وَالْمَعْنَى: إِنْكَارُ جَعْلِهِمْ تَأْخِيرَ الْعَذَابِ أَمَارَةً عَلَى كَذِبِ الْوَعِيدِ بِهِ وَأَنَّ الْأَوْلَى بِهِمْ أَنْ يَجْعَلُوا امْتِدَادَ السَّلَامَةِ أَمَارَةً عَلَى إِمْهَالِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ فَيَتَّقُوا حُلُولَ الْعَذَابِ، أَيْ لِمَ تَبْقَوْنَ عَلَى التَّكْذِيبِ مُنْتَظَرِينَ حُلُولَ الْعَذَابِ، وَكَانَ الْأَجْدَرُ بِكُمْ أَنْ تُبَادِرُوا بِالتَّصْدِيقِ مُنْتَظَرِينَ عَدَمَ حُلُولِ الْعَذَابِ بِالْمَرَّةِ. وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فَجَوَابُ صَالِحٍ إِيَّاهُمْ جَارٍ عَلَى الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ بِجَعْلِ يَقِينِهِمْ بِكَذِبِهِ مَحْمُولًا عَلَى تَرَدُّدِهِمْ بَيْنَ صِدْقِهِ وَكَذِبِهِ.
Mana şöyledir: Onların, azabın gecikmesini tehdidin asılsız olduğuna işaret saymalarını kınamak ve onlara yaraşanın, esenliğin sürüp gitmesini Allah'ın kendilerine mühlet tanımasına bir işaret sayarak azabın inmesinden sakınmaları olduğunu bildirmektir. Yani 'Niçin azabın inmesini bekleyerek yalanlamayı sürdürüyorsunuz? Oysa size yaraşan, azabın hiç inmemesini bekleyerek bir an önce tasdik etmeye koşmanızdı.' Her iki yaklaşıma göre de Salih'in onlara verdiği cevap, onların [peygamberin] yalan söylediğine dair kesin kanaatlerini, onun doğruluğu ile yalanı arasında tereddüt etmeleri seviyesine indirgeyerek üslûb-ı hakîm üzere cereyan etmiştir.
وَقَوْلُهُ: قَبْلَ الْحَسَنَةِ حَالٌ مِنَ السَّيِّئَةِ. وَهَذَا تَنْبِيهٌ لَهُمْ عَلَى خَطَئِهِمْ فِي ظَنِّهِمْ أَنَّهُ لَوْ كَانَ صَالِحٌ صَادِقًا فِيمَا تَوَعَّدَهُمْ بِهِ لَعَجَّلَ لَهُمْ بِهِ، فَمَا تَأْخِيرُهُ إِلَّا لِأَنَّهُ لَيْسَ بِوَعِيدٍ حَقٍّ، لِأَنَّ الْعَذَابَ أَمْرٌ عَظِيمٌ لَا يَجُوزُ الدُّخُولُ تَحْتَ احْتِمَالِهِ فِي مَجَارِي الْعُقُولِ. فَالْقَبْلِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: قَبْلَ الْحَسَنَةِ مَجَازٌ فِي اخْتِيَارِ الْأَخْذِ بِجَانِبِ احْتِمَالِ السَّيِّئَةِ وَتَرْجِيحِهِ عَلَى الْأَخْذِ بِجَانِبِ الْحَسَنَةِ، فَكَأَنَّهُمْ بَادَرُوا إِلَيْهَا فَأَخَذُوهَا قَبْلَ أَنْ يَأْخُذُوا الْحَسَنَةَ.
{ قَبْلَ الْحَسَنَةِ } ifadesi { السَّيِّئَةِ } kelimesinin halidir. Bu, Salih kendilerini tehdit ettiği şeyde şayet doğru sözlü olsaydı bunu kendilerine çarçabuk getirirdi, onun gecikmesi ancak hak bir tehdit olmamasındandır şeklindeki zanlarının yanlışlığına bir uyarıdır. Çünkü azap büyük bir iştir; akıl yürütme yollarında onun ihtimali altına girmek caiz değildir. Dolayısıyla { قَبْلَ الْحَسَنَةِ } ifadesindeki öncelik, kötülük ihtimali tarafını seçip tutmakta ve bunu iyilik tarafını tutmaya tercih etmekte mecazdır; sanki onlar kötülüğe koşup iyiliği almadan önce onu almışlar gibidir.
وَظَاهِرُ الِاسْتِفْهَامِ أَنَّهُ اسْتِفْهَامٌ عَنْ عِلَّةِ اسْتِعْجَالِهِمْ، وَإِنَّمَا هُوَ اسْتِفْهَامٌ عَنِ الْمَعْلُولِ كِنَايَةً عَنِ انْتِفَاءِ مَا حَقُّهُ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِاسْتِعْجَالِ الْعَذَابِ، فَالْإِنْكَارُ مُتَوَجِّهٌ لِلِاسْتِعْجَالِ لَا لِعِلَّتِهِ.
