ذِكْرُ الْهِدَايَةِ فِي ظُلُمَاتِ اللَّيْلِ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ. وَإِضَافَةُ الظُّلُمَاتِ إِلَى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ عَلَى مَعْنَى (فِي) . وَالْهُدَى فِي هَذِهِ الظُّلُمَاتِ بِسَيْرِ النُّجُومِ كَمَا قَالَ تَعَالَى وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ [الْأَنْعَام: ٩٧] . فَاللَّهُ الْهَادِي لِلسَّيْرِ فِي تِلْكَ الظُّلُمَاتِ بِأَنْ خَلَقَ النُّجُومَ عَلَى نِظَامٍ صَالِحٍ لِلْهِدَايَةِ فِي ذَلِكَ، وَبِأَنْ رَكَّبَ فِي النَّاسِ مَدَارِكَ لِلْمَعْرِفَةِ بِإِرْصَادِ سَيْرِهَا وَصُعُودِهَا وَهُبُوطِهَا، وَهَدَاهُمْ أَيْضًا بِمَهَابِّ الرِّيَاحِ، وَخَوَّلَهُمْ مَعْرِفَةَ اخْتِلَافِهَا بِإِحْسَاسِ جَفَافِهَا وَرُطُوبَتِهَا، وَحَرَارَتِهَا وَبَرْدِهَا.
Karada ve denizde gece karanlıklarında yol bulmanın zikridir. Karanlıkların karaya ve denize izafeti “içinde / fî (فِي)” manasındadır. Bu karanlıklarda yol bulma, Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } [“Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye yıldızları sizin için var eden O'dur”] [En‘âm: 97] buyurduğu gibi yıldızların seyriyledir. Dolayısıyla bu karanlıklarda yol gösteren Allah'tır; zira O, yıldızları bunda yol bulmaya elverişli bir nizam üzere yaratmış, insanlara da yıldızların seyrini, doğuşunu ve batışını gözlemleyerek bilme idraki yerleştirmiştir; ayrıca rüzgârların esiş yönleriyle de onlara yol göstermiş, kuruluk ve nemini, sıcaklık ve soğukluğunu hissederek bunların farklılıklarını bilme imkânı bahşetmiştir.
وَبِهَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ أُدْمِجَ الِامْتِنَانُ بِفَوَائِدِ الرِّيَاحِ فِي إِثَارَةِ السَّحَابِ الَّذِي بِهِ الْمَطَرُ وَهُوَ الْمَعْنِيُّ بِرَحْمَةِ اللَّهِ. وَإِرْسَالُهُ الرِّيَاحَ هُوَ خَلْقُ أَسْبَابِ تَكَوُّنِهَا.
Bu münasebetle, Allah'ın rahmetiyle kastedilen şey olan yağmuru getiren bulutları harekete geçirmede rüzgârların faydalarıyla minnettar kılma [manası da söze] dâhil edilmiştir. O'nun rüzgârları göndermesi ise, oluşum sebeplerini yaratmasıdır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو نَشْراً بِضَمَّتَيْنِ وَبِالنُّونِ. وَقَرَأَهُ ابْن عَامر بالنُّون بِضَمٍّ فَسُكُونٍ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ بُشْراً بِالْمُوَحَّدَةِ وَبِسُكُونِ الشِّينِ مَعَ التَّنْوِينِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِفَتْحِ النُّونِ وَسُكُونِ الشِّينِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٤٨] وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ نُشُرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٥٧] وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ نُشُرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ، وَتَوْجِيهُ هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ هُنَالِكَ.
Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr iki ötre ve nûn harfiyle { نُشُراً } şeklinde okumuştur. İbn Âmir nûn harfiyle bir ötre ve ardından sükûn ile [nuşran] okumuştur. Âsım ise tek noktalı bâ harfiyle, şîn harfinin sükûnu ve tenvin ile { بُشْراً } şeklinde okumuştur. Hamza ve Kisâî nûn harfinin fethası ve şîn harfinin sükûnu ile [neşran] okumuştur. Furkân Suresi'nde [48]: { وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ نُشُرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } [“Rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen O'dur”] ve A‘râf Suresi'nde [57]: { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ نُشُرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } [“O, rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderendir”] ayetlerinde geçmiş ve bu kıraatlerin izahı orada verilmişti.
وَذُيِّلَ هَذَا الدَّلِيلُ بِتَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ إِشْرَاكِهِمْ مَعَهُ آلِهَةً لِأَنَّ هَذَا خَاتِمَةُ الِاسْتِدْلَالِ عَلَيْهِمْ بِمَا لَا يُنَازِعُونَ فِي أَنَّهُ مِنْ تَصَرُّفِ اللَّهِ فَجِيءَ بَعْدَهُ بِالتَّنْزِيهِ عَنِ الشِّرْكِ كُلِّهِ وَذَلِكَ تَصْرِيحٌ بِمَا أَشَارَتْ إِلَيْهِ التذييلات السَّابِقَة.
Bu delil, Allah Teâlâ'nın O'na ilahlar ortak koşmalarından tenzih edilmesiyle fezlekelendirilmiştir; çünkü bu, Allah'ın tasarrufu olduğunda çekişmedikleri şeylerle aleyhlerine getirilen delillendirmenin sonuncusudur; bundan sonra şirkin tamamından tenzih getirilmiştir ki bu, önceki fezlekelerin işaret ettiği hususun açıkça ifadesidir.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٦٤]
[Neml Suresi (27), Âyet 64]
أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٦٤)
{ أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٦٤) } “Yoksa yaratmayı başlatan, sonra onu iade eden (tekrarlayan) ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? De ki: ‘Eğer doğru sözlüler iseniz delilinizi getirin!’”
هَذَا انْتِقَالٌ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِتَصَرُّفِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْحَيَاةِ الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ وَبِإِعْطَاءِ
Bu, Allah Teâlâ'nın ilk ve ikinci hayattaki tasarrufuyla ve
الْمَدَدِ لِدَوَامِ الْحَيَاةِ الْأُولَى مُدَّةً مُقَدَّرَةً. وَفِيهِ تَذْكِيرٌ بِنِعْمَةِ الْإِيجَادِ وَنِعْمَةِ الْإِمْدَادِ. وَالِاسْتِفْهَامُ
ilk hayatın takdir edilmiş bir süre devam etmesi için imdat (rızık ve destek) vermesiyle delil getirmeye bir geçiştir. Bunda icat nimeti ve imdat nimeti hatırlatılmaktadır. Soru ise
تَقْرِيرِيٌّ لِأَنَّهُمْ لَا يُنْكِرُونَ أَنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ وَأَنَّهُ يَرْزُقُهُمْ.
takrîrîdir (ikrar ettirmeye yöneliktir); zira onlar, yaratmayı O'nun başlattığını ve kendilerini O'nun rızıklandırdığını inkâr etmemektedirler.
وَأُدْمِجَ فِي خِلَالِ الِاسْتِفْهَامِ قَوْلُهُ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِأَنَّ تَسْلِيمَ بَدْئِهِ الْخَلْقَ يُلْجِئُهُمْ إِلَى فَهْمِ إِمْكَانِ إِعَادَةِ الْخَلْقِ الَّتِي أَحَالُوهَا. وَلَمَّا كَانَ إِعَادَةُ الْخَلْقِ مَحَلَّ جَدَلٍ وَكَانَ إِدْمَاجُهَا إِيقَاظًا وَتَذْكِيرًا أُعِيدَ الِاسْتِفْهَامُ فِي الْجُمْلَةِ الَّتِي عُطِفَتْ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلِأَنَّ الرِّزْقَ مُقَارَنٌ لِبَدْءِ الْخَلْقِ فَلَوْ عُطِفَ عَلَى إِعَادَةِ الْخَلْقِ لَتُوُهِّمَ أَنَّهُ يَرْزُقُ الْخَلْقَ بَعْدَ الْإِعَادَةِ فَيَحْسَبُوا أَنَّ رِزْقَهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ نِعَمِ آلِهَتِهِمْ.
Sorunun arasına { ثُمَّ يُعِيدُهُ } [“sonra onu iade eder”] buyruğu dâhil edilmiştir; zira O'nun yaratmayı başlattığını kabul etmek, imkânsız gördükleri yeniden yaratmanın imkânını anlamaya onları mecbur bırakır. Yeniden yaratma bir tartışma konusu olduğundan ve araya sokulması bir uyarı ve hatırlatma niteliği taşıdığından, { وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } [“ve gökten ve yerden sizi rızıklandıran kimdir?”] buyruğuyla ona atfedilen cümlede soru tekrarlanmıştır. Ayrıca rızık, yaratmanın başlangıcı ile beraber olduğundan, şayet yaratmanın iadesine atfedilseydi, yaratılanları iadeden sonra rızıklandıracağı vehmedilebilir ve dünyadaki rızıklarının ilahlarının nimetlerinden olduğunu zannedebilirlerdi.
وَإِذْ قَدْ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ ذُيِّلَتِ الْآيَةُ بِأَمْرِ التَّعْجِيزِ بِالْإِتْيَانِ بِبُرْهَانٍ عَلَى عَدَمِ الْبَعْثِ.
Onlar yeniden dirilişi inkâr ettiklerinden ötürü ayet, dirilişin olmadığına dair bir delil getirme hususunda aciz bırakıcı (ta'cîz) bir emirle fezlekelendirilmiştir.
وَالْبُرْهَانُ: الْحُجَّةُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ فِي آخِرِ سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧٤] .
Burhân (الْبُرْهَانُ): Hüccet (kesin delil) demektir. Nisâ Suresi'nin sonunda [174]: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ } [“Ey insanlar! Size Rabbinizden kesin bir delil geldi”] buyruğunda geçmişti.
وَإِضَافَةُ الْبُرْهَانِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ الْبُرْهَانَ الْمُعَجَّزِينَ عَلَيْهِ هُوَ بُرْهَانُ عَدَمِ الْبَعْثِ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فَهَاتُوهُ لِأَنَّ الصَّادِقَ هُوَ الَّذِي قَوْلُهُ مُطَابِقٌ لِلْوَاقِعِ. وَالشَّيْءُ الْوَاقِعُ لَا يَعْدِمُ دَلِيلًا عَلَيْهِ.
