Binûn

27- Neml Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٥٩]

[Neml Suresi (27), Ayet 59]

قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩)

{ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩) } “De ki: Hamd Allah'a mahsustur; selâm da O'nun seçtiği kullarına olsun. Allah mı daha hayırlı, yoksa O'na ortak koştukları şeyler mi? (59)”

قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى لَمَّا اسْتَوْفَى غَرَضُ الِاعْتِبَارِ وَالْإِنْذَارِ حَقَّهُ بِذِكْرِ عَوَاقِبِ بَعْضِ الْأُمَمِ الَّتِي كَذَّبَتِ الرُّسُلَ وَهِيَ أَشْبَهُ أَحْوَالًا بِأَحْوَالِ الْمُكَذِّبِينَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَبِالْكِتَابِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِ، وَفِي خِلَالِ ذَلِكَ وَحَفَافَيْهِ تَسْلِيَةُ النَّبِيءِ ﷺ عَلَى مَا يَلْقَاهُ مِنْ قَوْمِهِ أَقْبَلَ اللَّهُ بِالْخِطَابِ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ يُلَقِّنُهُ مَاذَا يَقُولُهُ عَقِبَ الْقِصَصِ وَالْمَوَاعِظِ السَّالِفَةِ اسْتِخْلَاصًا وَاسْتِنْتَاجًا مِنْهَا، وَشُكْرُ اللَّهِ عَلَى الْمَقْصُودِ مِنْهَا.

{ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } İbret alma ve uyarma gayesi, peygamberleri yalanlayan bazı ümmetlerin akıbetlerinin zikredilmesiyle hakkını tam olarak verip bu ümmetlerin durumları da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ona indirilen Kitab'ı yalanlayanların durumlarına en çok benzeyen hâller olunca; bunun arasında ve çevresinde de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kavminden gördüğü eziyetlere karşı bir teselli yer alınca, Allah Teâlâ Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitapla yönelerek, geçmiş kıssalar ve öğütlerin ardından bunlardan bir hülasa ve netice çıkarmak ve bunlardaki maksat üzere Allah'a şükretmek amacıyla ne söyleyeceğini ona telkin etmiştir.

فَالْكَلَامُ اسْتِئْنَافٌ وَالْمُنَاسَبَةُ مَا عَلِمْتَ. أُمِرَ الرَّسُولُ بِالْحَمْدِ عَلَى مَا احْتَوَتْ عَلَيْهِ الْقَصَصُ السَّابِقَةُ مِنْ نَجَاةِ الرُّسُلِ مِنَ الْعَذَابِ الْحَالِّ بِقَوْمِهِمْ وَعَلَى مَا أَعْقَبَهُمُ اللَّهُ عَلَى صَبْرِهِمْ مِنَ النَّصْرِ وَرِفْعَةِ الدَّرَجَاتِ. وَعَلَى أَنْ أَهْلَكَ الْأَعْدَاءَ الظَّالِمِينَ كَقَوْلِهِ فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الْأَنْعَام: ٤٥] وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ [٦٣] قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ وَقَوْلُهُ فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ [٩٣] وَقُلِ الْحَمْدُ

Söz istînâftır (yeni bir başlangıçtır), münasebeti ise bildiğin gibidir. Resul'e, önceki kıssaların içerdiği peygamberlerin kavimlerine inen azaptan kurtulmaları, sabırlarına karşılık Allah'ın onlara bahşettiği zafer ve derecelerin yükseltilmesi ve zalim düşmanları helak etmesi sebebiyle hamdetmesi emredilmiştir; nitekim: { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi. Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” [En'âm: 45] buyrulmuştur. Bunun benzeri Ankebût Suresi'ndeki [63]: { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “De ki: Hamd Allah'a mahsustur. Fakat onların çoğu akıl erdirmezler” kavli ve bu surenin sonundaki [93]: { وَقُلِ الْحَمْدُ

لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ

لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ } “Hamd Allah'a mahsustur; O, size gösterecektir”

الْآيَةَ. فَأُمِرَ الرَّسُولُ ﷺ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَى ذَلِكَ بِاعْتِبَارِ مَا أَفَادَهُ سَوْقُ تِلْكَ الْقِصَصِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى وَعْدِ الرَّسُولِ ﷺ بِالنَّصْرِ عَلَى أَعْدَائِهِ. فَقَوْلُهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ أَمْرٌ لِلرَّسُولِ ﷺ بِإِنْشَاءِ حَمْدِ اللَّهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ صِيغَةُ الْحَمْدِ فِي أَوَّلِ الْفَاتِحَةِ.

ayetidir. Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e buna hamdetmesi, söz konusu kıssaların sevk edilişinin Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlarına karşı zafer vadine ima etmesi bakımından emredilmiştir. { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } kavli, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'a hamdi inşâ etmesi (dile getirmesi) için bir emirdir. Hamd sîgası Fâtiha'nın başında geçmişti.

وَعُطِفَ عَلَى الْمَأْمُورِ بِأَنْ يَقُولَهُ مِنَ الْحَمْدِ أَمْرٌ بِأَنْ يُتْبِعَهُ بِالسَّلَامِ عَلَى الرُّسُلِ الَّذِينَ سَبَقُوهُ قَدْرًا لِقَدْرِ مَا تَجَشَّمُوهُ فِي نَشْرِ الدِّينِ الْحَقِّ.

Söylemesi emredilen hamde, hak dini yayma uğrunda katlandıkları meşakkatlerin kadrini takdir etmek üzere kendisinden önce geçen peygamberlere selâm ile devam etmesi emri atfedilmiştir.

وَأَصْلُ سَلامٌ سَلَّمْتُ سَلَامًا، مَقْصُودٌ مِنْهُ الْإِنْشَاءُ فَحُذِفَ الْفِعْلُ وَأُقِيمَ

{ سَلامٌ } kelimesinin aslı 'sellemtü selâmen' (selâm verdim) olup bundan maksat inşâdır; dolayısıyla fiil hazfedilmiş ve

مَفْعُولُهُ الْمُطْلَقُ بَدَلًا عَنْهُ. وَعَدَلَ عَنْ نَصْبِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ إِلَى تَصْيِيرِهِ مُبْتَدَأً مَرْفُوعًا لِلدَّلَالَةِ عَلَى الثَّبَاتِ وَالدَّوَامِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ [٢] .

onun yerine mef'ûl-i mutlakı kâim kılınmıştır. Sübut ve devamlılığa delalet etmesi için mef'ûl-i mutlakın mensubiyetinden sarfınazar edilerek merfû bir mübtedaya dönüştürülmüştür; nitekim Fâtiha Suresi'nin başında [2] geçen { الْحَمْدُ لِلَّهِ } kavlinde de bu husus açıklanmıştı.

وَالسَّلَامُ فِي الْأَصْلِ اسْمٌ يَقُولُهُ الْقَائِلُ لِمَنْ يُلَاقِيهِ بِلَفْظِ: سَلَامٌ عَلَيْكَ، أَوِ السَّلَامُ عَلَيْكَ. وَمَعْنَاهُ سَلَامَةٌ وَأَمْنٌ ثَابِتٌ لَكَ لَا نُكُولَ فِيهِ، لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ (عَلَى) مِنَ الِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ الْمُرَادُ بِهِ التَّمَكُّنُ كَمَا فِي أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] .

Selâm aslen, söyleyenin karşılaştığı kimseye 'selâmün aleyke' veya 'es-selâmü aleyke' lafzıyla söylediği bir isimdir. Manası: { عَلَى } edatının hissettirdiği -ve { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [Bakara: 5] ayetinde olduğu gibi temekkün (iyice yerleşme) kastedilen- mecazî istilâ dolayısıyla, 'Senin için kendisinden dönülmesi mümkün olmayan sabit bir esenlik ve güvenlik olsun' demektir.

وَأَصْلُ الْمَقْصُودِ مِنْهُ هُوَ التَّأْمِينُ عِنْدَ اللِّقَاءِ إِذْ قَدْ تَكُونُ بَيْنَ الْمُتَلَاقَيْنِ إِحَنٌ أَوْ يَكُونُ مِنْ أَحَدِهِمَا إِغْرَاءٌ بِالْآخَرِ، فَكَانَ لَفْظُ (السَّلَامُ عَلَيْكَ) كَالْعَهْدِ بِالْأَمَانِ. ثُمَّ لَمَّا كَانَتِ الْمُفَاتَحَةُ بِذَلِكَ تَدُلُّ عَلَى الِابْتِدَاءِ بِالْإِكْرَامِ وَالتَّلَطُّفِ عِنْدَ اللِّقَاءِ وَنِيَّةِ الْإِعَانَةِ وَالْقِرَى، شَاعَ إِطْلَاقُ كَلِمَةِ: السَّلَامُ عَلَيْكَ، وَنَحْوِهَا عِنْدَ قَصْدِ الْإِعْرَابِ عَنِ التَّلَطُّفِ وَالتَّكْرِيمِ وَتُنُوسِيَ مَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى بَذْلِ الْأَمْنِ وَالسَّلَامَةِ، فَصَارَ النَّاسُ يَتَقَاوَلُونَهَا فِي غَيْرِ مَظَانِّ الرِّيبَةِ وَالْمَخَافَةِ فَشَاعَتْ فِي الْعَرَبِ فِي أَحْيَائِهِمْ وَبُيُوتِهِمْ وَصَارَتْ بِمَنْزِلَةِ الدُّعَاءِ الَّذِي هُوَ إِعْرَابٌ عَنْ إِضْمَارِ الْخَيْرِ لِلْمَدْعُوِّ لَهُ بِالسَّلَامَةِ فِي حَيَاتِهِ. فَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النُّورِ [٦١] وَصَارَ قَوْلُ: السَّلَامُ، بِمَنْزِلَةِ قَوْلِ: حَيَّاكَ اللَّهُ، وَلَكِنَّهُمْ خَصُّوا كَلِمَةَ: (حَيَّاكَ اللَّهُ) بِمُلُوكِهِمْ وَعُظَمَائِهِمْ فَانْتَقَلَتْ كَلِمَةُ (السَّلَامُ عَلَيْكُمْ) بِهَذَا إِلَى طَوْرٍ آخَرَ مِنْ أَطْوَارِ اسْتِعْمَالِهَا مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ وَقَدْ قِيلَ إِنَّهَا كَانَتْ تَحِيَّةً لِلْبَشَرِ مِنْ عَهْدِ آدَمَ.

