وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣) } “Şüphesiz Rabbin, insanlara karşı büyük bir lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler.”
مَوْقِعُ هَذَا مَوْقِعُ الِاسْتِدْرَاكِ عَلَى قَوْلِهِ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ [النَّمْل: ٧٢] أَيْ أَنَّ تَأْخِيرَ الْعَذَابِ عَنْهُمْ هُوَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ. وَهَذَا خَبَرٌ خَاصٌّ بِالنَّبِيءِ ﷺ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ تَأْخِيرَ الْوَعِيدِ أَثَرٌ مِنْ آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ لِأَنَّ أَزْمِنَةَ التَّأْخِيرِ أَزْمِنَةُ إِمْهَالٍ فَهُمْ فِيهَا بِنِعْمَةٍ، لِأَنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ كُلِّهِمْ. وَقَدْ كُنَّا قَدَّمْنَا مَسْأَلَةَ أَنَّ نِعْمَةَ الْكَافِرِ نِعْمَةٌ حَقِيقِيَّةٌ أَوْ لَيْسَتْ نِعْمَةً وَالْخِلَافُ فِي ذَلِكَ بَيْنَ الْأَشْعَرِيِّ وَالْمَاتُرِيدِيِّ.
Bu cümlenin konumu, { عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ } [Neml: 72] kavline karşı bir istidrâk (düzeltme/tamamlama) konumundadır; yani azabın onlardan ertelenmesi Allah'ın onlara olan lütfundandır. Bu, tehdidin ertelenmesinin Allah'ın rahmetinin eserlerinden biri olduğuna dikkat çekmek amacıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus bir haberdir; zira erteleme zamanları mühlet zamanlarıdır ve onlar bu süre zarfında bir nimet içindedirler, çünkü Allah bütün insanlara karşı lütuf sahibidir. Kâfirin sahip olduğu nimetin hakiki bir nimet olup olmadığı meselesini ve bu hususta Eş'arî ile Mâtürîdî arasındaki ihtilafı daha önce açıklamıştık.
وَالتَّعْبِير ب لَذُو فَضْلٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفضل من شؤونه. وَتَنْكِيرُ فَضْلٍ لِلتَّعْظِيمِ.
{ لَذُو فَضْلٍ } şeklindeki ifade, lütuf ve ihsanın O'nun şanından olduğunu gösterir. { فَضْلٍ } kelimesinin nekra (belirsiz) gelmesi ise tazim (büyüklük bildirme) içindir.
وَالتَّأْكِيدُ بِ إِنَّ وَاللَّامِ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى حَالِ النَّاسِ لَا إِلَى حَالِ النَّبِيءِ ﷺ، فَالتَّأْكِيدُ وَاقع موقع التَّعْرِيض بِهِمْ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ.
{ إِنَّ } ve lâm ile yapılan tekit, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumuna değil, insanların durumuna yöneliktir; dolayısıyla tekit, { وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ } kavlinin karinesiyle onlara tariz (üstü kapalı sitem) makamında yer almaktadır.
ولَكِنَّ اسْتِدْرَاك ناشىء عَنْ عُمُومِ الْفَضْلِ مِنْهُ تَعَالَى فَإِنَّ عُمُومَهُ وَتَكَرُّرَهُ يَسْتَحِقُّ بِأَنْ يَعْلَمَهُ النَّاسُ فَيَشْكُرُوهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ كَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ قَالُوا مَتى هذَا الْوَعْدُ [النَّمْل: ٧١] فَإِنَّهُمْ يَسْتَعْجِلُونَ الْعَذَابَ تَهَكُّمًا وَتَعْجِيزًا فِي زَعْمِهِمْ غَيْرَ قَادِرِينَ قدر نعْمَة الْإِمْهَال.
{ ولَكِنَّ } edatı, Allah Teâlâ'nın lütfunun umumi olmasından doğan bir istidrâktır; zira o lütfun umumiliği ve tekrarlanması insanların bunu bilip şükretmelerini gerektirir. Fakat { مَتى هذَا الْوَعْدُ } [Neml: 71] diyen kimseler gibi insanların çoğu şükretmezler; nitekim onlar mühlet verilme nimetinin kadrini bilmeksizin, kendi zanlarınca alay etmek ve âciz bırakmak amacıyla azabın çabucak gelmesini istemektedirler.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٧٤]
[Neml Suresi (27) : Âyet 74]
وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٧٤)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٧٤) } “Şüphesiz Rabbin, onların göğüslerinin gizlediği şeyleri de açığa vurduklarını da elbette bilir.”
مَوْقِعُ هَذَا مَوْقِعُ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ [النَّمْل: ٧٣] يُثِيرُ سُؤَالًا فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَقُولُوا: إِنَّ هَؤُلَاءِ الْمُكَذِّبِينَ قَدْ أَضْمَرُوا الْمَكْرَ وَأَعْلَنُوا الِاسْتِهْزَاءَ فَحَالُهُمْ لَا يَقْتَضِي إِمْهَالَهُمْ؟ فَيُجَابُ بِأَنَّ الَّذِي أَمْهَلَهُمْ مُطَّلِعٌ عَلَى مَا فِي صُدُورِهِمْ وَمَا أَعْلَنُوهُ وَأَنَّهُ أَمْهَلَهُمْ مَعَ عِلْمِهِ بِهِمْ لِحِكْمَةٍ يَعْلَمُهَا.
Bu cümlenin konumu istînâf-ı beyânî konumundadır; zira { وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } [Neml: 73] kavli, müminlerin zihinlerinde "Bu yalanlayanlar tuzak gizlemiş ve alaylarını açığa vurmuşken onların bu durumu kendilerine mühlet verilmesini gerektirmez mi?" şeklinde bir soru uyandırır. Buna da kendilerine mühlet verenin, onların göğüslerinde olanı da açığa vurduklarını da çok iyi bildiği ve onları bildiği hâlde kendisinin bildiği bir hikmetten ötürü onlara mühlet verdiği şeklinde cevap verilir.
وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ يُكِنُّونَ أَشْيَاءَ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، مِنْهَا: أَنَّهُمْ يَتَرَبَّصُونَ بِهِمُ الدَّوَائِرَ، وَأَنَّهُمْ تُخَامِرُ نُفُوسَهُمْ خَوَاطِرُ إِخْرَاجِهِ وَإِخْرَاجِ الْمُؤْمِنِينَ. وَهَذَا الِاسْتِئْنَافُ لَمَّا كَانَ ذَا جِهَةٍ مِنْ مَعْنَى وَصْفِ اللَّهِ بإحاطة الْعلم عطفت جُمْلَتَهُ عَلَى جُمْلَةِ وَصْفِ اللَّهِ بِالْفَضْلِ، فَحَصَلَ بِالْعَطْفِ غَرَض ثَان مِنْهُم، وَحَصَلَ مَعْنَى الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ مِنْ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ.
Ayrıca bunda onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere karşı birtakım şeyler gizlediklerine de işaret vardır: Bunlardan biri, onların aleyhine felaketler kollamaları ve içlerinde onu ve müminleri [yurtlarından] çıkarma düşüncelerini beslemeleridir. Bu istînâf cümlesi, Allah'ı ilminin her şeyi kuşattığı vasfıyla niteleme manası taşıdığından dolayı, Allah'ın lütuf sahibi olma vasfını bildiren cümleye atfedilmiştir. Böylece bu atıfla ikinci bir gaye hâsıl olmuş, cümlenin içeriğinden de istînâf-ı beyânî manası ortaya çıkmıştır.
وَأَمَّا التَّوْكِيدُ بِ إِنَّ فَهُوَ عَلَى نَحْوِ تَوْكِيدِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ لِتَنْزِيلِ السَّائِلِ مَنْزِلَةَ الْمُتَرَدِّدِ وَذَلِكَ تَلْوِيحٌ بِالْعِتَابِ.
{ إِنَّ } ile yapılan tekit ise kendisinden önceki cümlenin tekidi kabilindendir. Dilersen bu tekidi, soranı tereddüt eden biri yerine koyma gayesine bağlayabilirsin ki bu da üstü kapalı bir sitemdir.
وتُكِنُّ تُخْفِي وَهُوَ مِنْ (أَكَنَّ) إِذَا جَعَلَ شَيْئًا كَانًّا، أَيْ حَاصِلًا فِي كِنٍّ. وَالَكِنَّ:
{ تُكِنُّ } gizler demektir; bu da bir şeyi bir örtü ve sığınakta (kinn) tutmak anlamına gelen 'ekenne' (أَكَنَّ) fiilindendir. Kinn (كِنّ):
الْمَسْكَنُ. وَإِسْنَادُ تُكِنُّ إِلَى الصُّدُورِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الصُّدُورَ مَكَانَهُ. والإعلان:
Mesken ve sığınak demektir. Gizleme fiilinin (tukinnu) göğüslere isnat edilmesi, göğüslerin onun mekânı olması hasebiyle aklî mecazdır. İ'lân (إعلان) ise:
الْإِظْهَار.
Açığa vurmak demektir.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٧٥]
[Neml Suresi (27) : Âyet 75]
وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٧٥)
{ وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٧٥) } “Gökte ve yerde hiçbir gizli şey yoktur ki, apaçık bir kitapta bulunmasın.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ [النَّمْل: ٧٤] . وَهُوَ فِي مَعْنَى التَّذْيِيلِ لِلْجُمْلَةِ الْمَذْكُورَةِ لِأَنَّهَا ذُكِرَ مِنْهَا عِلْمُ اللَّهِ بِضَمَائِرِهِمْ فَذَيَّلَ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ كُلَّ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ.
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ } [Neml: 74] cümlesine atıftır. Bu ifade zikredilen cümle için bir fezleke ve tamamlama (tezyîl) hükmündedir; zira orada Allah'ın onların iç dünyalarını bildiği zikredilmiş, ardından da Allah'ın gökte ve yerdeki her gizli şeyi bildiği belirtilerek söz tamamlanmıştır.