Burhân kelimesinin muhatap zamirine -ki onlar müşriklerdir- izafe edilmesi, getirmekten aciz bırakıldıkları delilin dirilişin yokluğuna dair delil olduğuna işaret eder; yani şayet doğru sözlü iseniz onu getirin; çünkü doğru sözlü kişi, sözü gerçeğe uygun olan kimsedir. Gerçekleşen bir şeyin ise aleyhinde delil bulunamaz değil, delili mutlaka vardır.
وَجُمَّاعُ مَا تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ قَوْلِهِ آللَّهُ خَيْرٌ أما تشركون [النَّمْل: ٥٩] أَنَّهَا أَجْمَلَتِ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى أَحَقِّيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ وَحْدَهُ ثُمَّ فَصَّلَتْ ذَلِكَ بِآيَاتٍ أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ إِلَى قَوْلِهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [النَّمْل: ٦٠- ٦٤] فَابْتَدَأَتْ بِدَلِيلٍ قَرِيبٍ مِنْ بُرْهَانِ الْمُشَاهِدَةِ وَهُوَ خلق السَّمَوَات وَالْأَرْضِ وَمَا يَأْتِي مِنْهُمَا مِنْ خَيْرٍ لِلنَّاسِ. وَدَلِيلُ كَيْفِيَّةِ خَلْقِ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ وَمَا عَلَى وَجْهِهَا مِنْهَا، وَهَذَا مُلْحَقٌ بِالْمُشَاهَدَاتِ.
Bu âyetlerde geçen { آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ } [“Allah mı daha hayırlı yoksa ortak koştukları şeyler mi?”] [Neml: 59] buyruğundan itibaren olan kısmın özü şudur: Ayetler, Allah Teâlâ'nın bir ve tek olarak ilahlığa en layık olduğuna dair delili önce icmâlen (özetle) vermiş, ardından bunu { أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [“Yoksa gökleri ve yeri yaratan... mı?”] âyetinden { قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } [“De ki: ‘Eğer doğru sözlüler iseniz delilinizi getirin!’”] [Neml: 60-64] buyruğuna kadar olan âyetlerle tafsil etmiştir. Söze müşahede (gözlem) deliline yakın bir delil ile başlamıştır ki bu, göklerin ve yerin yaratılışı ile insanlara onlardan gelen hayırdır; ayrıca yer kürenin ve onun üzerindekilerin yaratılış keyfiyeti delilidir ki bu da müşahedata mülhaktır.
وَانْتَقَلَتْ إِلَى اسْتِدْلَالٍ مِنْ قَبِيلِ الْأُصُولِ الْمَوْضُوعَةِ وَهُوَ مَا تَمَالَأَ عَلَيْهِ النَّاسُ مِنَ اللَّجَإِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ الِاضْطِرَارِ.
Sonra konulmuş/kabul edilmiş esaslar kabilinden bir delillendirmeye geçmiştir ki bu, darda kalındığında insanların Allah Teâlâ'ya sığınma hususunda ittifak etmiş olmalarıdır.
وَانْتَقَلَتْ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَيْهِمْ بِمَا مَكَّنَهُمْ مِنَ التَّصَرُّفِ فِي الْأَرْضِ إِذْ جَعَلَ الْبَشَرَ
Ardından insanları, yeryüzünde tasarrufta bulunmaya muktedir kıldığı şeylerle onların aleyhine delil getirmeye geçmiştir; nitekim [Allah] insanları
خُلَفَاءَ فِي الْأَرْضِ، وَسَخَّرَ لَهُمُ التَّصَرُّفَ بِوُجُوهِ التَّصَارِيفِ الْمُعِينَةِ عَلَى هَذِهِ الْخِلَافَةِ، وَهِيَ تَكْوِينُ هِدَايَتِهِمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ. وَذَلِكَ جَامِعٌ لِأَصُولَ تَصَرُّفَاتِ الْخِلَافَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الِارْتِحَالِ وَالتِّجَارَة والغزو.
yeryüzünde halifeler kılmış ve bu hilafete yardımcı olan tasarruf çeşitleriyle -ki bu da karada ve denizde yol bulmalarını var etmesidir- tasarrufta bulunmayı onların hizmetine vermiştir. Bu da yolculuk, ticaret ve gazve gibi zikredilen hilafet tasarruflarının esaslarını toplayıcıdır.
وَختم ذَلِكَ بِكَلِمَةٍ جَامِعَةٍ لِنِعْمَتَيِ الْإِيجَادِ وَالْإِمْدَادِ وَفِي مَطَاوِيهَا جَوَامِعُ التَّمَكُّنِ فِي
Bunu da yaratma ve imdat nimetlerini bir araya toplayan ve muhtevasında
الأَرْض.
yeryüzünde yerleşip güç sahibi olmanın (temekkün) bütün unsurlarını barındıran kapsamlı bir sözle mühürlemiştir.
[٦٥- ٦٦]
[65-66]
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : الْآيَات ٦٥ إِلَى ٦٦]
[Neml Suresi (27), Âyetler 65-66]
قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (٦٦)
{ قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (٦٦) } “De ki: ‘Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez. Onlar ne zaman diriltileceklerinin de farkında değillerdir.’ Hayır, onların ahirete dair bilgileri tükenip gitmiştir; hayır, onlar bundan şüphe içindedirler; hayır, onlar buna karşı kördürler.”
لَمَّا أَبْطَلَتِ الْآيَاتُ السَّابِقَةُ إِلَهِيَّةَ أَصْنَامِ الْمُشْرِكِينَ بِالْأَدِلَّةِ الْمُتَظَاهِرَةِ فَانْقَطَعَ دَابِرُ عَقِيدَةِ الْإِشْرَاكِ ثُنِّيَ عِنَانُ الْإِبْطَالِ إِلَى أَثَرٍ مِنْ آثَارِ الشِّرْكِ وَهُوَ ادِّعَاءُ عِلْمِ الْغَيْبِ بِالْكَهَانَةِ وَإِخْبَارِ الْجِنِّ، كَمَا كَانَ يَزْعُمُهُ الْكُهَّانُ وَالْعَرَّافُونَ وَسَدَنَةُ الْأَصْنَامِ. وَيُؤْمِنُ بِذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ. وَفِي «مَعَالِمِ التَّنْزِيلِ» وَغَيْرِهِ نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ حِينَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ وَقْتِ قِيَامِ السَّاعَةِ فَمَا كَانَ سُؤَالُهُمْ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا لِظَنِّهِمْ أَنَّ ادِّعَاءَ الْعِلْمِ بِوَقْتِهَا من شَأْن النبوءة توصلا لجحد النبوءة إِنْ لَمْ يُعَيِّنْ لَهُمْ وَقْتَ السَّاعَةِ فَأَبْطَلَتِ الْآيَةُ هَذِهِ الْمَزَاعِمَ إِبْطَالًا عَامًّا مِعْيَارُهُ الِاسْتِثْنَاءُ بِقَوْلِهِ إِلَّا اللَّهُ. وَهُوَ عَامٌّ مُرَادٌ بِهِ الْخُصُوصُ أَعْنِي خُصُوصَ الْكُهَّانِ وَسَدَنَةِ بُيُوتِ الْأَصْنَامِ. وَإِنَّمَا سَلَكَ مَسْلَكَ الْعُمُومِ لِإِبْطَالِ مَا عَسَى أَنْ يُزْعَمَ مِنْ ذَلِكَ، وَلِأَنَّ الْعُمُومَ أَكْثَرُ فَائِدَةً وَأَوْجَزُ، فَإِنَّ ذَلِكَ حَالُ أَهْلِ الشِّرْكِ مِنْ بَيْنِ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ. فَالْقَصْدُ هُنَا تَزْيِيفُ آثَارِ الشِّرْكِ وَهُوَ الْكِهَانَةُ وَنَحْوُهَا. وَإِذْ قَدْ كَانَتِ الْمَخْلُوقَاتُ لَا يَعْدُونَ أَنْ يَكُونُوا من أهل السَّمَوَات أَوْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ لِانْحِصَارِ عَوَالِمِ الْمَوْجُودَاتِ فِي ذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ فِي قُوَّةِ لَا يَعْلَمُ أَحَدٌ الْغَيْبَ، وَلَكِنْ أُطْنِبَ الْكَلَامُ لِقَصْدِ التَّنْصِيصِ عَلَى تَعْمِيمِ الْمَخْلُوقَاتِ كُلِّهَا فَإِنَّ مَقَامَ عِلْمِ الْعَقِيدَةِ مَقَامُ بَيَانٍ يُنَاسِبُهُ الْإِطْنَابُ.
Önceki ayetler müşriklerin putlarının ilahlığını birbirini destekleyen delillerle iptal edip şirk akidesinin kökünü kazıyınca, iptalin yönü şirkin kalıntılarından birine, yani kâhinlerin, arrâfların ve put bekçilerinin iddia ettiği ve müşriklerin de inandığı kehânet ve cinlerin haber vermesi yoluyla gaybı bilme iddiasına çevrildi. *Me‘âlimü’t-Tenzîl* ve diğer kaynaklarda [belirtildiğine göre], müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e kıyametin vaktini sorduklarında inmiştir. Onların bunu sorması, şayet kıyamet vaktini kendilerine belirleyemezse nübüvveti inkâr etmeye bir yol bulmak için, vaktini bildiğini iddia etmenin peygamberliğin şanından olduğunu zannetmelerinden başka bir şey değildi. Ayet bu iddiaları, { إِلَّا اللَّهُ } [“Allah hariç”] buyruğundaki istisna ile ölçüsü belirlenen genel bir iptalle çürüttü. Bu, kendisiyle hususun kastedildiği bir umumdur; yani özellikle kâhinler ve put evlerinin bekçileri kastedilmiştir. Böyle bir şeyin iddia edilebilme ihtimalini ortadan kaldırmak için, ayrıca umumun daha faydalı ve daha veciz olması sebebiyle umum yolu tutulmuştur; zira bu, göklerde ve yerde bulunanlar arasında şirk ehlinin durumudur. Buradaki gaye şirkin kalıntılarını, yani kehânet ve benzeri şeyleri çürütmektir. Yaratılmışların âlemleri bunlarda münhasır olduğundan, mahlûkat gök ehli ya da yer ehli olmaktan öteye geçemeyeceği için { لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ } buyruğu, “hiç kimse gaybı bilmez” ifadesinin gücündedir; fakat bütün yaratılmışları genelleme hususunu açıkça belirtmek için söz uzatılmıştır (ıtnâb yapılmıştır); zira akîde ilmi makamı, uzatmanın uygun düştüğü bir beyan makamıdır.