Soru (istifham) zahirde onların acele etmelerinin illetini sormak gibi görünse de, aslında azabın çarçabuk istenmesine sebep olması gereken şeyin bulunmadığına kinayedir; dolayısıyla kınama, acele etmenin illetine değil, bizzat acele etme fiiline yöneliktir.
ثُمَّ أُعْقِبَ الْإِنْكَارُ الْمُقْتَضِي طَلَبَ التَّخْلِيَةِ عَنْ ذَلِكَ بِتَحْرِيضِهِمْ عَلَى الْإِقْلَاعِ عَنْ ذَلِكَ بِالتَّوْبَةِ وَطَلَبِ الْمَغْفِرَةِ لِمَا مَضَى مِنْهُمْ وَيَرْجُونَ أَنْ يَرْحَمَهُمُ اللَّهُ فَلَا يُعَذِّبَهُمْ، وَإِنْ كَانَ مَا صَدَرَ مِنْهُمْ مُوجِبًا لِاسْتِمْرَارِ غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ بِرَحْمَتِهِ جَعَلَ التَّائِبَ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لم يُذنب.
Ardından, bu tutumu bırakmayı gerektiren bu kınamanın peşinden, geçmişteki hallerinden tövbe edip bağışlanma dileyerek bundan vazgeçmeye ve böylece Allah'ın kendilerine merhamet edip azap etmemesini ummaya teşvik gelmiştir. Her ne kadar onlardan sadır olan şeyler Allah'ın gazabının üzerlerinde devam etmesini gerektirse de, şüphesiz Allah rahmetiyle, günahtan tövbe edeni hiç günah işlememiş gibi kılmıştır.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٤٧]
[Neml Suresi (27), Ayet 47]
قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧)
{ قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ } “Dediler ki: 'Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık.' [Salih] dedi ki: 'Uğursuzluğunuz Allah katındadır. Doğrusu siz imtihana çekilen bir kavimsiniz.'”
هَذَا مِنْ مُحَاوَرَتِهِمْ مَعَ صَالِحٍ فَلِذَلِكَ لَمْ يُعْطَفْ فِعْلَا الْقَوْلِ وَجَاءَ عَلَى سَنَنِ حِكَايَةِ أَقْوَالِ الْمُحَاوَرَاتِ كَمَا بَيَّنَّاهُ غَيْرَ مَرَّةٍ.
Bu, onların Salih ile olan diyaloglarındandır; bu sebeple iki 'kāle' (dedi) fiili atfedilmemiş ve defalarca açıkladığımız üzere diyalog sözlerinin aktarılma kuralına uygun olarak gelmiştir.
وَأَصْلُ اطَّيَّرْنا تَطَيَّرْنَا فَقُلِبَتِ التَّاءُ طَاءً لِقُرْبِ مَخْرَجَيْهِمَا وَسُكِّنَتْ لِتَخْفِيفِ
{ اطَّيَّرْنا } kelimesinin aslı 'tatayyernâ'dır; mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle tâ harfi tı harfine dönüştürülmüş,
الْإِدْغَامِ وَأُدْخِلَتْ هَمْزَةُ الْوَصْلِ لِابْتِدَاءِ الْكَلِمَةِ بِسَاكِنٍ، وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ.
idgamı hafifletmek için sakin kılınmış ve kelimeye sakin bir harfle başlanabilmesi için hemze-i vasıl getirilmiştir. 'Bâ' harf-i ceri ise sebebiyet içindir.
وَمَعْنَى التَّطَيُّرِ: التَّشَاؤُمُ. أُطْلِقَ عَلَيْهِ التَّطَيُّرُ لِأَنَّ أَكْثَرَهُ يَنْشَأُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِحَرَكَاتِ الطَّيْرِ مِنْ سَانِحٍ وَبَارِحٍ. وَكَانَ التَّطَيُّرُ مِنْ أَوْهَامِ الْعَرَبِ وَثَمُودُ مِنَ الْعَرَبِ، فَقَوْلُهُمُ الْمَحْكِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حُكِيَ بِهِ مُمَاثَلَةً مِنْ كَلَامِهِمْ وَلَا يُرِيدُونَ التَّطَيُّرَ الْحَاصِلَ مِنْ زَجْرِ الطَّيْرِ لِأَنَّهُ يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ: بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ وَقد تقدم مثله عِنْد قَوْله تَعَالَى: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٣١] . وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الشُّؤْمِ هُنَالِكَ.
Tetayyur'un anlamı uğursuz saymaktır (teşe'üm). Çoğunlukla sağdan ve soldan uçan kuşların hareketlerinden anlam çıkarma yoluyla doğduğu için buna 'tetayyur' adı verilmiştir. Tetayyur Arapların kuruntularındandı ve Semûd da Araplardandır. Dolayısıyla bu ayette aktarılan sözleri, onların kendi dillerine uygun olarak nakledilmiştir; yoksa kuş uçurtmaktan hâsıl olan tetayyuru kastetmemektedirler, zira { بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ } sözleri buna engeldir. Bunun bir benzeri daha önce A'râf Suresi'nde geçen Yüce Allah'ın { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } [131] kavlinde geçmişti. Uğursuzluğun anlamı da orada açıklanmıştı.