وَإِنَّمَا جَاءَ مَعْطُوفًا لِأَنَّهُ جَدِيرٌ بِالِاسْتِقْلَالِ بِذَاتِهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ تَعْلِيمٌ لِصِفَةِ عِلْمِ اللَّهِ
Bu ifadenin matuf olarak gelmesi, Allah Teâlâ'nın ilim sıfatını bildirmesi
تَعَالَى وَتَنْبِيهٌ لَهُمْ مِنْ غَفْلَتِهِمْ عَنْ إِحَاطَةِ عِلْمِ اللَّهِ لِمَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ.
ve Allah'ın ilminin onların göğüslerinde gizlediklerini ve açığa vurduklarını kuşattığından gafil olmalarına karşı bir uyarı olması bakımından kendi başına müstakil olmaya layık bulunmasındandır.
وَالْغَائِبَةُ: اسْمٌ لِلشَّيْءِ الْغَائِبِ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلنَّقْلِ مِنَ الْوَصْفِيَّةِ إِلَى الِاسْمِيَّةِ كَالتَّاءِ فِي الْعَافِيَةِ، وَالْعَاقِبَةِ، وَالْفَاتِحَةِ. وَهُوَ اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْغَيْبِ وَهُوَ ضِدُّ الْحُضُورِ، وَالْمُرَادُ:
Gāibe (غَائِبَة), görünmeyen/gizli olan şeyin adıdır; buradaki tâ (ة) harfi, 'âfiye', 'âkıbe' ve 'fâtiha' kelimelerindeki tâ gibi sıfatlıktan isimliğe geçişi sağlamak içindir. Bu kelime, huzurda bulunmanın zıddı olan gayb kökünden türetilmiş bir isimdir. Kastedilen ise:
الْغَائِبَةُ عَنْ عِلْمِ النَّاسِ. اسْتَعْمَلَ الْغَيْبَ فِي الْخَفَاءِ مَجَازًا مُرْسَلًا.
İnsanların bilgisinden gizli kalan şeydir. Gayb kelimesi, mecâz-ı mürsel yoluyla gizlilik manasında kullanılmıştır.
وَالْكِتَابُ يُعَبَّرُ بِهِ عَنْ عِلْمِ اللَّهِ، اسْتُعِيرَ لَهُ الْكِتَابُ لِمَا فِيهِ مِنَ التَّحَقُّقِ وَعَدَمِ قَبُولِ التَّغْيِيرِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَخْلُوقًا غَيْبِيًّا يُسَجَّلُ فِيهِ مَا سَيَحْدُثُ.
Kitap (el-Kitâb) kelimesiyle Allah'ın ilmi ifade edilmiştir; kesinlik taşıması ve değişmeyi kabul etmemesi sebebiyle ilim için kitap kelimesi istiare yoluyla kullanılmıştır. Ayrıca bunun, meydana gelecek her şeyin kaydedildiği gaybî bir mahluk olması da caizdir.
وَالْمُبِينُ: الْمُفَصَّلُ، لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمُفَصَّلَ يَكُونُ بَيِّنًا وَاضِحًا. وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِهِ حَقِيقَةُ شَيْءٍ مِمَّا خَفِيَ عَلَى الْعَالَمِينَ. وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ مَا
Mübîn (مُبِين) kelimesi, ayrıntılı olarak açıklanmış (mufassal) demektir; zira ayrıntılı açıklanan şey açık ve net olur. Mana şudur: Âlemlere gizli kalan şeylerin hiçbir hakikati Allah'ın ilminden uzak kalmaz. Bu durum,
يَتَلَقَّاهُ الرُّسُلُ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ حَقٌّ لَا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ بِخِلَافِهِ. وَمِنْ ذَلِكَ مَا كَانَ الْحَدِيثُ فِيهِ مِنْ أَمْرِ الْبَعْثِ الَّذِي أَنْكَرُوهُ وَكَذَّبُوا بِمَا جَاءَ فِيهِ.
elçilerin Allah Teâlâ katından aldıkları her şeyin kesin bir hakikat olduğunu ve durumun bunun aksine olmasının asla ihtimal dâhilinde bulunmadığını gerektirir. Onların inkâr edip hakkında gelenleri yalanladıkları ve mevzubahis olan öldükten sonra dirilme (ba's) meselesi de bu kabildendir.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٧٦]
[Neml Suresi (27), Âyet 76]
إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦)
{ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır. (76)”
إِبْطَالٌ لِقَوْلِ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [النَّمْل: ٦٨] . وَلَهُ مُنَاسَبَةٌ بِقَوْلِهِ وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ [النَّمْل: ٧٥] ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ وَحْيٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِلَى رَسُولِهِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَكُلُّ مَا فِيهِ فَهُوَ مِنْ آثَارِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ تَعْلِيمَ الْمُسْلِمِينَ شَيْئًا مِمَّا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ فَهُوَ الْعِلْمُ الْحَقُّ إِذَا بَلَغَتِ الْأَفْهَامُ إِلَى إِدْرَاكِ الْمُرَادِ مِنْهُ عَلَى حَسَبِ مَرَاتِبِ الدَّلَالَةِ الَّتِي أُصُولُهَا فِي عِلْمِ الْعَرَبِيَّةِ وَفِي عِلْمِ أُصُولِ الْفِقْهِ.
Kâfirlerin { إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” [Neml: 68] sözünü bir iptal edip çürütmedir. Ayrıca bu ifadenin { وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Gökte ve yerde gizli hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın” [Neml: 75] ayetiyle de münasebeti vardır. Çünkü Kur'an, Allah katından Resulü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirilmiş bir vahiydir; dolayısıyla onun içindeki her şey Allah Teâlâ'nın ilminin eserlerindendir. Allah Müslümanlara Kur'an'ın ihtiva ettiği hususlardan bir şey öğretmek dilediğinde, Arap dili ilmi ile fıkıh usulü ilmindeki esaslara dayanan delalet mertebelerine göre zihinler ondan kastedilen manayı idrak edecek seviyeye ulaştığı takdirde, işte bu hakiki ilimdir.
وَمِنْ ذَلِكَ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ مِنْ تَحْقِيقِ أُمُورِ الشَّرَائِعِ الْمَاضِيَةِ وَالْأُمَمِ الْغَابِرَةِ مِمَّا خَبَطَتْ فِيهِ كُتُبُ بَنِي إِسْرَائِيلَ خَبْطًا مِنْ جَرَّاءِ مَا طَرَأَ عَلَى كُتُبِهِمْ مِنَ التَّشَتُّتِ وَالتَّلَاشِي وَسُوءِ النَّقْلِ مِنْ لُغَةٍ إِلَى لُغَةٍ فِي عُصُورِ انْحِطَاطِ الْأُمَّةِ الْإِسْرَائِيلِيَّةِ، وَلِمَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْأُصُولِ الصَّرِيحَةِ فِي الْإِلَهِيَّاتِ مِمَّا يَكْشِفُ سُوءَ تَأْوِيلِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِكَلِمَاتِ كِتَابِهِمْ فِي مُتَشَابِهِ التَّجْسِيمِ وَنَحْوِهِ، فَإِنَّكَ لَا تَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ مَا يُسَاوِي قَوْلَهُ تَعَالَى لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] . فَالْمَعْنَى: نَفْيُ أَنْ يَكُونَ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ بِإِثْبَاتِ أَنَّهُ تَعْلِيمٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَتَعْلِيمٌ لِأَهْلِ الْكِتَابِ. وَإِنَّمَا قَصَّ عَلَيْهِمْ أَكْثَرَ مَا اخْتَلَفُوا وَهُوَ مَا فِي بَيَانِ الْحَقِّ مِنْهُ نَفْعٌ لِلْمُسْلِمِينَ، وَأَعْرَضَ عَمَّا دُونَ ذَلِكَ. فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ اسْتِكْمَالُ نَوَاحِي هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلْأُمَمِ فَإِنَّ السُّورَةَ افْتُتِحَتْ بِأَنَّهُ هُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ، وَأَنَّ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يَعْمَهُونَ فِي ضَلَالِهِمْ فَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَدْيِهِ. فَاسْتَكْمَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَا جَاءَ بِهِ مِنْ هَدْيِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِمَا يُهِمُّ
Kur'an'ın ihtiva ettiği bu hususlardan biri de, İsrailoğulları toplumunun gerileme dönemlerinde kitaplarının başına gelen dağınıklık, yok olma ve bir dilden başka bir dile yapılan hatalı tercümeler yüzünden İsrailoğullarının kitaplarının karmakarışık ettiği geçmiş şeriatlar ve gelip geçmiş ümmetlerin durumlarına dair hakikatleri ortaya koymasıdır. Ayrıca Kur'an'da ilahiyat konusunda, İsrailoğullarının kitaplarındaki cisimleştirme (tecsim) ve benzeri müteşabih ifadeleri kötüye yormalarını ifşa eden açık ve kesin ilkelerin bulunması da bu kabildendir. Nitekim Tevrat'ta Allah Teâlâ'nın { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ: 11] buyruğuna denk düşen bir ifade bulamazsın. Buna göre mana: [Kur'an'ın] öncekilerin masalları olduğu iddiasını, onun müminler için bir talim ve Ehl-i Kitap için de bir öğretim olduğunu ispat ederek nefyetmektir. Kur'an onlara sadece hakkında ihtilaf ettikleri şeylerin çoğunu, yani gerçeğin açıklanmasında Müslümanlar için fayda olan kısımlarını anlatmış, bunun dışındakileri ise bir kenara bırakmıştır. Bu ayetin konumu, Kur'an'ın ümmetlere sunduğu hidayet yönlerini tamamlamaktır. Zira sure, onun müminler için bir hidayet ve müjde olduğu, ahirete inanmayan müşriklerin ise sapıklıkları içinde bocalayıp durdukları için onun hidayetinden faydalanamadıkları belirtilerek başlamıştı. İşte bu ayet, onun İsrailoğullarına ihtilaf ettikleri konulardan önemli olanlar
مِمَّا اخْتَلَفُوا فِيهِ.
hakkında getirdiği rehberliği ikmal etmiştir.
وَالتَّأْكِيدُ بِ إِنَّ مِثْلُ مَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِهِ. وَأَكْثَرُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ هُوَ مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ فِيمَا يَقْتَضِي إِرْشَادُهُمْ إِلَى الْحَقِّ أَنْ يُبَيَّنَ لَهُمْ، وَغَيْرُ
{ إِنَّ } ile pekiştirme yapılması, daha önce geçen benzerlerinde olduğu gibidir. 'Hakkında ihtilaf ettikleri şeylerin çoğu' ifadesi, Kur'an'da yer alıp da kendilerine hakkın açıklanmasının onların doğru yola iletilmesini gerektirdiği konulardaki batıl sözlerinin çürütülmesidir; çoğunluk dışında kalanlar ise
الْأَكْثَرِ مَا لَا مَصْلَحَةَ فِي بَيَانِهِ لَهُمْ.
kendilerine açıklanmasında bir maslahat bulunmayan hususlardır.