Ondan asıl kastedilen ise karşılaşma anında güvence vermektir; zira karşılaşan iki kimse arasında kin ve düşmanlık bulunabilir veya birinden diğerine bir kışkırtma vuku bulabilir; bu yüzden 'es-selâmü aleyke' lafzı bir emannâme gibi olmuştur. Sonra bununla söze başlamak, karşılaşma esnasında ikram ve nezaketle başlamaya, yardım ve misafirperverlik niyetine delalet edince, nezaket ve ikramı ifade etme kastıyla 'es-selâmü aleyke' ve benzeri kelimelerin kullanımı yaygınlaşmış; içerdiği güvenlik ve esenlik bahşetme manası unutulmuştur. Böylece insanlar şüphe ve korku mevzusu olmayan durumlarda da bunu birbirlerine söyler olmuş, Araplar arasında kabilelerinde ve evlerinde yayılmış ve hayatta kalması için kendisine dua edilen kimseye iyilik beslendiğini beyan eden bir dua mesabesine gelmiştir. Bundan dolayı Yüce Allah, Nûr Suresi'nde [61] geçtiği üzere: { فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً } “Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından mübarek ve pek güzel bir selamlama olarak birbirinize selâm verin” buyurmuştur. 'Es-Selâm' demek, 'Hayyâkellâh' (Allah ömrünü uzun etsin) demek mesabesine gelmiştir; ancak onlar 'Hayyâkellâh' kelimesini krallarına ve büyüklerine tahsis etmişlerdi. Böylece 'es-selâmü aleyküm' ifadesi, Câhiliye devrinden itibaren kullanım evrelerinden bir başka evreye intikal etmiştir. Hatta bunun Âdem'den beri insanlığın selamı olduğu da söylenmiştir.

ثُمَّ ذَكَرَ الْقُرْآنُ السَّلَامَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَعْنَى كَوْنِهِ مُعَامَلَةً مِنْهُ سُبْحَانَهُ بِكَرَامَةِ الثَّنَاءِ وَحُسْنِ الذِّكْرِ لِلَّذِينَ ﵃ مِنْ عِبَادِهِ فِي الدُّنْيَا كَقَوْلِهِ حِكَايَةً عَنْ عِيسَى إِذْ أَنْطَقَهُ بِقَوْلِهِ وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ [مَرْيَم: ٣٣] . وَكَذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ وَمَا فِي مَعْنَاهَا مِنْ أَحْوَالِ الْأَرْوَاحِ بَعْدَ الْمَوْتِ كَقَوْلِهِ عَنْ عِيسَى وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا [مَرْيَم: ٣٣] ، وَقَوْلِهِ عَنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس:

Sonra Kur'an, Allah Teâlâ katından olan selâmı; O'nun dünyada kullarından razı olduğu kimselere övgü ve hayırla yâd etme ikramında bulunması manasında zikretmiştir; nitekim Îsâ'dan naklen onun dilinden: { وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ } “Doğduğum gün ve öleceğim gün bana selâm olsun” [Meryem: 33] buyurmuştur. Aynı şekilde ahirette ve ölümden sonraki ruhların hâlleri gibi bunun manasında olan durumlarda da zikredilmiştir; nitekim Îsâ hakkında: { وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا } “ve diri olarak diriltileceğim gün [de bana selâm olsun]” [Meryem: 33] buyurmuş, cennet ehli hakkında da şöyle buyurmuştur: { لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Orada onlar için her çeşit meyve vardır ve istedikleri her şey onlarındır. Çok merhametli bir Rabbin katından bir selâm sözü vardır” [Yâsîn:

٥٧، ٥٨] .

57, 58].

وَجَاءَ فِي الْقُرْآنِ السَّلَامُ عَلَى خَمْسَةٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ. وَأَيْضًا أَمَرَ اللَّهُ الْأُمَّةَ بِالسَّلَامِ عَلَى رَسُولِهَا فَقَالَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً [الْأَحْزَاب: ٥٦] أَيْ قُولُوا: السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيءُ لِأَنَّ مَادَّةَ التَّفْعِيلِ قَدْ يُؤْتَى بِهَا لِلدَّلَالَةِ على قَول منحوب من صِيغَةِ التَّفْعِيلِ، فَقَوْلُهُ: سَلِّمُوا تَسْلِيماً مَعْنَاهُ: قُولُوا كَلِمَةَ السَّلَامِ.

Kur'an'da Sâffât Suresi'nde peygamberlerden beş tanesine selâm gelmiştir. Ayrıca Allah ümmete Resulü'ne selâm vermesini emretmiş ve: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selâm verin” [Ahzâb: 56] buyurmuştur; yani 'es-Selâmü aleyke eyyühe'n-Nebiyy' deyiniz; zira tef'îl babının kökü, tef'îl kalıbından türetilmiş bir sözü ifade etmek için getirilebilir. Dolayısıyla { سَلِّمُوا تَسْلِيماً } kavlinin manası: 'Selâm kelimesini söyleyiniz' demektir.

مِثْلَ بَسْمَلَ، إِذَا قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ، وَكَبَّرَ، إِذَا قَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ.

Tıpkı 'bismillâh' dediğinde 'besmele çekti' ve 'Allâhu ekber' dediğinde 'tekbir getirdi' denmesi gibi.

وَفِي الْحَدِيثِ «تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Her namazın ardından otuz üçer defa tesbih eder, hamdeder ve tekbir getirirsiniz».

. وَمَعْنَى وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى إِنْشَاءُ طَلَبٍ مِنَ اللَّهِ أَنْ يُسَلِّمَ عَلَى أَحَدِ الْمُصْطَفَيْنَ، أَيْ أَنْ يَجْعَلَ لَهُمْ ذِكْرًا حَسَنًا فِي الْمَلَإِ الْأَعْلَى.

{ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } ifadesinin manası ise: Allah'tan, seçtiği kullarından birine selâm etmesini, yani Mele-i A'lâ'da onları güzel bir övgüyle yâd etmesini talep eden bir inşâdır.

فَإِذَا قَالَ الْقَائِلُ: السَّلَامُ عَلَى فُلَانٍ وَفُلَانٌ غَائِبٌ أَوْ فِي حُكْمِ الْغَائِبِ كَانَ ذَلِكَ قَرِينَةً عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ الدُّعَاءُ لَهُ بِسَلَامٍ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِ. فَقَدْ أُزِيلَ مِنْهُ مَعْنَى التَّحِيَّةِ لَا مَحَالَةَ وَتَعَيَّنَ لِلدُّعَاءِ، وَلِهَذَا نَهَى النبيء ﷺ الْمُسلمين. عَن أَنْ يَقُولُوا فِي التَّشَهُّدِ: السَّلَامُ عَلَى اللَّهِ السَّلَامُ عَلَى النَّبِيءِ السَّلَامُ عَلَى فلَان وَفُلَان. فَقَالَ لَهُمْ «إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّلَامُ» أَيْ لَا مَعْنَى لِلسَّلَامِ عَلَى اللَّهِ فِي مَقَامِ الدُّعَاءِ لِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَدْعُوُّ بِأَنْ يُسَلِّمَ عَلَى مَنْ يُطْلَبُ لَهُ ذَلِكَ.

Biri: 'Filancaya selâm olsun' dediğinde ve o filanca gaip veya gaip hükmünde olduğunda, bu durum kastedilenin Allah'tan ona bir selâm olması için dua edildiğine karine olur. Böylece ondan selamlama manası muhakkak kalkmış ve dua manasına tahsis edilmiş olur. Bu yüzden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanları teşehhütte: 'Selâm Allah'a olsun, selâm Peygamber'e olsun, selâm filancaya ve filancaya olsun' demekten nehyetmiştir. Nitekim onlara: «Şüphesiz Allah, Selâm'ın ta kendisidir» buyurmuştur; yani dua makamında Allah'a selâm etmenin bir anlamı yoktur; çünkü Allah, kendisi için talep edilen kimseye selâm vermesi dilenen zattır.

فَلَمَّا أَمَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ سَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى فَقَدْ عَيَّنَ لَهُ هَذِهِ الْجُمْلَةَ لِيَقُولَهَا يَسْأَلُ مِنَ اللَّهِ أَنْ يُكْرِمَ عِبَادَهُ الَّذِينَ اصْطَفَى بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى وَحُسْنِ الذِّكْرِ، إِذْ قُصَارَى مَا يَسْتَطِيعُهُ الْحَاضِرُ مِنْ جَزَاءِ الْغَائِبِ عَلَى حُسْنِ صَنِيعِهِ أَنْ يَبْتَهِلَ إِلَى اللَّهِ أَنْ يَنْفَحَهُ بِالْكَرَامَةِ.

Allah Teâlâ bu surede Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { سَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } demesini emrettiğinde, Allah'tan seçtiği kullarına Mele-i A'lâ'da övgü ve güzel yâd etme ile ikramda bulunmasını istemesi için söyleyeceği bu cümleyi ona tayin etmiştir; zira hazır olanın, gaip olan kimseye güzel davranışı karşılığında verebileceği en ileri mükâfat, Allah'a yakararak ona ikramda bulunmasını niyaz etmesidir.

وَالْعِبَادُ الَّذِينَ اصْطَفَاهُمُ اللَّهُ فِي مُقَدِّمَتِهِمُ الرُّسُلُ وَالْأَنْبِيَاءُ وَيَشْمَلُ ذَلِكَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِهِ كَمَا فِي صِيغَةِ التَّشَهُّدِ: «السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ» . وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَى التَّسْلِيمِ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ.

Allah'ın seçtiği kulların başında resuller ve nebiler gelir; teşehhüt sîgasında: «Selâm bize ve Allah'ın salih kullarına olsun» ifadesinde geçtiği gibi O'nun salih kullarını da kapsar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e selâm getirme bahsi Ahzâb Suresi'nde gelecektir.

آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ هَذَا مِمَّا أُمِرَ الرَّسُولُ ﵊ أَن يَقُوله فَأُمِرَ أَنْ يَقُولَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى تَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ: آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا تُشْرِكُونَ

{ آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ } ifadesi, Resul aleyhisselâm'a söylemesi emredilen sözlerdendir. Kendisine: { آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا تُشْرِكُونَ } “Allah mı daha hayırlı, yoksa O'na ortak koştuklarınız mı?” sözüne bir girizgâh olmak üzere: { الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } “Hamd Allah'a mahsustur; selâm da O'nun seçtiği kullarına olsun” demesi emredilmiştir;

لِأَنَّ الْعِبَادَ الَّذِينَ اصطفاهم الله جاؤوا كُلُّهُمْ بِحَاصِلِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ. وَأُمِرَ أَنْ يَشْرَعَ فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَى مَسَامِعِ

çünkü Allah'ın seçtiği kulların hepsi bu cümlenin ifade ettiği hakikati getirmişlerdir. Müşriklerin kulaklarına karşı delil getirmeye başlayıp

الْمُشْرِكِينَ فَيَقُولَ لَهُمْ هَذَا الْكَلَامَ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ أَمَّا تُشْرِكُونَ بِصِيغَةِ الْخِطَابِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، وَلِأَنَّ الْمُنَاسِبَ لِلِاسْتِفْهَامِ أَنْ يَكُونَ مُوَجَّهًا إِلَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَا يَخْلُقُ وَلَا يَرْزُقُ وَلَا يُفِيضُ النِّعَمَ وَلَا يَسْتَجِيبُ الدُّعَاءَ، فَلَيْسَ هَذَا لِقَصْدِ إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ لِلْمُسْلِمِينَ.

cumhurun kıraatinde hitap kipiyle gelen { أَمَّا تُشْرِكُونَ } kavlinin karinesiyle ve istifhamın yaratmayan, rızık vermeyen, nimet bahşetmeyen ve duaya icabet etmeyen şeyleri Allah'a ortak koşanlara yöneltilmesinin uygun düşmesi sebebiyle onlara bu sözü söylemesi emredilmiştir. Dolayısıyla bu, Müslümanlar için tevhidi ispat kastıyla değildir.

وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِلْجَاءِ وَإِلْزَامِ الْمُخَاطَبِ بِالْإِقْرَارِ بِالْحَقِّ وَتَنْبِيهِهِ عَلَى خَطَئِهِ.

İstifham; mecbur bırakma, muhatabı hakkı ikrara zorlama ve hatasına dikkat çekme anlamında kullanılmıştır.

وَهَذَا دَلِيلٌ إِجْمَالِيٌّ يُقْصَدُ بِهِ ابْتِدَاءُ النَّظَرِ فِي التَّحْقِيقِ بِالْإِلَهِيَّةِ وَالْعِبَادَةِ. فَهَذَا مِنْ قَبِيلِ مَا قَالَ الْبَاقِلَّانِيُّ وَإِمَامُ الْحَرَمَيْنِ وَابْنُ فُورَكَ إِنَّ أَوَّلَ الْوَاجِبَاتِ أَوَّلُ النَّظَرِ أَوِ الْقَصْدِ إِلَى النَّظَرِ ثُمَّ تَأْتِي بَعْدَهُ الْأَدِلَّةُ التَّفْصِيلِيَّةُ، وَقَدْ نَاسَبَ إِجْمَالَهُ أَنَّهُ دَلِيلٌ جَامِعٌ لِمَا يَأْتِي مِنَ التَّفَاصِيلِ فَلِذَلِكَ جِيءَ فِيهِ بِالِاسْمِ الْجَامِعِ لِمَعَانِي الصِّفَاتِ كُلِّهَا، وَهُوَ اسْمُ الْجَلَالَةِ. فَقِيلَ: آللَّهُ خَيْرٌ. وَجِيءَ فِيمَا بَعْدُ بِالِاسْمِ الْمَوْصُولِ لِمَا فِي صِلَاتِهِ مِنَ الصِّفَاتِ.

Bu, ilahlık ve ibadetteki tahkike dair akıl yürütmeye başlamayı hedefleyen icmâlî bir delildir. Bu, Bâkıllânî, İmâmü'l-Haremeyn ve İbn Fûrek'in: 'İlk vacip, ilk nazar (akıl yürütme) veya nazarı kastetmektir; tafsîlî deliller ise bundan sonra gelir' dedikleri kabildendir. İcmâlî oluşuna, gelecek tafsilatları toplayıcı bir delil olması uygun düşmüştür; bu yüzden onda bütün sıfatların anlamlarını toplayan isim, yani Lafza-i Celâl getirilmiş ve: { آللَّهُ خَيْرٌ } denmiştir. Bundan sonra ise sıla cümlelerindeki sıfatlar sebebiyle ism-i mevsûl getirilmiştir.

وَجَاءَ خَيْرٌ بِصِيغَةِ التَّفْضِيلِ لِقَصْدِ مُجَارَاةِ مُعْتَقَدِهِمْ أَنَّ أَصْنَامَهُمْ شُرَكَاءُ اللَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ بِحَيْثُ كَانَ لَهُمْ حَظٌّ وَافِرٌ مِنَ الْخَيْرِ فِي زَعْمِهِمْ، فَعَبَّرَ بِ خَيْرٌ لِإِيهَامِ أَنَّ الْمَقَامَ لِإِظْهَارِ رُجْحَانِ إِلَهِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَصْنَامِهِمِ اسْتِدْرَاجًا لَهُمْ فِي التَّنْبِيهِ عَلَى الْخَطَإِ مَعَ التَّهَكُّمِ بِهِمْ إِذْ آثَرُوا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ عَلَى عِبَادَةِ اللَّهِ. وَالْعَاقِلُ لَا يُؤْثِرُ شَيْئًا عَلَى شَيْءٍ إِلَّا لِدَاعٍ يَدْعُو إِلَى إِيثَارِهِ، فَفِي هَذَا الِاسْتِفْهَامِ عَنِ الْأَفْضَلِ فِي الْخَيْرِ تَنْبِيهٌ لَهُمْ عَلَى الْخَطَإِ الْمُفْرِطِ وَالْجَهْلِ الْمُوَرِّطِ لِتَنْفَتِحَ بَصَائِرُهُمْ إِلَى الْحَقِّ إِنْ أَرَادُوا اهتداء. وَالْمعْنَى: ءَاللَّه الْحَقِيقُ بِالْإِلَهِيَّةِ أم مَا تشركونهم مَعَهُ.

{ خَيْرٌ } lafzı, putlarının ilahlıkta Allah'ın ortakları olduğu ve kendi iddialarına göre onlarda bolca hayır bulunduğu yönündeki inançlarına uymak kastıyla tafdîl sîgasında gelmiştir. Dolayısıyla hataya dikkat çekmede onları derece derece gerçeğe çekmek ve putlara ibadeti Allah'a ibadete tercih ettikleri için onlarla alay etmek maksadıyla makamın, Allah Teâlâ'nın ilahlığının putlarına üstünlüğünü ortaya koymak olduğunu hissettirmek üzere { خَيْرٌ } ile ifade edilmiştir. Akıllı bir kimse, tercih ettiren bir sebep olmaksızın bir şeyi diğerine tercih etmez; dolayısıyla hayırda daha faziletli olan hakkındaki bu istifhamda, hidayet bulmak istedikleri takdirde basiretlerinin hakka açılması için aşırı hatalarına ve onları felakete sürükleyen cehaletlerine karşı bir uyarı vardır. Mana şudur: İlahlığa layık olan Allah mıdır, yoksa O'nunla birlikte ortak koştuklarınız mı?

وَالِاسْتِفْهَامُ عَلَى حَقِيقَتِهِ بِقَرِينَةِ وُجُودِ أَمِ الْمُعَادِلَةِ لِلْهَمْزَةِ فَإِنَّ التَّهَكُّمَ يُبْنَى عَلَى الِاسْتِعْمَالِ الْحَقِيقِيِّ.

Hemzeye muâdil olan 'em' edatının bulunması karinesiyle istifham hakiki anlamı üzeredir; zira alay (tehekküm) hakiki kullanım üzerine bina edilir.

وَهَذَا الْكَلَامُ كَالْمُقَدِّمَةِ لِلْأَدِلَّةِ الْآتِيَةِ جَمِيعِهَا عَلَى هَذَا الدَّلِيلِ الْإِجْمَالِيِّ كَمَا سَتَعْلَمُهُ..

Bu söz, öğreneceğin üzere, bu icmâlî delil üzerine gelecek delillerin tamamı için bir mukaddime gibidir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تُشْرِكُونَ بِتَاءِ الْخِطَابِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ

Cumhur, hitap tâ'sı ile { تُشْرِكُونَ } şeklinde okumuştur. Ebû Amr, Âsım ve Ya'kūb ise

بِيَاءِ الْغَيْبَةِ فَيَكُونُ الْقَوْلُ الَّذِي أُمِرَ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ مَحْكِيًّا بِالْمَعْنَى رُوعِيَ فِيهِ غَيْبَةُ الْمُشْرِكِينَ فِي مَقَامِ الْخِطَابِ بِالْأَمْرِ.

gaip yâ'sı ile [ { يُشْرِكُونَ } ] okumuşlardır; bu takdirde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e emredilen söz mana ile aktarılmış olur ve bunda emirle hitap makamında müşriklerin gıyabı gözetilmiş olur.

وَمَا مَوْصُولَةٌ وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ. وَالتَّقْدِيرُ: مَا يُشْرِكُونَهَا إِيَّاهُ، أَي أصنامكم.

{ مَا } mevsûledir, âid zamiri ise hazfedilmiştir. Takdiri: 'mâ yüşrikûnehâ iyyâhu' yani putlarınızdır.

[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٦٠]

[Neml Suresi (27), Ayet 60]

أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠)

{ أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠) } “Yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi? Biz onunla, sizin bir ağacını dahi bitiremeyeceğiniz güzel manzaralı bahçeler bitirdik. Allah ile birlikte başka bir ilah mı var? Hayır, onlar [haktan] sapan bir topluluktur.”