وَأَجَابَ صَالِحٌ كَلَامَهُمْ بِأَنَّهُ وَمَنْ مَعَهُ لَيْسُوا سَبَبَ شُؤْمٍ وَلَكِنَّ سَبَبَ شُؤْمِهِمْ وَحُلُولِ الْمَضَارِّ بِهِمْ هُوَ قُدْرَةُ اللَّهِ.
Salih onların sözlerine, kendisinin ve beraberindekilerin bir uğursuzluk sebebi olmadığını, aksine onların uğursuzluğunun ve başlarına gelen zararların sebebinin Allah'ın kudreti olduğunu bildirerek cevap verdi.
وَاسْتُعِيرَ لِمَا حَلَّ بِهِمُ اسْمُ الطَّائِرِ مُشَاكَلَةً لِقَوْلِهِمْ اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ، وَمُخَاطَبَةً لَهُمْ بِمَا يَفْهَمُونَ لِإِصْلَاحِ اعْتِقَادِهِمْ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِمْ اطَّيَّرْنا بِكَ.
Onların { اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ } sözlerine bir müşâkele (ifade uyumu) olarak ve { اطَّيَّرْنا بِكَ } sözleri karinesiyle inançlarını düzeltmek amacıyla anlayacakları dilden onlara hitap etmek için, başlarına gelen şey hakkında 'tâir' (kuş/uğursuzluk) ismi istiare yoluyla kullanılmıştır.
وعِنْدَ لِلْمَكَانِ الْمَجَازِيِّ مُسْتَعَارًا لِتَحَقُّقِ شَأْن من شؤون اللَّهِ بِهِ يُقَدِّرُ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ وَهُوَ تَصَرُّفُ اللَّهِ وَقَدَرُهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي الْأَعْرَافِ.
{ عِنْدَ } edatı mecazî mekan içindir; Allah'ın hayrı ve şerri takdir ettiği durumlarından bir durumun gerçekleşmesi için istiare edilmiştir ki bu da Allah'ın tasarrufu ve kaderidir. Bunun benzeri A'râf Suresi'nde geçmişti.
وَأَضْرَبَ بِ بَلْ عَنْ مَضْمُونِ قَوْلِهِمْ: اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ بِأَنْ لَا شُؤْمَ بِسَبَبِهِ هُوَ وَسبب مَنْ مَعَهُ وَلَكِنَّ الَّذِينَ زَعَمُوا ذَلِكَ قَوْمٌ فَتَنَهُمُ الشَّيْطَانُ فِتْنَةً مُتَجَدِّدَةً بِإِلْقَاءِ الِاعْتِقَادِ
{ بَلْ } edatı ile onların { اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ } sözünün içeriğinden vazgeçilerek (idrâb), ne onun ne de beraberindekilerin sebebiyle bir uğursuzluk bulunmadığı; bilakis bunu iddia edenlerin, şeytanın kalplerine
بِصِحَّةِ ذَلِكَ فِي قُلُوبِهِمْ.
bunun doğruluğu inancını sokarak kendilerini sürekli yenilenen bir fitneye düşürdüğü bir topluluk olduğu ifade edilmiştir.
وَصِيغَ الْإِخْبَارُ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ مَفْتُونُونَ بِتَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ لِتَقَوِّي الْحُكْمِ بِذَلِكَ. وَصِيغَ الْمُسْنَدُ فِعْلًا مُضَارِعًا لِدَلَالَتِهِ عَلَى تَجَدُّدِ الْفِتُونِ وَاسْتِمْرَارِهِ.
Onların fitneye uğradıkları haberi, bu hükmü pekiştirmek için müsnedün ileyhin fiilî haberden önce getirilmesi suretiyle kurulmuştur. Müsned ise fitneye düşürülmenin yenilenmesini ve sürekliliğini göstermesi için muzari fiil kalıbında getirilmiştir.
وَغَلَبَ جَانِبُ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: تُفْتَنُونَ عَلَى جَانِبِ الْغَيْبَةِ مَعَ أَنَّ كِلَيْهِمَا مُقْتَضَى الظَّاهِرِ تَرْجِيحًا لِجَانِبِ الْخِطَابِ لِأَنَّهُ أَدَلُّ من الْغَيْبَة.