وَمِنْ مُنَاسَبَةِ التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ مَا هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ، أَنَّ مَا قَصَّهُ مِمَّا جَرَى بَيْنَ مَلِكَةِ سَبَأٍ مَعَ سُلَيْمَانَ كَانَ فِيهِ مِمَّا يُخَالِفُ مَا فِي كِتَابِ الْمُلُوكِ الْأَوَّلِ وَكِتَابِ الْأَيَّامِ الثَّانِي فَفِي ذَيْنِكَ الْكِتَابَيْنِ أَنَّ مَلِكَةَ سَبَأٍ تَحَمَّلَتْ وَجَاءَتْ إِلَى أُورَشْلِيمَ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهَا مَحَبَّةً مِنْهَا فِي الِاطِّلَاعِ عَلَى مَا بَلَغَ مَسَامِعَهَا مِنْ عَظَمَةِ مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَحِكْمَتِهِ، وَأَنَّهَا بَعْدَ ضِيَافَتِهَا عِنْدَ سُلَيْمَانَ قَفَلَتْ إِلَى مَمْلَكَتِهَا. وَلَيْسَ مِمَّا يَصِحُّ فِي حُكْمِ الْعَقْلِ وَشَوَاهِدِ التَّارِيخِ فِي تِلْكَ الْعُصُورِ أَنَّ مَلِكَةً عَظِيمَةً كَمَلِكَةِ سَبَأٍ تَعْمِدُ إِلَى الِارْتِحَالِ عَنْ بَلَدِهَا وَتَدْخُلُ بَلَدَ مَلِكٍ آخَرَ غَيْرَ هَائِبَةٍ، لَوْلَا أَنَّهَا كَانَتْ مُضْطَرَّةً إِلَى ذَلِكَ بِسِيَاسَةِ ارْتِكَاب أخف الضررين إِذْ كَانَ سُلَيْمَانُ قَدْ أَلْزَمَهَا بِالدُّخُولِ فِي دَائِرَةِ نُفُوذِ مُلْكِهِ، فَكَانَ حُضُورهَا لَدَيْهِ استسلاما وَاعْتِرَافًا لَهُ بِالسِّيَادَةِ بَعْدَ أَنْ تَنَصَّلَتْ مِنْ ذَلِكَ بِتَوْجِيهِ الْهَدِيَّةِ وَبَعْدَ أَنْ رَأَتِ الْعَزْمَ مِنْ سُلَيْمَان على وجوب امْتِثَالِ أَمْرِهِ.
Kur'an'ın İsrailoğullarına hakkında ihtilaf ettikleri şeylerin çoğunu anlattığına dikkat çekilmesinin münasebetlerinden biri de, Sebe melikesi ile Süleyman arasında geçen olaylara dair anlattıklarının I. Krallar ve II. Tarihler kitaplarında yer alan bilgilere muhalif kısımlar içermesidir. Zira o iki kitapta Sebe melikesinin, Süleyman'ın mülkünün azameti ve hikmeti hakkında kulağına gelenleri bizzat görme arzusuyla kendi isteğiyle yola çıkıp Kudüs'e geldiği ve Süleyman'ın yanında misafir edildikten sonra memleketine geri döndüğü anlatılmaktadır. Oysa aklın hükmü ve o çağlardaki tarihin şahitlikleri açısından, Sebe melikesi gibi kudretli bir kraliçenin Süleyman'ın kendisini nüfuz dairesine girmeye mecbur bırakması sebebiyle iki zarardan daha hafif olanını tercih etme politikasıyla buna mecbur kalmadıkça memleketinden kalkıp hiçbir çekince duymaksızın bir başka hükümdarın ülkesine girmesi sahih kabul edilemez. Dolayısıyla onun Süleyman'ın huzuruna gelmesi, önce hediye göndermek suretiyle bundan kaçınmaya çalıştıktan ve ardından Süleyman'ın emrine mutlaka uyulması hususundaki kararlılığını gördükten sonra gerçekleşen bir teslimiyet ve onun hakimiyetini ikrardır.
وَمِنَ الْعَجِيبِ إِهْمَالُ كِتَابِ الْيَهُودِ دَعْوَةَ سُلَيْمَانَ بِلْقِيسَ إِلَى عَقِيدَةِ التَّوْحِيدِ وَهل يظنّ بِنَبِي أَنْ يُقِرَّ الشِّرْكَ على منتحليه.
Şaşılacak hususlardan biri de, Yahudilerin kitabının Süleyman'ın Belkıs'ı tevhid inancına davet etmesini tamamen ihmal etmiş olmasıdır; bir peygamberin, şirki onu benimseyenlerin üzerinde öylece onaylayıp bırakacağı düşünülebilir mi?
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٧٧]
[Neml Suresi (27), Âyet 77]
وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧)
{ وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir. (77)”
هَذَا رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ فِي طَالِعِ السُّورَةِ هُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ [النَّمْل: ٢] ذُكِرَ هُنَا لِاسْتِيعَابِ جِهَاتِ هَدْيِ الْقُرْآنِ. أَمَّا كَوْنُهُ هُدًى لِلْمُؤْمِنِينَ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا كَوْنُهُ رَحْمَةً لَهُمْ فَلِأَنَّهُمْ لَمَّا اهْتَدَوْا بِهِ قَدْ نَالُوا الْفَوْزَ فِي الدُّنْيَا بِصَلَاحِ نُفُوسِهِمْ وَاسْتِقَامَةِ أَعْمَالِهِمْ وَاجْتِمَاعِ كَلِمَتِهِمْ، وَفِي الْآخِرَةِ بِالْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ. وَالرِّسَالَةُ الْمُحَمَّدِيَّةُ وَإِنْ كَانَتْ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ كُلِّهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ فِي سُورَة [الْأَنْبِيَاء: ١٠٧] فَرَحْمَتُهُ لِلْمُؤْمِنِينَ أخص.
Bu ifade, surenin başındaki { هُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “Müminler için bir hidayet rehberi ve bir müjdedir” [Neml: 2] buyruğuna dönüktür; Kur'an'ın hidayet yönlerini bütünüyle kuşatmak amacıyla burada zikredilmiştir. Kur'an'ın müminler için bir hidayet olması apaçıktır. Onlar için bir rahmet olmasına gelince; çünkü onlar onunla doğru yolu bulduklarında dünyada nefislerinin ıslahı, amellerinin istikameti ve birliklerinin sağlanmasıyla, ahirette ise cennete nail olarak kurtuluşa ermişlerdir. Muhammedî risalet, Enbiyâ Suresi'ndeki { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” [Enbiyâ: 107] buyruğunda geçtiği üzere bütün âlemler için bir rahmet olsa da, onun müminlere olan rahmeti daha özeldir.
والتأكيد بإن مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى الْمَعْرِضِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ [النَّمْل: ٧٣] .
{ إِنَّ } ile yapılan pekiştirmede, { وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } [Neml: 73] buyruğunda geçtiği üzere yüz çeviren muhatap dikkate alınmıştır.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٧٨]
[Neml Suresi (27), Âyet 78]
إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨)
{ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz Rabbin, onların arasında kendi hükmüyle hükmedecektir. O, mutlak güç sahibidir, hakkıyla bilendir. (78)”
لَمَّا سَبَقَ ذِكْرُ الْمُشْرِكِينَ بِطَعْنِهِمْ فِي الْقُرْآنِ وَتَكْذِيبِهِمْ بِوَعِيدِهِ، وَذِكْرُ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا يَقْتَضِي طَعْنَهُمْ فِيهِ بِأَنَّهُ لِمُخَالَفَةٍ مَا فِي كُتُبِهِمْ، وَذِكْرُ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُمُ اهْتَدَوْا بِهِ وَكَانَ لَهُمْ رَحْمَةً فَهُمْ مُوقِنُونَ بِمَا فِيهِ، تَمَخَّضَ الْكَلَامُ عَنْ خُلَاصَةٍ هِيَ افْتِرَاقُ النَّاسِ فِي الْقُرْآنِ فَرِيقَيْنِ: فَرِيقٍ طَاعِنٍ، وَفَرِيقٍ مُوقِنٍ، فَلَا جَرَمَ اقْتَضَى ذَلِكَ حُدُوثَ تَدَافُعٍ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ. وَهُوَ مِمَّا يُثِيرُ فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ سُؤَالًا عَنْ مَدَى هَذَا التَّدَافُعِ، وَالتَّخَالُفِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ وَمَتَى يَنْكَشِفُ الْحَقُّ، فَجَاءَ قَوْلُهُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا فَيُعْلَمُ أَنَّ الْقَضَاءَ يَقْتَضِي مُخْتَلِفِينَ. وَأَنَّ كَلِمَةَ (بَيْنَ) تَقْتَضِي مُتَعَدِّدًا، فَأَفَادَ أَنَّ اللَّهَ يَقْضِي بَين الْمُؤمنِينَ بِالْقُرْآنِ وَالطَّاعِنِينَ فِيهِ قَضَاءً يُبَيِّنُ الْمُحِقَّ مِنَ الْمُبْطِلِ. وَهَذَا تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ عَنِ اسْتِبْطَائِهِمُ النَّصْرَ فَإِنَّ النَّبِيءَ أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِنَّمَا تَقَلَّدَ الْمُؤْمِنُونَ مَا أَنْبَأَهُمْ بِهِ فَالْقَضَاءُ لِلْمُؤْمِنِينَ قَضَاء لَهُ بادىء ذِي بَدْءٍ.
