ مَعْنَى الِابْتِدَاءِ وَمَعْنَى الْبَدَلِيَّةِ وَلَيْسَ أَحَدُهُمَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٠] .

İbn Hişâm el-Muğni'l-Lebîb'de bu görüşü değerlendirmiştir; bu, ibtidâ (başlangıç) manası ile bedeliyet manası arasında yer alan, ancak ikisinden biri olmayan zarif bir manadır. Bunun açıklaması Bakara Suresi'ndeki [220] { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } kavlinin tefsirinde geçmişti.

وَالْمَعْنَى: أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مُخَالِفِينَ جَمِيعَ الْعَالَمِينَ مِنَ الْأَنْوَاعِ الَّتِي فِيهَا ذُكُورٌ وَإِنَاثٌ فَإِنَّهَا لَا يُوجَدُ فِيهَا مَا يَأْتِي الذُّكُورَ.

Anlam şudur: Erkek ve dişisi bulunan canlı türlerinden bütün âlemlere muhalefet ederek erkeklere mi gidiyorsunuz? Zira onların hiçbirinde erkeklere giden bir canlı bulunmaz.

فَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ هَذَا الْفِعْلَ الْفَظِيعَ مُخَالِفٌ لِلْفِطْرَةِ لَا يَقَعُ مِنَ الْحَيَوَانِ الْعَجَمِ فَهُوَ عَمَلٌ ابْتَدَعُوهُ مَا فَعَلَهُ غَيْرُهُمْ، وَنَحْوُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ [العنكبوت: ٢٨] .

Bu, söz konusu iğrenç fiilin fıtrata aykırı olduğuna ve dilsiz hayvanlardan dahi sâdır olmadığına dikkat çekmektir; zira bu, başkalarının yapmadığı, kendilerinin türettiği bir fiildir. Nitekim Yüce Allah'ın diğer ayetteki şu kavli de buna benzerdir: { إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } “Siz gerçekten öyle bir hayâsızlığı işliyorsunuz ki sizden önce âlemlerden hiç kimse onu yapmamıştır” [Ankebût: 28].

وَالْمُرَادُ بِالْأَزْوَاجِ: الْإِنَاثُ مِنْ نَوْعٍ، وَإِطْلَاقُ اسْمِ الْأَزْوَاجِ عَلَيْهِنَّ مَجَازٌ مُرْسَلٌ بِعَلَاقَةِ الْأَوَّلِ، فَفِي هَذَا الْمَجَازِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُ يَرْجُو ارْعِوَاءَهُمْ.

{ الْأَزْوَاجِ } ile kastedilen, türün dişileridir. Onlara "eşler" (ezvâc) isminin verilmesi, ilk durum alakasıyla mecâz-ı mürseldir. Bu mecazda, onların vazgeçeceklerini umduğuna dair bir îmâ (ta'rîz) vardır.

وَفِي قَوْلِهِ: مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ إِيمَاءٌ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِالصَّلَاحِيَةِ الْفِطْرِيَّةِ لِعَمَلٍ عَلَى بُطْلَانِ عَمَلٍ يُضَادُّهُ، لِأَنَّهُ مُنَافٍ لِلْفِطْرَةِ. فَهُوَ مِنْ تَغْيِيرِ الشَّيْطَانِ وَإِفْسَادِهِ لِسُنَّةِ الْخَلْقِ وَالتَّكْوِينِ، قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ [النِّسَاء: ١١٩] .

{ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ } sözünde, bir eylemin fıtrî elverişliliğiyle ona zıt olan eylemin bâtıllığına delil getirmeye bir işaret vardır; çünkü o fıtrata aykırıdır. Dolayısıyla bu, şeytanın yaratılış ve oluş kanununu değiştirmesinden ve ifsat etmesindendir. Yüce Allah onun hakkında şöyle hikaye buyurmuştur: { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Onlara emredeceğim de Allah'ın yaratışını mutlaka değiştirecekler” [Nisâ: 119].

وبَلْ لِإِضْرَابِ الِانْتِقَالِ مِنْ مَقَامِ الْمَوْعِظَةِ وَالِاسْتِدْلَالِ إِلَى مَقَامِ الذَّمِّ تَغْلِيظًا لِلْإِنْكَارِ بَعْدَ لِينِهِ لِأَنَّ شَرَفَ الرِّسَالَةِ يَقْتَضِي الْإِعْلَانَ بِتَغْيِيرِ الْمُنْكَرِ وَالْأَخْذِ بِأَصْرَحِ مَرَاتِبِ الْإِعْلَانِ فَإِنَّهُ إِنِ اسْتَطَاعَ بِلِسَانِهِ غَلِيظَ الْإِنْكَارِ لَا يَنْزِلُ مِنْهُ إِلَى ليّنه وَأَنه يبتدىء بِاللِّينِ فَإِنْ لَمْ يَنْفَعِ انْتَقَلَ مِنْهُ إِلَى مَا هُوَ أَشَدُّ وَلِذَلِكَ انْتَقَلَ لُوطٌ مِنْ قَوْلِهِ:

{ بَلْ } edatı, vaaz ve delil getirme makamından kınama makamına geçiş için idrâb-ı intikâlîdir; yumuşaklıktan sonra inkârı sertleştirmek içindir. Çünkü elçiliğin şerefi, münkeri değiştirmeyi açıkça ilan etmeyi ve ilanın en açık mertebelerini benimsemeyi gerektirir. Zira diliyle sertçe inkâr etmeye muktedirse bundan yumuşak olana inmez; ancak önce yumuşaklıkla başlar, fayda vermezse daha şiddetli olana geçer. İşte bu sebeple Lût, şu sözünden:

أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ إِلَى قَوْلِهِ:

{ أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ } sözünden şu sözüne:

بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ.

{ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ } “Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz” sözüne geçmiştir.

وَفِي الْإِتْيَانِ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ دُونَ أَنْ يَقُولَ: بَلْ كُنْتُمْ عَادِينَ، مُبَالَغَةٌ فِي تَحْقِيقِ نِسْبَةِ الْعُدْوَانِ إِلَيْهِمْ. وَفِي جَعْلِ الْخَبَرِ قَوْمٌ عادُونَ دُونَ اقْتِصَارٍ عَلَى عادُونَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْعُدْوَانَ سَجِيَّةٌ فِيهِمْ حَتَّى كَأَنَّهُ مِنْ مُقَوِّمَاتِ قَوْمِيَّتِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] .

"Bilakis siz haddi aşıyordunuz" demeyip { أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ } şeklinde isim cümlesi getirilmesinde, haddi aşma (udvân) nisbetinin onlar için sübut bulduğunu vurgulamada bir mübalağa vardır. Haberin yalnızca { عادُونَ } ile yetinilmeyip { قَوْمٌ عادُونَ } kılınmasında ise Bakara Suresi'ndeki [164] { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } ayetinde geçtiği gibi, haddi aşmanın onlarda sanki kavmiyetlerinin kurucu unsurlarından biriymişçesine bir seciye haline geldiğine dikkat çekilmektedir.