وَاسْتِثْنَاءُ إِلَّا اللَّهُ مِنْهُ لِتَأْوِيلِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بِمَعْنَى: أَحَدٌ،
{ إِلَّا اللَّهُ } istisnası, { مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesinin “hiç kimse (ahad)” manasına tevil edilmesi sebebiyledir;
فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ عَلَى رَأْيِ الْمُحَقِّقِينَ وَهُوَ وَاقِعٌ مِنْ كَلَامٍ مَنْفِيٍّ. فَحَقَّ الْمُسْتَثْنَى أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ فِي اللُّغَةِ الْفُصْحَى فَلِذَلِكَ جَاءَ اسْمُ الْجَلَالَةِ مَرْفُوعًا وَلَوْ كَانَ الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعًا لَكَانَتِ اللُّغَةُ الْفُصْحَى تَنْصِبُ الْمُسْتَثْنَى.
dolayısıyla muhakkik âlimlerin görüşüne göre bu, munfasıl değil muttasıl bir istisnadır ve menfî (olumsuz) bir kelamdan sonra gelmiştir. Fasih dilde müstesnânın müstesnâ minh'ten bedel olması haktır; bu sebeple lafza-i celâl merfû olarak gelmiştir. Şayet istisna munkatı‘ olsaydı, fasih dil kuralı müstesnâyı mansub kılmayı gerektirirdi.
وَبَعْدُ فَإِنَّ دَلَائِلَ تَنْزِيهِ اللَّهِ عَنِ الْحُلُولِ فِي الْمَكَانِ وَعَنْ مُمَاثَلَةِ الْمَخْلُوقَاتِ مُتَوَافِرَةٌ فَلِذَلِكَ يَجْرِي اسْتِعْمَالُ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ عَلَى سَنَنِ الِاسْتِعْمَالِ الْفَصِيحِ لِلْعِلْمِ بِأَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَتَوَهَّمُ مَا لَا يَلِيقُ بِجَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلَ الِاسْتِثْنَاءَ مُنْقَطِعًا وُقُوفًا عِنْدَ ظَاهِرِ صِلَةِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لِأَنَّ اللَّهَ يُنَزَّهُ عَنِ الْحُلُولِ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ.
Bundan başka, Allah'ın bir mekânda hulûl etmesinden ve yaratılmışlara benzemesinden tenzih edildiğine dair deliller pek çoktur; bu sebeple Kur'an ve Sünnet'in kullanımı, müminin Allah Teâlâ'nın celâline yakışmayan şeyleri vehmetmeyeceği bilindiğinden fasih kullanım yolu üzere cereyan eder. Müfessirlerden kimisi ise, Allah göğe ve yere hulûl etmekten münezzeh olduğu için, { مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesinin sılasının zahirinde durarak istisnayı munkatı‘ kabul etmiştir.
وَأَمَّا مَنْ يَتَفَضَّلُ اللَّهُ عَلَيْهِ بِأَنْ يُظْهِرَهُ عَلَى الْغَيْبِ فَذَلِكَ دَاخَلٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ قَالَ تَعَالَى
Allah'ın kendisine gaybı bildirmekle lütufta bulunduğu kimseye gelince, bu da Allah'ın ilmine dâhildir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ [الْجِنّ: ٢٦، ٢٧] . فَأَضَافَ (غَيْبِ) إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ.
{ عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } [“O gaybı bilendir; gaybını kimseye açmaz; ancak razı olduğu elçi müstesna”] [Cin: 26-27]. Burada { غَيْبِ } kelimesini celal zamirine izafe etmiştir.
وَأَرْدَفَ هَذَا الْخَبَرَ بِإِدْمَاجِ انْتِفَاءِ عِلْمِ هَؤُلَاءِ الزَّاعِمِينَ عِلْمَ الْغَيْبِ أَنَّهُمْ لَا يَشْعُرُونَ بِوَقْتِ بَعْثِهِمْ بَلْ جَحَدُوا وُقُوعَهُ إِثَارَةً لِلتَّذْكِيرِ بِالْبَعْثِ لِشِدَّةِ عِنَايَةِ الْقُرْآنِ بِإِثْبَاتِهِ وَتَسْفِيهِ الَّذِينَ أَنْكَرُوهُ. فَذَلِكَ مَوْقِعُ قَوْلِهِ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ، أَيْ إِنَّ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ عِلْمَ الْغَيْبِ مَا يَشْعُرُونَ بِوَقْتِ بَعْثِهِمْ.
Bu haberin peşi sıra, gaybı bildiklerini iddia eden bu kimselerin yeniden diriltilecekleri vaktin farkında olmadıklarını; aksine Kur'an'ın dirilişi ispata ve onu inkâr edenleri akılsızlıkla nitelemeye gösterdiği büyük özen sebebiyle yeniden dirilişi hatırlatmayı harekete geçirmek üzere onun vukuunu büsbütün inkâr ettiklerini araya sıkıştırdı (idmâc yaptı). İşte { وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } [“Ne zaman diriltileceklerinin de şuurunda değillerdir”] buyruğunun yeri burasıdır; yani gaybı bildiğini iddia edenler, ne zaman diriltileceklerinin vaktini dahi hissetmemektedirler.
وأَيَّانَ اسْمُ اسْتِفْهَامٍ عَنِ الزَّمَانِ وَهُوَ مُعَلَّقُ فِعْلِ يَشْعُرُونَ عَنِ الْعَمَلِ فِي مَفْعُولَيْهِ. وَهَذَا تَوَرُّكٌ وَتَعْيِيرٌ لِلْمُشْرِكِينَ فَإِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ بَلْهَ شُعُورُهُمْ بِوَقْتِهِ.
{ أَيَّانَ } zaman bildiren bir istifham (soru) ismidir ve { يَشْعُرُونَ } fiilinin iki mefulü üzerindeki amelini ta‘lik etmiştir (engellemiştir). Bu ifade, müşriklere yönelik bir paylama ve kınamadır; zira onlar, vaktini hissetmek şöyle dursun, dirilişin aslına dahi inanmamaktadırlar.
وبَلِ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ مِنَ الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِ مَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ وَهُوَ ارْتِقَاءٌ إِلَى مَا هُوَ أَغْرَبُ وَأَشَدُّ ارْتِقَاءً مِنْ تَعْيِيرِهِمْ بِعَدَمِ شُعُورِهِمْ بِوَقْتِ بَعْثِهِمْ إِلَى وَصْفِ عِلْمِهِمْ بِالْآخِرَةِ الَّتِي الْبَعْثُ مِنْ أَوَّلِ أَحْوَالِهَا وَهُوَ الْوَاسِطَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الدُّنْيَا بِأَنَّهُ عِلْمٌ مُتَدَارَكٌ أَوْ مُدْرَكٌ.
{ بَلْ } edatı, haklarındaki { ما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } haberinden intikâlî bir ıdrâb (geçiş) içindir. Bu, diriltilecekleri vakti hissetmemeleri sebebiyle kınanmalarından daha garip ve daha şiddetli bir dereceye; dirilişin ilk hallerinden biri ve dünya ile ahiret arasındaki vasıta olduğu ahirete dair bilgilerinin birbirine ulanmış (tedârük edilmiş) veya idrak edilmiş bir bilgi olduğu nitelemesine bir yükseliştir (irtikâdır).
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ ادَّارَكَ بِهَمْزِ وَصْلٍ فِي أَوَّلِهِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ عَلَى أَنَّ أَصْلَهُ (تَدَارَكَ) فَأُدْغِمَتْ تَاءُ التَّفَاعُلِ فِي الدَّال لقرب مخرجيها بَعْدَ أَنْ سَكَنَتْ وَاجْتُلِبَ
Cumhur, kelimenin aslının (تَدَارَكَ) olması esasına dayanarak, başında vasıl hemzesi ve dal harfinin şeddesiyle { ادَّارَكَ } şeklinde okumuştur. Tefâul babının te harfi, sâkin kılındıktan sonra mahreç yakınlığı sebebiyle dâl harfine idgam edilmiş ve
هَمْزُ الْوَصْلِ لِلنُّطْقِ بِالسَّاكِنِ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَشَمِرٌ: وَهُوَ تَفَاعُلٌ مِنَ الدَّرَكِ بِفَتْحَتَيْنِ وَهُوَ اللَّحَاقُ.
sâkin harfle telaffuza başlayabilmek için vasıl hemzesi getirilmiştir. Ferrâ ve Şemir şöyle demiştir: Bu kelime, iki fetha ile 'derek' (الدَّرَك) kökünden tefâul babıdır ve o da 'yetişmek/kavuşmak' (el-lahâk) demektir.
وَقَدِ امْتَلَكَتِ اللُّغَوِيِّينَ وَالْمُفَسِّرِينَ حَيْرَةٌ فِي تَصْوِيرِ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ تُثَارُ مِنْهُ حَيْرَةٌ لِلنَّاظِرِ فِي تَوْجِيهِ الْإِضْرَابَيْنِ اللَّذَيْنِ بَعْدَ هَذَا الْإِضْرَابِ وَكَيْفَ يَكُونَانِ ارْتِقَاءً عَلَى مَضْمُونِ هَذَا الِانْتِقَالِ، وَذَكَرُوا وُجُوهًا مُثْقَلَةً بِالتَّكَلُّفِ.
Dilcileri ve müfessirleri, bu kıraate göre ayetin manasını tasvir etme hususunda öyle bir hayret kaplamıştır ki, bu durum bu ıdrâbdan sonra gelen diğer iki ıdrâbı yönlendirmede ve bunların bu intikalin muhtevasına nasıl bir yükseliş (irtikâ) teşkil ettiğini anlamada bakan kimsede de bir şaşkınlık uyandırmaktadır. Bu sebeple aşırı zorlama (tekellüf) yüklü görüşler zikretmişlerdir.