Daha önce müşriklerin Kur'an'a dil uzatmaları ve onun tehditlerini yalanlamaları, İsrailoğullarının kendi kitaplarındakine aykırı olduğu gerekçesiyle ona dil uzatmalarını gerektiren durumları ve müminlerin de onunla hidayete erip kendileri için bir rahmet olması sebebiyle içindekilere kesin olarak inandıkları zikredilince; sözün neticesi insanların Kur'an karşısında iki fırkaya ayrılması olarak ortaya çıktı: Dil uzatan bir fırka ve kesin olarak inanan bir fırka. Bu durum kaçınılmaz olarak iki grup arasında bir çekişme ve mücadelenin meydana gelmesini gerektirdi. Bu da müminlerin gönlünde bu çekişmenin ve iki fırka arasındaki ayrılığın nereye varacağı ve hakkın ne zaman ortaya çıkacağı sorusunu uyandırdı. Bunun üzerine { إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ } “Şüphesiz Rabbin, onların arasında kendi hükmüyle hükmedecektir” ayeti istînâf-ı beyânî olarak geldi. Buradan anlaşılır ki hüküm verme (kaza), ihtilaf eden tarafları gerektirir. 'Beyne' (بَيْن) kelimesi de birden fazla tarafı iktiza eder. Böylece ayet, Allah'ın Kur'an'a inananlar ile ona dil uzatanlar arasında haklıyı haksızdan ayıran bir hükümle hükmedeceğini ifade etmiştir. Bu, zaferin gecikmesinden ötürü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler için bir tesellidir; zira Peygamber müminlerin ilki olup, müminler ancak onun kendilerine haber verdiği şeylere tabi olmuşlardır. Dolayısıyla müminler lehine hüküm verilmesi, öncelikle onun lehine verilmiş bir hükümdür.
وَفِيهِ تَوْجِيهُ الْخِطَابِ إِلَى جَنَابِ الرَّسُولِ ﷺ، وَإِسْنَادُ الْقَضَاءِ إِلَى اللَّهِ فِي شَأْنِهِ بِعُنْوَانِ أَنَّهُ رَبٌّ لَهُ إِيمَاءٌ بِأَنَّ الْقَضَاءَ سَيَكُونُ مُرْضِيًا لَهُ وَلِلْمُؤْمِنِينَ. فَجُعِلَ الرَّسُولُ فِي هَذَا الْكَلَامِ بِمَقَامِ الْمُبَلِّغِ وَجُعِلَ الْقَضَاءُ بَيْنَ أُمَّتِهِ مُؤْمِنِهِمْ وَكَافِرِهِمْ، وَتَعْجِيلٌ لِمَسَرَّةِ الرَّسُولِ بِهَذَا الْإِيمَاء.
Bu ifadede hitabın Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem yüce şahsına yöneltilmesi ve onun hakkında kazâ (hüküm) fiilinin Allah'a O'nun 'Rab' olması vasfıyla isnat edilmesi, hükmün Peygamber'i ve müminleri hoşnut edecek şekilde gerçekleşeceğine bir işarettir. Bu sözde Resul tebliğ makamında kılınmış, hüküm ise onun ümmetinin müminleri ile kâfirleri arasına konulmuştur; bu işaretle de Resul'ün sevinci peşinen sağlanmıştır.
وَإِذا قَدْ أُسْنِدَ الْقَضَاءُ إِلَى اللَّهِ وَعُلِّقَ بِهِ حُكْمٌ مُضَافٌ إِلَى ضَمِيرِهِ فَقَدْ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْمُتَعَلِّقِ غَيْرَ الْمُتَعَلَّقِ بِهِ وَذَلِكَ يلجيء: إِمَّا إِلَى تَأْوِيلِ مَعْنَى إِضَافَةِ الْحُكْمِ بِمَا يُخَالِفُ مَعْنَى إِسْنَادِ الْقَضَاءِ إِذَا اعْتبر اللفظان مترادين لَفْظًا وَمَعْنًى، فَيَكُونُ مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْإِضَافَةُ مِنِ اخْتِصَاصِ الْمُضَافِ بِالْمُضَافِ إِلَيْهِ مَقْصُودًا بِهِ مَا اشْتُهِرَ بِهِ الْمُضَافُ بِاعْتِبَارِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَذَلِكَ أَنَّ الْكُلَّ يَعْلَمُونَ أَنَّ حُكْمَ اللَّهِ هُوَ الْعَدْلُ وَلِأَنَّ الْمُضَافَ إِلَيْهِ هُوَ الْحَكَمُ الْعَدْلُ. فَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا: أَنَّ رَبَّكَ. يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ الْمَعْرُوفِ الْمُشْتَهَرِ اللَّائِقِ بِعُمُومِ عِلْمِهِ وَاطِّرَادِ عَدْلِهِ.
Hüküm verme (kazâ) fiili Allah'a isnat edilip, O'nun zamirine muzâf kılınan 'hükm' kelimesi de bu fiile müteallak (bağlı) kılındığında, müteallak olan şeyin müteallak-ı bih'ten (bağlanılan fiilden) farklı olması zorunlu hale gelir. Bu durum şu iki yoldan birine başvurmayı gerektirir: Eğer iki lafız kelime ve mana bakımından eş anlamlı kabul edilirse, hüküm kelimesinin izafetinin manası kazâ fiilinin isnadının manasından farklı bir şekilde tevil edilir. Bu durumda izafetin gösterdiği muzâfın muzâfun ileyhe olan aidiyeti ile, muzâfın muzâfun ileyh bakımından meşhur olduğu husus kastedilmiş olur. Zira herkes bilir ki Allah'ın hükmü adaletin ta kendisidir ve çünkü muzâfun ileyh olan Zât, Hakem-i Adl'dir (mutlak adalet sahibi hâkimdir). Bu takdirde mana şöyledir: Rabbin, onların arasında O'nun mutlak ilmine ve kesintisiz adaletine yaraşan bilinen ve meşhur hükmüyle hükmedecektir.
وَإِمَّا أَنْ يُؤَوَّلَ الْحُكْمُ بِمَعْنَى الْحِكْمَةِ وَهُوَ إِطْلَاقٌ شَائِعٌ قَالَ تَعَالَى وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً [الْأَنْبِيَاء: ٧٩] وَقَالَ وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا [مَرْيَم: ١٢] وَلَمْ يَكُنْ يَحْيَى حَاكِمًا وَإِنَّمَا كَانَ حَكِيمًا نَبِيئًا فَيَكُونُ
Veyahut da hüküm kelimesi, yaygın bir kullanım olarak hikmet manasında tevil edilir; nitekim Allah Teâlâ: { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine hüküm (hikmet) ve ilim verdik” [Enbiyâ: 79] buyurmuş ve { وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } “Ona henüz çocukken hüküm (hikmet) verdik” [Meryem: 12] demiştir. Oysa Yahyâ bir yönetici (hâkim) değil, hikmet sahibi bir peygamberdi. Buna göre
الْمَعْنَى عَلَى هَذَا: إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحِكْمَتِهِ، أَيْ بِمَا تَقْتَضِيهِ الْحِكْمَةُ، أَيْ مِنْ نَصْرِ الْمُحِقِّ عَلَى الْمُبْطِلِ.
mana şöyle olur: Şüphesiz Rabbin, onların arasında hikmetiyle, yani hikmetin gerektirdiği şekilde haklıyı haksıza karşı muzaffer kılarak hükmedecektir.
وَمَآلُ التَّأْوِيلَيْنِ إِلَى مَعْنًى وَاحِدٍ وَبِهِ يَظْهَرُ حُسْنُ مَوْقِعِ الِاسْمَيْنِ الْجَلِيلَيْنِ فِي تَذْيِيلِهِ
Her iki tevilin neticesi aynı manaya varır. Böylece fezleke ve tezyîl cümlesindeki bu iki celil ismin konumunun güzelliği
بِقَوْلِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ، فَإِنَّ الْعَزِيزَ لَا يُصَانِعُ، وَالْعَلِيمَ لَا يَفُوتُهُ الْحَقُّ، وَيَظْهَرُ حسن موقع التفريغ بقوله:
{ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ } “O, mutlak güç sahibidir, hakkıyla bilendir” ifadesinde ortaya çıkar. Zira Azîz olan kimseye boyun eğip müdâhane yapmaz, Alîm olandan ise hiçbir hak gizli kalmaz. Ayrıca şu ayetle gelen tafri'in (hüküm çıkarmanın) güzel konumu da ortaya çıkar:
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٧٩]
[Neml Suresi (27), Âyet 79]
فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩)
{ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } “Öyleyse Allah'a tevekkül et. Şüphesiz sen apaçık hak üzerindesin. (79)”
فُرِّعَتِ الْفَاءُ عَلَى الْإِخْبَارِ بِأَنَّ رَبَّ الرَّسُولِ ﵊ يَقْضِي بَيْنَ الْمُخْتَلِفِينَ فِي شَأْنِ الْقُرْآنِ أَمْرًا لِلرَّسُولِ بِأَنْ يَطْمَئِنَّ بَالًا وَيَتَوَكَّلَ عَلَى رَبِّهِ فِيمَا يَقْضِي بِهِ فَإِنَّهُ يَقْضِي لَهُ بِحَقِّهِ، وَعَلَى مُعَانِدِهِ بِمَا يَسْتَحِقُّهُ، فَالْأَمْرُ بِالتَّوَكُّلِ مُسْتَعْمَلٌ فِي كِنَايَتِهِ وَصَرِيحِهِ فَإِنَّ مِنْ لَازِمِهِ أَنَّهُ أَدَّى رِسَالَةَ رَبِّهِ، وَأَنَّ إِعْرَاضَ الْمُعْرِضِينَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ لَيْسَ تَقْصِيرًا مِنَ الرَّسُولِ ﷺ. وَهُوَ مَعْنًى تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآن كَقَوْلِه فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ [الْكَهْف: ٦] وَقَوْلِهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ [النَّمْل: ٧٠] .
Buradaki fâ (ف) harfi, Resul'ün aleyhisselâm Rabbinin Kur'an konusunda ihtilaf edenler arasında hüküm vereceği haberine terettüp ettirilerek (tafri' yoluyla getirilerek) Resul'e gönlünü ferah tutması ve vereceği hüküm hususunda Rabbine tevekkül etmesi emredilmiştir; zira O, Peygamber'in lehine hakkıyla, inatçı hasmının aleyhine ise hak ettiği şekilde hükmedecektir. Tevekkül emri hem kinaye hem de sarih manasında kullanılmıştır. Zira bu emrin ayrılmaz gereği, Peygamber'in Rabbinin risaletini hakkıyla tebliğ etmiş olduğu ve yüz çevirenlerin Allah'ın emrinden yüz çevirmelerinin Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem bir kusurundan kaynaklanmadığıdır. Bu mana, Kur'an'da { فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ } “Demek sen neredeyse kendini tüketeceksin” [Kehf: 6] ve { وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlar için üzülme” [Neml: 70] buyruklarında olduğu gibi tekrar eden bir manadır.