أَمْ مُنْقَطِعَةٌ بِمَعْنَى (بَلْ) لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ مِنْ غَرَضٍ إِلَى غَرَضٍ مَعَ مُرَاعَاةِ وُجُودِ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ أَوْ لَفْظِهِ بَعْدَهَا لِأَنَّ (أَمْ) لَا تُفَارِقُ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ. انْتَقَلَ بِهَذَا الْإِضْرَابِ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ الْحَقِيقِيِّ التَّهَكُّمِيِّ إِلَى الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ، وَمِنَ الْمُقَدِّمَةِ الْإِجْمَالِيَّةِ وَهِيَ قَوْلُهُ آللَّهُ خَيْرٌ أما تشركون [النَّمْل: ٥٩] ، إِلَى الْغَرَضِ الْمَقْصُودِ وَهُوَ الِاسْتِدْلَالُ. عَدَّدَ اللَّهُ الْخَيْرَاتِ وَالْمَنَافِعَ مِنْ آثَارِ رَحْمَتِهِ وَمِنْ آثَارِ قُدْرَتِهِ. فَهُوَ اسْتِدْلَالٌ مَشُوبٌ بِامْتِنَانٍ لِأَنَّهُ ذكرهم بِخلق السَّمَوَات وَالْأَرْضِ فَشَمِلَ ذَلِكَ كُلَّ الْخَلَائِقِ الَّتِي تَحْتَوِي عَلَيْهَا الْأَرْضُ مِنَ النَّاسِ وَالْعَجْمَاوَاتِ، فَهُوَ امْتِنَانٌ بِنِعْمَةِ إِيجَادِهِمْ وَإِيجَادِ مَا بِهِ قوام شؤونهم فِي الْحَيَاةِ، وَبِسَابِقِ رَحْمَتِهِ، كَمَا عَدَّدَهَا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ [الرّوم:

(أَمْ) edatı, bir maksattan diğerine intikal bildiren idrâb için (بَلْ / bilakis) anlamında munkatıadır; bununla birlikte sonrasında istifham manasının veya lafzının varlığı gözetilir, çünkü (أَمْ) istifham manasından ayrılmaz. Bu idrâb ile alay yollu hakiki istifhamdan takrîrî istifhama; “Allah mı daha hayırlıdır yoksa ortak koştukları mı?” [Neml: 59] sözündeki icmâlî mukaddimeden asıl hedeflenen maksat olan delil getirmeye intikal edilmiştir. Allah, rahmetinin ve kudretinin eserlerinden olan hayırları ve menfaatleri saymıştır. Dolayısıyla bu, minnet ile karışık bir delil getirmedir; zira onlara göklerin ve yerin yaratılışını hatırlatmış, bu da yerin içerdiği insan ve hayvan bütün mahlûkatı kapsamıştır. Bu, onların var edilmeleri, hayattaki düzenlerini sağlayan şeylerin var edilmesi ve O'nun geçmiş rahmeti nimetiyle bir minnettir; nitekim başka bir yerde de onlara şöyle saymıştır: “Sizi yaratan, sonra size rızık veren, sonra sizi öldüren, sonra da dirilten Allah'tır. Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak olan var mı? O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir” [Rûm:

٤٠] .

40].

وَمن لِلِاسْتِفْهَامِ. وَهِيَ مُبْتَدَأٌ وَالْخَبَرُ جُمْلَةٌ خَلَقَ السَّماواتِ.. إِلَخْ وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ تَقْرِيرِيٌّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَلَا تَقْدِيرَ فِي الْكَلَامِ. وَذَهَبَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَجَمِيعُ مُتَابِعِيهِ إِلَى أَنَّ (مَنْ) مَوْصُولَةٌ وَأَنَّ خَبَرَهَا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِيمَا تَقَدَّمَ آللَّهُ خَيْرٌ [النَّمْل: ٥٩] وَأَنَّ بَعْدَ (أَمْ) هَمْزَةَ اسْتِفْهَامٍ مَحْذُوفَةً، وَالتَّقْدِيرُ: بَلْ أمّن خلق السَّمَوَات إِلَخْ خَيْرٌ أَمْ مَا تُشْرِكُونَ. وَهُوَ تَفْسِيرٌ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ وَلَا يُنَاسِبُ مَعْنَى الْإِضْرَابِ لِأَنَّهُ يكون من جُمْلَةِ الْغَرَضِ الْأَوَّلِ عَلَى مَا فَسَّرَ بِهِ فِي «الْكَشَّافِ» فَلَا يَجْدُرُ بِهِ إِضْرَابُ الِانْتِقَالِ.

(مَنْ) ise istifham içindir. Mübteda (özne) olup haberi (yüklemi) “gökleri yarattı...” cümlesidir. Bu, Allah'ın tek ve ortaksız bir ilah olduğuna dair takrîrî bir istifhamdır ve sözde takdire gerek yoktur. Zemahşerî ve ona tabi olanların tamamı, (مَنْ) edatının mevsûl olduğu, haberinin ise daha önce geçen “Allah mı hayırlı...” [Neml: 59] sözünün delaletiyle hazfedildiği ve (أَمْ) edatından sonra hazfedilmiş bir istifham hemzesi bulunduğu görüşüne gitmişlerdir. Takdiri: “Bilakis gökleri yaratan... mı hayırlı, yoksa ortak koştuklarınız mı?” şeklindedir. Bu, gerek olmayan bir tefsirdir ve idrâb manasına da uymaz; zira el-Keşşâf'ta tefsir edildiği şekliyle ilk maksadın bir parçası olur ve bu sebeple intikal idrâbına uygun düşmez.

فَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرٌ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي نِهَايَتِهِ فِي أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ، فَهُوَ تَقْرِيرٌ

Dolayısıyla istifham, [ayetin] sonundaki “Allah ile birlikte başka bir ilah mı var?” sözünün delalet ettiği gibi takrîrîdir.

لِإِثْبَاتِ أَنَّ الْخَالِقَ وَالْمُنْبِتَ وَالرَّازِقَ هُوَ اللَّهُ، وَهُوَ مَشُوبٌ بِتَوْبِيخٍ، فَلِذَلِكَ ذَيَّلَ بِقَوْلِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ كَمَا سَيَأْتِي، أَيْ مِنْ غَرَضِ الدَّلِيلِ الْإِجْمَالِيِّ إِلَى التَّفْصِيلِ.

Yaratıcının, bitirenin ve rızık verenin Allah olduğunu ispatlamaya yönelik bir ikrardır ve kınama ile karışıktır. Bu sebeple geleceği üzere, yani icmâlî delil maksadından tafsilî delile geçiş sadedinde “Hayır, onlar sapan bir topluluktur” sözüyle fezleke yapılmıştır.

وَالْخِطَابُ بِ لَكُمْ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُشْركين للتعريض بِأَنَّهُمْ مَا شَكَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ.

{ لَكُمْ } “sizin için” hitabı, Allah'ın nimetine şükretmediklerini tariz yollu hissettirmek üzere müşriklere yöneliktir.

وَذَكَرَ إِنْزَالَ الْمَاءِ لِأَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ، وَلِقَطْعِ شُبْهَةِ أَنْ يَقُولُوا: إِنَّ الْمُنْبِتَ لِلشَّجَرِ الَّذِي فِيهِ رِزْقُنَا هُوَ الْمَاءُ، اغْتِرَارًا بِالسَّبَبِ فَبُودِرُوا بِالتَّذْكِيرِ بِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْأَسْبَابَ وَهُوَ خَالِقُ الْمُسَبَّبَاتِ بِإِزَالَةِ الْمَوَانِعِ وَالْعَوَارِضِ الْعَارِضَةِ لِتَأْثِيرِ الْأَسْبَابِ وَبِتَوْفِيرِ الْقُوَى الْحَاصِلَةِ فِي الْأَسْبَابِ، وَتَقْدِيرِ الْمَقَادِيرِ الْمُنَاسِبَةِ لِلِانْتِفَاعِ بِالْأَسْبَابِ، فَقَدْ يُنْزِلُ الْمَاءَ بِإِفْرَاطٍ فَيَجْرُفُ الزَّرْعَ وَالشَّجَرَ أَوْ يَقْتُلُهُمَا، وَلِذَلِكَ جَمَعَ بَين قَوْله وَأَنْزَلَ وَقَوله فَأَنْبَتْنا تَنْبِيهًا

Suyun indirilmesini zikretmiştir; çünkü o da Allah'ın yarattığı şeylerdendir ve sebebe aldanarak “İçinde rızkımız bulunan ağacı bitiren sudur” deme şüphesini bertaraf etmek içindir. Bu sebeple sebepleri yaratanın ve sebeplerin tesirine engel olan manileri ve arızaları gidererek, sebeblerde bulunan güçleri tam kılarak ve sebeplerden faydalanmaya uygun ölçüleri takdir ederek müsebbebleri (sonuçları) yaratanın Allah olduğunu hatırlatmak üzere hemen uyarılmışlardır. Nitekim suyu aşırı indirip ekini ve ağacı sürükleyebilir veya ikisini de helak edebilir; bundan dolayı şüpheyi gidermeye dikkat çekmek için { وَأَنْزَلَ } [“ve indiren”] buyruğu ile { فَأَنْبَتْنا } [“bununla bitirdik”]

عَلَى إِزَالَةِ الشُّبْهَةِ.

buyruğunu bir arada zikretmiştir.

وَنُونُ الْجمع فِي فَأَنْبَتْنا الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْحُضُورِ. وَمِنْ لَطَائِفِهِ هُنَا التَّنْصِيصُ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ إِسْنَادُ الْإِنْبَاتِ إِلَيْهِ لِئَلَّا يَنْصَرِفَ ضَمِيرُ الْغَائِبِ إِلَى الْمَاءِ لِأَنَّ التَّذْكِيرَ بِالْمُنْبِتِ الْحَقِيقِيِّ الَّذِي خَلَقَ الْأَسْبَابَ أَلْيَقُ بِمَقَامِ التَّوْبِيخِ عَلَى عَدَمِ رِعَايَتِهِمْ نِعَمَهُ.

{ فَأَنْبَتْنا } kelimesindeki çoğul nûn'u (mütekellim maalgayr), gıyabdan huzura bir iltifattır. Buradaki inceliklerinden biri, gaip zamirinin suya dönmemesi için bitirme eylemini Kendisine isnat etmeyi açıkça belirtmektir; zira sebepleri yaratan gerçek bitiriciyi hatırlatmak, O'nun nimetlerini gözetmemelerinden ötürü kınama makamına daha uygundur.

وَالْإِنْبَاتُ: تَكْوِينُ النَّبَاتِ.

İnbât (إِنْبَات): Bitkiyi meydana getirmek, var etmektir.

وَالْحَدَائِقُ: جَمْعُ حَدِيقَةٍ وَهِيَ الْبُسْتَانُ وَالْجَنَّةُ الَّتِي فِيهَا نَخْلٌ وَعِنَبٌ. سُمِّيَتْ حَدِيقَةً لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُحْدِقُونَ بِهَا حَائِطًا يَمْنَعُ الدَّاخِلَ إِلَيْهَا صَوْنًا لِلْعِنَبِ لِأَنَّهُ لَيْسَ كَالنَّخْلِ الَّذِي يَعْسُرُ اجْتِنَاءُ ثَمَرِهِ لِارْتِفَاعِ شَجَرِهِ فَهِيَ بِمَعْنَى: مُحْدَقٌ بِهَا. وَلَا تُطْلَقُ الْحَدِيقَةُ إِلَّا عَلَى ذَلِكَ.