{ تُفْتَنُونَ } kavlinde, her ikisi de zahirin gereği olmakla birlikte, hitap yönü gaip yönüne galip kılınmıştır; zira hitap yönü gâiblikten daha etkilidir.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : الْآيَات ٤٨ إِلَى ٤٩]
[Neml Suresi (27), Ayetler 48-49]
وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩)
{ وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩) } “O şehirde dokuz kişi (elebaşı) vardı ki bunlar yeryüzünde bozgunculuk yapıyor, ıslaha yanaşmıyorlardı. (48) Dediler ki: 'Allah adına birbirinize and için: Geceleyin ona ve ailesine mutlaka baskın yapıp öldürelim; sonra da onun velisine 'Biz ailesinin helak edilişine şahit olmadık, biz elbette doğru söyleyenleriz' diyelim.' (49)”
عَطَفَ جُزْءَ الْقِصَّةِ عَلَى جُزْءٍ مِنْهَا. والْمَدِينَةِ: هِيَ حِجْرُ ثَمُودَ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَسُكُونِ الْجِيمِ الْمَعْرُوفُ مَكَانُهَا الْيَوْمَ بِدِيَارِ ثَمُودَ وَمَدَائِنَ صَالِحٍ، وَهِيَ بَقَايَا تِلْكَ الْمَدِينَةِ مِنْ أَطْلَالٍ وَبُيُوتٍ مَنْحُوتَةٍ فِي الْجِبَالِ. وَهِيَ بَيْنَ الْمَدِينَةِ الْمُنَوَّرَةِ وَتَبُوكَ فِي طَرِيقِ الشَّامِ وَقَدْ مَرَّ بِهَا النَّبِيءُ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ فِي مَسِيرِهِمْ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ وَرَأَوْا فِيهَا آبَارًا نَهَاهُمُ النَّبِيءُ ﷺ عَنِ الشُّرْبِ وَالْوُضُوءِ مِنْهَا إِلَّا بِئْرًا وَاحِدَةً أَمَرَهُمْ بِالشُّرْبِ وَالْوُضُوءِ بِهَا
Kıssanın bir parçasını diğer bir parçasına atfetmiştir. { الْمَدِينَةِ }, hâ harfinin kesresi ve cîm harfinin sükûnu ile Hicr-i Semûd'dur (Hicr). Günümüzde yeri 'Diyâr-ı Semûd' ve 'Medâin-i Salih' olarak bilinir; o da dağlarda oyulmuş evler ve kalıntılardan oluşan o şehrin bakiyeleridir. Medine-i Münevvere ile Tebük arasında, Şam yolu üzerindedir. Peygamber ﷺ ve Müslümanlar Tebük Gazvesi'ne giderken oraya uğramışlar ve orada kuyular görmüşlerdir. Peygamber ﷺ, bir kuyu hariç oradaki kuyulardan su içilmesini ve abdest alınmasını yasaklamış; o bir tek kuyudan su içmelerini ve abdest almalarını emretmiş
وَقَالَ: «إِنَّهَا الْبِئْرُ الَّتِي كَانَتْ تَشْرَبُ مِنْهَا نَاقَةُ صَالِحٍ»
ve şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz bu, Salih'in devesinin su içtiği kuyudur.»
. وَالرَّهْطُ: الْعَدَدُ مِنَ النَّاسِ حَوَالَيِ الْعَشَرَةِ وَهُوَ مِثْلُ النَّفَرِ. وَإِضَافَةُ تِسْعَةٍ إِلَيْهِ مِنْ إِضَافَةِ الْجُزْءِ إِلَى اسْمِ الْكُلِّ عَلَى التَّوَسُّعِ وَهُوَ إِضَافَةٌ كَثِيرَةٌ فِي الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ مِثْلَ: خَمْسُ ذَوْدٍ. وَاخْتَلَفَ أَيِمَّةُ النَّحْوِ فِي الْقِيَاسِ عَلَيْهَا، وَمَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ وَالْأَخْفَشِ أَنَّهَا سَمَاعِيَّةٌ.
Reht (رَهْط), on civarındaki insan topluluğudur ve 'nefer' gibidir. { تِسْعَةُ } kelimesinin ona tamlanan (muzâf) olması, genişletme (tevessü) yoluyla parçanın bütünün ismine tamlanması kabilindendir ve 'hamse zevd' örneğinde olduğu gibi Arap kelâmında çokça yer alan bir izafettir. Nahiv imamları bunun kıyaslanabilirliği konusunda ihtilaf etmişlerdir; Sîbeveyh ve Ahfeş'in mezhebine göre bu semâîdir.
وَكَانَ هَؤُلَاءِ الرَّهْطُ مِنْ عُتَاةِ الْقَوْمِ، وَاخْتُلِفَ فِي أَسْمَائِهِمْ عَلَى رِوَايَاتٍ هِيَ مِنْ أَوْضَاعِ الْقَصَّاصِينَ وَلَمْ يَثْبُتْ فِي ذَلِكَ مَا يُعْتَمَدُ. وَاشْتُهِرَ أَنَّ الَّذِي عَقَرَ النَّاقَةَ اسْمُهُ «قدار» بِضَم الْقَاف وَتَخْفِيفِ الدَّالِ، وَقَدْ تَشَاءَمَ بَعْضُ النَّاسِ بِعَدَدِ التِّسْعَةِ بِسَبَبِ قِصَّةِ ثَمُودَ وَهُوَ مِنَ التَّشَاؤُمِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ.