وَالتَّوَكُّلُ: تَفَعَّلٌ مِنْ وَكَّلَ إِلَيْهِ الْأَمْرَ، إِذَا أَسْنَدَ إِلَيْهِ تَدْبِيرَهُ وَمُبَاشَرَتَهُ، فَالتَّفَعُّلُ لِلْمُبَالَغَةِ.
Tevekkül (التَّوَكُّل), bir kimse bir işin idaresini ve yürütülmesini başkasına bıraktığında kullanılan 'vekkile ileyhi'l-emr' ifadesinden gelen tefe''ul (تَفَعُّل) veznindedir; buradaki tefe''ul kalıbı mübalağa ifade eder.
وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي آلِ عِمْرَانَ [١٥٩] ، وَقَوْلِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا فِي الْمَائِدَةِ [٢٣] وَقَوْلِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ [١١] .
Bu husus Âl-i İmrân Suresi'ndeki { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Karar verince de artık Allah'a tevekkül et” [Âl-i İmrân: 159], Mâide Suresi'ndeki { وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا } “Ve eğer inanıyorsanız yalnız Allah'a tevekkül edin” [Mâide: 23] ve İbrâhîm Suresi'ndeki { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” [İbrâhîm: 11] ayetlerinin tefsirinde daha önce geçmişti.
وَقَدْ وَقَعَتْ جُمْلَةُ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ مَوْقِعًا لَمْ يُخَاطِبِ اللَّهُ تَعَالَى أَحَدًا مِنْ رُسُلِهِ بِمِثْلِهِ فَكَانَ ذَلِكَ شَهَادَةً لِرَسُولِهِ بِالْعَظَمَةِ الْكَامِلَةِ الْمُنَزَّهَةِ عَنْ كُلِّ نَقْصٍ، لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَرْفُ عَلَى مِنَ التَّمَكُّنِ، وَمَا دَلَّ عَلَيْهِ اسْمُ الْحَقِّ مِنْ مَعْنًى جَامِعٍ لِحَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ.
{ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } “Şüphesiz sen apaçık hak üzerindesin” cümlesi öyle bir konumda yer almıştır ki, Allah Teâlâ peygamberlerinden hiçbirine benzeri bir hitapta bulunmamıştır. 'Alâ' (عَلَى) harf-i cerinin ifade ettiği sarsılmaz sebat ve temekkün ile 'hak' isminin eşyanın hakikatlerini bütünüyle kuşatan manası dolayısıyla bu ifade, Resulü için her türlü noksanlıktan münezzeh kılınmış mükemmel bir azamet şahitliği olmuştur.
وَمَا دَلَّ عَلَيْهِ وَصْفُ مُبِينٍ مِنَ الْوُضُوحِ وَالنُّهُوضِ.
Ayrıca 'mübîn' sıfatının ifade ettiği apaçıklık ve apaçık delillerle ortaya çıkmış olma manası da bunu gösterir.
وَجَاءَتْ جُمْلَةُ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ مَجِيءَ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ إِشْعَارًا بِأَنَّهُ عَلَى الْحَقِّ فَلَا يَتَرَقَّبُ مِنْ تَوَكُّلِهِ عَلَى الْحَكَمِ الْعَدْلِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ حُكْمُهُ
{ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } cümlesi, Allah'a tevekkül etme emrinin gerekçesi (ta'lil) olarak gelmiştir; bu, onun hak üzere olduğunu ve Hakem-i Adl olan Allah'a tevekkülünden, O'nun hükmünün ancak
فِي تَأْيِيدِهِ وَنَفْعِهِ. وَشَأْنُ (إِنَّ) إِذَا جَاءَتْ فِي مَقَامِ التَّعْلِيلِ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى الْفَاءِ فَلَا تُفِيدُ تَأْكِيدًا وَلَكِنَّهَا لِلِاهْتِمَامِ.
kendisini destekleme ve menfaatine olma yönünde tecelli edeceğini hissettirmek içindir. Ta'lil (gerekçe bildirme) makamında gelen { إِنَّ } edatının işlevi fâ (ف) manasında olmasıdır; dolayısıyla pekiştirme ifade etmeyip ihtimam (önem verme) bildirir.
وَجِيءَ فِي فِعْلِ التَّوَكُّلِ بِعُنْوَانِ اسْمِ الْجَلَالَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ الِاسْمَ يَتَضَمَّنُ مَعَانِيَ الْكَمَالِ كُلَّهَا، وَمِنْ أَعْلَاهَا الْعَدْلُ فِي الْقَضَاءِ وَنَصْرُ الْمُحِقِّ. وَذَلِكَ بَعْدَ أَنْ عَجَّلَتْ مَسَرَّةُ الْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الْقَضَاءَ فِي جَانِبِ الرَّسُولِ ﵊ بِإِسْنَادِهِ الْقَضَاءَ إِلَى عُنْوَانِ الرَّبِّ مُضَافًا إِلَى ضَمِيرِ الرَّسُولِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
Tevekkül fiilinde lafza-i celal unvanının getirilmesi, bu ismin bütün kemal sıfatlarını içermesi ve bu sıfatların en yücelerinden birinin de hükümde adalet ve haklının yanında yer almak olmasındandır. Bu durum, az önce geçtiği üzere hükmün Resul'ün zamirine muzâf kılınan 'Rab' unvanına isnat edilmesiyle kazanın Resul'ün aleyhisselâm lehine olacağına peşinen yapılan sevindirici işaretin ardından gelmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ اقْتَضَاهُ وُجُودُ مُقْتَضِي جَلْبِ حَرْفِ التَّوْكِيدِ لِإِفَادَةِ التَّعْلِيلِ فَلَا يُفِيدُ التَّقْدِيمُ تَخْصِيصًا وَلَا تَقَوِّيًا.
Müsnedün ileyhin fiilî haberden öne geçirilmesini, ta'lil (gerekçe) bildirmek üzere tekit harfinin getirilmesi gereği doğurmuştur; dolayısıyla bu takdim hasr veya takviye ifade etmez.
والْمُبِينِ: الْوَاضِحُ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الِامْتِرَاءُ فِيهِ وَلَا الْمُصَانَعَةُ لِلْمَحْكُومِ لَهُ.
Mübîn (المُبِين): Kendisinde şüphe edilmesi ve lehine hükmedilene yaranmak için eğrilik yapılması uygun olmayan apaçık [hakikat] demektir.
وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الَّذِي يَعْلَمُ أَنَّ الْحَقَّ فِي جَانِبِهِ حَقِيقٌ بِأَنْ يَثِقَ بِأَنَّ اللَّهَ مُظْهِرٌ حَقَّهُ وَلَوْ بعد حِين.
A palette, hakkın kendi yanında olduğunu bilen kimsenin, bir süre sonra da olsa Allah'ın hakkını ortaya çıkaracağına güvenmesi gerektiğine bir işaret vardır.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٨٠]
[Neml Suresi (27), Âyet 80]
إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠)
{ إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın. (80)”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ جَوَابًا عَمَّا يَخْطُرُ فِي بَالِ السَّامِعِ عَقِبَ قَوْلِهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ [النَّمْل: ٧٩] مِنَ التَّسَاؤُلِ عَنْ إِعْرَاضِ أَهْلِ الشِّرْكِ لِمَا عَلَيْهِ الرَّسُولُ مِنَ الْحَقِّ الْمُبِينِ. وَهُوَ أَيْضًا تَعْلِيلٌ آخَرُ لِلْأَمْرِ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ بِالنَّظَرِ إِلَى مَدْلُولِهِ الْكِنَائِيِّ، فَمَوْقِعُ حَرْفِ التَّوْكِيدِ فِيهِ كَمَوْقِعِهِ فِي التَّعْلِيلِ بِالْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ. وَهَذَا عُذْرٌ لِلرَّسُولِ ﷺ وَتَسْلِيَةٌ لَهُ، وَلِكَوْنِهِ تَعْلِيلًا لِجَانِبٍ مِنَ التَّرْكِيبِ وَهُوَ الْجَانِبُ الْكِنَائِيُّ غَيْرَ الَّذِي عُلِّلَ بِجُمْلَةِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ [النَّمْل: ٧٩] لَمْ تُعْطَفْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا تَنْبِيهًا عَلَى اسْتِقْلَالِهَا بِالتَّعْلِيلِ.
{ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } [Neml: 79] buyruğunun ardından dinleyicinin zihnine gelen, Peygamber bu denli apaçık bir hak üzerindeyken müşriklerin neden yüz çevirdiği sorusuna cevap niteliğinde bir istînâf-ı beyânîdir. Bu aynı zamanda kinâî manası dikkate alındığında Allah'a tevekkül emrinin bir diğer gerekçesidir (ta'lilidir); dolayısıyla buradaki tekit harfinin konumu, kendisinden önceki cümledeki ta'lilde bulunan tekit harfinin konumu gibidir. Bu ifade Resul sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mazeret beyanı ve bir tesellidir. İfadenin kinâî yönü olan ve { إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } [Neml: 79] cümlesiyle gerekçelendirilenden farklı bir yönüne ta'lil teşkil etmesi sebebiyle, bu cümle ta'lilde müstakil olduğuna dikkat çekmek amacıyla bir öncekine atfedilmemiştir.
وَالْإِسْمَاعُ: إِبْلَاغُ الْكَلَامِ إِلَى الْمَسَامِعِ.
İsmâ' (الْإِسْمَاعُ): Sözü işitme organlarına ulaştırmak demektir.