Hadâik (حَدَائِق), hadîka (حَدِيقَة) kelimesinin çoğuludur; o da içinde hurma ve üzüm bulunan bostan ve bahçedir. Ağacı yüksek olduğu için meyvesini toplamak zor olan hurma gibi olmayan üzümü korumak amacıyla içine girene engel olacak bir duvarla etrafını kuşattıkları (yuhdıkûne) için hadîka diye isimlendirilmiştir; yani etrafı kuşatılmış (muhdakun bihâ) anlamındadır. Hadîka kelimesi sadece bu tür bahçeler için kullanılır.

وَالْبَهْجَةُ: حُسْنُ الْمَنْظَرِ لِأَنَّ النَّاظِرَ يَبْتَهِجُ بِهِ.

Behce (بَهْجَة): Güzel manzaradır; çünkü bakan kimse onunla sevinir ve ferahlar.

وَمَعْنَى مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها لَيْسَ فِي مُلْكِكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَ تِلْكَ الْحَدَائِقِ، فَاللَّامُ فِي لَكُمْ لِلْمِلْكِ وأَنْ تُنْبِتُوا اسْمُ كانَ ولَكُمْ خَبَرُهَا. وَقَدَّمَ الْخَبَرَ عَلَى الِاسْمِ لِلِاهْتِمَامِ بِنَفْيِ مِلْكِ ذَلِكَ.

{ مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } [“sizin bir ağacını dahi bitiremeyeceğiniz”] ifadesinin manası; o bahçelerin ağacını bitirmek sizin gücünüz ve mülkünüz dahilinde değildir, demektir. { لَكُمْ } kelimesindeki lâm harf-i cerri mülkiyet içindir; { أَنْ تُنْبِتُوا }, “kâne”nin ismi, { لَكُمْ } ise onun haberidir. Mülkiyetin olumsuzlandığına dikkat çekmek için haber, ismin önüne geçirilmiştir.

وَجُمْلَةُ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ اسْتِئْنَافٌ هُوَ كَالنَّتِيجَةِ لِلْجُمْلَةِ قَبْلَهَا لِأَنَّ إِثْبَاتَ الْخَلْقِ

{ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } [“Allah ile birlikte başka bir ilah mı var?”] cümlesi, önceki cümlenin bir sonucu mesabesinde olan bir istînâftır (yeni başlangıçtır); çünkü yaratmanın,

وَالرِّزْقِ وَالْإِنْعَامِ لِلَّهِ تَعَالَى بِدَلِيلٍ لَا يَسَعُهُمْ إِلَّا الْإِقْرَارُ بِهِ يَنْتِجُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ مَعَهُ.

rızkın ve nimet vermenin Allah Teâlâ'ya ait olduğunu ikrar etmekten başka çare bırakmayan bir delille ispatlanması, O'nunla birlikte başka bir ilahın bulunmadığı sonucunu doğurur.

وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ. وبَلْ لِلْإِضْرَابِ عَنِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ تُفِيدُ مَعْنَى (لَكِنَّ) بِاعْتِبَارِ مَا تَضَمَّنَهُ الْإِنْكَارُ مِنِ انْتِفَاءِ أَنْ يَكُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهٌ فَكَانَ حَقُّ النَّاسِ أَنْ لَا يُشْرِكُوا مَعَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ غَيْرَهُ فَجِيءَ بِالِاسْتِدْرَاكِ لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ وَأَنْزَلَ لَكُمْ وَقَوْلُهُ مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها لَمْ يَنْتَفِعُوا بِالدَّلِيلِ مَعَ أَنَّهُ دَلِيلٌ ظَاهِرٌ مَكْشُوفٌ، فَهُمْ مُكَابِرُونَ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الِاهْتِدَاءِ بِهَذَا الدَّلِيلِ، فَهُمْ يَعْدِلُونَ بِاللَّهِ غَيْرَهُ، أَيْ يَجْعَلُونَ غَيْرَهُ عَدِيلًا مَثِيلًا لَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ مَعَ أَنَّ غَيْرَهُ عَاجِزٌ عَنْ ذَلِكَ فَيَكُونُ يَعْدِلُونَ مِنْ عَدَلَ الَّذِي يَتَعَدَّى بِالْبَاءِ، أَوْ يَعْدِلُونَ عَنِ الْحَقِّ مَنْ عَدَلَ الَّذِي يُعَدَّى بِ (عَنْ) .

İstifham inkârîdir. { بَلْ } edatı inkârî istifhamdan idrâb içindir; inkârın, Allah ile birlikte bir ilah bulunmasının imkânsızlığını içermesi bakımından (لَكِنَّ / lakin) manasını ifade eder. Bu durumda insanların görevi O'na ilahlıkta başkasını ortak koşmamak idi; fakat { وَأَنْزَلَ لَكُمْ } ve { مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } sözleriyle kendilerine hitap edilenler, delil apaçık ve meydanda olmasına rağmen ondan istifade etmedikleri için istidrâk getirilmiştir. Onlar bu delille hidayet bulmaktan yüz çevirmede inatçıdırlar. Dolayısıyla Allah'a başkasını denk tutarlar; yani başkası bundan âciz olduğu halde onu ilahlıkta O'na denk ve benzer kılarlar. Bu takdirde { يَعْدِلُونَ }, bâ harf-i cerri ile geçişli olan ‘adele’ fiilinden olur; yahut { عَنْ } ile geçişli olan ‘adele’ fiilinden olup haktan saparlar (yüz çevirirler) demektir.

وَسُئِلَ بَعْضُ الْعَرَبِ عَنِ الْحَجَّاجِ فَقَالَ: «قَاسِطٌ عَادِلٌ» ، فَظَنُّوهُ أَثْنَى عَلَيْهِ فَبَلَغَتْ كَلِمَتُهُ لِلْحَجَّاجِ، فَقَالَ: أَرَادَ قَوْلَهُ تَعَالَى أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً

Araplardan birine Haccâc hakkında sorulunca: «O, kāsıt ve âdildir» demiştir. Onu övdüğünü zannetmişler ve bu sözü Haccâc'a ulaşınca şöyle demiştir: “O, Yüce Allah'ın { أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً } [“Haktan sapanlara gelince, onlar cehenneme odun olmuşlardır”]

[الْجِنّ: ١٥] أَيْ وَذَلِكَ قَرِينَةٌ على أَن المرار بِ (عَادِلٌ) أَنَّهُ عَادِلٌ عَنِ الْحَقِّ.

[Cin: 15] ayetini kastetmiştir”; yani bu durum, (عَادِلٌ) ile muradının haktan sapan (yüz çeviren) olduğuna bir karinedir.

وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْمَقْصُودُ تَوْبِيخُهُمْ عَلَى الْإِشْرَاكِ مَعَ وضوح دلَالَة خلق السَّمَوَات وَالْأَرْضِ وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ مِنَ الْمَاءِ.

Her ne olursa olsun maksat, göklerin ve yerin yaratılışının ve gökten yere inen suyun delaleti açık olmasına rağmen ortak koşmalarından ötürü onları kınamaktır.

وَلَمَّا كَانَتْ تِلْكَ الدَّلَالَةُ أَوْضَحَ الدَّلَالَاتِ الْمَحْسُوسَةِ الدَّالَّةِ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ بِالْخَلْقِ وَصَفَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا مَعَ اللَّهِ غَيْرَهُ بِأَنَّهُمْ فِي إِشْرَاكِهِمْ مُعْرِضُونَ إِعْرَاضَ مُكَابَرَةٍ عُدُولًا عَنِ الْحَقِّ الْوَاضِحِ قَالَ تَعَالَى وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَان:

Bu delalet, Allah'ın yaratmada tek olduğuna delalet eden en açık somut delillerden olunca, Allah ile birlikte başkasını ortak koşanları, bu şirklerinde apaçık haktan saparak inatçı bir yüz çevirişle yüz çeviren kimseler olarak nitelemiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [“Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” Lokmân:

٢٥] .

25].

وَالْإِخْبَارُ عَنْهُمْ بِالْمُضَارِعِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُمْ مُسْتَمِرُّونَ عَلَى شِرْكِهِمْ لَمْ يَسْتَنِيرُوا بِدَلِيلِ الْعَقْلِ وَلَا أَقْلَعُوا بَعْدَ التَّذْكِيرِ بِالدَّلَائِلِ. وَفِي الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ إِيمَاءٌ إِلَى تَمَكُّنِ صِفَةِ الْعُدُولِ عَنِ الْحَقِّ مِنْهُمْ حَتَّى كَأَنَّهَا مِنْ مُقَوِّمَاتِ قَوْمِيَّتِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ غير مرّة.

Onlardan muzari fiille haber verilmesi, akıl deliliyle aydınlanmayıp deliller hatırlatıldıktan sonra da vazgeçmeyerek şirkleri üzere devam ettiklerini ifade etmek içindir. Onların bir kavim (topluluk) olarak nitelenmesinde ise, defalarca geçtiği üzere, haktan sapma sıfatının sanki kavmiyetlerinin kurucu unsurlarından biriymişçesine kendilerine yerleştiğine bir işaret vardır.

[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٦١]

[Neml Suresi (27), Ayet 61]

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٦١)

{ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٦١) } “Yoksa yeri yerleşmeye elverişli kılan, aralarından nehirler akıtan, onun için sağlam dağlar yerleştiren ve iki denizin arasına bir engel koyan mı? Allah ile birlikte başka bir ilah mı var? Hayır, onların çoğu bilmiyorlar.”

أَمْ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ مِثْلُ أُخْتِهَا السَّابِقَةِ. وَهَذَا انْتِقَالٌ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ

{ أَمْ }, önceki benzeri gibi intikal bildiren idrâb içindir. Bu, minnet [hatırlatması] ile karışık delil getirmeden,

الْمَشُوبِ بِالِامْتِنَانِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ الْمُجَرَّدِ بِدَلَائِلِ قُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ بِأَنْ خَلَقَ الْمَخْلُوقَاتِ الْعَظِيمَةَ وَبِتَدْبِيرِهِ نِظَامَهَا حَتَّى لَا يَطْغَى بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ فَيَخْتَلَّ نِظَامُ الْجَمِيعِ.

büyük mahlûkları yaratmasıyla ve birbiri üzerine taşkınlık yapıp hepsinin düzeni bozulmasın diye onların nizamını tedbir etmesiyle kudret ve ilminin delillerini öne süren yalın delil getirmeye bir intikaldir.