Bu grup, kavmin azgınlarındandı. İsimleri konusunda kıssacıların uydurmalarından ibaret olan ve güvenilirliği sabit olmayan rivayetlere dayalı ihtilaflar edilmiştir. Deveyi kesen kimsenin isminin kāf harfinin dammesi ve dâl harfinin şeddesiz haliyle 'Kudâr' olduğu meşhurdur. Bazı insanlar Semûd kıssası sebebiyle dokuz sayısını uğursuz saymışlardır ki bu da yasaklanan uğursuzluk sayma (teşe'üm) türündendir.
والْأَرْضِ: أَرْضُ ثَمُودَ فَالتَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ.
{ الْأَرْضِ } Semûd'un arazisidir, dolayısıyla başındaki belirteç (harf-i tarif) ahd içindir.
وَعَطْفُ لَا يُصْلِحُونَ عَلَى يُفْسِدُونَ احْتِرَاسٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ تَمَحَّضُوا لِلْإِفْسَادِ وَلَمْ يَكُونُوا مِمَّنْ خَلَطُوا إِفْسَادًا بِإِصْلَاحٍ.
{ لَا يُصْلِحُونَ } ifadesinin { يُفْسِدُونَ } fiiline atfedilmesi, onların sırf bozgunculuğa adandıklarını ve bozgunculuğu ıslahla karıştıran kimselerden olmadıklarını göstermek için bir ihtirastır.
وَجُمْلَةُ: قالُوا صِفَةٌ لِ تِسْعَةُ، أَوْ خَبَرٌ ثَانٍ لِ كانَ، أَوْ هُوَ الْخَبَرُ لِ كانَ.
{ قالُوا } cümlesi { تِسْعَةُ } kelimesinin sıfatı, ya da { كانَ } fiilinin ikinci haberi veya doğrudan { كانَ }'nin haberidir.
وَفِي الْمَدِينَةِ مُتَعَلِّقٌ بِ كانَ ظَرْفًا لَغْوًا وَلَا يَحْسُنُ جَعْلُ الْجُمْلَةِ اسْتِئْنَافًا لِأَنَّهَا الْمَقْصُودُ مِنَ الْقِصَّةِ وَالْمَعْنَى: قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ.
{ فِي الْمَدِينَةِ } ise zarf-ı lağv olarak { كانَ } fiiline müteallıktır. Cümleyi istînâf kılmak uygun olmaz; çünkü kıssadan asıl kastedilen budur. Mana ise: 'Birbirlerine dediler ki' şeklindedir.
وتَقاسَمُوا فِعْلُ أَمْرٍ، أَيْ قَالَ بَعْضُهُمْ: تَقَاسَمُوا، أَيِ ابْتَدَأَ بَعْضُهُمْ
{ تَقاسَمُوا } emir fiilidir; yani içlerinden biri: 'And için' dedi, yani içlerinden biri söze başlayarak
فَقَالَ:
şöyle dedi:
تَقَاسَمُوا. وَهُوَ يُرِيدُ شُمُولَ نَفْسِهِ إِذْ لَا يَأْمُرُهُمْ بِذَلِكَ إِلَّا وَهُوَ يُرِيدُ الْمُشَارَكَةَ مَعَهُمْ فِي الْمُقْسَمِ عَلَيْهِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لَنُبَيِّتَنَّهُ. فَلَمَّا قَالَ ذَلِكَ بَعْضُهُمْ تَوَافَقُوا عَلَيْهِ وَأَعَادُوهُ فَصَارَ جَمِيعُهُمْ قَائِلًا ذَلِكَ فَلِذَلِكَ أُسْنِدَ الْقَوْلُ إِلَى التِّسْعَةِ.
'And için.' O, kendisini de dahil etmeyi kastetmektedir; zira { لَنُبَيِّتَنَّهُ } kavlinin de delalet ettiği üzere, üzerine yemin edilen şeyde onlarla ortak olmayı istemedikçe onlara bunu emretmez. İçlerinden biri bunu söyleyince hepsi bunda anlaştılar ve bunu tekrarladılar, böylece hepsi bunu söyleyen kimseler haline geldiler. Bu sebeple söz bu dokuz kişiye isnat edilmiştir.
وَالْقَسَمُ بِاللَّهِ يَدُلُّ على أَنهم كَانُوا يَعْتَرِفُونَ بِاللَّهِ وَلَكِنَّهُمْ يُشْرِكُونَ بِهِ الْآلِهَةَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قِصَصِهِمْ فِيمَا مَرَّ مِنَ السُّورِ.
Allah'a yemin edilmesi, geçen surelerdeki kıssalarında geçtiği üzere, onların Allah'ı kabul ettiklerini fakat putları O'na ortak koştuklarını gösterir.