والْمَوْتى والصُّمَّ: مُسْتَعَارَانِ لِلْقَوْمِ الَّذِينَ لَا يَقْبَلُونَ الْقَوْلَ الْحَقَّ وَيُكَابِرُونَ مَنْ يَقُولُهُ لَهُمْ. شُبِّهُوا بِالْمَوْتَى عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ فِي انْتِفَاءِ فَهْمِهِمْ مَعَانِيَ الْقُرْآنِ،
Mevtâ (الْمَوْتى) ve sum (الصُّمَّ) kelimeleri, doğru sözü kabul etmeyen ve o sözü kendilerine söyleyen kimseye karşı büyüklük taslayıp direnen topluluk için istiare yoluyla kullanılmıştır. Kur'an'ın manalarını anlamalarının imkânsızlığı hususunda istiare yoluyla ölülere benzetilmişlerdir;
وَشُبِّهُوا بِالصُّمِّ كَذَلِكَ فِي انْتِفَاءِ أَثَرِ بَلَاغَةِ أَلْفَاظِهِ عَنْ نُفُوسِهِمْ. وَلِلْقُرْآنِ أَثَرَانِ:
aynı şekilde lafızlarının belağatinin nefisleri üzerindeki tesirinin yokluğu bakımından da sağırlara benzetilmişlerdir. Kur'an'ın iki türlü tesiri vardır:
أَحَدُهُمَا: مَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنَ الْمَعَانِي الْمَقْبُولَةِ لَدَى أَهْلِ الْعُقُولِ السَّلِيمَةِ وَهِيَ الْمَعَانِي الَّتِي يُدْرِكُهَا وَيُسَلِّمُ لَهَا مَنْ تَبْلُغُ إِلَيْهِ وَلَو بطرِيق التَّرْجَمَةِ بِحَيْثُ يَسْتَوِي فِي إِدْرَاكِهَا الْعَرَبِيُّ وَالْعَجَمِيُّ وَهَذَا أَثَرٌ عَقْلِيٌّ.
Birincisi: Selim akıl sahipleri nezdinde makbul olan manaları ihtiva etmesidir; bu manalar, tercüme yoluyla bile olsa kendisine ulaşan kimsenin idrak edip teslim olacağı, idrakinde Arap ile Arap olmayanın eşit olduğu aklî bir tesirdir.
وَالْأَثَرُ الثَّانِي: دَلَالَةُ نَظْمِهِ وَبَلَاغَتِهِ عَلَى أَنَّهُ خَارِجٌ عَن مقدرَة بلغاء الْعَرَبِ. وَهَذَا أَثَرٌ لَفْظِيٌّ وَهُوَ دَلِيلُ الْإِعْجَازِ وَهُوَ خَاصٌّ بِالْعَرَبِ مُبَاشَرَةً، وَحَاصِلٌ لِغَيْرِهِمْ مِنْ أَهْلِ النَّظَرِ وَالتَّأَمُّلِ إِذَا تَدَبَّرُوا فِي عَجْزِ الْبُلَغَاءِ مِنْ أَهْلِ اللِّسَانِ الَّذِي جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ، فَهَؤُلَاءِ يُوقِنُونَ بِأَنَّ عَجْزَ بُلَغَاءِ أَهْلِ ذَلِك اللِّسَان عَن مُعَارَضَتِهِ دَالٌّ عَلَى أَنَّهُ فَوْقَ مَقْدِرَتِهِمْ فَالْمُشْرِكُونَ شُبِّهُوا بِالْمَوْتَى بِالنَّظَرِ إِلَى الْأَثَرِ الْأَوَّلِ، وَشُبِّهُوا بِالصُّمِّ بِالنَّظَرِ إِلَى الْأَثَرِ الثَّانِي، فَحَصَلَتِ اسْتِعَارَتَانِ. وَنَفْيُ الْإِسْمَاعِ فِيهِمَا تَرْشِيحَانِ لِلِاسْتِعَارَتَيْنِ وَهُمَا مُسْتَعَارَانِ لِانْتِفَاءِ مُعَالَجَةِ إِبْلَاغِهِمْ.
İkinci tesir ise: Nazmının ve belağatinin, Arap beliğlerinin gücünün üstünde olduğuna delalet etmesidir. Bu ise lafzî bir tesirdir ve i'câz delilidir. Doğrudan Araplara mahsustur; Kur'an'ın indirildiği dilin ehli olan beliğlerin acziyetini düşündüklerinde fikir ve tefekkür sahibi diğer milletler için de hasıl olur. Zira onlar, o lisanın beliğlerinin Kur'an'a nazire yapmaktan aciz kalışının, onun onların güç yetirebileceği sınırın üzerinde olduğunu gösterdiğine kesin olarak inanırlar. Dolayısıyla müşrikler birinci tesir bakımından ölülere, ikinci tesir bakımından ise sağırlara benzetilmiş ve böylece iki istiare meydana gelmiştir. Her ikisinde de işittirmenin nefyedilmesi (duyuramayacağının bildirilmesi) bu iki istiareyi kuvvetlendiren birer teyit ve zenginleştirmedir (terşihtir); bu iki niteleme ise onlara tebliğ etmeye çalışmanın faydasızlığı için istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَلِأَجْلِ اعْتِبَارِ كِلَا الْأَثَرَيْنِ الْمَبْنِيِّ عَلَيْهِ وُرُودُ تَشْبِيهَيْنِ كُرِّرَ ذِكْرُ التَّرْشِيحَيْنِ فَعُطِفَ وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ عَلَى لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى، وَلَمْ يُكْتَفَ بِأَنْ يُقَالَ: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا الصُّمَّ.
İki benzetmenin gelişine temel teşkil eden bu iki tesirin her ikisi de dikkate alındığı için terşihlerin zikri tekrarlanmış, { لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى } üzerine { وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ } atfedilmiş ve yalnızca 'Şüphesiz sen ölülere ve sağırlara duyuramazsın' demekle yetinilmemiştir.
وَتَقْيِيدُ الصُّمِّ بِزَمَانِ تَوَلِّيهِمْ مُدْبِرِينَ لِأَنَّ تِلْكَ الْحَالَةَ أَوْغَلُ فِي انْتِفَاءِ إِسْمَاعِهِمْ لِأَنَّ الْأَصَمَّ إِذَا كَانَ مُوَاجِهًا لِلْمُتَكَلِّمِ قَدْ يَسْمَعُ بَعْضَ الْكَلَامِ بِالصُّرَاخِ وَيَسْتَفِيدُ بَقِيَّتَهُ بحركة الشفتين، فَأَما إِذا ولى مُدبرا فقد ابتعد عَن الصَّوْت وَلم يُلَاحظ حَرَكَة الشَّفَتَيْنِ فَذَلِكَ أَبْعَدُ لَهُ عَنِ السَّمْعِ.
Sağırların 'arkalarını dönüp gittikleri zaman' kaydıyla sınırlandırılması, bu halin onlara duyurmanın imkânsızlığını daha da pekiştirmesindendir. Çünkü sağır kimse konuşana yüzü dönük olduğunda bağırmak suretiyle sözün bir kısmını işitebilir, geri kalanını da dudak hareketlerinden anlayabilir. Ancak arkasını dönüp gittiğinde hem sesten uzaklaşmış olur hem de dudak hareketlerini göremez; bu durum ise onun işitmesini tamamen imkânsız kılar.
وَاسْتَدَلَّتْ عَائِشَةُ ﵂ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى رَدِّ ظَاهِرِ
Âişe radıyallâhu anhâ bu ayeti, zahirini reddetmek için delil getirmiştir
حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَقَفَ عَلَى قَلِيبِ بَدْرٍ وَفِيهِ قَتْلَى الْمُشْرِكِينَ فَنَادَاهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَقَالَ: هَلْ وجدْتُم مَا وعد رَبُّكُمْ حَقًّا، قَالَ ابْنُ عُمَرَ: فَقِيلَ لَهُ: يَا رَسُولَ الله أتنادي أمواتنا فَقَالَ:
İbn Ömer'in şu hadisinin zahirini reddetmek için: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir çukurunun başında durdu; orada müşriklerin ölüleri vardı. Onlara isimleriyle seslendi ve: 'Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?' buyurdu. İbn Ömer dedi ki: Kendisine: 'Ey Allah'ın Resûlü, ölülere mi sesleniyorsun?' denildi. Bunun üzerine şöyle buyurdu:
إِنَّهُمُ الْآنَ يَسْمَعُونَ مَا أَقُولُ لَهُمْ» . فَقَالَتْ عَائِشَةُ: إِنَّمَا قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: إِنَّهُمُ الْآنَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّ الَّذِي كُنْتُ أَقُولُ لَهُمْ هُوَ الْحَقُّ ثُمَّ قَرَأَتْ إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى
'Şüphesiz onlar şu anda kendilerine söylediğimi işitiyorlar.' Âişe ise şöyle demiştir: 'Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem sadece: «Şüphesiz onlar kendilerine söylediklerimin hak olduğunu şu an pekâlâ bilmektedirler» buyurdu.' Sonra { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın”
حَتَّى قَرَأَتِ الْآيَةَ.
ayetini sonuna kadar okudu.
وَهَذَا مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِظَاهِرِ الدَّلَالَةِ مِنَ الْقُرْآنِ وَلَوْ بِاحْتِمَالٍ مَرْجُوحٍ كَمَا بَيَّنَاهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ. وَإِلَّا فَإِنَّ الْمَوْتَى هُنَا اسْتِعَارَةٌ وَلَيْسَ بِحَقِيقَةٍ.
Bu, dokuzuncu mukaddimede açıkladığımız üzere, mercuh (zayıf) bir ihtimalle de olsa Kur'an'ın zahirî delaletiyle istidlalde bulunma kabilindendir. Aksi takdirde, buradaki 'ölüler' hakikat değil, istiaredir.
وَضَمِيرَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ عَائِدَانِ إِلَى الصُّمِّ، وَهُوَ تَتْمِيمٌ لِلتَّشْبِيهِ حَيْثُ شُبِّهُوا فِي عَدَمِ بُلُوغِ الْأَقْوَالِ إِلَى عُقُولِهِمْ بِصُمٍّ وَلَّوْا مُدْبِرِينَ، فَإِنَّ الْمُدْبِرَ يَبْعُدُ عَنْ مَكَانِ مَنْ يُكَلِّمُهُ فَكَانَ أَبْعَدَ عَنِ الِاسْتِمَاعِ كَمَا تقدم آنِفا.
{ وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } ifadesindeki iki zamir sağırlara racidir. Sözlerin akıllarına ulaşmaması hususunda arkalarını dönüp giden sağırlara benzetilmeleri yönüyle bu, teşbihi tamamlayıcı bir unsurdur (tetmim). Zira arkasını dönüp giden kimse, kendisiyle konuşanın bulunduğu yerden uzaklaşır; az önce geçtiği üzere dinlemekten/işitmekten daha da uzak kalır.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٨١]
[Neml Suresi (27), Ayet 81]
وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١)
{ وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “Körleri de sapıklıklarından [vazgeçirip] doğru yola iletemezsin. Sen ancak ayetlerimize inanıp teslim olanlara duyurabilirsin. (81)”
وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ.
{ وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ } “Körleri de sapıklıklarından [vazgeçirip] doğru yola iletemezsin.”
كَرَّرَ تَشْبِيهَ الْمُشْرِكِينَ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْحَقِّ بِأَنْ شُبِّهُوا فِي ذَلِكَ بِالْعُمْيِ بَعْدَ أَنْ شُبِّهُوا بِالْمَوْتَى وَبِالصُّمِّ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ إِطْنَابًا فِي تَشْنِيعِ حَالِهِمُ الْمَوْصُوفَةِ عَلَى مَا هُوَ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ الْبُلَغَاءِ فِي تَكْرِيرِ التَّشْبِيهِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩] .
Bakara Suresi'nde [19] { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } “Yahut gökten boşanan bir yağmura [tutulmuş kimseler gibidirler]” ayetinde geçtiği üzere, belağat ehli nezdinde teşbihin tekrarında bilinen kural gereğince, vasfedilen hallerinin çirkinliğini vurgulamak amacıyla (ıtnab yoluyla), müşriklerin haktan yüz çevirmelerindeki benzetme tekrarlanmış; istiare yoluyla önce ölülere ve sağırlara benzetildikten sonra bu hususta körlere de benzetilmişlerdir.
وَحَسَّنَ هَذَا التَّكْرِيرَ هُنَا مَا بَيْنَ التَّشْبِيهَيْنِ مِنَ الْفُرُوقِ مَعَ اتِّحَادِ الْغَايَةِ فَإِنَّهُمْ شُبِّهُوا
Burada gayenin bir olmasıyla birlikte iki teşbih arasındaki farklar bu tekrarı güzelleştirmiştir. Zira onlar,
بِالْمَوْتَى فِي انْتِفَاءِ إِدْرَاكِ الْمَعَانِي الَّذِي يَتَمَتَّعُ بِهِ الْعُقَلَاءُ، وَبِالصُّمِّ فِي انْتِفَاءِ إِدْرَاكِ بَلَاغَةِ الْكَلَامِ الَّذِي يَضْطَلِعُ بِهِ بُلَغَاءُ الْعَرَبِ. وَشُبِّهُوا ثَالِثًا بِالْعُمْيِ فِي انْتِفَاءِ التَّمْيِيزِ بَيْنَ طَرِيقِ الْهُدَى وَطَرِيقِ الضَّلَالِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ لَمْ يَتَّبِعُوا هَدْيَ دِينِ الْإِسْلَامِ. وَالْغَايَةُ وَاحِدَةٌ وَهِيَ انْتِفَاءُ اتِّبَاعِهِمُ الْإِسْلَامَ فَفِي تَشْبِيهِهِمْ بِالْعُمْيِ اسْتِعَارَةٌ مُصَرِّحَةٌ، وَنَفْيُ إِنْقَاذِهِمْ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ تَرْشِيحٌ لِلِاسْتِعَارَةِ لِأَنَّ الْأَعْمَى لَا يَبْلُغُ إِلَى مَعْرِفَةِ الطَّرِيقِ بِوَصْفِ الْوَاصِفِ.
akıl sahiplerinin sahip olduğu manaları idrak etme kabiliyetinden yoksun olmaları bakımından ölülere; Arap beliğlerinin üstesinden geldiği sözün belağatini idrak etmekten yoksun olmaları bakımından sağırlara benzetilmişlerdir. Üçüncü olarak ise İslam dininin hidayetine uymamaları yönüyle, hidayet yolu ile sapıklık yolunu ayırt edememeleri bakımından körlere benzetilmişlerdir. Gaye tektir, o da onların İslam'a uymamalarıdır. Dolayısıyla onların körlere benzetilmesinde istiare-i musarraha vardır. Onların sapıklıklarından kurtarılmasının nefyedilmesi ise istiareyi kuvvetlendiren bir terşihtir; çünkü kör kimse, tarif edenin tarifiyle yolu bulamaz.
وَالْهُدَى: الدَّلَالَةُ عَلَى طَرِيقِ السَّائِرِ بِأَنْ يَصِفَهُ لَهُ فَيَقُولُ مَثَلًا: إِذَا بَلَغْتَ الْوَادِيَ فَخُذِ الطَّرِيقَ الْأَيْمَنَ.
Hüdâ (الْهُدَى), yolcuya yolu tarif ederek göstermektir; örneğin 'Vadiye ulaştığında sağdaki yolu tut' demek gibidir.
وَالَّذِي يَسْلُكُ بالقوافل مسالك الطّرق يُسَمَّى هَادِيًا.
Kervanlara yol güzergâhlarını göstererek sevk eden kimseye de hâdî (هَادِي / kılavuz) denir.
وَالتَّوَصُّلُ إِلَى مَعْرِفَةِ الطَّرِيقِ يُسَمَّى اهْتِدَاءً. وَهَذَا التَّرْشِيحُ هُوَ أَيْضًا مُسْتَعَارٌ لِبَيَانِ الْحَقِّ وَالصَّوَابِ لِلنَّاسِ، وَالْأَعْمَى غَيْرُ قَابِلٍ لِلْهِدَايَةِ بِالْحَالَتَيْنِ حَالَةِ الْوَصْفِ وَهِيَ ظَاهِرَةٌ، وَحَالَةِ الِاقْتِيَادِ فَإِنَّ الْعَرَبَ لم يَكُونُوا يَأْخُذُونَ الْعُمْيَ مَعَهُمْ فِي أَسْفَارِهِمْ لِأَنَّهُمْ يُعَرْقِلُونَ عَلَى الْقَافِلَةِ سَيْرَهَا.
Yolu bulup öğrenmeye ise ihtidâ (اهْتِدَاء) denir. Bu terşih de insanlara hakkı ve doğruyu açıklamaya istiare edilmiştir. Kör ise her iki durumda da hidayeti (yol gösterilmeyi) kabul etmeye elverişli değildir: Biri tarif edilme durumudur ki bu açıktır; diğeri ise peşinden götürülme durumudur. Zira Araplar, kervanın yürüyüşünü aksattıkları için körleri yolculuklarında yanlarına almazlardı.
وَقَوْلُهُ عَنْ ضَلالَتِهِمْ يَتَضَمَّنُ اسْتِعَارَةً مَكْنِيَّةً قَرِينَتُهَا حَالِيَّةٌ. شَبَّهَ الدِّينَ الْحَقَّ بِالطَّرِيقِ الْوَاضِحَةِ، وَإِسْنَادُ الضَّلَالَةِ إِلَى سَالِكِيهِ تَرْشِيحٌ لَهَا وَتَخْيِيلٌ، وَالضَّلَالَةُ أَيْضًا مُسْتَعَارَةٌ لِعَدَمِ إِدْرَاكِ الْحَقِّ تَبَعًا لِلِاسْتِعَارَةِ الْمَكْنِيَّةِ، وَأُطْلِقَتْ هُنَا عَلَى عَدَمِ الِاهْتِدَاءِ لِلطَّرِيقِ، وَضَمِيرُ ضَلالَتِهِمْ عَائِدٌ إِلَى الْعُمْيِ، وَلِتَأَتِّي هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ الرَّشِيقَةِ عُدِلَ عَنْ تَعْلِيقِ مَا حَقُّهُ أَنْ يُعَلَّقَ بِالْهَدْيِ فَعُلِّقَ بِهِ مَا يَقْتَضِيهِ نَفْيُ الْهَدْيِ من معنى الصَّرْفِ وَالْمُبَاعَدَةِ. فَقِيلَ عَنْ ضَلالَتِهِمْ بِتَضْمِينِ هَادِي مَعْنَى صَارِفٍ. فَصَارَ: مَا أَنْت بهاد، بِمَعْنَى: مَا أَنْتَ بِصَارِفِهِمْ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ كَمَا يُقَالُ: سَقَاهُ عَنِ الْعَيْمَةِ، أَيْ سَقَاهُ صَارِفًا لَهُ عَنِ الْعَيْمَةِ، وَهِيَ شَهْوَةُ اللَّبَنِ.
{ عَنْ ضَلالَتِهِمْ } ifadesi, karinesi hâlî olan bir istiare-i mekniyye içermektedir. Hak dini apaçık yola benzetmiş; sapıklığın o yolda gidenlere isnat edilmesi ise bu istiare için bir terşih ve tahyîldir. Sapıklık (dalâlet) da istiare-i mekniyyeye tabi olarak hakkı idrak edememeye istiare edilmiştir ve burada yolu bulamamaya ıtlak olunmuştur. { ضَلالَتِهِمْ } ifadesindeki zamir körlere racidir. Bu zarif istiarenin gerçekleşebilmesi için, aslen 'hedy' (hidayet) lafzına bağlanması gereken şeyden vazgeçilmiş ve hidayetin nefyedilmesinin gerektirdiği çevirme (sarf) ve uzaklaştırma manasını ifade eden şey bağlanmıştır. Böylece 'hâdî' kelimesine 'sârif' (çeviren/vazgeçiren) manası tazmin edilerek { عَنْ ضَلالَتِهِمْ } denilmiştir. Dolayısıyla 'mâ ente bi-hâdî', 'onları sapıklıklarından vazgeçirecek değilsin' manasını kazanmıştır; nitekim süt arzusunu giderecek şekilde içirmek anlamında 'sekâhu ani'l-ayme' (onu süte olan şiddetli arzusundan [vazgeçirerek] suya kandırdı) denilir ki ayme, süte duyulan aşırı arzudur.
وَعدل فِي هَذِه الْجُمْلَةِ عَنْ صِيغَتَيِ النَّفْيَيْنِ السَّابِقَيْنِ فِي قَوْلِهِ إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ [النَّمْل: ٨٠] الْوَاقِعَيْنِ عَلَى مُسْنَدَيْنِ فِعْلِيَّيْنِ، إِلَى تَسْلِيطِ النَّفْيِ هُنَا عَلَى جُمْلَةٍ اسْمِيَّةٍ لِلدَّلَالَةِ عَلَى ثَبَاتِ النَّفْيِ. وَأُكِّدَ ذَلِكَ الثَّبَاتُ بِالْبَاءِ الْمَزِيدَةِ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ.