وَلِأَجْلِ كَوْنِ الْغَرَضِ مِنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ إِثْبَاتَ عِظَمِ الْقُدْرَةِ وَحِكْمَةِ الصنع لم يَجِيء خِلَالَهُ بِخِطَابٍ لِلْمُشْرِكِينَ كَمَا جَاءَ فِي قَوْلِهِ فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاء [النَّمْل: ٦٠] الْآيَةَ، وَإِنْ كَانَ هَذَا الصُّنْعُ الْعَجِيبُ لَا يَخْلُو مَنْ لُطْفٍ بِالْمَخْلُوقَاتِ أَرَادَهُ خَالِقُهَا، وَلَكِنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مَقْصُودٍ بِالْقَصْدِ الْأَوَّلِ مِنْ سَوْقِ الدَّلِيلِ هُنَا.

Bu delil getirmenin maksadı kudretin büyüklüğünü ve yaratılışın hikmetini ispat etmek olduğundan, her ne kadar bu harikulade yaratılış yaratıcısının murad ettiği mahlûkata bir lütuftan uzak olmasa da, bir önceki ayette geçen { وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاء } [Neml: 60] buyruğundaki gibi aralarında müşriklere yönelik bir hitap gelmemiştir; zira bu husus burada delilin serdedilmesinde birincil gaye değildir.

وَالْقَرَارُ: مَصْدَرُ قَرَّ، إِذَا ثَبَتَ وَسَكَنَ. وَوَصَفَ الأَرْض بِهِ للْمُبَالَغَة، أَيْ ذَاتُ قَرَارٍ.

Karâr (الْقَرَارُ): Sabit olup durulduğunda kullanılan ‘karra’ fiilinin masdarıdır. Yerin bununla nitelenmesi mübalağa içindir; yani kararlı/yerleşmeye elverişli (zâtü karâr) demektir.

وَالْمَعْنَى جَعَلَ الْأَرْضَ ثَابِتَةً قَارَّةً غَيْرَ مُضْطَرِبَةٍ. وَهَذَا تَدْبِيرٌ عَجِيبٌ وَلَا يُدْرَكُ تَمَامُ هَذَا الصُّنْعِ الْعَجِيبِ إِلَّا عِنْدَ الْعِلْمِ بِأَنَّ هَذِهِ الْأَرْضَ سَابِحَةٌ فِي الْهَوَاءِ مُتَحَرِّكَةٌ فِي كُلِّ لَحْظَةٍ وَهِيَ مَعَ ذَلِكَ قَارَّةٌ فِيمَا يَبْدُو لِسُكَّانِهَا فَهَذَا تَدْبِيرٌ أَعْجَبُ، وَفِيهِ مَعَ ذَلِكَ رَحْمَةٌ وَنِعْمَةٌ. وَلَوْلَا قَرَارُهَا لَكَانَ النَّاسُ عَلَيْهَا مُتَزَلْزِلِينَ مُضْطَرِبِينَ وَلَكَانَتْ أَشْغَالُهُمْ مُعَنِّتَةً لَهُمْ.

Mana şudur: Yeri sabit, yerleşmeye elverişli ve çalkantısız kılmıştır. Bu harika bir tedbirdir ve bu eşsiz sanatın mükemmelliği ancak bu yeryüzünün boşlukta yüzdüğü, her an hareket halinde olduğu ve bununla birlikte üzerinde yaşayanlara duragan göründüğü bilindiğinde tam olarak kavranır; işte bu çok daha hayret verici bir tedbirdir ve bununla birlikte bir rahmet ve nimettir. Şayet yeryüzü yerleşmeye elverişli olmasaydı, insanlar üzerinde sarsılır, çalkalanır ve işleri kendileri için meşakkatli olurdu.

وَمَعَ جَعْلِهَا قَرَارًا شَقَّ فِيهَا الْأَنْهَارَ فَجَعَلَهَا خِلَالَهَا. وَخِلَالُ الشَّيْءِ: مُنْفَرَجُ مَا بَيْنَ أَجْزَائِهِ. وَالْأَنْهَارُ تَشُقُّ الْأَرْضَ فِي أخاديد فتجري خلال الْأَرْضُ.

Onu yerleşmeye elverişli kılmakla birlikte, içinde nehirler yarıp bunları aralarından akıtmıştır. Bir şeyin hilâli (خِلَالُ الشَّيْءِ), parçalarının arası ve aralıklarıdır. Nehirler yeryüzünü vadiler halinde yarar ve yeryüzünün aralarından akar.

وَالرَّوَاسِي: الْجِبَالُ، جَمْعُ رَاسٍ وَهُوَ الثَّابِتُ. وَاللَّامُ فِي لَها لَامُ الْعِلَّةِ، أَيِ الرَّوَاسِي لِأَجْلِهَا أَيْ لِفَائِدَتِهَا، فَإِنَّ فِي تَكْوِينِ الْجِبَالِ حِكْمَة لدفع الملاسة عَنِ الْأَرْضِ لِيَكُونَ سَيْرُهَا فِي الْكُرَةِ الْهَوَائِيَّةِ مُعَدَّلًا غَيْرَ شَدِيدِ السُّرْعَةِ وَبِذَلِكَ دَوَامُ سَيْرِهَا.

Revâsî (الرَّوَاسِي): Dağlardır; sabit olan anlamındaki ‘râsin’ kelimesinin çoğuludur. { لَها } kelimesindeki lâm harfi illet bildirir; yani onun için, onun faydasına demektir. Çünkü dağların var edilmesinde, yeryüzünün hava küresi içindeki dönüşünün aşırı hızlı olmayıp dengeli olması ve böylece hareketinin devam etmesi için yeryüzünün pürüzsüzlüğünü giderme hikmeti vardır.

وَجَعَلَ الْحَاجِزَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ مِنْ بَدِيعِ الْحِكْمَةِ، وَهُوَ حَاجِزٌ مَعْنَوِيٌّ حَاصِلٌ مَنْ دَفْعِ كِلَا الْمَاءَيْنِ: أَحَدِهِمَا الْآخَرَ عَنِ الِاخْتِلَاطِ بِهِ، بِسَبَبِ تَفَاوُتِ الثِّقْلِ النِّسْبِيِّ لِاخْتِلَافِ الْأَجْزَاءِ الْمُرَكَّبِ مِنْهَا الْمَاءُ الْمِلْحُ وَالْمَاء العذب. فالحاحز حَاجِزٌ مِنْ طَبَعِهِمَا وَلَيْسَ جِسْمًا آخَرَ فَاصِلًا بَيْنَهُمَا، وَتقدم فِي سُورَة النَّحْلِ.

İki deniz arasına bir engel koyması da eşsiz bir hikmettir. Bu, tuzlu su ile tatlı suyun terkip edildiği cüzlerin farklılığından kaynaklanan özgül ağırlık farkı sebebiyle iki suyun birbirine karışmasını engellemesinden doğan manevî bir engeldir. Dolayısıyla engel, onların kendi tabiatlarından kaynaklanan bir engeldir, aralarında ayıran başka bir cisim değildir; bu konu Nahl Suresi'nde geçmişti.

وَهَذَا الْجَعْلُ كِنَايَةٌ عَنْ خَلْقِ الْبَحْرَيْنِ أَيْضًا لِأَنَّ الْحَجْزَ بَيْنَهُمَا يَقْتَضِي خَلْقَهُمَا وَخَلْقَ الْمُلُوحَةِ وَالْعُذُوبَةِ فِيهِمَا.

Bu kılma (ve kılınış), aynı zamanda iki denizin yaratılmasından da kinayedir; çünkü aralarına engel koymak, onların yaratılmasını ve onlarda tuzluluk ile tatlılığın var edilmesini gerektirir.

ثُمَّ ذَيَّلَ بِالِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ وَبِالِاسْتِدْرَاكِ بِجُمْلَةٍ مُمَاثِلَةٍ لِمَا ذُيِّلَ بِهِ الِاسْتِدْلَالُ

Daha sonra inkârı pekiştirmek ve kınamaya zemin hazırlamak üzere tekrar yoluyla,

الَّذِي قَبْلَهَا عَلَى طَرِيقَةِ التَّكْرِيرِ تَعْدِيدًا لِلْإِنْكَارِ وَتَمْهِيدًا لِلتَّوْبِيخِ بِقَوْلِهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ.

önceki delil getirmenin fezlekesine benzer bir cümleyle, yani { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Hayır, onların çoğu bilmiyorlar” buyruğuyla inkârî istifham ve istidrâkla fezleke yapılmıştır.

وَأُوثِرَ هُنَا نَفْيُ صِفَةِ الْعِلْمِ عَنْ أَكْثَرِ الْمُشْرِكِينَ لِقِلَّةِ مَنْ يَنْظُرُ فِي دَقَائِقِ هَذِهِ الْمَصْنُوعَاتِ وَخَصَائِصِهَا مِنْهُمْ فَإِنَّ اعْتِيَادَ مُشَاهَدَتِهَا مَنْ أَوَّلِ نَشْأَةِ النَّاظِرِ يُذْهِلُهُ عَمَّا فِيهَا مِنْ دَلَائِلِ بَدِيعِ الصُّنْعِ. فَأَكْثَرُ الْمُشْرِكِينَ يَجْهَلُ ذَلِكَ وَلَا يَهْتَدِي بِمَا فِيهِ، أَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَقَدْ نَبَّهَهُمُ الْقُرْآنُ إِلَى ذَلِك فهم يقرأون آيَاتِهِ الْمُتَكَرِّرِ فِيهَا الِاسْتِدْلَالُ وَالنَّظَرُ.

Burada müşriklerin çoğundan ilim sıfatının olumsuzlanması tercih edilmiştir; çünkü onların içinden bu yaratılmışların inceliklerine ve özelliklerine bakanlar çok azdır. Zira bakan kimsenin ilk yaratılışından itibaren bunları görmeye alışık olması, onlardaki eşsiz sanat delillerinden onu gafil kılar. Müşriklerin çoğu bunu bilmez ve oradaki delillerle hidayete ermez. Müminlere gelince, Kur'an onları buna dikkat çekmiştir; dolayısıyla onlar, içinde delil getirme ve tefekkürün tekrarlandığı ayetlerini okurlar.

وَهَذِهِ الدَّلَائِلُ لَا تَخْلُو عَنْ نِعْمَةٍ مِنْ وَرَائِهَا كَمَا عَلِمْتَهُ آنِفًا وَلَكِنَّهَا سِيقَتْ هُنَا لِإِرَادَةِ الِاسْتِدْلَالِ لَا للامتنان.

Bu deliller, az önce bildiğin üzere gerisinde bir nimetten hali değildir; ancak burada minnet için değil, delil getirmek muradıyla serdedilmiştir.

[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٦٢]

[Neml Suresi (27), Ayet 62]

أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً مَا تَذَكَّرُونَ (٦٢)

{ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً مَا تَذَكَّرُونَ (٦٢) } “Yoksa darda kalan kendisine dua ettiği zaman ona icabet eden, kötülüğü gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı? Allah ile birlikte başka bir ilah mı var? Ne kadar da az düşünüyorsunuz!”