وَالَّذِي أَرَاهُ فِي تَفْسِيرِهَا عَلَى هَذَا الِاعْتِبَارِ اللُّغَوِيِّ أَنَّ مَعْنَى التَّدَارُكِ هُوَ أَنَّ عِلْمَ بَعْضِهِمْ لَحِقَ عِلْمَ بَعْضٍ آخَرَ فِي أَمْرِ الْآخِرَةِ لِأَنَّ الْعِلْمَ، وَهُوَ جِنْسٌ، لَمَّا أُضِيفَ إِلَى ضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ حَصَلَ مِنْ مَعْنَاهُ عُلُومٌ عَدِيدَةٌ بِعَدَدِ أَصْنَافِ الْجَمَاعَاتِ الَّتِي هِيَ مَدْلُولُ الضَّمِيرِ فَصَارَ الْمَعْنَى: تَدَارَكَتْ عُلُومُهُمْ بَعْضُهَا بَعْضًا.
Bu lügat esasına göre ayetin tefsirinde benim gördüğüm görüş şudur: Tedârükün manası, ahiret meselesinde bir kısmının bilgisinin diğer bir kısmının bilgisine yetişip eklenmesidir; çünkü bir cins ismi olan 'ilim', çoğul zamirine izafe edildiğinde, zamirin delalet ettiği topluluk sınıflarının sayısınca pek çok ilim manası ortaya çıkmış ve böylece mana 'onların bilgileri birbiri ardınca gelip eklendi' şeklini almıştır.
وَذَلِكَ صَالِحٌ لِمَعْنَيَيْنِ: أَوَّلُهُمَا: أَنْ يَكُونَ التَّدَارُكُ وَهُوَ التَّلَاحُقُ الَّذِي هُوَ اسْتِعْمَالٌ مَجَازِيٌّ يُسَاوِي الْحَقِيقَةَ، أَيْ تَدَارَكَتْ عُلُومُ الْحَاضِرِينَ مَعَ عُلُومِ أَسْلَافِهِمْ، أَيْ تَلَاحَقَتْ وَتَتَابَعَتْ فَتَلَقَّى الْخَلَفُ عَنِ السَّلَفِ عِلْمَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَتَقَلَّدُوهَا عَنْ غَيْرِ بَصِيرَةٍ وَلَا نَظَرٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ وَيُشْعِرُ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى عَقِبَهُ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً
Bu da iki manaya elverişlidir: Birincisi: Tedârükün hakikat derecesinde bir mecâz-ı mürsel kullanımı olan 'peş peşe gelmek' (telâhuk) manasında olmasıdır; yani yaşayanların bilgileri, geçmişlerinin bilgileriyle birbirine ulanmıştır; birbiri peşi sıra gelip zincirlenmiştir; böylece sonra gelenler (halef), öncekilerden (selef) ahirete dair bilgilerini almışlar ve hiçbir basiret ve delile dayanmaksızın onları taklit etmişlerdir. Bu da onların dirilişi inkâr etmeleridir. Nitekim hemen ardından gelen şu ayet-i kerime de buna işaret etmektedir: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً }
وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ
{ وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “...ve atalarımız da [toprak olduktan sonra], gerçekten bizler [kabirden] çıkarılacak mıyız? Andolsun ki bu, bize ve daha önce atalarımıza da vadedilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir”
[النَّمْل: ٦٧- ٦٨] . وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ [٨١] بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ.
[“İnkâr edenler dediler ki: 'Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra gerçekten çıkarılacak mıyız? Andolsun, biz de bizden önce atalarımız da bununla tehdit edildik. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir'”] [Neml: 67-68]. Mü'minûn Suresi'ndeki [81] { بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ } [“Aksine onlar, öncekilerin söylediklerinin benzerini söylediler”] buyruğu da buna yakındır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّدَارُكُ مُسْتَعْمَلًا مَجَازًا مُرْسَلًا فِي الِاخْتِلَاطِ وَالِاضْطِرَابِ لِأَنَّ التَّدَارُكَ وَالتَّلَاحُقَ يَلْزَمُهُ التَّدَاخُلُ كَمَا إِذَا لَحِقَتْ جَمَاعَةً مِنَ النَّاسِ جَمَاعَةٌ أُخْرَى أَيْ لَمْ يُرْسُوا عَلَى أَمْرٍ وَاخْتَلَفَتْ أَقْوَالُهُمُ اخْتِلَافًا يُؤْذِنُ بِتَنَاقُضِهَا، فَهُمْ يَنْفُونَ الْبَعْثَ ثُمَّ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْأَصْنَامَ شُفَعَاؤُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَذَابِ، وَهَذَا يَقْتَضِي إِثْبَاتَ الْبَعْثِ وَلَكِنَّهُمْ لَا يُعَذَّبُونَ ثُمَّ يَتَزَوَّدُونَ تَارَةً لِلْآخِرَةِ بِبَعْضِ أَعْمَالِهِمُ الَّتِي مِنْهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَحْبِسُونَ الرَّاحِلَةَ عَلَى قَبْرِ صَاحِبِهَا وَيَتْرُكُونَهَا لَا تَأْكُلُ وَلَا تَشْرَبُ حَتَّى تَمُوتَ فَيَزْعُمُونَ أَنَّ صَاحِبَهَا يَرْكَبُهَا، وَيُسَمُّونَهَا الْبَلِيَّةَ، فَذَلِكَ مِنِ اضْطِرَابِ أَمْرِهِمْ فِي الْآخِرَةِ.
İkinci vecih: Tedârük kelimesinin, birbirine karışma ve çelişki/çalkantı manasında mecâz-ı mürsel olarak kullanılmış olmasıdır. Çünkü bir insan topluluğunun diğer bir topluluğa yetişip katılması durumunda olduğu gibi, tedârük ve peş peşe yetişme hali iç içe geçmeyi (tedâhül) gerektirir. Yani onlar tek bir kararda duramamışlar ve sözleri aralarında çelişki doğuracak şekilde farklılık göstermiştir: Bir yandan dirilişi inkâr etmekte, diğer yandan putların kendilerini Allah katında azaptan kurtaracak şefaatçiler olduğunu iddia etmektedirler. Bu ise dirilişin varlığını kabul etmeyi fakat kendilerinin azap görmeyeceğini gerektirir. Kimi zaman da bazı amelleriyle ahiret için azık edinirlerdi; bunlardan biri de şuydu: Deveyi sahibinin kabri başında bağlar, yiyip içmeksizin ölüp gidinceye kadar terk ederler ve sahibinin [ahirette] ona bineceğini iddia ederlerdi; buna 'beliyye' derlerdi. İşte bu, onların ahiret konusundaki kafa karışıklığı ve çalkantılarındandır.
وَفِعْلُ الْمُضِيِّ عَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ عَلَى أَصْلِهِ. وَحَرْفُ (فِي) على هاذين الْوَجْهَيْنِ فِي تَفْسِيرِهَا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ مُسْتَعْمَلٌ فِي السَّبَبِيَّةِ، أَيْ بِسَبَبِ الْآخِرَةِ.
Bu iki veche göre geçmiş zaman fiili kendi asıl manası üzeredir. Cumhurun kıraatine göre ayetin tefsirinde yer alan bu iki vecihte { فِي } harf-i cerri ise sebebiyet bildirmek üzere kullanılmıştır; yani 'ahiret sebebiyle' demektir.
وَيَجُوزُ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ ادَّارَكَ مُبَالَغَةً فِي (أَدْرَكَ) وَمَفْعُولُهُ مَحْذُوفًا
Bir diğer vecih de caizdir ki o da { ادَّارَكَ } fiilinin (أَدْرَكَ) fiilinde mübalağa olması ve mefulünün hazfedilmiş
تَقْدِيرُهُ:
olmasıdır; takdiri şöyledir:
إِدْرَاكُهُمْ، أَيْ حَصَلَ لَهُمْ عِلْمُهُمْ بِوَقْتِ بَعْثِهِمْ فِي الْيَوْمِ الَّذِي يُبْعَثُونَ فِيهِ، أَيْ يَوْمَئِذٍ يُوقِنُونَ بِالْبَعْثِ، فَيَكُونُ فِعْلُ الْمُضِيِّ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى التَّحَقُّقِ، وَيَكُونُ حَرْفُ (فِي) عَلَى أَصْلِهِ مِنَ الظَّرْفِيَّةِ..
'idrakleri ulaştı', yani diriltilecekleri günde diriliş vakitlerine dair ilim kendilerine hasıl oldu; o gün dirilişe kesin olarak inanacaklar demektir. Bu durumda geçmiş zaman fiili gerçekleşmişlik (tahakkuk) manasında kullanılmış olur ve { فِي } harf-i cerri de zarfiyet şeklindeki asıl manası üzere kalır.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ بَلْ أَدْرَكَ بِهَمْزِ قَطْعٍ وَسُكُونِ الدَّالِ، وَمَعْنَاهُ انْتَهَى عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ. يُقَالُ: أَدْرَكَ، إِذَا فَنِيَ. وَفِي ثُبُوتِ مَعْنَى فَنِيَ لِفِعْلِ أَدْرَكَ خِلَافٌ بَيْنِ أَيِمَّةِ اللُّغَةِ، فَقَدْ أَثْبَتَهُ ابْنُ الْمُظَفَّرِ فِي رِوَايَةِ شَمِرٍ عَنْهُ قَالَ شَمِرٌ: وَلَمْ أَسْمَعْهُ لِغَيْرِهِ، وَأَثْبَتَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَصَاحِبُ «الْقَامُوسِ» . وَقَالَ أَبُو مَنْصُورٍ:
İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ebû Ca‘fer, katı‘ hemzesi ve dâl'ın sükûnu ile { بَلْ أَدْرَكَ } şeklinde okumuşlardır; bunun manası 'onların ilmi ahirette sona erdi/tükendi' demektir. 'Yok oldu/tükendi' anlamında 'edreke' denilir. (أَدْرَكَ) fiilinin 'tükendi' manasına gelip gelmediği hususunda lügat imamları arasında ihtilaf vardır; İbnü'l-Muzaffer, Şemir'in kendisinden yaptığı rivayette bunu kabul etmiştir. Şemir: 'Bunu ondan başkasından duymadım' demiştir; Zemahşerî el-Keşşâf'ta bu ayette ve el-Kâmûs sahibi de bunu sabit görmüştür. Ebû Mansûr ise şöyle demiştir:
هَذَا غَيْرُ صَحِيحٍ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ وَمَا عَلِمْتُ أَحَدًا قَالَ: أَدْرَكَ الشَّيْءُ إِذَا فَنِيَ.
'Bu, Arap dilinde sahih değildir ve bir kimsenin tükendiği zaman 'edreke'ş-şey' dediğini bilmiş değilim.'