وَالْعَادِي: هُوَ الَّذِي تَجَاوَزَ حَدَّ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ، يُقَالُ: عَدَا عَلَيْهِ، أَيْ ظَلَمَهُ، وَعُدْوَانُهُمْ خُرُوجُهُمْ عَنِ الْحَدِّ الْمَوْضُوعِ بِوَضْعِ الْفِطْرَةِ إِلَى مَا هُوَ مُنَافٍ لَهَا مَحْفُوفٌ بِمَفَاسِدِ التَّغْيِير للطبع.

Âdî (الْعَادِي); hakkın sınırını aşıp batıla geçen kimsedir. "Adâ aleyh" denilir ki "ona zulmetti" demektir. Onların haddi aşması (udvânı) ise, fıtratın koyduğu sınırın dışına çıkarak fıtrata aykırı ve tabiatı değiştirmenin doğurduğu fesatlarla çevrili olan şeylere sapmalarıdır.

[١٦٧- ١٧٣]

[167-173]

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٦٧ إِلَى ١٧٣]

[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 167-173]

قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩) فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٧١)

{ قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩) فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٧١) } “Dediler ki: 'Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen mutlaka [yurdundan] çıkarılanlardan olacaksın!' [Lût] dedi ki: 'Gerçekten ben sizin bu yaptığınız işe nefretle bakanlardanım! Rabbim! Beni ve ailemi bunların yaptıklarından kurtar!' Bunun üzerine biz de onu ve bütün ailesini kurtardık. Ancak geride kalanlar arasında bulunan yaşlı bir kadın hariç.”

ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣)

{ ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) } “Sonra diğerlerini helak ettik. Üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki! Uyarılanların yağmuru ne kötü oldu!”

قَوْلُهُمْ كَقَوْلِ قَوْمِ نُوحٍ لِنُوحٍ إِلَّا أَنَّ هَؤُلَاءِ قَالُوا: لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ فَهَدَّدُوهُ بِالْإِخْرَاجِ مِنْ مَدِينَتِهِمْ لِأَنَّهُ كَانَ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ بَلْ كَانَ مُهَاجِرًا بَيْنَهُمْ وَلَهُ صِهْرٌ فِيهِمْ.

Onların bu sözü Nûh kavminin Nûh'a söylediği söze benzemektedir; ancak bunlar: { لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ } diyerek onu şehirlerinden çıkarmakla tehdit etmişlerdir. Çünkü o, bu şehrin ahalisinden değildi; aksine aralarında bir muhacirdi ve onlardan bir hısımlığı (damatlığı) vardı.

وَصِيغَةُ مِنَ الْمُخْرَجِينَ أَبْلَغُ مِنْ: لَنُخْرِجِنَّكَ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ [الشُّعَرَاء: ١١٦] . وَكَانَ جَوَابُ لُوطٍ عَلَى وَعِيدِهِمْ جَوَابُ مُسْتَخِفٍّ بِوَعِيدِهِمْ إِذْ أَعَادَ الْإِنْكَارَ قَالَ: إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ أَيْ مِنَ الْمُبْغِضِينَ. وَقَوْلُهُ: مِنَ الْقالِينَ أَبْلَغُ فِي الْوَصْفِ مِنْ أَنْ يَقُولَ: إِنِّي لِعَمَلِكُمْ قَالٍ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٧] . وَذَلِكَ أَكْمَلُ فِي الْجِنَاسِ لِأَنَّهُ يَكُونُ جِنَاسًا تَامًّا فَقَدْ حَصَلَ بَيْنَ قالَ وَبَيْنَ الْقالِينَ جِنَاسٌ مُذَيَّلٌ وَيُسَمَّى مُطَرَّفًا.

{ مِنَ الْمُخْرَجِينَ } kipi, [Şuarâ Suresi: 116]'daki { لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ } ayetinde geçtiği gibi, "seni mutlaka çıkaracağız" ifadesinden daha beliğdir. Lût'un onların tehdidine verdiği cevap, inkârı yineleyerek tehditlerini hafife alan bir kimsenin cevabı oldu; { قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ } [yani] nefretle bakanlardanım, dedi. { مِنَ الْقالِينَ } sözü, Bakara Suresi'ndeki [67] { قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } ayetinde geçtiği gibi, nitelendirme bakımından "şüphesiz ben sizin işinize buğzediyorum" demesinden daha beliğdir. Bu durum cinas açısından da daha mükemmeldir; çünkü tam cinas olmaktadır. Nitekim { قالَ } ile { الْقالِينَ } arasında müzeyyel ve mutarraf olarak da adlandırılan bir cinas meydana gelmiştir.

وَأَقْبَلَ عَلَى الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ أَنْ يُنْجِيَهُ وَأَهْلَهُ مِمَّا يَعْمَلُ قَوْمُهُ، أَيْ مِنْ عَذَابِ مَا يَعْمَلُونَهُ فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرِ مُضَافٍ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَنَجَّيْناهُ. وَلَا يَحْسُنُ جَعْلُ الْمَعْنَى: نَجِّنِي مِنْ أَنْ أَعْمَلَ عَمَلَهُمْ، لِأَنَّهُ يَفُوتُ مَعَهُ التَّعْرِيضُ بِعَذَابٍ سَيَحِلُّ بِهِمْ. وَالْقِصَّةُ تَقَدَّمَتْ فِي الْأَعْرَافِ وَفِي هُودٍ وَالْحَجَرِ.

Kendisini ve ailesini kavminin yaptıklarından kurtarması, yani onların yaptıklarının cezasından/azabından kurtarması için Allah'a duaya yöneldi. Bu sebeple, { فَنَجَّيْناهُ } kavlinin de delalet ettiği üzere takdiri bir muzafın [azap kelimesinin] varlığı zorunludur. Anlamı "beni onların amelini işlemekten kurtar" şeklinde kabul etmek uygun olmaz; zira o takdirde başlarına inecek olan azaba yönelik üstü kapalı bir uyarı (tariz) manası kaybolur. Bu kıssa daha önce el-A'râf, Hûd ve el-Hicr surelerinde geçmişti.

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَنَجَّيْناهُ لِلتَّعْقِيبِ، أَيْ كَانَتْ نَجَاتُهُ عَقِبَ دُعَائِهِ حَسْبَمَا يَقْتَضِي ذَلِكَ مِنْ أَسْرَعِ مُدَّةٍ بَيْنَ الدُّعَاءِ وَأَمْرِ اللَّهِ إِيَّاهُ بِالْخُرُوجِ بِأَهْلِهِ إِلَى قَرْيَةِ «صُوغَرَ» .

{ فَنَجَّيْناهُ } ifadesindeki fâ harfi ta'kîb (hemen ardından olma) bildirir; yani onun kurtuluşu, duası ile Allah'ın ona ailesiyle birlikte Sûgar köyüne çıkmasını emretmesi arasındaki en kısa sürenin gerektirdiği şekilde, duasının hemen akabinde gerçekleşmiştir.

وَالْعَجُوزُ: الْمَرْأَةُ الْمُسِنَّةُ وَهِيَ زَوْجُ لُوطٍ، وَقَوْلُهُ: فِي الْغابِرِينَ صِفَةُ عَجُوزاً.

Acûz (الْعَجُوزُ); yaşlı kadın demektir ve bu kadın Lût'un karısıdır. { فِي الْغابِرِينَ } kavli ise { عَجُوزاً } kelimesinin sıfatıdır.