ارْتَقَى الِاسْتِدْلَالُ مِنَ التَّذْكِيرِ بِالتَّصَرُّفِ الرَّبَّانِيِّ فِي ذَوَاتِ الْمَخْلُوقَاتِ إِلَى التَّذْكِيرِ بِتَصَرُّفِهِ فِي أَحْوَالِ النَّاسِ الَّتِي لَا يَخْلُو عَنْهَا أَحَدٌ فِي بعض شؤون الْحَيَاةِ وَذَلِكَ حَالُ الِاضْطِرَارِ إِلَى تَحْصِيلِ الْخَيْرِ، وَحَالُ انْتِيَابِ السُّوءِ، وَحَالُ التَّصَرُّفِ فِي الْأَرْضِ وَمَنَافِعِهَا.

Delil getirme, yaratılmışların bizzat kendilerindeki Rabbânî tasarrufun hatırlatılmasından, hayatın bazı işlerinde hiç kimsenin hali kalamayacağı insanların durumlarındaki tasarrufunu hatırlatmaya yükselmiştir. Bu da hayrı elde etmeye mecbur kalma (darda olma) durumu, kötülüğün isabet etmesi durumu ve yeryüzünde ve onun menfaatlerinde tasarruf etme durumudur.

فَهَذِهِ ثَلَاثَةُ الْأَنْوَاعِ لِأَحْوَالِ الْبَشَرِ. وَهِيَ: حَالَةُ الِاحْتِيَاجِ، وَحَالَةُ الْبُؤْسِ، وَحَالَةُ الِانْتِفَاعِ.

İşte bunlar insan hallerinin üç türüdür: İhtiyaç hali, sıkıntı/keder hali ve faydalanma hali.

فَالْأُولَى: هِيَ الْمُضَمَّنَةُ فِي قَوْلِهِ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ فَالْمُضْطَرُّ هُوَ ذُو الضَّرُورَةِ أَيِ الْحَالَةِ الْمُحْوِجَةِ إِلَى الْأَشْيَاءِ الْعَسِرَةِ الْحُصُولِ، وَهَذِهِ مَرْتَبَةُ الْحَاجِيَّاتِ فَالْمَرْءُ

Birincisi: { أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ } [“Yoksa darda kalan kendisine dua ettiği zaman ona icabet eden... mi?”] buyruğunda kapsanan haldir. Muztar (الْمُضْطَرُّ), zaruret sahibi yani elde edilmesi zor şeylere muhtaç bırakan durumdaki kimsedir; bu da haciyyât (temel ihtiyaçlar) mertebesidir. Zira insan,

مُحْتَاجٌ إِلَى أُمُورٍ كَثِيرَةٍ بِهَا قِوَامُ أَوَدِهِ لَيْسَتْ مُتَّصِلَةً بِذَاتِهِ مِثْلَ الْأَقْوَاتِ وَالنِّكَاحِ وَالْمَلَابِسِ اللَّازِمَةِ فالمرء يتطلبها بِوُجُوه مِنَ الْمُعَاوَضَاتِ، وَقَدْ يَتَعَسَّرُ بَعْضُهَا وَهِيَ تَتَعَسَّرُ بِقَدْرِ وَفْرَةِ مَنَافِعِهَا وَعِزَّةِ حُصُولِهَا فَيَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يُعْطِيَهَا.

kendi zatına bitişik olmayan azıklar, evlilik ve gerekli giyecekler gibi belini doğrultacak pek çok şeye muhtaçtır; kişi bunları çeşitli mübadele yollarıyla talep eder. Bunların bazısını elde etmek zorlaşabilir; menfaatlerinin bolluğu ve elde edilmelerinin azlığı nispetinde bunlar zorlaşır ve kişi bunları vermesi için Allah'a yalvarır.

وَالِاضْطِرَارُ: افْتِعَالٌ مِنَ الضَّرُورَةِ لَا مِنَ الضُّرِّ. وَتَقْدِيرُهُ: أَنَّهُ نَالَتْهُ الضَّرُورَةُ فَطَاوَعَهَا. وَلَيْسَ لَهُ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ وَإِنَّمَا يُقَالُ: اضْطَرَّهُ كَذَا إِلَى كَذَا.

Iztırâr (الِاضْطِرَارُ): ‘Durr’ kökünden değil, ‘zarûret’ kökünden iftiâl veznindedir. Takdiri: Ona zaruret isabet etmiş ve o da buna boyun eğmiştir. Bunun yalın (mücerred) fiili yoktur; sadece “falan şey onu filan şeye mecbur etti (ıdtarrahû)” denir.

وَاللَّامُ فِي الْمُضْطَرَّ لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ الْمُسَمَّى بِلَامِ الْعَهْدِ الذِّهْنِيِّ، أَيْ يُجِيبُ فَرْدًا مَعْهُودًا فِي الذِّهْنِ بِحَالَةِ الِاضْطِرَارِ.

{ الْمُضْطَرَّ } kelimesindeki lâm, zihnî ahd lâm'ı olarak adlandırılan cinsin belirliliği içindir; yani zihinde muztarlık haliyle bilinen ferde icabet eder demektir.

وَالْإِجَابَةُ: إِعْطَاءُ الْأَمْرِ الْمَسْئُولِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَا لِتَحْصِيلِ مَا اضْطُرَّ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ لَا يُجِيبُهُ إِلَّا اللَّهُ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ كَوْنِهِ يُجِيبُ بَعْضًا وَيُؤَخِّرُ بَعْضًا.

İcâbet: İstenen şeyin verilmesidir. Mana şudur: Darda kalan kimse, mecbur kaldığı şeyi elde etmek için dua ettiğinde, -bazısına [hemen] icabet edip bazısını tehir etmesinden bağımsız olarak- ona ancak Allah icabet eder.

وَحَالَةُ الْبُؤْسِ: هِيَ الْمُشَارُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ وَيَكْشِفُ السُّوءَ.

Sıkıntı/keder hali ise: { وَيَكْشِفُ السُّوءَ } [“kötülüğü gideren”] buyruğuyla işaret edilen durumdur.

وَالْكَشْفُ: أَصْلُهُ رَفْعُ الْغِشَاءِ، فَشُبِّهَ السُّوءُ الَّذِي يَعْتَرِي الْمَضْرُورَ بِغِشَاءٍ يَحُولُ دُونَ الْمَرْءِ وَدُونَ الِاهْتِدَاءِ إِلَى الْخَلَاصِ تَشْبِيهَ مَعْقُولٍ بِمَحْسُوسٍ.

Keşif (الْكَشْفُ): Aslı örtüyü kaldırmaktır. Zarara uğrayana isabet eden kötülük, insan ile kurtuluşa erme arasına giren bir örtüye benzetilmiştir; bu, aklî olanın hissî olana benzetilmesidir.

وَرُمِزَ إِلَى الْمُشَبَّهِ بِهِ بِالْكَشْفِ الَّذِي هُوَ مِنْ رَوَادِفِ الْغِشَاءِ. وَهُوَ أَيْضًا مُسْتَعَارٌ لِلْإِزَالَةِ بِقَرِينَةِ تَعْدِيَتِهِ إِلَى السُّوءِ. وَالْمَعْنَى: مَنْ يُزِيلُ السُّوءَ. وَهَذِهِ مَرْتَبَةُ الضَّرُورِيِّ فَإِنَّ مُعْظَمَهَا أَوْ جَمِيعَهَا حِفْظٌ مِنْ تَطَرُّقِ السُّوءِ إِلَى مُهِمِّ أَحْوَالِ النَّاسِ مِثْلِ الْكُلِّيَّاتِ وَهِيَ: حِفْظُ الدِّينِ، وَالنَّفْسِ، وَالْعقل، وَالنّسب، وَالْمَال، وَالْعِرْضِ.

Örtünün gereklerinden olan keşif (açma/kaldırma) ile benzetilene (müşebbehun bih) işaret edilmiştir. Bu [kelime] aynı zamanda, kötülük kelimesine geçişli kılınması karinesiyle giderme/yok etme anlamında istiare edilmiştir. Mana: Kötülüğü gideren kimdir? Bu, zarûriyyât mertebesidir; nitekim bunların çoğu veya tamamı, insanların önemli hallerine kötülüğün sirayet etmesini engellemektir ki bunlar: dinin, canın, aklın, neslin, malın ve ırzın korunması olan külliyyâttır.

وَالْمَعْنَى: إِنَّ اللَّهَ يَكْشِفُ السُّوءَ عَنِ الْمَسُوءِ إِذَا دَعَاهُ أَيْضًا فَحُذِفَ مِنَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ لِدَلَالَةِ مَا ذُكِرَ مَعَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا، أَيْ يَكْشِفُ السُّوءَ عَنِ الْمُسْتَاءِ إِذَا دَعَاهُ.

Mana şudur: Allah, kendisine dua ettiği takdirde kötülüğe uğrayandan da kötülüğü giderir. Matuf aleyh olan cümleyle birlikte zikredilenin delaleti sebebiyle [bu kayıt] matuf cümleden hazfedilmiştir; yani kendisine dua ettiği zaman sıkıntıya düşenden kötülüğü kaldırır.

وَظَاهِرُ التَّقْيِيدِ بِالظَّرْفِ يَقْتَضِي ضَمَانَ الْإِجَابَةِ. وَالْوَاقِعُ أَنَّ الْإِجَابَةَ مَنُوطَةٌ بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِحَسْبِ مَا يَقْتَضِيهِ حَالُ الدَّاعِي وَمَا يَقْتَضِيهِ مُعَارِضُهُ مِنْ أُصُولٍ أُخْرَى، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِذَلِكَ.

Zarf ile yapılan kaydın zahiri icabetin garantilenmesini gerektirir. Gerçekte ise icabet, dua edenin durumunun gerektirdiği ve buna zıt olan diğer esasların gerektirdiği şeylere göre Allah Teâlâ'nın iradesine bağlıdır; doğrusunu Allah bilir.