وَأَقُولُ قَدْ ثَبَتَ فِي اللُّغَةِ: أَدْرَكَتِ الثِّمَارُ، إِذَا انْتَهَى نُضْجُهَا، وَنَسَبَهُ فِي «تَاجِ الْعَرُوسِ» لِلَّيْثِ وَلِابْنِ جِنِّي وَحَسْبُكَ بِإِثْبَاتِ هَؤُلَاءِ الْأَثْبَاتِ. قَالَ الْكَوَاشِيُّ فِي «تَبْصِرَةِ الْمُتَذَكِّرِ» : الْمَعْنَى فَنِيَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ مِنْ أَدْرَكَتِ الْفَاكِهَةُ، إِذَا بَلَغَتِ النُّضْجَ وَذَلِكَ مُؤْذِنٌ بِفَنَائِهَا وَزَوَالِهَا.
Ben derim ki: Dilde meyveler olgunlaşmanın sonuna vardığında 'edreketi's-simâr' dendiği sabittir; Tâcü'l-Arûs'ta bu, Leys'e ve İbn Cinnî'ye nispet edilmiştir; bu güvenilir zatların tespiti sana yeter. Kevâşî Tebsıratü'l-Mütezakkir'de şöyle demiştir: 'Mana, meyvenin olgunluğa ulaştığında 'edreketi'l-fâkihe' denmesinden hareketle ahirette ilimlerinin tükendiğidir; zira bu durum onun tükenip yok oluşunun habercisidir.'
فَحَاصِلُ الْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ وَقَدْ تَلَقَّى بَعْضُهُمْ
Cumhurun kıraatine göre mananın özeti şöyledir: { وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } [“Ne zaman diriltileceklerinin şuurunda değillerdir”]; bununla birlikte onlar ahiret meselesinde bildiklerini birbirinden
عَنْ بَعْضٍ مَا يَعْلَمُونَ فِي شَأْنِ الْآخِرَةِ وَهُوَ مَا اشْتُهِرَ عَنْهُمْ مِنْ إِنْكَارِ الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ، أَوْ قَدِ اضْطَرَبَ مَا يَعْلَمُونَهُ فِي شَأْنِ الْآخِرَةِ وَأَنَّهُمْ سَيَعْلَمُونَ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ فِي يَوْمِ الدَّارِ الْآخِرَةِ.
devralmışlardır ki bu da onların ahiret hayatını inkâr etmeleriyle meşhur olan şeydir; yahut ahiret meselesinde bildikleri şeyler birbirine karışıp çalkantıya uğramıştır ve ahiret yurdu gününde bunu çaresizce bizzat bileceklerdir.
وَحَاصِلُ الْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَمْرٍو وَأَبِي جَعْفَرٍ: مَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ فَإِنَّهُمْ لَا عِلْمَ لَهُمْ بِالْحَيَاةِ الْآخِرَةِ، أَيْ جَهِلُوا الْحَيَاةَ الْآخِرَةَ.
İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ebû Ca‘fer'in kıraatine göre mananın özeti ise şöyledir: Onlar ne zaman diriltileceklerini hissetmezler; çünkü onların ahiret hayatına dair hiçbir bilgileri yoktur, yani ahiret hayatına karşı bütünüyle cahildirler.
أَمَّا عَدَدُ الْقِرَاءَاتِ الشَّاذَّةِ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ فَبَلَغَتْ عَشْرًا.
Bu cümledeki şâzz kıraatlerin sayısı ise ona ulaşmıştır.
وَأَمَّا جُمْلَةٌ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها فَهُوَ إِضْرَابُ انْتِقَالٍ لِلِارْتِقَاءِ مِنْ كَوْنِهِمُ اضْطَرَبَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ، أَوْ تَقَلَّدَ خَلَفُهُمْ مَا لَقَّنَهُ سَلَفُهُمْ، أَوْ مِنْ أَنهم انْتَفَى عَمَلهم فِي الْآخِرَةِ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ الِاضْطِرَابَ فِي الْعِلْمِ قَدْ أَثَارَ فِيهِمْ شَكًّا مِنْ وُقُوعِ الْآخِرَةِ. وَ (مِنْ) لِلِابْتِدَاءِ الْمَجَازِيِّ، أَيْ فِي شكّ ناشىء عَنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ. وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى ثَبَاتِ الْخَبَرِ وَدَوَامِهِ، وَالظَّرْفِيَّةُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى إِحَاطَةِ الشَّكِّ بِهِمْ.
{ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها } [“Doğrusu onlar bundan şüphe içindedirler”] cümlesine gelince, bu; onların ahiret hakkındaki bilgilerinin çalkantılı oluşundan veya sonrakilerin öncekilerin telkin ettiği şeyleri taklit etmesinden yahut ahirete dair bilgilerinin tamamen yok olmasından, ilimdeki bu çalkantının kendilerinde ahiretin vukuuna dair bir şüphe uyandırdığı durumuna geçiş ve yükseliş (ıdrâb-ı intikâlî) bildiren bir cümledir. { مِنْ } harfi mecâzî ibtidâ içindir; yani 'ahiret meselesinden doğan bir şüphe içindedirler' demektir. Haberin sabit ve devamlı olduğunu göstermek için isim cümlesi getirilmiş, şüphenin onları çepeçevre kuşattığını belirtmek için de zarfiyet kullanılmıştır.
وَجُمْلَةُ بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ ارْتِقَاءٌ ثَالِثٌ وَهُوَ آخِرُ دَرَجَاتِ الِارْتِقَاءِ فِي إِثْبَاتِ ضَلَالِهِمْ وَهُوَ أَنَّهُمْ عُمْيَانٌ عَنْ شَأْنِ الْآخِرَةِ.
{ بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ } [“Hatta onlar ondan yana kördürler”] cümlesi ise üçüncü bir yükseliştir (irtikâdır) ve onların sapıklığını ispatta yükselişin son basamağıdır ki o da ahiret meselesine karşı kör kesilmiş olmalarıdır.
وعَمُونَ: جَمْعُ عَمٍ بِالتَّنْوِينِ وَهُوَ فَعِلٌ مِنَ الْعَمَى، صَاغُوا لَهُ مِثَالَ الْمُبَالَغَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى شِدَّةِ الْعَمَى، وَهُوَ تَشْبِيهُ عَدَمِ الْعِلْمِ بِالْعَمَى، وَعَادِمُ الْعِلْمِ بِالْأَعْمَى. وَقَالَ زُهَيْرٌ:
{ عَمُونَ } tenvinli olarak 'amin' (عَمٍ) kelimesinin çoğuludur; 'amâ' (الْعَمَى) kökünden 'fe‘il' (فَعِلٌ) veznindedir; körlüğün şiddetini ifade etmek üzere mübalağa kalıbında getirmişlerdir. Bu, bilgisizliğin körlüğe, bilgisiz kimsenin de köre benzetilmesidir. Züheyr şöyle demiştir:
وَأَعْلَمُ عِلْمَ الْيَوْمِ وَالْأَمْسِ قَبْلَهُ ... وَلَكِنَّنِي عَنْ عِلْمِ مَا فِي غَدٍ عَمِ
Bugünün ve dünün bilgisini bilirim ondan önce... Lakin yarında ne olacağının bilgisinden yana körüm.
فَشَبَّهَ ضَلَالَهُمْ عَنِ الْبَعْثِ بِالْعَمَى فِي عَدَمِ الِاهْتِدَاءِ إِلَى الْمَطْلُوبِ تَشْبِيهَ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ.
Böylece hedeflenen doğruya ulaşamama hususunda onların dirilişten sapmalarını, aklî olanı hissî olana benzetmek suretiyle körlüğe benzetmiştir.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِنْها عَمُونَ لِلِابْتِدَاءِ الْمَجَازِيِّ، جَعَلَ عَمَاهُمْ وَضَلَالَهُمْ فِي إِثْبَاتِ الْآخِرَة كَأَنَّهُ ناشىء لَهُمْ مِنَ الْآخِرَةِ إِذْ هِيَ سَبَبُ عَمَاهُمْ، أَيْ إِنْكَارُهَا سَبَبُ ضَلَالِهِمْ. وَفِي الْكَلَامِ مُضَافٌ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: مِنْ إِنْكَارِ وَجُودِهَا عَمُونِ، فَالْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقٌ بِ عَمُونَ.
{ مِنْها عَمُونَ } buyruğundaki { مِنْ } edatı mecâzî ibtidâ içindir. Körlüklerinin ve ahireti kabul konusundaki sapıklıklarının adeta ahiretten doğduğunu kabul etmiştir; zira onların körlüğünün sebebi ahirettir; yani ahireti inkâr etmeleri sapıklıklarının sebebidir. Cümlede hazfedilmiş bir muzâf vardır, takdiri şöyledir: 'Onun varlığını inkâr etmekten ötürü kördürler.' Dolayısıyla mecrûr ifade { عَمُونَ } lafzına mütealliktir.
وَقُدِّمَ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْمُتَعَلِّقِ وَلِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ. وَصِيغَتِ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الثَّبَاتِ كَمَا فِي قَوْلِهِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها.
Bu müteallaka verilen önemden ötürü ve fâsıla uyumunu gözetmek amacıyla müteallakın önüne geçirilmiştir. { بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها } buyruğunda olduğu gibi sebata delalet etmesi için isim cümlesi formunda kurulmuştur.