ولَنُبَيِّتَنَّهُ جَوَابُ الْقَسَمِ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى صَالِحٍ. وَالتَّبْيِيتُ وَالْبَيَاتُ: مُبَاغَتَةُ الْعَدُوِّ لَيْلًا. وَعَكْسُهُ التَّصْبِيحُ: الْغَارَةُ فِي الصَّبَاحِ، وَكَانَ شَأْنُ الْغَارَاتِ عِنْدَ الْعَرَبِ أَنْ تَكُونَ فِي الصَّبَاحِ، وَلِذَلِكَ يَقُولُ مَنْ يُنْذِرُ قَوْمًا بِحُلُولِ الْعَدُوِّ: «يَا صَبَاحَاهُ» ، فَالتَّبْيِيتُ لَا يَكُونُ إِلَّا لِقَصْدِ غَدْرٍ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يُغِيرُونَ عَلَى بَيْتِهِ لَيْلًا فَيَقْتُلُونَهُ وَأَهْلَهُ غَدْرًا مِنْ حَيْثُ لَا يُعْرُفُ قَاتِلُهُ ثُمَّ يُنْكِرُونَ أَنْ يَكُونُوا هُمْ قَتَلُوهُمْ وَلَا شَهِدُوا مَقْتَلَهُمْ.
{ لَنُبَيِّتَنَّهُ } yeminin cevabıdır ve zamir Salih'e aittir. Tebyît (تَبْيِيت) ve beyât (بَيَات): Geceleyin düşmana ansızın baskın yapmaktır. Zıddı ise 'tasbîh'tir ki bu da sabahleyin baskın yapmaktır. Araplarda baskınların sabah vakti olması adettendi; bu yüzden düşmanın geldiğini kavmine haber verip uyaran kişi 'Yâ sabâhâh' diye bağırırdı. Dolayısıyla tebyît ancak bir hile ve kalleşlik kastıyla olur. Mana şöyledir: Geceleyin onun evine baskın yapıp onu ve ailesini katili bilinmeyecek şekilde kalleşçe öldürecekler, sonra da onları kendilerinin öldürdüğünü ve öldürülmelerine şahit olduklarını inkâr edeceklerdir.
وَالْمَهْلِكُ: مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ مِنْ أَهْلَكَ الرُّبَاعِيِّ، أَيْ شَهِدْنَا إِهْلَاكَ مَنْ أَهْلَكَهُمْ. وَقَوْلُهُمْ:
{ الْمَهْلِكُ }, dört harfli 'ehleke' fiilinden mîm'li masdardır; yani 'onları helak eden kimsenin helak edişine şahit olduk' demektir. Onların:
وَإِنَّا لَصادِقُونَ هُوَ مِنْ جملَة مَا هيّأوا أَنْ يَقُولُوهُ فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَيْ وَنُؤَكِّدُ إِنَّا لَصَادِقُونَ. وَلَمْ يَذْكُرُوا أَنَّهُمْ يَحْلِفُونَ عَلَى أَنَّهُمْ صَادِقُونَ.
{ وَإِنَّا لَصادِقُونَ } sözleri, söylemeye hazırladıkları cümlenin bir parçasıdır; dolayısıyla { مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ } ifadesine matuftur, yani 've şüphesiz doğru söylediğimizi tekit ederiz' demektir. Doğru söylediklerine dair ayrıca yemin edeceklerini ise zikretmemişlerdir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: لَنُبَيِّتَنَّهُ بِنُونِ الْجَمَاعَةِ وَفَتْحِ التَّاءِ الَّتِي قَبْلَ نُونِ التَّوْكِيدِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِتَاءِ الْخِطَابِ فِي أَوَّلِهِ وَبِضَمِّ التَّاءِ الْأَصْلِيَّةِ قَبْلَ نُونِ التَّوْكِيدِ. وَذَلِكَ عَلَى تَقْدِيرِ: أَمْرُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ. وَهَكَذَا قَرَأَ الْجُمْهُورُ لَنَقُولَنَّ بِنُونِ الْجَمَاعَةِ فِي أَوَّلِهِ وَفَتْحِ اللَّامِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِتَاءِ الْخِطَابِ وَبِضَمِّ اللَّامِ.
Cumhur { لَنُبَيِّتَنَّهُ } kelimesini çoğul nûn'u ile ve tekit nûn'undan önceki tâ'nın fethasıyla okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise başında hitap tâ'sı ve tekit nûn'undan önceki asıl tâ'nın dammesiyle [letubeyyitunnehû şeklinde] okumuşlardır. Bu da birbirlerine emretmeleri takdiri üzeredir. Aynı şekilde cumhur { لَنَقُولَنَّ } kelimesini başında çoğul nûn'u ve lâm'ın fethasıyla okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise hitap tâ'sı ve lâm'ın dammesiyle [letaqûlunne şeklinde] okumuşlardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُور: مُهْلَكَ بِضَم الْمِيم وَفتح اللَّام وَهُوَ مصدر الإهلاك أَو مَكَانَهُ أَو زَمَانه. وقرأه حَفْص بِفَتْح الْمِيم وَكسر اللَّام وَيحْتَمل الْمصدر وَالْمَكَان وَالزَّمَان. وَقَرَأَ أَبُو بكر عَن عَاصِم بِفَتْح الْمِيم وَفتح اللَّام فَهُوَ مصدر لَا غير.