وَالْغَابِرُ: الْمُتَّصِفُ بِالْغُبُورِ وَهُوَ الْبَقَاءُ بَعْدَ ذَهَابِ الْأَصْحَابِ أَوْ أَهْلِ الْخَيْلِ، أَيْ بَاقِيَةٌ فِي الْعَذَابِ بَعْدَ نَجَاةِ زَوْجِهَا وَأَهْلِهِ وَهِيَ مُسْتَثْنَاةٌ مِنْ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ. وَذَلِكَ أَنَّهَا لَحِقَهَا الْعَذَابُ مِنْ دُونِ أَهْلِهَا فَكَانَ صِفَةً لَهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي قِصَّتِهِمْ فِي سُورَةِ هُودٍ.

Gâbir (الْغَابِرُ); gubûr vasfıyla nitelenen kimsedir ki bu da arkadaşlar veya atlılar gittikten sonra geride kalmaktır. Yani kocası ve ailesi kurtulduktan sonra azap içinde kalan kimsedir ve { وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ } ifadesinden istisnadır. Çünkü azap ailesine değil sadece ona erişti ve bu onun bir sıfatı oldu. Bu husus daha önce Hûd Suresi'ndeki kıssalarında geçmişti.

وثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ لِأَنَّ إِهْلَاكَ الْمُكَذِّبِينَ أَجْدَرُ بِأَنْ يُذْكَرَ فِي مَقَامِ الْمَوْعِظَةِ مِنْ ذِكْرِ إِنْجَاءِ لُوطٍ الْمُؤمنِينَ.

{ ثُمَّ } edatı rütbî terâhi içindir (mertebece sonradır); çünkü yalanlayanların helak edilmesi, mev'ıza makamında zikredilmeye Lût'un ve müminlerin kurtarılmasının zikredilmesinden daha layıktır.

وَالتَّدْمِيرُ: الْإِصَابَةُ بِالدَّمَارِ وَهُوَ الْهَلَاكُ، وَذَلِكَ أَنَّهُمُ اسْتُؤْصِلُوا بِالْخَسْفِ وَإِمْطَارِ الْحِجَارَةِ عَلَيْهِمْ.

Tedmîr (التَّدْمِيرُ); helak anlamına gelen demâr ile vurulmaktır. Bu da onların yerin dibine batırılmak ve üzerlerine taş yağdırılmak suretiyle köklerinin kazınmasıdır.

وَالْمَطَرُ: الْمَاءُ الَّذِي يَسْقُطُ مِنَ السَّحَابِ عَلَى الْأَرْضِ. وَالْإِمْطَارُ: إِنْزَالُ الْمَطَرِ، يُقَالُ: أَمْطَرَتِ السَّمَاءُ. وَسُمِّيَ مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْحِجَارَة مَطَرا لِأَن نَزَلَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْجَوِّ.

Matar (الْمَطَرُ); buluttan yeryüzüne düşen sudur. İmtâr (الْإِمْطَارُ) ise yağmur yağdırmaktır; "gökyüzü yağdırdı" (أَمْطَرَتِ السَّمَاءُ) denir. Başlarına isabet eden taşlar gökten/havadan indiği için yağmur (matar) olarak adlandırılmıştır.

وَقِيلَ هُوَ مِنْ مَقْذُوفَاتِ بَرَاكِينٍ فِي بِلَادِهِمْ أَثَارَتْهَا زَلَازِلُ الْخَسْفِ فَهُوَ تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ.

Bunun, yerin dibine batırma depremlerinin harekete geçirdiği memleketlerindeki volkanların püskürttüğü şeyler olduğu da söylenmiştir; bu takdirde ifade beliğ bir teşbihtir.

وَ (سَاءَ) فِعْلُ ذَمٍّ بِمَعْنَى بِئْسَ. وَفِي قَوْلِهِ: الْمُنْذَرِينَ تَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ أُنْذِرُوا فَلم ينتذروا.

{ سَاءَ } kelimesi "bi'se" anlamında bir yergi (zem) fiilidir. { الْمُنْذَرِينَ } ifadesinde ise onların uyarıldıklarına fakat uyarılara kulak asmadıklarına dair aleyhlerine bir tescil vardır.

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٧٤ إِلَى ١٧٥]

[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 174-175]

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥)

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥) } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. Şüphesiz senin Rabbin, işte O, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”

أَيْ فِي قِصَّتِهِمُ الْمَعْلُومَةِ لِلْمُشْرِكِينَ آيَةٌ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ

Yani müşriklerce bilinen kıssalarında bir ibret vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ }

[الصافات: ١٣٧، ١٣٨] وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيره آنِفا.

[Sâffât: 137-138] “Siz onların yanından sabahleyin ve geceleyin geçip durmaktasınız; hâlâ akıl etmeyecek misiniz?” Bu ifadenin benzerine dair açıklama az önce geçmişti.

[١٧٦- ١٨٠]

[176-180]

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٧٦ إِلَى ١٨٠]

[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 176-180]

كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٠)

{ كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٠) } “Eyke halkı da peygamberleri yalanladı. Hani Şuayb onlara şöyle demişti: 'Siz hiç sakınmaz mısınız? Gerçekten ben sizin için güvenilir bir elçiyim. Artık Allah’tan korkun ve bana itaat edin! Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.'”

اسْتِئْنَاف تعداد وتكرير كَمَا تَقَدَّمَ فِي جُمْلَةِ: كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ [الشُّعَرَاء: ١٢٣] .

[Şuarâ Suresi: 123]'deki { كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ } cümlesinde geçtiği gibi, sayıp dökme ve tekrar etme bildiren bir istînâftır.

وَلَمْ يَقْرِنْ فِعْلَ كَذَّبَ هَذَا بِعَلَامَةِ التَّأْنِيثِ لِأَنَّ أَصْحابُ جَمْعُ صَاحِبٍ وَهُوَ مُذَكَّرٌ مَعْنًى وَلَفْظًا بِخِلَافِ قَوْلِهِ: كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ [الشُّعَرَاء: ١٦٠] فَإِنَّ (قَوْمَ) فِي مَعْنَى الْجَمَاعَةِ وَالْأُمَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ [الشُّعَرَاء: ١٠٥] .

Burada { كَذَّبَ } fiili dişilik takısına bağlanmamıştır; çünkü { أَصْحابُ } kelimesi sâhibin çoğuludur ve hem mana hem de lafız olarak müzekkerdir (erildir). [Şuarâ Suresi: 160]'taki { كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ } kavli ise böyle değildir; zira [Şuarâ Suresi: 105]'teki { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } kavlinde geçtiği gibi "kavim" lafzı topluluk ve ümmet manasındadır.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ لَيْكَةَ بِلَامٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَهَا يَاءٌ تَحْتِيَّةٌ سَاكِنَةٌ مَمْنُوعًا مِنَ الصَّرْفِ لِلْعِلْمِيَّةِ وَالتَّأْنِيثِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ الْأَيْكَةِ بِحَرْفِ التَّعْرِيفِ بَعْدَهُ هَمْزَةٌ مَفْتُوحَةٌ وَبِجَرِّ آخِرِهِ عَلَى أَنَّهُ تَعْرِيفُ عَهْدٍ لِأَيْكَةٍ مَعْرُوفَةٍ. وَالْأَيْكَةُ: الشَّجَرُ الْمُلْتَفُّ وَهِيَ الْغَيْضَةُ. وَعَنْ أَبِي عُبَيْدٍ: رَأَيْتُهَا فِي الْإِمَامِ مُصْحَفِ عُثْمَانَ ﵁ فِي الْحِجْرِ وَق الْأَيْكَةِ وَفِي الشُّعَرَاءِ وَص لَيْكَةَ وَاجْتَمَعَتْ مَصَاحِفُ الْأَمْصَارِ كُلُّهَا بَعْدَ ذَلِكَ وَلَمْ تَخْتَلِفْ.

Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Ca'fer, fethalı lâm ve ardından gelen sakin yâ ile { لَيْكَةَ } şeklinde, özel isim (alemiyet) ve müenneslik gerekçesiyle gayrimunsarif olarak okumuşlardır. Diğerleri ise bilinen bir sık koruluğa ahd-i lâm-ı tarifi olmak üzere, başında harf-i tarif, peşinde fethalı hemze ve sonu mecrûr olarak { الْأَيْكَةِ } şeklinde okumuşlardır. Eyke (الْأَيْكَةُ); sarmaş dolaş olmuş ağaç topluluğu yani sık ormanlık (gayza) demektir. Ebû Ubeyd'den şöyle rivayet edilmiştir: "Onu İmam mushafta, yani Osman'ın radıyallâhu anh mushafında Hicr ve Kâf surelerinde { الْأَيْكَةِ }, Şuarâ ve Sâd surelerinde ise { لَيْكَةَ } şeklinde gördüm. Bundan sonra tüm şehirlerin mushafları bu hususta birleşmiş olup ihtilaf etmemiştir."

وَأَصْحَابُ لَيْكَةَ: هُمْ قَوْمُ شُعَيْبٍ أَوْ قَبِيلَةٌ مِنْهُمْ. قَالُوا: وَكَانَتْ غِيضَتُهُمْ مِنْ شَجَرِ الْمُقْلِ (بِضَمِّ الْمِيمِ وَسُكُونِ الْقَافِ وَهُوَ النَّبْقُ) وَيُقَالُ لَهُ الدَّوْمُ (بِفَتْحِ الدَّالِّ الْمُهْمَلَةِ وَسُكُون الْوَاو) .

Leyke halkı; Şuayb'ın kavmidir ya da onlardan bir kabiledir. Dediler ki: Onların bu sık ormanlığı mukl ağacındandı (mîm'in zammesi ve kâf'ın sükûnu ile, bu da nebk ağacıdır) ve buna devm (noktasız dâl'ın fethası ve vâv'ın sükûnu ile) de denilir.

وإفرادها بِتَاءِ الْوَحْدَةِ عَلَى إِرَادَةِ الْبُقْعَةِ وَاسْمُ الْجَمْعِ: أَيْكٌ، وَاشْتَهَرَتْ بِالْأَيْكَةِ فَصَارَتْ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ مُعَرَّفًا بِاللَّامِ مِثْلُ الْعَقَبَةِ. ثُمَّ وَقَعَ فِيهِ تَغْيِيرٌ لِيَكُونَ عَلَمًا شَخْصِيًّا فَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ وَأُلْقِيَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى لَامِ التَّعْرِيفِ وَتُنُوسِيَ مَعْنَى التَّعْرِيفِ

Mekân kastedildiği için vahdet tâ'sı ile müfred getirilmiştir; ism-i cem'i ise eyk (أَيْكٌ) şeklindedir. el-Eyke olarak meşhur olmuş ve el-Akabe gibi lâm takısıyla tanımlı bir galibiyet alemi haline gelmiştir. Daha sonra şahıs özel ismi olsun diye onda bir değişiklik meydana gelmiş; hemze hazfedilmiş, harekesi tarif lâmına aktarılmış ve lâmın tarif

بِاللَّامِ. وَعَنِ الزَّجَّاجِ: جَاءَ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّ اسْمَ الْمَدِينَةِ الَّتِي أُرْسِلَ إِلَيْهَا شُعَيْبٌ كَانَ لَيْكَةَ. وَعَنْ أَبِي عُبَيْدٍ: وَجَدْنَا فِي بَعْضِ كُتُبِ التَّفْسِيرِ أَنَّ لَيْكَةَ اسْمُ الْقَرْيَةِ وَالْأَيْكَةُ الْبِلَادُ كُلُّهَا كَمَكَّةَ وَبَكَّةَ.

anlamı unutulmuştur. Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre tefsirde, Şuayb'ın gönderildiği şehrin adının Leyke olduğu gelmiştir. Ebû Ubeyd'den de şöyle aktarılmıştır: "Bazı tefsir kitaplarında, Mekke ve Bekke gibi, Leyke'nin köyün adı, el-Eyke'nin ise tüm memleketin adı olduğunu bulduk."

وَهَذَا مِنَ التَّغْيِيرِ لِأَجْلِ التَّسْمِيَةِ، كَمَا سَمَّوْا شُمْسًا بِضَمِّ الشِّينِ لِيَكُونَ عَلَمًا وَأَصْلُهُ الشَّمْسُ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ. وَالتَّغْيِيرُ لِأَجْلِ النَّقْلِ إِلَى الْعِلْمِيَّةِ وَارِدٌ بِكَثْرَةٍ، ذَكَرَهُ ابْنُ جِنِّيٍّ فِي «شَرْحِ مُشْكِلِ الْحَمَاسَةِ» عِنْدَ قَوْلِ تَأَبَّطَ شَرًّا:

Bu durum, özel isim yapmaktan ötürü meydana gelen değişikliklerdendir; nitekim aslı galibiyet yoluyla alem olan "eş-Şems" iken, özel isim olması için şîn harfinin zammesiyle "Şüms" demişlerdir. Alemiyete nakletmek amacıyla değişiklik yapılması çokça vaki olan bir durumdur; İbn Cinnî bunu Teabbata Şerran'ın şu sözünü açıklarken Şerhu Müşkili'l-Hamâse'de zikretmiştir:

إِنِّي لَمُهْدٍ مِنْ ثَنَائِي فَقَاصِدٌ ... بِهِ لِابْنِ عَمِّ الصِّدْقِ شَمْسِ بْنِ مَالِكٍ

Övgülerimden bir hediye sunmaktayım ve onunla yönelmekteyim... Doğruluk timsali amcaoğlu Şems b. Mâlik'e.

وَذَكَرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» فِي سُورَةِ أَبِي لَهَبٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى الْبَسْمَلَةِ قَبْلَ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ، فَلَمَّا صَارَ اسْمُ لَيْكَةَ عَلَمًا عَلَى الْبِلَادِ جَازَ مَنْعُهُ مِنَ الصَّرْفِ لِذَلِكَ،

Bunu el-Keşşâf sahibi de Ebû Leheb Suresi'nde zikretmiştir. Bunun açıklaması Fâtiha Suresi'nden önce Besmele bahsinde geçmişti. İşte Leyke ismi memleketin özel adı haline gelince bu sebepten dolayı gayrimunsarif kılınması caiz olmuştur;

وَلَيْسَ ذَلِكَ لِمُجَرَّدِ نَقْلِ حَرَكَةِ الْهَمْزَةِ عَلَى اللَّامِ كَمَا تَوَهَّمَهُ النَّحَّاسُ، وَلَا لِأَنَّ الْقِرَاءَةَ اغْتِرَارٌ بِخَطِّ الْمُصْحَفِ كَمَا تَعَسَّفَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَلَى عَادَتِهِ فِي الِاسْتِخْفَافِ بِتَوْهِيمِ الْقُرَّاءِ، وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ الِاعْتِمَادَ فِي الْقِرَاءَاتِ عَلَى الرِّوَايَةِ قَبْلَ نَسْخِ الْمَصَاحِفِ كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ السَّادِسَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ فَلَا تَتَّبِعُوا الْأَوْهَامَ الْمُخْطِئَةَ.

Yoksa bu durum Nehhâs'ın vehmettiği gibi sadece hemzenin harekesinin lâma nakledilmesinden kaynaklanmadığı gibi, Keşşâf sahibinin kurraları yanıltmayı hafife alma âdeti üzere zorlamayla iddia ettiği gibi bu kıraat mushaf hattına aldanmaktan ibaret de değildir. Nitekim bu tefsirin altıncı mukaddimesinde açıkladığımız üzere, kıraatlerde esas dayanağın mushaflar istinsah edilmeden önceki rivayet olduğunu bilmektesiniz; öyleyse bu yanıltıcı vehimlere uymayınız.

وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي أَنَّ أَصْحَابَ لَيْكَةَ هُمْ مَدْيَنُ أَوْ هُمْ قَوْمٌ آخَرُونَ سَاكِنُونَ فِي لَيْكَةَ جِوَارِ مَدْيَنَ أُرْسِلَ شُعَيْبٌ إِلَيْهِمْ وَإِلَى أَهْلِ مَدْيَنَ. وَإِلَى هَذَا مَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنَ وَهْبٍ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: أُرْسِلَ شُعَيْبٌ إِلَى أُمَّتَيْنِ: إِلَى قَوْمِهِ مِنْ أَهْلِ مَدْيَنَ وَإِلَى أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ: أُرْسِلَ شُعَيْبٌ إِلَى قَوْمِهِ أَهْلِ مَدْيَنَ وَإِلَى أَهْلِ الْبَادِيَةِ وَهُمْ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ.

Leyke halkının bizzat Medyenliler mi olduğu yoksa Medyen civarında Leyke'de yaşayan ve Şuayb'ın hem kendilerine hem de Medyen halkına gönderildiği başka bir kavim mi olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir. Müfessirlerin çoğu bu ikinci görüşe meyletmiştir. Abdullah b. Vehb, Cübeyr b. Hâzim'den, o da Katâde'den şunu rivayet etmiştir: "Şuayb iki ümmete gönderilmiştir: Kendi kavmi olan Medyen halkına ve Ashâb-ı Eyke'ye." Câbir b. Zeyd de şöyle demiştir: "Şuayb hem kendi kavmi olan Medyen halkına hem de bâdiye halkına gönderilmiştir ki onlar Ashâb-ı Eyke'dir."

وَفِي «تَفْسِيرِ ابْنِ كَثِيرٍ» : رَوَى الْحَافِظُ ابْنُ عَسَاكِرَ فِي تَرْجَمَةِ شُعَيْبٍ ﵇ مِنْ طَرِيقِ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ بِسَنَدِهِ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ قَوْمَ مَدْيَنَ وَأَصْحَابَ الْأَيْكَةِ أُمَّتَانِ بَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمَا شُعَيْبًا النَّبِيءَ»

İbn Kesîr Tefsiri'nde şöyle denilmektedir: Hafız İbn Asâkir, Şuayb'ın aleyhisselâm tercüme-i hâlinde Muhammed b. Osmân b. Ebî Şeybe tarikinden Abdullah b. Amr'a ulaşan senediyle rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Medyen kavmi ve Ashâb-ı Eyke, Allah'ın kendilerine peygamber Şuayb'ı gönderdiği iki ayrı ümmettir.»

، وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: هَذَا غَرِيبٌ، وَفِي رَفْعِهِ نَظَرٌ، وَالْأَشْبَهُ أَنَّهُ مَوْقُوفٌ. وروى ابْن جريج عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ أَصْحَابَ الْأَيْكَةِ هُمْ أَهْلُ مَدْيَنَ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ أَهْلَ الْأَيْكَةِ قَبِيلَةٌ غَيْرُ مَدْيَنَ فَإِنَّ مَدْيَنَ هُمْ أَهْلُ نَسَبِ شُعَيْبٍ وَهُمْ ذَرِّيَّةُ مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ مِنْ زَوْجِهِ «قَطُورَةَ» سَكَنَ مَدْيَنُ فِي شَرْقِ بَلَدِ الْخَلِيلِ كَمَا فِي التَّوْرَاةِ، فَاقْتَضَى ذَلِكَ أَنَّهُ وَجَدَهُ بَلَدًا مَأْهُولًا بِقَوْمٍ فَهُمْ إِذَنْ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ فَبَنَى مَدْيَنُ وَبَنُوهُ الْمَدِينَةَ وَتَرَكُوا الْبَادِيَةَ لِأَهْلِهَا وَهُمْ سُكَّانُ الْغَيْضَةِ.

İbn Kesîr şöyle demiştir: "Bu garib bir hadistir, merfû olmasında nazar vardır; en benzer olanı mevkûf olmasıdır." İbn Cüreyc de İbn Abbâs'tan Ashâb-ı Eyke'nin Medyen halkı olduğunu rivayet etmiştir. En belirgin olan ise Eyke halkının Medyen'den başka bir kabile olmasıdır. Zira Medyen, Şuayb'ın soyundan geldiği kavimdir; onlar İbrahim'in karısı Keturah'tan (Katûra) doğan oğlu Medyen'in zürriyetidir. Tevrat'ta belirtildiği üzere Medyen, Halîl'in [İbrahim'in] memleketinin doğusuna yerleşmiştir. Bu durum onun orayı bir kavmin yaşadığı mamur bir yer olarak bulmasını gerektirir ki onlar da Ashâb-ı Eyke'dir; böylece Medyen ve oğulları şehri inşa etmiş, bâdiyeyi ise kendi ahalisine bırakmışlardır, onlar da koruluk sakinleridir.