Bu cümlede, [Neml Suresi 80'deki] { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ } “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın; sağırlara da çağrıyı duyuramazsın” ayetinde yer alan iki fiilî müsned üzerindeki önceki iki nefyin kalıbından vazgeçilerek, nefyin sürekliliğine ve sabitliğine delalet etmesi için nefiy burada bir isim cümlesine yöneltilmiştir. Bu sebat/süreklilik ise nefyin teyidi için ziyade kılınan 'bâ' harfiyle pekiştirilmiştir.
وَوَجْهُ إِيثَارِ هَذِه الْجُمْلَة بهاذين التَّحْقِيقَيْنِ هُوَ أَنَّهُ لَمَّا أَفْضَى الْكَلَامُ إِلَى نَفْيِ اهْتِدَائِهِمْ وَكَانَ اهْتِدَاؤُهُمْ غَايَةَ مَطْمَحِ الرَّسُولِ ﷺ كَانَ الْمَقَامُ مُشْعِرًا بِبَقِيَّةٍ مِنْ طَمَعِهِ فِي اهْتِدَائِهِمْ حِرْصًا عَلَيْهِمْ فَأُكِّدَ لَهُ مَا يُقْلِعُ طَمَعَهُ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ
Bu cümlenin bu iki tahkik (pekiştirme) ile tercih edilmesinin sebebi şudur: Söz onların hidayete ermesini nefyetmeye varınca ve onların hidayete ermesi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in en büyük gayesi olunca, bu makam, onlara olan düşkünlüğü sebebiyle hidayete ermelerine dair içinde kalan bir ümidi hissettiriyordu. Bu yüzden onun bu ümidini tamamen söküp atacak şekilde teyit edilmiştir. Bu durum, Yüce Allah'ın şu ayeti gibidir: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin”
[الْقَصَص: ٥٦] وَقَوْلِهِ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ [ق: ٤٥] . وَسَيَجِيءُ فِي تَفْسِيرِ نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ سُورَةِ الرُّومِ تَوْجِيهٌ لِتَعْدَادِ التَّشَابِيهِ الثَّلَاثَةِ زَائِدًا عَلَى مَا هُنَا فَانْظُرْهُ.
[Kasas Suresi, 56] ve { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ } “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin” [Kâf Suresi, 45] ayeti gibidir. Rûm Suresi'nde bu ayetin benzerinin tefsirinde, buradakine ilave olarak bu üç teşbihin sayılmasına dair bir açıklama gelecektir; oraya bakınız.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَحْدَهُ وَمَا أَنْتَ تَهْدِي بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ فِي مَوْضِعِ الْمُوَحَّدَةِ وَبِدُونِ أَلْفٍ بَعْدِ الْهَاءِ.
Yalnızca Hamza, 'bâ' yerine 'tâ' ile ve 'hâ'dan sonra elif olmaksızın { وَمَا أَنْتَ تَهْدِي } şeklinde okumuştur.
إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ.
{ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “Sen ancak ayetlerimize inanıp teslim olanlara duyurabilirsin.”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِتَرَقُّبِ السَّامِعِ مَعْرِفَةَ مَنْ يَهْتَدُونَ بِالْقُرْآنِ.
Dinleyicinin Kur'an ile kimlerin hidayete ereceğini öğrenme beklentisine yönelik bir isti'nâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır).
وَالْإِسْمَاعُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ الْمَجَازِيِّ كَمَا تَقَدَّمَ.
İşittirme (ismâ'), daha önce geçtiği üzere mecazi anlamında kullanılmıştır.
وَأُوثِرَ التَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ مَنْ يُؤْمِنُ لِيَشْمَلَ مَنْ آمَنُوا مِنْ قَبْلُ فَيُفِيدُ الْمُضَارِعُ اسْتِمْرَارَ إِيمَانِهِمْ وَمَنْ سَيُؤْمِنُونَ.
{ مَنْ يُؤْمِنُ } ifadesinde muzâri (geniş/şimdiki zaman) fiille ifade edilmesi, daha önce iman etmiş olanları da kapsayıp onların imanlarının devamlılığını ve bundan sonra iman edecek olanları ifade etmesi içindir.
وَقَدْ ظَهَرَ مِنَ التَّقْسِيمِ الْحَاصِلِ مِنْ قَوْلِهِ إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى [النَّمْل: ٨٠] إِلَى هُنَا، أَنَّ النَّاسَ قِسْمَانِ مِنْهُمْ مَنْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ وَعَلِمَ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ حَتَّى يُعَاجِلَهُ الْهَلَاكُ، وَمِنْهُمْ مَنْ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ السَّعَادَةَ فَيُؤْمِنُ سَرِيعًا أَوْ بَطِيئًا قَبْلَ الْوَفَاةِ.
[Neml Suresi 80'deki] { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın” ayetinden buraya kadar yapılan taksimden anlaşılmıştır ki insanlar iki kısımdır: Bir kısmı, Allah'ın kalbini mühürlediği ve helak ansızın gelip çatıncaya kadar iman etmeyeceğini bildiği kimselerdir; diğer kısmı ise Allah'ın kendisi için mutluluk (saadet) yazdığı ve vefatından önce er ya da geç iman eden kimselerdir.
وَفُرِّعَ عَلَيْهِ فَهُمْ مُسْلِمُونَ الْمُفِيدُ لِلدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ لِأَنَّهُمْ إِذَا آمَنُوا فَقَدْ صَارَ الْإِسْلَامُ رَاسِخًا فِيهِمْ وَمُتَمَكِّنًا مِنْهُمْ، وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بشاشته الْقُلُوب.
Bunun üzerine, devamlılık ve sebat ifade eden { فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “...ve onlar teslim olmuşlardır” cümlesi tafri' edilmiştir (sonuç olarak getirilmiştir). Çünkü onlar iman ettiklerinde İslam onlarda kökleşmiş ve yerleşmiş olur; nitekim imanın sevinç ve aydınlığı kalplere karıştığında da durum böyledir.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٨٢]
[Neml Suresi (27), Ayet 82]
وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ (٨٢)
{ وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ } “O söz başlarına geldiği zaman, onlara yerden bir dabbe çıkarırız da insanların ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını kendilerine söyler. (82)”
هَذَا انْتِقَالٌ إِلَى التَّذْكِيرِ بِالْقِيَامَةِ وَمَا ادُّخِرَ لَهُمْ مِنَ الْوَعِيدِ. فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمَلِ قَبْلَهَا عَطْفَ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ. وَمُنَاسِبَةُ ذِكْرِهَا مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى إِلَى قَوْلِهِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ [النَّمْل: ٨٠، ٨١] . وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْمَوْتَى وَالصُّمِّ وَالْعُمْيِ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ.
Bu, kıyameti ve kendileri için saklanan azap tehdidini hatırlatmaya bir geçiştir. Bu cümle, bir kıssanın diğerine atfı şeklinde önceki cümlelere atfedilmiştir. Bunun zikredilmesinin münasebeti, [Neml Suresi 80-81'deki] { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى } ayetinden { عَنْ ضَلالَتِهِمْ } kavline kadar daha önce geçen ifadelerdir. Zamir ise ölülere, sağırlara ve körlere racidir ki bunlar da müşriklerdir.
والْقَوْلُ أُرِيدَ بِهِ أَخْبَارُ الْوَعِيدِ الَّتِي كَذَّبُوهَا مُتَهَكِّمِينَ بِاسْتِبْطَاءِ وُقُوعِهَا بِقَوْلِهِمْ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [النَّمْل: ٧١] ، فَالتَّعْرِيفُ فِيهِ لِلْعَهْدِ يُفَسِّرُهُ الْمَقَامُ.
{ الْقَوْلُ } (o söz) ile, [Neml Suresi 71'deki] { مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söylüyorsanız bu vaat ne zaman?” diyerek vukuunu gecikmiş sayıp alay ederek yalanladıkları azap tehdidi haberleri kastedilmiştir. Dolayısıyla buradaki harf-i tarif ahd içindir ve bunu makam tefsir etmektedir.
وَالْوُقُوعُ مُسْتَعَارٌ لِحُلُولِ وَقَتِهِ وَذَلِكَ مِنْ وَقْتِ تَهَيُّؤِ الْعَالَمِ لِلْفَنَاءِ إِلَى أَنْ يَدْخُلَ أَهْلُ الْجَنَّةَ الْجَنَّةَ وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ.
Vuku bulmak (vukû'), vaktinin gelip çatması için istiare edilmiştir; bu da âlemin yok olmaya hazırlandığı andan cennet ehlinin cennete, cehennem ehlinin de cehenneme gireceği zamana kadar olan süredir.
وَالْآيَةُ تُشِيرُ إِلَى شَيْءٍ مِنْ أَشْرَاطِ حُلُولِ الْوَعِيدِ الَّذِي أُنْذِرُوا بِهِ وَهُوَ الْوَعِيدُ الْأَكْبَرُ يَعْنِي وَعِيدَ الْبَعْثِ، فَتُشِيرُ إِلَى شَيْءٍ مِنْ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ وَهُوَ مِنْ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ. وَالتَّعْبِيرُ عَنْ وُقُوعِهِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِتَقْرِيبِ زَمَنِ الْحَالِ مِنَ الْمُضِيِّ، أَيْ أَشْرَفَ وُقُوعُهُ، عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْمُضِيِّ مَعَ (إِذَا) يَنْقَلِبُ إِلَى الِاسْتِقْبَالِ.
Ayet, kendisiyle uyarıldıkları o tehdidin gelip çatmasının alametlerinden birine işaret etmektedir ki bu, en büyük tehdit olan diriliş (ba's) tehdididir. Yani kıyametin harikulade alametlerinden birine işaret etmektedir. Vuku bulmasının mazi (geçmiş zaman) kalıbıyla ifade edilmesi, şimdiki zamanı geçmiş zamana yaklaştırmak içindir; yani vukuu yaklaşmıştır. Bununla birlikte mazi fiil 'izâ' (إِذَا) ile birlikte kullanıldığında gelecek zamana dönüşür.