وَحَالَةُ الِانْتِفَاعِ: هِيَ الْمُشَارُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَيْ يَجْعَلُكُمْ تَعْمُرُونَ الْأَرْضَ وَتَجْتَنُونَ مَنَافِعَهَا، فَضَمَّنَ الْخُلَفَاءَ مَعْنَى الْمَالِكِينَ فَأُضِيفَ إِلَى الْأَرْضِ عَلَى تَقْدِيرِ: مَالِكِينَ لَهَا، وَالْمِلْكُ يَسْتَلْزِمُ الِانْتِفَاعَ بِمَا يُنْتَفَعُ بِهِ مِنْهَا. وَأَفَادَ خُلَفَاءَ بِطَرِيقِ الِالْتِزَامِ

Faydalanma hali ise: { وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ } [“ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan”] buyruğuyla işaret edilen durumdur. Yani sizi yeryüzünü imar eden ve onun menfaatlerini toplayanlar kılar. Hulefâ kelimesine mâlikler anlamı tazmin edilmiş ve “ona mâlik olanlar” takdiriyle yeryüzüne izafe edilmiştir. Mülkiyet ise ondan faydalanılacak şeylerden istifade etmeyi gerektirir. Hulefâ [kelimesi] iltizam yoluyla,

مَعْنَى الْوِرَاثَةِ لِمَنْ سَبَقَ، فَكُلُّ حَيٍّ هُوَ خَلَفٌ عَنْ سَلَفِهِ. وَالْأُمَّةُ خَلَفٌ عَنْ أُمَّةٍ كَانَتْ قَبْلَهَا جِيلًا بَعْدَ جِيلٍ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً لِقَوْلِ نُوحٍ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها

önceki kimselere varis olma manasını ifade etmiştir; zira yaşayan her [varlık], kendinden öncekinin halefidir. Bir ümmet de nesilden nesile kendisinden önceki bir ümmetin halefidir. Bu, Nûh'un sözünü nakleden şu âyeti gibidir: { هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها } [“O sizi yerden yarattı ve sizi orada imar edici kıldı”]

[هود: ٦١] . وَهَذِهِ مَرْتَبَةُ التَّحْسِينِيِّ.

[Hûd: 61]. Bu da tahsîniyyât mertebesidir.

وَقَدْ جَمَعَتِ الْآيَةُ الْإِشَارَةَ إِلَى مَرَاتِبِ الْمُنَاسِبِ وَهُوَ مَا يَجْلِبُ نَفْعًا أَوْ يَدْفَعُ ضَرَرًا وَهُوَ مِنْ مَسَالِكِ الْعِلَّةِ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ.

Ayet, menfaat sağlayan veya zararı defeden münasip (maslahat) mertebelerine işaret etmeyi bir araya getirmiştir ki bu, fıkıh usulünde illet belirleme yollarından (mesâlikü'l-ılle) biridir.

وَلِمَا اقْتَضَتْهُ الْخِلَافَةُ مِنْ تُجَدِّدِ الْأَبْنَاءِ عَقِبَ الْآبَاءِ وَالْأَجْيَالِ بَعْدَ الْأَجْيَالِ، وَمَا

Hilafetin, babaların ardından evlatların ve nesiller ardından nesillerin yenilenmesini gerektirmesi;

اقْتَضَتْهُ الِاسْتِجَابَةُ وَكَشْفُ السُّوءِ مِنْ كَثْرَةِ الدَّاعِينَ وَالْمُسْتَائِينَ عُبِّرَ فِي أَفْعَالِ الْجَعْلِ الَّتِي تَعَلَّقَتْ بِهَا بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ الدَّالِّ عَلَى التَّجَدُّدِ بِخِلَافِ أَفْعَالِ الْجَعْلِ الْأَرْبَعَةِ الَّتِي فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا.

icabetin ve kötülüğü kaldırmanın da dua edenlerin ve sıkıntıya düşenlerin çokluğunu gerektirmesi sebebiyle, bunlara taalluk eden kılma/yapma (ce'l) fiillerinde -önceki ayetteki dört ce'l fiilinin aksine- teceddüt (yenilenme ve süreklilik) bildiren muzari kipiyle ifade edilmiştir.

ثُمَّ اسْتُؤْنِفَ عَقِبَ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ بِاسْتِفْهَامٍ إِنْكَارِيٍّ تَكْرِيرًا لِمَا تَقَدَّمَ عَقِبَ الْأَدِلَّةِ السَّابِقَةِ زِيَادَةً فِي تَعْدَادِ خَطَئِهِمْ بِقَوْلِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ.

Sonra bu delillendirmenin ardından, önceki delillerin peşinden gelen ifadenin bir tekrarı ve onların yanılgılarını daha da sayıp dökmek amacıyla inkârî bir soruyla söze başlanarak: { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ } [“Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Ne kadar da az düşünüyorsunuz!”] buyrulmuştur.

وَانْتَصَبَ قَلِيلًا عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَيْ فَعَلَ ذَلِكَ لَكُمْ وَأَنْتُمْ فِي حَالِ قِلَّةِ تَذَكُّرِكُمْ، فَتُفِيدُ الْحَالُ مَعْنَى التَّعَجُّبِ مِنْ حَالِهِمْ.

{ قَلِيلًا } kelimesi, { وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ } buyruğundaki hitap zamirinden hâl olarak mansub olmuştur; yani “siz pek az düşündüğünüz bir haldeyken O bunu sizin için yaptı” demektir. Dolayısıyla bu hâl, onların durumuna şaşma (taaccüb) manası ifade eder.

وَالتَّذَكُّرُ: مِنَ الذُّكْرِ بِضَمِّ الذَّالِ وَهُوَ ضِدُّ النِّسْيَانِ فَهُوَ اسْتِحْضَارُ الْمَعْلُومِ، أَيْ قَلِيلًا اسْتِحْضَارُكُمُ الِافْتِقَارَ إِلَى اللَّهِ وَمَا أَنْتُمْ فِيهِ مِنْ إِنْعَامِهِ فَتَهْتَدُوا بِأَنَّهُ الْحَقِيقُ بِأَنْ لَا تُشْرِكُوا مَعَهُ غَيْرَهُ. فَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّذَكُّرِ التَّذَكُّرُ الْمُفِيدُ اسْتِدْلَالًا. وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ وَالْمَصْدَرُ هُوَ فَاعِلُ قَلِيلًا.

Tezekkür: Zâl harfinin ötresiyle Zükr (الذُّكْرُ) kökünden olup unutmanın zıddıdır; yani bilineni hazır etmektir. Mana: Allah'a olan muhtaçlığınızı ve O'nun içinde bulunduğunuz nimetlerini pek az hatırınıza getiriyorsunuz ki böylece O'na başkasını ortak koşmamanın en layık olanı olduğuna hidayet bulasınız. Buradaki tezekkürden kasıt, delil getirmeye yarayan tezekkürdür. { مَا } masdariyyedir ve masdar, { قَلِيلًا } kelimesinin failidir.

وَالْقَلِيلُ هُنَا مُكَنًّى بِهِ عَنِ الْمَعْدُومِ لِأَنَّ التَّذَكُّرَ الْمَقْصُودَ مَعْدُومٌ مِنْهُمْ، وَالْكِنَايَةُ بِالْقَلِيلِ عَنِ الْمَعْدُومِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي كَلَامِهِمْ. وَهَذِهِ الْكِنَايَةُ تَلْمِيحٌ وَتَعْرِيضٌ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ تَذْكُرُونَ فَإِنَّ تَذَكُّرَكُمْ قَلِيلٌ.

Buradaki azlık (kalîl), yokluktan (madum) kinayedir; çünkü kastedilen düşünme onlarda hiç yoktur. Az [kelimesi] ile yokluğun kastedilmesi onların (Arapların) kelamında kullanılan bir kinayedir. Bu kinaye bir telmih ve ta'rizdir (üstü kapalı dokundurma); yani şayet düşünüyorsanız da düşünmeniz pek azdır demektir.

وَأَصْلُ تَذَكَّرُونَ تَتَذَكَّرُونَ فأدغمت تَاء التفعل فِي الذَّالِ لِتَقَارُبِ مَخْرَجَيْهِمَا تَخْفِيفًا وَهُوَ إِدْغَامٌ سَمَاعِيٌّ.

{ تَذَكَّرُونَ } kelimesinin aslı ‘tetetekkerûne’dir (تَتَذَكَّرُونَ). Kolaylık sağlamak için mahreçlerinin yakınlığından ötürü tefe‘‘ul babının tâ harfi zâl harfine idgam edilmiştir; bu da semâî bir idgamdır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَذَكَّرُونَ بِتَاءِ الْخِطَابِ. وَقَرَأَهُ رَوْحٌ عَنْ أَبِي عَمْرٍو وَهُشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ عَلَى الِالْتِفَاتِ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ، فَفِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ نُكْتَةُ تَوْجِيهِ الْخِطَابِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ مُكَافَحَةً لَهُمْ، وَفِي قِرَاءَةِ رَوْحٍ وَهُشَامٍ نُكْتَةُ الْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ لِأَنَّهُمُ اسْتَأْهَلُوا الْإِعْرَاضَ بعد تذكرهم.

Çoğunluk (cumhur), hitap tâ'sı ile { تَذَكَّرُونَ } şeklinde okumuştur. Ebû Amr'dan rivayetle Ravh ve İbn Âmir'den rivayetle Hişâm ise hitaptan gayba iltifat tarikiyle gayb yâ'sı ile [yeztekkerûne şeklinde] okumuştur. Cumhurun kıraatinde, yüzlerine vurmak amacıyla hitabı müşriklere yöneltme nüktesi vardır; Ravh ve Hişâm'ın kıraatinde ise, tezekkürden [yüz çevirmelerinden] sonra yüz çevrilmeyi hak ettikleri için onlardan yüz çevirme nüktesi vardır.

[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٦٣]

[Neml Suresi (27), Âyet 63]

أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣)

{ أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣) } “Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren ve rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen mi? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Allah, onların koştukları ortaklardan yücedir.”

(بَلْ) لِإِضْرَابِ الِانْتِقَالِ مِنْ نَوْعِ دَلَائِلِ التَّصَرُّفِ فِي أَحْوَالِ عَامَّةِ النَّاسِ إِلَى

[‘Em’deki] (بَلْ / bel), insanların genelinin hallerindeki tasarruf delilleri türünden,

دَلَائِلِ التَّصَرُّفِ فِي أَحْوَالِ الْمُسَافِرِينَ مِنْهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ فَإِنَّهُمْ أَدْرَى بِهَذِهِ الْأَحْوَالِ وَأَقْدَرُ لِمَا فِي خِلَالِهَا مِنَ النِّعْمَةِ وَالِامْتِنَانِ.

karada ve denizde yolculuk yapanların hallerindeki tasarruf delillerine geçiş (intikal idrabı) içindir; zira onlar bu halleri daha iyi bilirler ve bunların arasında bulunan nimet ve lütuf sebebiyle [kadrini bilmeye] daha ehildirler.