وَتَرْتِيبُ هَذِهِ الْإِضْرَابَاتِ الثَّلَاثَةِ تَرْتِيبٌ لِتَنْزِيلِ أَحْوَالِهِمْ فَوُصِفُوا أَوَّلًا بِأَنَّهُمْ لَا يَشْعُرُونَ بِوَقْتِ الْبَعْثِ ثُمَّ بِأَنَّهُمْ تَلَقَّفُوا فِي شَأْنِ الْآخِرَةِ الَّتِي الْبَعْث من شؤونها عِلْمًا مُضْطَرِبًا أَوْ جَهْلًا فَخَبَطُوا فِي شَكٍّ وَمِرْيَةٍ، فَأَعْقَبَهُمْ عَمًى وَضَلَالَةٌ بِحَيْثُ إِنَّ هَذِهِ الِانْتِقَالَاتِ مُنْدَرِجَةٌ مُتَصَاعِدَةٌ حَتَّى لَوْ قِيلَ: بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَهُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا فَهُمْ مِنْهَا
Bu üç ıdrâbın dizilişi, onların durumlarını derecelendiren bir sıralamadır: Önce diriliş vaktini hissetmedikleriyle nitelenmişler, ardından dirilişin hallerinden biri olduğu ahiret meselesinde çalkantılı bir bilgiye veya cehalete kapıldıkları, böylece şüphe ve tereddüt içinde bocaladıkları, bunun da peşinden bir körlük ve sapıklık getirdiği şeklinde vasfedilmişlerdir. Öyle ki bu geçişler basamak basamak yükselmektedir; hatta şayet: 'Bilakis ahiret hakkında bilgileri tükendi, bu yüzden ondan şüphe içindedirler, bu yüzden ondan yana
عَمُونَ لَحَصَلَ الْمُرَادُ. وَلَكِنْ جَاءَتْ طَرِيقَةُ التَّدَرُّجِ بِالْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ أَجْزَلَ وَأَبْهَجَ وَأَرْوَعَ وَأَدَلَّ عَلَى أَنَّ كُلًّا مِنْ هَذِه الْأَحْوَال المترتبة جَدِيرٌ بِأَنْ يُعْتَبَرَ فِيهِ الْمُعْتَبِرُ بِاسْتِقْلَالِهِ لَا بِكَوْنِهِ مُتَفَرِّعًا عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَهَذَا الْبَيَانُ هُوَ مَا أَشَرْتُ إِلَيْهِ آنِفًا عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ ادَّارَكَ مِنْ خَفَاءِ تَوْجِيهِ الْإِضْرَابَيْنِ اللَّذَيْنِ بَعْدَ الْإِضْرَابِ الْأَوَّلِ.
kördürler' denilseydi de meram hasıl olurdu. Fakat intikâlî ıdrâb yoluyla kademeli ilerleme yöntemi daha veciz, daha parlak, daha etkileyici gelmiş ve peş peşe sıralanan bu hallerin her birinin, bir öncekine bağlı bir teferruat olarak değil, bizzat müstakil bir şekilde ibret alan kimsenin üzerinde düşünmesine değer olduğunu daha güçlü göstermiştir. Bu açıklama, cumhurun { ادَّارَكَ } kıraati ele alınırken ilk ıdrâbdan sonraki iki ıdrâbın yönlendirilişindeki kapalılığa dair az önce işaret ettiğim husustur.
وَضَمَائِرُ جَمْعِ الْغَائِبِينَ فِي قَوْلِهِ يَشْعُرُونَ، ويُبْعَثُونَ، عِلْمُهُمْ، هُمْ فِي شَكٍّ، هُمْ مِنْها عَمُونَ عَائِدَةٌ إِلَى (مَنِ) الْمَوْصُولَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ.
{ يَشْعُرُونَ }, { يُبْعَثُونَ }, { عِلْمُهُمْ }, { هُمْ فِي شَكٍّ }, { هُمْ مِنْها عَمُونَ } buyruklarındaki cemi gaib zamirleri, Allah Teâlâ'nın { قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } kavlindeki mevsûl olan { مَنْ } lafzına dönmektedir.
وَ (مَنْ) هَذِهِ وَإِنْ كَانَتْ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ فَالضَّمَائِرُ الْمَذْكُورَةُ عَائِدَةٌ إِلَيْهَا بِتَخْصِيصِ عُمُومِهَا بِبَعْضِ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَهُمُ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مِنَ الْكُهَّانِ وَالْعَرَّافِينَ وَسَدَنَةِ الْأَصْنَامِ الَّذِينَ يَسْتَقْسِمُونَ لِلنَّاسِ بِالْأَزْلَامِ، وَهُوَ تَخْصِيصٌ لَفْظِيٌّ مِنْ دَلَالَةِ السِّيَاقِ وَهُوَ مِنْ قِسْمِ الْمُخَصَّصِ الْمُنْفَصِلِ اللَّفْظِيِّ. وَالْخِلَافُ الْوَاقِعُ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْأُصُولِ فِي اعْتِبَارِ عَوْدِ الضَّمِيرِ إِلَى بَعْضِ أَفْرَادِ الْعَامِّ مُخَصِّصًا لِلْعُمُومِ يَقْرُبُ مِنْ أَنْ يَكُونَ خِلَافًا لَفْظِيًّا. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] فَإِنَّ ضَمِيرَ بُعُولَتُهُنَّ عَائِدٌ إِلَى الْمُطَلَّقَاتِ الرَّجْعِيَّاتِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] الَّذِي هُوَ عَامُّ لِلرَّجْعِيَّاتِ وَغَيْرِهِنَّ.
Bu { مَنْ } lafzı her ne kadar umum ifade eden sîgalardan olsa da, anılan zamirler onun umumunun yerdeki varlıkların bir kısmına tahsis edilmesiyle ona dönmektedir; onlar da gaybı bildiklerini iddia eden kâhinler, arrâflar ve insanlara fal oklarıyla kısmet arayan put bakıcılarıdır. Bu, siyakın delaletinden kaynaklanan lafzî bir tahsistir ve lafzî munfasıl muhassıs türündendir. Usûl âlimleri arasında genel lafzın bazı fertlerine zamirin dönmesinin umumu tahsis edip etmeyeceği konusunda meydana gelen ihtilaf, neredeyse lafzî bir ihtilaftır. Allah Teâlâ'nın { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } [Bakara: 228] ayeti de bu kabildendir; zira { بُعُولَتُهُنَّ } zamiri, Allah Teâlâ'nın ric'î olan ve olmayan bütün kadınları kapsayan { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } [Bakara: 228] ayetindeki kadınlardan sadece ric'î talâkla boşanmış olanlara dönmektedir.
وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ التَّعْبِيرَ بِ الَّذِينَ كَفَرُوا [النَّمْل: ٦٧] هُنَا لَيْسَ مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَعم من مَا صدق (مِنْ) فِي قَوْلِهِ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ.
Bununla anlarsın ki, buradaki { الَّذِينَ كَفَرُوا } [Neml: 67] ifadesi zamir makamında açık isim (izhar) zikretmek kabilinden değildir; zira { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesi, { لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ } buyruğundaki { مَنْ } lafzının fertlerinden (mâsadakından) daha geneldir.
[٦٧- ٦٨]
[67-68]
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : الْآيَات ٦٧ إِلَى ٦٨]
[Neml Suresi (27), Ayet 67-68]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) } “İnkâr edenler dediler ki: 'Biz ve atalarımız toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi [kabirden] çıkarılacağız? (67) Andolsun, bu bize de daha önce atalarımıza da vadedildi. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.' (68)”
أَعْقَبَ وَصْفَ عَمَايَةِ الزَّاعِمِينَ عِلْمَ الْغَيْبِ بِذِكْرِ شُبْهَتِهِمُ الَّتِي أَرَتْهُمُ الْبَعْثَ مُسْتَحِيلَ الْوُقُوعِ، وَلِذَلِكَ أَسْنَدَ الْقَوْلَ هُنَا إِلَى جَمِيعِ الَّذِينَ كَفَرُوا دُونَ خُصُوصِ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ عِلْمَ الْغَيْب، وَلذَلِك عطفت الْجُمْلَةَ لِأَنَّهَا غَايَرَتِ الَّتِي قَبْلَهَا بِأَنَّهَا أَعَمُّ.
Gaybı bildiğini iddia edenlerin körlüklerinin vasfedilmesinin hemen peşinden, dirilişi kendilerine imkânsız gösteren şüphelerinin zikredilmesine geçti; bu sebeple buradaki sözü özellikle gaybı bildiğini iddia edenlere değil, inkâr edenlerin tamamına isnat etti. İşte bu yüzden cümle, daha genel olmakla bir öncekinden farklılık arz ettiği için atfedildi.
وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ لِمَا فِي الْمَوْصُولِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى عِلَّةِ قَوْلِهِمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ وَهِيَ مَا أَفَادَتْهُ الصِّلَةُ مِنْ كَوْنِهِمْ كَافِرِينَ فَكَأَنَّهُ قِيلَ وَقَالُوا بكفرهم أإذا كُنَّا تُرَابًا..
Onların ism-i mevsûl ile ifade edilmesi, mevsûlün bu sözü söylemelerinin illetine işaret etmesinden dolayıdır; bu illet de sılanın bildirdiği üzere onların kâfir oluşlarıdır. Sanki şöyle denilmiştir: Küfürleri sebebiyle: 'Biz toprak olduğumuz zaman mı...' dediler.
إِلَى آخِرِهِ اسْتِفْهَامًا بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ.
Sonuna kadar [böyle devam eden ifade], inkâr manasında bir istifhamdır.
أَتَوْا بِالْإِنْكَارِ فِي صُورَةِ الِاسْتِفْهَامِ لِتَجْهِيلِ مُعْتَقِدِ ذَلِكَ وَتَعْجِيزِهِ عَنِ الْجَوَابِ بِزَعْمِهِمْ.
Buna inananı cahil saymak ve kendi zanlarınca onu cevap vermekten aciz bırakmak için inkârı istifham kalıbında getirdiler.
وَالتَّأْكِيدُ بِ إِنْ لِمُجَارَاةِ كَلَامِ الْمَرْدُودِ عَلَيْهِ بِالْإِنْكَارِ. وَالتَّأْكِيدُ تَهَكُّمٌ.
{ إِنَّ } ile tekit edilmesi, inkârla reddedilen muhatabın sözüne ayak uydurmak (mücârât) içindir. Bu tekit bir alaydır (tehekkümdür).
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ إِذا كُنَّا تُراباً بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ هِيَ هَمْزَةِ (إِذَا) عَلَى تَقْدِيرِ هَمْزَةِ اسْتِفْهَامٍ مَحْذُوفَةٍ لِلتَّخْفِيفِ مِنِ اجْتِمَاعِ هَمْزَتَيْنِ، أَوْ بِجَعْلِ (إِذَا) ظَرْفًا مُقَدَّمًا عَلَى عَامِلِهِ وَالْمُسْتَفْهَمُ عَنْهُ هُوَ إِنَّا لَمُخْرَجُونَ.
Nâfi‘ ve Ebû Ca‘fer, iki hemzenin bir araya gelmesinden doğan ağırlığı hafifletmek için hazfedilmiş bir istifham hemzesi takdiriyle veya { إِذا } kelimesini âmilinin önüne geçmiş bir zarf kabul edip sorulan asıl hususu { إِنَّا لَمُخْرَجُونَ } kılarak, { إِذا كُنَّا تُراباً } kısmını { إِذَا } kelimesinin kendi hemzesi olan tek hemzeyle okumuşlardır.
وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ بهمزتين فِي أَإِذا- وأَ إِنَّا عَلَى اعْتِبَارِ تَكْرِيرِ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ فِي الثَّانِيَةِ لِتَأْكِيدِ الْأُولَى، إِلَّا أَنَّ أَبَا عَمْرٍو خَفَّفَ الثَّانِيَةَ مِنَ الْهَمْزَتَيْنِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَعَاصِمًا وَحَمْزَةَ حَقَّقَاهُمَا. وَهَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ حَذَفُوا نون الْمُتَكَلّم المشارك تَخْفِيفًا من الثّقل النَّاشِئ من وُقُوع نُونَ الْمُتَكَلِّمِ بَعْدَ نُونِ (إِنَّ) . وَقَرَأَ ابْنُ عَامر وَالْكسَائِيّ أَإِذا بِهَمْزَتَيْنِ وإننا بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ وَبِنُونَيْنِ اكْتِفَاءً بِالْهَمْزَةِ الْأُولَى لِلِاسْتِفْهَامِ، وَكُلُّهَا اسْتِعْمَالٌ فَصِيحٌ.
Ebû Amr, Âsım ve Hamza, birincisini pekiştirmek amacıyla ikincisinde istifham hemzesinin tekrarlandığını kabul ederek { أَإِذا } ve { أَ إِنَّا } şeklinde iki hemzeyle okumuşlardır; ancak Ebû Amr her iki yerde de ikinci hemzeyi teshîl etmiş, Âsım ile Hamza ise her iki hemzeyi de tahkik ile (net) okumuşlardır. Bunların hepsi, { إِنَّ } nunundan sonra mütekellim nununun gelmesinden doğan ağırlığı hafifletmek için çoğul mütekellim nûnunu hazfetmişlerdir. İbn Âmir ve Kisâî ise istifham için birinci hemzeyle yetinerek { أَإِذا } kelimesini iki hemzeyle, { وإننا } kelimesini tek hemze ve iki nûn ile okumuşlardır; bunların hepsi fasih kullanımlardır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ حِكَايَةُ مِثْلِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ عَنِ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَّا أَنَّ اسْمَ الْإِشَارَةِ الْأَوَّلَ وَقَعَ مُؤَخَّرًا عَنْ نَحْنُ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ [٨٣] وَوَقَعَ مُقَدَّمًا عَلَيْهِ هُنَا، وَتَقْدِيمُهُ وَتَأْخِيرُهُ سَوَاءٌ فِي أَصْلِ الْمَعْنَى لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِ وُعِدْنا وَقَعَ بَعْدَ نَائِبِ الْفَاعِلِ فِي الْآيَتَيْنِ. وَإِنَّمَا يَتَّجِهُ أَنْ يَسْأَلَ عَنْ تَقْدِيمِهِ عَلَى تَوْكِيدِ الضَّمِيرِ الْوَاقِعِ نَائِبًا عَلَى الْفَاعِلِ.
Mü'minûn Suresi'nde inkâr edenlerden benzer bir sözün nakli geçmişti; ancak birinci işaret ismi Mü'minûn Suresi'nde [83] { نَحْنُ } zamirinden sonra gelmiş, burada ise onun önüne geçirilmiştir. Temel mana açısından öne alınmasıyla sonraya bırakılması eşittir; zira her iki ayette de nâib-i fâilden sonra gelen { وُعِدْنا } fiilinin ikinci mefulüdür. Burada asıl sorulması gereken, nâib-i fâil konumundaki zamirin tekit edicisinin önüne geçirilmesidir.
وَقَدْ نَاطَهَا فِي «الْكَشَّافِ» بِأَنَّ التَّقْدِيمَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُقَدَّمَ هُوَ الْغَرَضُ الْمُعْتَمَدُ بِالذِّكْرِ وَبِسَوْقِ الْكَلَامِ لِأَجْلِهِ. وَبَيَّنَهُ السَّكَّاكِيُّ فِي «الْمِفْتَاحِ» بِأَنَّ مَا وَقَعَ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ كَانَ بِوَضْعِ الْمَنْصُوبِ بَعْدَ الْمَرْفُوعِ وَذَلِكَ مَوْضِعُهُ. وَأَمَّا مَا فِي سُورَةِ النَّمْلِ فَقُدِّمَ الْمَنْصُوبُ عَلَى الْمَرْفُوعِ لِكَوْنِهِ فِيهَا أَهَمَّ، يَدُلُّكَ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ الَّذِي قَبْلَهُ إِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا وَالَّذِي قَبْلَ آيَةِ سُورَة الْمُؤمنِينَ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٢] فَالْجِهَةُ الْمَنْظُورُ فِيهَا هُنَاكَ (فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ) هِيَ كَوْنُ أَنْفُسِهِمْ تُرَابًا وَعِظَامًا، وَالْجِهَةُ الْمَنْظُورُ فِيهَا هُنَا فِي سُورَةِ النَّمْلِ هِيَ كَوْنُ أَنْفُسِهِمْ وَكَوْنُ آبَائِهِمْ تُرَابًا لَا جُزْءَ هُنَاكَ مِنْ بِنَاهُمْ (جَمْعُ بِنْيَةٍ) عَلَى- أَيْ بَاقِيًا- صُورَةِ نَفْسِهِ (أَيْ عَلَى صُورَتِهِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا وَهُوَ حَيٌّ) . وَلَا شُبْهَةَ أَنَّهَا أَدْخَلُ عِنْدَهُمْ فِي تَبْعِيدِ الْبَعْثِ فَاسْتَلْزَمَ زِيَادَةَ الِاعْتِنَاءِ بِالْقَصْدِ إِلَى ذِكْرِهِ فَصَيَّرَهُ هَذَا الْعَارِضُ أَهَمَّ اه.
Zemahşerî el-Keşşâf'ta bunu, öne almanın zikredilmesi ve sözün kendisi için sevk edilmesi esas alınan asıl gayenin o öne alınan unsur olduğuna delil teşkil etmesine bağlamıştır. Sekkâkî el-Miftâh'ta bunu şöyle açıklamıştır: Mü'minûn Suresi'nde yer alan kullanım, mansûbun merfûdan sonraya konulması şeklindedir ki asıl yeri de orasıdır. Neml Suresi'ndekine gelince; orada mansûb olan öge daha önemli olduğu için merfûun önüne geçirilmiştir. Bunun böyle olduğunu sana gösteren husus şudur: Bundan önceki ifade { إِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا } şeklindedir; Mü'minûn Suresi'ndeki ayetten önceki ifade ise { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً } [Mü'minûn: 82] şeklindedir. Orada (Mü'minûn Suresi'nde) dikkat çekilen cihet, bizzat kendilerinin toprak ve kemik haline gelmeleridir; burada Neml Suresi'nde dikkat çekilen cihet ise hem kendilerinin hem de atalarının bünyelerinden (binyelerinin çoğulu olan binâlarından) kendi sûreti üzere -yani hayattayken sahip olduğu sûret üzere- hiçbir parça kalmaksızın toprak haline gelmesidir. Şüphe yok ki bu durum onlara göre dirilişi imkânsız görmede daha etkilidir; dolayısıyla onun kastedilerek zikredilmesine daha fazla özen gösterilmesini gerektirmiş ve bu arızi durum onu daha önemli kılmıştır. [Sekkâkî'nin sözü burada bitti].
وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ كُلَّ آيَةٍ حَكَتْ أُسْلُوبًا مِنْ مَقَالِهِمْ بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ ... قالُوا أَإِذا مِتْنا [الْمُؤْمِنُونَ: ٨١، ٨٢] لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا.
Sözün özü şudur: Her ayet onların sözlerinden bir üslubu nakletmiştir: { بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ ... قالُوا أَإِذا مِتْنا } [Mü'minûn: 81-82] ve { لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا }.
وَبَعْدُ فَقَدْ حَصَلَ فِي الِاخْتِلَافِ بَيْنَ أُسْلُوبِ الْآيَتَيْنِ تَفَنُّنٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ السَّابِعَةِ.
Bundan başka, yedinci mukaddimede geçtiği üzere, iki ayetin üslubu arasındaki farklılıkta bir üslup zenginliği ve çeşitliliği (tefennün) hâsıl olmuştur.
وَالْأَسَاطِيرُ: جَمْعُ أُسْطُورَةٍ، وَهِيَ الْقِصَّةُ وَالْحِكَايَةُ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٢٤] .
{ الْأَسَاطِيرُ } kelimesi, 'ustûre'nin çoğuludur; o da masal ve hikâye demektir. Nahl Suresi'ndeki [24] { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [“Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi?' dendiği zaman: 'Öncekilerin masallarını' dediler”] kavlinde buna dair açıklama geçmişti.
وَالْمَعْنَى: مَا هَذَا إِلَّا كَلَامٌ مُعَادٌ قَالَهُ الْأَوَّلُونَ وَسَطَرُوهُ وَتَلَقَّفَهُ مَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ وَلَمْ يَقَعْ شَيْء مِنْهُ.
Mana şudur: Bu, öncekilerin söylediği, satırlara döktüğü, sonrakilerin de onlardan kapıp devraldığı ve hiçbir aslı astarı gerçekleşmemiş olan tekrarlanıp duran bir sözden başka bir şey değildir.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٦٩]
[Neml Suresi (27) : Âyet 69]
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩)
{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) } “De ki: 'Yeryüzünde gezip dolaşın da günahkârların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!'”
أُمِرَ الرَّسُولُ ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ هَذِهِ الْكَلِمَةَ وَلِذَلِكَ فَصَلَ فِعْلَ قُلْ وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١] . وَالْمُنَاسَبَةُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ هِيَ الْمَوْعِظَةُ بِحَالِ الْمُكَذِّبِينَ لِأَنَّ إِنْكَارَهُمُ الْبَعْثَ تَكْذِيبٌ لِلرَّسُولِ وَإِجْرَامٌ. وَالْوَعِيدُ بِأَن يصيبهم مثل مَا أَصَابَهُمْ إِلَّا أَنَّهَا هُنَالِكَ عُطِفَتْ بِ ثُمَّ انْظُرُوا وَهُنَا بِالْفَاءِ فَانْظُرُوا وَهُمَا مُتَئَايِلَانِ. وَذَكَرَ هُنَالِكَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ [الْأَنْعَام: ١١] وَذَكَرَ هُنَا عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ: وَالْمُكَذِّبُونَ مُجْرِمُونَ. وَالِاخْتِلَافُ بَيْنَ الْحِكَايَتَيْنِ لِلتَّفَنُّنِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي الْمُقدمَة السَّابِعَة.
Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara bu sözü söylemesi emredilmiştir; bu sebeple { قُلْ } fiili [önceki söze] atıfsız olarak getirilmiştir (fasledilmiştir). Bunun bir benzeri En'âm Suresi'nde [11] geçmişti. Her iki yerdeki münasebet, yalanlayanların durumuyla ibret ve öğüt vermektir; zira onların öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmeleri, Peygamber'i yalanlamak ve bir cürümdür. [Aynı zamanda bu,] onların başına gelenlerin bir benzerinin kendilerine de isabet edeceği yönünde bir tehdittir. Ne var ki orada { ثُمَّ انْظُرُوا } şeklinde ["sümme" ile] atfedilmişken, burada { فَانْظُرُوا } şeklinde fâ ile atfedilmiştir; her ikisi de birbirine yakındır. Orada { عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } [En'âm: 11] zikredilmiş, burada ise { عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } zikredilmiştir; zira yalanlayanlar aynı zamanda suçlu günahkârlardır (mücrimlerdir). Bu iki anlatım arasındaki farklılık, yedinci mukaddimede açıkladığımız üzere üslup zenginliği (tefennün) gayesine matuftur.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٧٠]
[Neml Suresi (27) : Âyet 70]
وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠)
{ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) } “Onlar için üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı da bir sıkıntı içinde olma!”
كَانَتِ الرَّحْمَةُ غَالِبَةً عَلَى النَّبِيءِ ﷺ وَالشَّفَقَةُ عَلَى الْأُمَّةِ مِنْ خِلَالِهِ، فَلَمَّا أُنْذِرَ الْمُكَذِّبُونَ بِهَذَا الْوَعِيدِ تَحَرَّكَتِ الشَّفَقَةُ فِي نَفْسِ الرَّسُولِ ﵊ فَرَبَطَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ بِهَذَا التَّشْجِيعِ أَنْ لَا يَحْزَنَ عَلَيْهِمْ إِذَا أَصَابَهُمْ مَا أُنْذِرُوا بِهِ. وَكَانَ مِنْ رَحْمَتِهِ ﷺ حِرْصُهُ عَلَى إِقْلَاعِهِمْ عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ تَكْذِيبِهِ وَالْمَكْرِ بِهِ، فَأَلْقَى اللَّهُ فِي رُوعِهِ رِبَاطَةَ جَاشٍ بِقَوْلِهِ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e rahmet duygusu ve ümmetine karşı şefkat hissi bütünüyle hâkimdi. Yalanlayanlar bu tehditle uyarıldıklarında, Resûlullah aleyhisselâm'ın içinde bir şefkat uyandı. Bunun üzerine Allah, uyarıldıkları azap başlarına geldiğinde onlara üzülmemesi hususundaki bu cesaretlendirici sözle onun kalbini pekiştirip teselli etti. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem rahmetinin bir gereği olarak, kendisini yalanlamaktan ve tuzak kurmaktan vazgeçmelerine dair büyük bir arzusu vardı; Allah Teâlâ da { وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ } kavliyle onun kalbine bir metanet ve gönül ferahlığı verdi.
وَالضَّيْقُ: بِفَتْحِ الضَّادِ وَكَسْرِهَا، قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِالْفَتْحِ، وَابْنُ كَثِيرٍ بِالْكَسْرِ. وَحَقِيقَتُهُ:
Dayk (ضَيْق) kelimesi dâd harfinin fethası ve kesresiyle okunur. Âlimlerin cumhûru fetha ile, İbn Kesîr ise kesre ile okumuştur. Bu kelimenin hakiki manası:
عَدَمُ كِفَايَةِ الْمَكَانِ أَوِ الْوِعَاءِ لِمَا يُرَادُ حُلُولُهُ فِيهِ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْحَالَةِ
Mekânın yahut kabın içine konulması istenen şeye dar gelmesidir. Bu kelime burada,
الْحَرِجَةِ الَّتِي تَعْرِضُ لِلنَّفْسِ عِنْدَ كَرَاهِيَةِ شَيْءٍ فَيُحِسُّ الْمَرْءُ فِي مَجَارِي نَفَسِهِ بِمِثْلِ ضَيْقٍ عَرَضَ لَهَا. وَإِنَّمَا هُوَ انْضِغَاطٌ فِي أَعْصَابِ صَدْرِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ فِي آخِرِ سُورَةِ النَّحْلِ [١٢٧] .
hoşlanılmayan bir şeyle karşılaşıldığında nefiste meydana gelen ve kişinin soluk borularında sanki bir daralma meydana gelmiş gibi hissettiği sıkıntılı hâl için mecazdır. Bu da ancak göğüs sinirlerindeki bir sıkışmadan ibarettir. Bu husus daha önce Nahl Suresi'nin sonundaki [127] { وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ } kavlinde geçmişti.
وَالظَّرْفِيَّةُ مَجَازِيَّةٌ، أَيْ لَا تَكُنْ مُلْتَبِسًا وَمَحُوطًا بِشَيْءٍ مِنَ الضَّيْقِ بِسَبَبِ مَكْرِهِمْ.
Zarfiyet (içinde olma manası) mecazidir; yani onların tuzakları sebebiyle herhangi bir sıkıntıya bürünmüş ve onunla kuşatılmış olma demektir.
وَالْمَكْرُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٥٤] . وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ من مَكْرهمْ.
Mekr (مَكْر) [tuzak kurma] kelimesi, Âl-i İmrân Suresi'ndeki [54] { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } kavlinde geçmişti. { مَا } edatı masdariyyedir; yani "onların tuzaklarından dolayı" demektir.
[٧١- ٧٢]
[71- 72]
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : الْآيَات ٧١ إِلَى ٧٢]
[Neml Suresi (27) : Âyetler 71 - 72]
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٧١) قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢)
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٧١) قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) } “'Eğer doğru sözlüler iseniz bu tehdit ne zaman gerçekleşecek?' derler. De ki: 'Aceleyle istediğiniz o şeyin bir kısmı belki de peşinize takılmıştır bile!'”
عَطْفٌ عَلَى وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً [النَّمْل: ٦٧] . وَالتَّعْبِيرُ هُنَا بِالْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِ ذَلِكَ الْقَوْلِ مِنْهُمْ، أَيْ لَمْ يَزَالُوا يَقُولُونَ.
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً } [Neml: 67] kavline atıftır. Burada muzari fiil ile ifade edilmesi, bu sözün onlardan tekrar tekrar çıktığını, yani bunu söyleyip durduklarını göstermek içindir.
وَالْمُرَادُ بِالْوَعْدِ مَا أُنْذِرُوا بِهِ مِنَ الْعِقَابِ. وَالِاسْتِفْهَامُ عَنْ زَمَانِهِ، وَهُوَ اسْتِفْهَامُ تَهَكُّمٍ مِنْهُمْ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ.
Vaadden (el-va'd) maksat, kendilerine bildirilen azaptır. Bu azabın vaktini sormaları, { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } sözünün karinesiyle anlaşıldığı üzere, bir alay ve istihza sorusudur.
وَأَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ بِالْجَوَابِ عَنْ قَوْلِهِمْ لِأَنَّ هَذَا مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ الَّذِي لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ وَمَنْ أَطْلَعَهُ عَلَى شَيْءٍ مِنْهُ مِنْ عِبَادِهِ الْمُصْطَفَيْنَ.
Allah, Peygamberine onların bu sözüne cevap vermesini emretmiştir; çünkü bu, Allah'tan ve O'nun seçkin kullarından bir kısmına bildirdiği kimselerden başkasının bilemeyeceği gayb ilmindendir.
وَالْجَوَابُ جَارٍ عَلَى الْأُسْلُوبِ الْحَكِيم بِحمْل استفهامهم عَلَى حَقِيقَةِ الِاسْتِفْهَامِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ حَقَّهُمْ أَنْ يَسْأَلُوا عَن وَقت الْوَعيد ليتقدموه بِالْإِيمَانِ.
Cevap, üslûb-ı hakîm kuralı üzere cereyan etmiştir; onların sorusu, aslında tehdit edilen azap vaktini öğrenip ondan önce iman etmeleri gerektiğine dikkat çekmek amacıyla hakiki bir soruymuş gibi kabul edilmiştir.
وعَسى لِلرَّجَاءِ، وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّقْرِيبِ مَعَ التَّحْقِيقِ.
{ عَسى } edatı umut (recâ) içindir ve kesinlikle birlikte yakınlığı ifade etmek üzere kullanılmıştır.
ورَدِفَ تَبِعَ بِقُرْبٍ. وَعُدِّيَ بِاللَّامِ هُنَا مَعَ أَنَّهُ صَالِحٌ لِلتَّعْدِيَةِ بِنَفْسِهِ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى (اقْتَرَبَ) أَوِ اللَّامُ لِلتَّوْكِيدِ مِثْلَ شَكَرَ لَهُ. وَالْمَعْنَى: رَجَاءَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ قَرِيبَ الزَّمَنِ. وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَا سَيَحِلُّ بِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ.
{ رَدِفَ } yakından takip etti demektir. Kendi başına geçişli olmaya elverişli olduğu hâlde burada lâm harf-i cerri ile geçişli kılınması, "yaklaştı" (ikterabe) manasını tazammun etmesinden dolayıdır; yahut "şekera lehu" ifadesinde olduğu gibi lâm tekit içindir. Mana şudur: O azabın yakın bir zamanda gerçekleşmesi umulur. Bu da Bedir günü başlarına gelecek olan felakete bir işarettir.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ تَسْتَعْجِلُونَ أَيْ تَسْتَعْجِلُون بِهِ.
{ تَسْتَعْجِلُونَ } fiilinin müteallakı (tümleci) hazfedilmiştir, yani "aceleyle gelmesini istediğiniz şey" (testa'cilûne bihî) demektir.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٧٣]
[Neml Suresi (27) : Âyet 73]