Cumhur { مُهْلَكَ } kelimesini mîm'in dammesi ve lâm'ın fethasıyla okumuştur ki bu helak etmenin masdarı, mekânı veya zamanıdır. Hafs ise mîm'in fethası ve lâm'ın kesresiyle [mehlike şeklinde] okumuştur; bu da masdar, mekân ve zaman ihtimalini taşır. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise mîm'in fethası ve lâm'ın fethasıyla [mehleke şeklinde] okumuştur ki bu sadece masdardır.
وَوَلِيُّ صَالِحٍ هُمْ أقرب الْقَوْم لَهُ إِذَا رَامُوا الْأَخْذَ بِثَأْرِهِ.
Salih'in velisi, onun intikamını almak istediklerinde kavminden ona en yakın olan kimselerdir.
وَهَذَا الْجُزْءُ مِنْ قِصَّةِ ثَمُودَ لَمْ يُذْكَرْ فِي غَيْرِ هَذِهِ السُّورَةِ. وَأَحْسَبُ أَنَّ سَبَبَ
Semûd kıssasının bu kısmı bu sureden başkasında zikredilmemiştir. Kanaatimce bunun
ذِكْرِهِ أَنَّ نُزُولَ هَذِهِ السُّورَةِ كَانَ فِي وَقْتٍ تَآمَرَ فِيهِ الْمُشْرِكُونَ عَلَى الْإِيقَاعِ بِالنَّبِيءِ ﷺ، وَهُوَ التَّآمُرُ
zikredilmesinin sebebi, bu surenin inişinin müşriklerin Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tuzak kurup kötülük yapmak üzere komplo kurdukları bir vakitte gerçekleşmiş olmasıdır. Bu komplo,
الَّذِي حَكَاهُ اللَّهُ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ [الْأَنْفَال: ٣٠] فَضَرَبَ اللَّهُ لَهُمْ مَثَلًا بِتَآمُرِ الرَّهْطِ مِنْ قَوْمِ صَالِحٍ عَلَيْهِ وَمَكْرِهِمْ وَكَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ، وَلِذَلِكَ تَرَى بَيْنَ الْآيَتَيْنِ تُشَابُهًا وَتَرَى تَكْرِيرَ ذِكْرِ مَكْرِهِمْ وَمَكْرِ اللَّهِ بِهِمْ، وَذِكْرِ أَنَّ فِي قِصَّتِهِمْ آيَةً لقوم يعلمُونَ.
Allah'ın şu kavlinde anlattığı komplodur: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Hani o inkâr edenler seni bağlayıp tutmak veya öldürmek ya da sürmek için sana tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kurarken Allah da tuzak kuruyordu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” [Enfâl: 30]. Allah onlara Salih kavminden olan o çetenin ona kurduğu komployu, tuzaklarını ve tuzaklarının akıbetinin nasıl olduğunu misal vermiştir. Bu yüzden iki ayet arasında bir benzerlik görürsün ve onların tuzakları ile Allah'ın onlara kurduğu tuzağın tekrarlandığını, kıssalarında bilen bir kavim için bir ibret (ayet) bulunduğunun zikredildiğini görürsün.
[٥٠- ٥٣]
[50-53]
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : الْآيَات ٥٠ إِلَى ٥٣]
[Neml Suresi (27), Ayetler 50-53]
وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣)
{ وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣) } “Onlar bir tuzak kurdular, biz de onlar farkında olmadan bir tuzak kurduk. (50) Bak işte, onların tuzaklarının akıbeti nasıl oldu! Şüphesiz biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik. (51) İşte zulmetmeleri sebebiyle ıssız kalmış evleri! Şüphesiz bunda bilen bir kavim için elbette bir ibret vardır. (52) İman edip sakınanları ise kurtardık. (53)”
سَمَّى اللَّهُ تَآمُرَهُمْ مَكْرًا لِأَنَّهُ كَانَ تَدْبِيرَ ضُرٍّ فِي خَفَاءٍ. وَأَكَّدَ مَكْرَهُمْ بِالْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى قُوَّتِهِ فِي جِنْسِ الْمَكْرِ، وَتَنْوِينِهِ لِلتَّعْظِيمِ.
Allah onların gizlice kötülük planlamaları sebebiyle bu tertiplerini 'mekr' (tuzak) olarak isimlendirmiştir. Tuzak kurmalarını, mekr cinsinde ne kadar ileri gittiklerini göstermek için mef'ûl-i mutlak ile pekiştirmiş ve tenvinini de tazim (büyüklüğünü belirtmek) için getirmiştir.