وَالَّذِي يَشْهَدُ لِذَلِكَ وَيُرَجِّحُهُ أَنَّ الْقُرْآنَ لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ لِأَهْلِ مَدْيَنَ وَصَفَ شُعَيْبًا بِأَنَّهُ أَخُوهُمْ، وَلَمَّا ذَكَرَهَا لِأَصْحَابِ لَيْكَةَ لَمْ يَصِفْ شُعَيْبًا بِأَنَّهُ أَخُوهُمْ إِذْ لَمْ يَكُنْ شُعَيْبٌ نَسِيبًا وَلَا صِهْرًا لِأَصْحَابِ لَيْكَةَ، وَهَذَا إِيمَاءٌ دَقِيقٌ إِلَى هَذِهِ النُّكْتَةِ. وَمِمَّا يُرَجِّحُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٧٨، ٧٩] وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ، فَجَعَلَ ضَمِيرَهُمْ مُثَنًّى بِاعْتِبَارِ أَنَّهُمْ مَجْمُوعُ قَبِيلَتَيْنِ: مَدْيَنَ وَأَصْحَابِ لَيْكَةَ. وَقَدْ بَيَّنَّا ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ. وَإِنَّمَا تُرْسَلُ الرُّسُلُ مَنْ أَهْلِ الْمَدَائِنِ قَالَ تَعَالَى:

Buna şahitlik eden ve bunu kuvvetlendiren husus şudur: Kur'an bu kıssayı Medyen halkı için zikrettiğinde Şuayb'ı onların kardeşi olarak nitelemiş, Leyke halkı için zikrettiğinde ise Şuayb'ı onların kardeşi olarak nitelememiştir; çünkü Şuayb, Leyke halkına ne nesep ne de sıhriyet bağıyla bağlıydı. Bu, söz konusu ince nükteye yapılmış zarif bir işarettir. Bunu kuvvetlendiren hususlardan biri de Hicr Suresi'ndeki [78-79] { وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ } ayetidir; burada Medyen ve Leyke halkı olmak üzere iki kabilenin toplamı kabul edildiği için zamir tesniye (ikil) kılınmıştır. Bunu Hicr Suresi'nde açıklamıştık. Peygamberler ancak şehir ahalisinden gönderilir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا يُوحَى إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى [يُوسُف: ١٠٩] وَتَكُونُ الرِّسَالَةُ شَامِلَةً لِمَنْ حَوْلَ الْقَرْيَةِ.

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا يُوحَى إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى } [Yûsuf: 109] “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik.” Peygamberlik ise şehrin çevresindekileri de kapsar.

وَافْتَتَحَ شُعَيْبٌ دَعَوْتَهُ بِمِثْلِ دَعَوَاتِ الرُّسُلِ مِنْ قَبْلِهِ لِلْوَجْهِ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ.

Şuayb da daha önce açıkladığımız gerekçeden ötürü davetine, kendisinden önceki peygamberlerin davetleri gibi başlamıştır.

وَشَمَلَ قَوْلُهُ: أَلا تَتَّقُونَ النَّهْيَ عَنِ الْإِشْرَاكِ فَقَدْ كَانُوا مُشْرِكِينَ كَمَا فِي آيَةِ سُورَة

{ أَلا تَتَّقُونَ } sözü şirki nehyetmeyi de kapsamaktadır; zira onlar Hûd Suresi'ndeki ayette olduğu gibi

هود.

müşrik idiler.

[١٨١- ١٨٣]

[181-183]

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٨١ إِلَى ١٨٣]

[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 181-183]

أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣)

{ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْa فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣) } “Ölçüyü tastamam yapın, eksiltenlerden olmayın! Doğru terazi ile tartın! İnsanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın!”

اسْتِئْنَافٌ مِنْ كَلَامِهِ انْتَقَلَ بِهِ مِنْ غَرَضِ الدَّعْوَةِ الْأَصْلِيَّةِ بِقَوْلِهِ: أَلا تَتَّقُونَ [الشُّعَرَاء:

Onun sözünden bir istînâf olup bununla, [Şuarâ Suresi:

١٧٧] إِلَى آخِرِهِ إِلَى الدَّعْوَةِ التَّفْصِيلِيَّةِ بِوَضْعِ قَوَانِينِ الْمُعَامَلَةِ بَيْنَهُمْ، فَقَدْ كَانُوا مَعَ شِرْكِهِمْ بِاللَّهِ يُطَفِّفُونَ الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ وَيَبْخَسُونَ أَشْيَاءَ النَّاسِ إِذَا ابْتَاعُوهَا مِنْهُمْ، وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ.

177]'deki { أَلا تَتَّقُونَ } ifadesi ve devamıyla yapılan asıl davet gayesinden, aralarındaki muamele kurallarını koymak suretiyle ayrıntılı davete geçmiştir. Çünkü onlar, Allah'a şirk koşmalarının yanı sıra ölçü ve tartıda hile yapıyorlar, insanlardan bir şey satın aldıklarında onların mallarının değerini düşürüyorlar ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarıyorlardı.

فَأَمَّا تَطْفِيفُ الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ فَظُلْمٌ وَأَكْلُ مَالٍ بِالْبَاطِلِ، وَلَمَّا كَانَ تجارهم قد تمالؤوا عَلَيْهِ اضْطُرَّ النَّاسُ إِلَى التَّبَايُعِ بِالتَّطْفِيفِ.

Ölçü ve tartıda hile yapmak ise bir zulüm ve bâtıl yolla mal yemektir. Tüccarları bu hususta anlaşıp iş birliği yaptığı için insanlar da hileli ölçü-tartı ile alışveriş yapmaya mecbur kalmışlardı.

وأَوْفُوا أَمْرٌ بِالْإِيفَاءِ، أَيْ جعل الشَّيْء وافيا، أَي تَامًّا، أَيِ اجْعَلُوا الْكَيْلَ غَيْرَ نَاقِصٍ. وَالْمُخْسِرُ: فَاعِلُ الْخَسَارَةِ لِغَيْرِهِ، أَيِ الْمُنْقِصُ، فَمَعْنَى وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ لَا تَكُونُوا مِنَ الْمُطَفِّفِينَ. وَصَوْغُ مِنَ الْمُخْسِرِينَ أَبْلَغُ مِنْ: لَا تَكُونُوا مُخْسِرِينَ. لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الْأَمْرِ بِالتَّبَرُّؤِ مِنْ أَهْلِ هَذَا الصَّنِيعِ، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي عِدَّةِ آيَاتٍ مِنْهَا قَوْلُهُ: لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ [الشُّعَرَاء: ١١٦] فِي قِصَّةِ نُوحٍ.

{ أَوْفُوا } ifadesi ifa etmeyi emretmektir; yani bir şeyi eksiksiz, yani tam kılmaktır; ölçüyü noksansız yapın demektir. Muhsir (الْمُخْسِرُ); başkasına zarar/ziyan veren yani noksanlaştıran kimsedir; bu durumda { وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ } kavlinin anlamı: "Ölçüde hile yapanlardan (mutaffifîn) olmayın" demektir. { مِنَ الْمُخْسِرِينَ } kalıbı, "zarar verenlerden olmayın" demekten daha beliğdir; çünkü bu işi yapan kimselerden uzak durmayı emretmeye delalet eder. Nitekim az önce Nûh kıssasındaki [Şuarâ Suresi: 116] { لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ } ayeti dahil birçok ayette bu durum geçmişti.

وَالْقِسْطَاسُ: بِضَمِّ الْقَافِ وَبِكَسْرِهَا مِنْ أَسْمَاءِ الْعَدْلِ، وَمِنْ أَسْمَاءِ الْمِيزَانِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٣٥] ، حُمِلَ عَلَى الْمَعْنَيَيْنِ هُنَا كَمَا هُنَالِكَ وَإِنْ كَانَ الْوَصْفُ بِ الْمُسْتَقِيمِ يُرَجِّحُ أَنَّ الْمَقْصُودَ بِهِ الْمِيزَانُ، وَتَقَدَّمَ تَفْصِيلُ مَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ هَذَا التَّشْرِيعُ فِي قِصَّتِهِ فِي الْأَعْرَافِ.

Kıstâs (الْقِسْطَاسُ); kâf harfinin zammesiyle ve kesresiyle adaletin isimlerinden ve terazinin isimlerindendir. İsrâ Suresi'ndeki [35] { وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } ayetinde geçmişti; orada olduğu gibi burada da her iki manaya birden hamledilmiştir; her ne kadar { الْمُسْتَقِيمِ } vasfı kastedilenin terazi olduğunu tercih ettirse de. Bu teşriin dayandığı hususların ayrıntısı el-A'râf Suresi'ndeki kıssasında geçmişti.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: بِالْقِسْطاسِ بِضَمِّ الْقَافِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٍ بِكَسْرِ الْقَافِ.

Cumhur { بِالْقِسْطاسِ } kelimesini kâf'ın zammesiyle okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Halef ise kâf'ın kesresiyle okumuşlardır.

وَبَخْسُ أَشْيَاءِ النَّاسِ: غَبْنُ مَنَافِعِهَا وَذَمُّهَا بِغَيْرِ مَا فِيهَا لِيَضْطَرُّوهُمْ إِلَى بَيْعِهَا بِغَبْنٍ.

İnsanların eşyalarını eksiltmek (bahs): Onların menfaatlerini gasbetmek ve onları ucuza satmaya mecbur bırakmak amacıyla o eşyaları kendilerinde bulunmayan şeylerle yermektir.

وَأَمَّا الْفَسَادُ فَيَقَعُ عَلَى جَمِيعِ الْمُعَامَلَاتِ الضَّارَّةِ.

Fesat ise bütün zararlı muameleleri kapsar.

وَالْبَخْسُ: النَّقْصُ وَالذَّمُّ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٢] وَنَظِيرُهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ بَقِيَّةِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ هُودٍ. وَمِنْ بَخْسِ الْأَشْيَاءِ أَنْ يَقُولُوا لِلَّذِي يَعْرِضُ سِلْعَةً سَلِيمَةً لِلْبَيْعِ: إِنَّ سِلْعَتَكَ رَدِيئَةٌ، لِيَصْرِفَ عَنْهَا الرَّاغِبِينَ فيشتريها برخص.

Bahs (الْبَخْسُ); eksiltmek ve yermektir. Bakara Suresi'ndeki [282] { وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً } kavlinde ve A'râf Suresi'ndeki benzerinde geçmişti. Âyetin geri kalanının benzeri de Hûd Suresi'nde geçmişti. Eşyayı eksiltmenin/değerini düşürmenin bir örneği de satılık kusursuz bir mal arz eden kimseye, alıcıları ondan vazgeçirip onu ucuza satın almak maksadıyla: "Senin malın kötüdür" demeleridir.

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ١٨٤]

[Şuarâ Suresi (26): Âyet 184]

وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤)

{ وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤) } “Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan korkup sakının.”

أَكَّدَ قَوْلَهُ فِي صَدْرِ خِطَابِهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ [الشُّعَرَاء: ١٧٩] بِقَوْلِهِ هُنَا: وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ وَزَادَ فِيهِ دَلِيلَ اسْتِحْقَاقِهِ التَّقْوَى بِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمْ وَخَلَقَ الْأُمَمَ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَبِاعْتِبَارِ هَذِهِ الزِّيَادَةِ أَدْخَلَ حَرْفَ الْعَطْفِ عَلَى فِعْلِ اتَّقُوا وَلَوْ كَانَ مُجَرَّدَ تَأْكِيدٍ لَمْ يَصِحَّ عَطْفُهُ. وَفِي قَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَكُمْ إِيمَاءٌ إِلَى نَبْذِ اتِّقَاءِ غَيْرِهِ مِنْ شُرَكَائِهِمْ.

Hitabının başındaki { فَاتَّقُوا اللَّهَ } [Şuarâ: 179] “Artık Allah'tan korkup sakının” kavlini, burada { وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ } “Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan korkup sakının” kavliyle pekiştirmiş ve buna, Allah'ın onları ve kendilerinden önceki ümmetleri yaratmış olması hasebiyle takvayı hak ettiğinin delilini de eklemiştir. Bu ilave sebebiyle { اتَّقُوا } fiilinin başına atıf harfini getirmiştir; şayet sırf bir pekiştirme (tekit) olsaydı atfedilmesi sahih olmazdı. { الَّذِي خَلَقَكُمْ } kavlinde, koştukları ortaklar içinden O'ndan başkasından korkup sakınmayı terk etmeye bir işaret vardır.

والْجِبِلَّةَ: بِكَسْرِ الْجِيمِ وَالْبَاءِ وَتَشْدِيدِ اللَّامِ: الْخِلْقَةُ، وَأُرِيدَ بِهِ الْمَخْلُوقَاتُ لِأَنَّ الْجِبِلَّةَ اسْمٌ كَالْمَصْدَرِ وَلِهَذَا وُصِفَ بِ الْأَوَّلِينَ. وَقِيلَ: أَطْلَقَ الْجِبِلَّةَ عَلَى أَهْلِهَا، أَيْ وَذَوِي الْجِبِلَّةِ الْأَوَّلِينَ. وَالْمَعْنَى: الَّذِي خَلَقَكُمْ وَخَلَقَ الْأُمَم قبلكُمْ.

Cibille (الْجِبِلَّةَ); cîm ve bâ harflerinin kesresi ve lâm'ın şeddesiyle fıtrat/yaratılış (hılkat) demektir. Bununla mahlukat kastedilmiştir; zira cibille mastar gibi bir isimdir ve bu yüzden { الْأَوَّلِينَ } ile nitelenmiştir. Bir görüşe göre de cibille kelimesi onun ehline ıtlak edilmiştir; yani "önceki yaratılış sahipleri" demektir. Mana şudur: "Sizi ve sizden önceki ümmetleri yaratan [Allah]."

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٨٥ إِلَى ١٨٨]

[Şuarâ Suresi (26): Âyetler 185-188]

قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥) وَما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (١٨٦) فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (١٨٨)

{ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥) وَما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (١٨٦) فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (١٨٨) } “Dediler ki: «Sen ancak büyülenmişlerdensin! Sen de bizim gibi bir insandan başka bir şey değilsin. Biz senin kesinlikle yalancılardan olduğunu düşünüyoruz. Eğer doğru söyleyenlerden isen, haydi gökten üzerimize parçalar düşür!» [Şuayb]: «Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir» dedi.”

نَفَوْا رِسَالَتَهُ عَنِ اللَّهِ كِنَايَةً وَتَصْرِيحًا فَزَعَمُوهُ مَسْحُورًا، أَيْ مُخْتَلُّ الْإِدْرَاكِ وَالتَّصَوُّرَاتِ مِنْ جَرَّاءِ سِحْرٍ سُلِّطَ عَلَيْهِ. وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ بُطْلَانِ أَنْ يَكُونَ مَا جَاءَ بِهِ رِسَالَةً عَنِ اللَّهِ. وَفِي صِيغَةِ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ مِنَ الْمُبَالَغَةِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: مِنَ الْمَرْجُومِينَ [الشُّعَرَاء: ١١٦] مِنَ الْمُسَحَّرِينَ [الشُّعَرَاء: ١٥٣] مِنَ الْمُخْرَجِينَ [الشُّعَرَاء: ١٦٧] .

Allah katından gelen elçiliğini kinaye ve sarahat yoluyla inkâr ettiler de onun büyülenmiş olduğunu, yani kendisine yapılan büyü sebebiyle idrak ve tasavvurlarının bozulduğunu iddia ettiler. Bu, getirdiği şeyin Allah katından bir elçilik oluşunun batıl olduğundan kinayedir. { مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } kalıbındaki mübalağa, daha önce geçen { مِنَ الْمَرْجُومِينَ } [Şuarâ: 116], { مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } [Şuarâ: 153] ve { مِنَ الْمُخْرَجِينَ } [Şuarâ: 167] kavillerindeki gibidir.

وَالْإِتْيَانُ بِوَاوِ الْعَطْفِ فِي قَوْلِهِ: وَما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا يَجْعَلُ كَوْنَهُ بَشَرًا إِبْطَالًا ثَانِيًا لِرِسَالَتِهِ. وَتَرْكُ الْعَطْفِ فِي قِصَّةِ ثَمُودَ يَجْعَلُ كَوْنُهُ بَشَرًا حُجَّةً عَلَى أَنَّ مَا يَصْدُرُ مِنْهُ لَيْسَ وَحْيًا عَلَى اللَّهِ بَلْ هُوَ مِنْ تَأْثِيرِ كَوْنِهِ مَسْحُورًا. فَمَآلُ مَعْنَيَيِ الْآيَتَيْنِ مُتَّحِدٌ وَلَكِنَّ طَرِيقَ إِفَادَتِهِ مُخْتَلِفٌ وَذَلِكَ عَلَى حَسَبِ أُسْلُوبِ الْحِكَايَتَيْنِ.

{ وَما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا } kavlinde atıf vâv'ının getirilmesi, onun bir beşer oluşunu risaletini ikinci bir iptal gerekçesi kılar. Semûd kıssasında atfın terk edilmesi ise onun beşer oluşunu, kendisinden sadır olan şeylerin Allah'tan bir vahiy olmayıp bilakis büyülenmiş olmasının bir etkisi olduğuna dair bir delil yapar. Dolayısıyla her iki ayetin manasının varacağı sonuç birdir; fakat bunu ifade ediş yolu, iki anlatımın üslubuna göre farklıdır.

وَأُطْلِقَ الظَّنُّ عَلَى الْيَقِينِ فِي وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ وَهُوَ إِطْلَاقٌ شَائِعٌ كَقَوْلِهِ:

{ وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ } kavlinde zan kelimesi yakin (kesin bilgi) anlamında kullanılmıştır; bu, şu ayetteki gibi yaygın bir kullanımdır:

الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٤٦] ، وَقَرِينَتُهُ هُنَا دُخُولُ اللَّامِ عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِ (ظَنَّ) لِأَنَّ أَصْلَهَا لَامُ قَسَمٍ.

{ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } [Bakara: 46] “Onlar ki Rablerine kavuşacaklarını kesinlikle bilirler...” Buradaki karinesi, lâm harfinin (zan) fiilinin ikinci mefulünün başına dahil olmasıdır; zira bu lâm'ın aslı kasem lâm'ıdır.

وإِنْ مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاللَّامُ فِي لَمِنَ الْكاذِبِينَ اللَّامُ الْفَارِقَةُ، وَحَقُّهَا أَنْ تَدْخُلَ عَلَى مَا أَصْلُهُ الْخَبَرُ فَيُقَالُ هُنَا مَثَلًا: وَإِنْ أَنْتَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ، لَكِنَّ الْعَرَبَ تَوَسَّعُوا فِي الْمُخَفَّفَةِ فَكَثِيرًا مَا يُدْخِلُونَهَا عَلَى الْفِعْلِ النَّاسِخِ لِشِدَّةِ اخْتِصَاصِهِ بِالْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ فَيَجْتَمِعُ

{ إِنْ } şeddeli olandan hafifletilmiştir (muhaffefe). { لَمِنَ الْكاذِبِينَ } ibaresindeki lâm ise lâm-ı fârikadır; bunun hakkı aslı haber olan cümlenin başına gelmesidir, mesela burada: "Ve in ente le-mine'l-kâzibîn" denmesi gibi. Ancak Araplar muhaffefe konusunda genişlik tanımışlar ve mübteda ile habere olan aşırı ilgisinden ötürü onu çok defa nâsih fiilin başına dahil etmişlerdir; böylece

فِي الْجُمْلَةِ حِينَئِذٍ نَاسِخَانِ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً [الْبَقَرَة: ١٤٣] وَكَانَ أَصْلُ التَّرْكِيبِ فِي مَثَلِهِ: وَنَظُنُّ أَنَّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ، فَوَقَعَ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ لِأَجْلِ تَصْدِيرِ حَرْفِ التَّوْكِيدِ لِأَنَّ (إِنَّ) وَأَخَوَاتِهَا لَهَا صَدْرُ الْكَلَامِ مَا عَدَا (أَنِ) الْمَفْتُوحَةَ. وَأَحْسَبُ أَنَّهُمْ مَا يُخَفِّفُونَ (إِنَّ) إِلَّا عِنْدَ إِرَادَةِ الْجَمْعِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ فِعْلٍ مِنَ النَّوَاسِخِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّنَازُعِ، فَالَّذِي يَقُولُ: إِنْ أَظُنُّكَ لَخَائِفًا، أَرَادَ أَنْ يَقُولَ: أَظُنُّ أَنَّكَ لَخَائِفٌ، فَقَدَّمَ (إِنَّ) وَخَفَّفَهَا وَصَيَّرَ خَبَرَهَا مَفْعُولًا لِفِعْلِ الظَّنِّ، فَصَارَ: إِنْ أَظُنُّكَ لَخَائِفًا، وَالْكُوفِيُّونَ يَجْعَلُونَ إِنْ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْقِعِ حَرْفَ نَفْيٍ وَيَجْعَلُونَ اللَّامَ بِمَعْنَى (إِلَّا) .

o vakit cümlede Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً } [Bakara: 143] kavlindeki gibi iki nâsih bir araya gelir. Benzerlerinde bu yapının aslı: "Ve nezunnu enneke le-mine'l-kâzibîn" şeklindeydi; fakat tekit harfini cümlenin başına almak amacıyla takdim ve tehir meydana geldi. Çünkü fethalı (en) hariç (inne) ve kardeşleri sözün başında yer alırlar. Zannederim onlar (inne) harfini ancak tenazu yoluyla onunla nâsih fiillerden bir fiili bir araya getirmek istediklerinde hafifletirler. Nitekim: "İn ezunnuke le-hâifen" diyen kimse, "Ezunnu enneke le-hâifun" demek istemiş; (inne)'yi öne alıp hafifletmiş ve haberini de zan fiilinin mefulü kılmıştır; böylece "İn ezunnuke le-hâifen" olmuştur. Kûfeliler ise bu gibi yerlerdeki { إِنْ } harfini nefy (olumsuzluk) harfi, lâm harfini de (illâ) manasında kabul ederler.