وَالْمَكْرُ الَّذِي أُسْنِدَ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ مَكْرٌ مَجَازِيٌّ. اسْتُعِيرَ لَفْظُ الْمَكْرِ لِمُبَادَرَةِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ بِاسْتِئْصَالِهِمْ قَبْلَ أَنْ يَتَمَكَّنُوا مِنْ تَبْيِيتِ صَالِحٍ وَأَهْلِهِ، وتأخيره استئصالهم إِلَى الْوَقْتُ الَّذِي تَآمَرُوا فِيهِ عَلَى قَتْلِ صَالِحٍ لِشَبَهِ فِعْلِ اللَّهِ ذَلِكَ بِفِعْلِ الْمَاكِرِ فِي تَأْجِيلِ فِعْلٍ إِلَى وَقْتِ الْحَاجَةِ، مَعَ عَدَمِ إِشْعَارِ مَنْ يُفْعَلُ بِهِ.
İsm-i Celâl'e isnat edilen tuzak ise mecazi bir tuzaktır. 'Mekr' lafzı; Allah'ın, onların Salih'e ve ailesine gece baskını yapmalarına fırsat vermeden önce köklerini kazımak üzere onları ansızın yakalaması ve köklerini kazımayı da Salih'i öldürmek üzere komplo kurdukları vakte kadar ertelemesi için istiare edilmiştir. Zira Allah'ın bu fiili, bir fiili aleyhine yapılan kişinin farkına vardırmadan ihtiyaç duyulan vakte ertelemesi bakımından tuzak kuranın fiiline benzemektedir.
وَأُكِّدَ مَكْرُ اللَّهِ وَعُظِّمَ كَمَا أُكِّدَ مَكْرُهُمْ وَعُظِّمَ، وَذَلِكَ بِمَا يُنَاسِبُ جِنْسَهُ، فَإِنَّ عَذَابَ اللَّهِ لَا يُدَانِيهِ عَذَابُ النَّاسِ فَعَظِيمُهُ أَعْظَمُ مِنْ كُلِّ مَا يُقَدِّرُهُ النَّاسُ.
Onların tuzakları pekiştirilip büyütüldüğü gibi, Allah'ın tuzağı da kendi şanına uygun olarak pekiştirilmiş ve büyütülmüştür. Zira Allah'ın azabına insanların azabı yaklaşamaz; dolayısıyla O'nun [azabının] büyüklüğü, insanların takdir edebileceği her şeyden daha büyüktür.
وَالْمُرَادُ بِالْمَكْرِ الْمُسْنَدِ إِلَى الْجَلَالَةِ هُوَ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ جُمْلَةُ: أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ الْآيَةَ.
İsm-i Celâl'e isnat edilen tuzaktan kasıt, { أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ } “Şüphesiz biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik” ayetinin delalet ettiği şeydir.
وَفِي قَوْلِهِ: وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ تَأْكِيدٌ لِاسْتِعَارَةِ الْمَكْرِ لِتَقْدِيرِ الِاسْتِئْصَالِ فَلَيْسَ فِي ذَلِكَ تَرْشِيحٌ لِلِاسْتِعَارَةِ وَلَا تَجْرِيدٌ.
{ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } kavlinde, köklerinin kazınmasının takdir edilmesi manasındaki mekr istiaresinin teyidi vardır; dolayısıyla bunda istiarenin terşîhi veya tecrîdi söz konusu değildir.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: فَانْظُرْ لِلنَّبِيءِ ﷺ. وَاقْتِرَانُهُ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ
{ فَانْظُرْ } kavlindeki hitap Peygamber'edir (sallallâhu aleyhi ve sellem). Bunun tefri' fâ'sı ile gelmesi şuna ima etmektedir:
الِاعْتِبَارَ بِمَكْرِ اللَّهِ بِهِمْ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ سَوْقِ الْقِصَّةِ تَعْرِيضًا بِأَنَّ عَاقِبَةَ أَمْرِهِ مَعَ قُرَيْشٍ أَنْ يَكُفَّ عَنْهُ كَيْدَهُمْ وَيَنْصُرَهُ عَلَيْهِمْ، وَفِي ذَلِكَ تَسْلِيَةٌ لَهُ عَلَى مَا يُلَاقِيهِ مِنْ قَوْمِهِ.
Kıssanın serdedilmesinden asıl maksat, Allah'ın onlara kurduğu tuzaktan ibret almaktır; bu da [Peygamber'in] Kureyş ile olan meselesinin akıbetinin, Allah'ın onların hilesini ondan defetmesi ve onu onlara karşı muzaffer kılması şeklinde olacağına üstü kapalı bir işarettir. Bunda onun kavminden gördüğü eziyetlere karşı bir teselli vardır.
وَالنَّظَرُ: نَظَرٌ قَلْبِيٌّ، وَقد علق عَن الْمَفْعُولَيْنِ بِالِاسْتِفْهَامِ.
Buradaki nazar (bakma), kalbî bir nazardır (düşünmedir) ve istifham sebebiyle iki mef'ûlden ta'lîk edilmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: أَنَّا دَمَّرْناهُمْ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِمَا
Cumhur { أَنَّا دَمَّرْناهُمْ } ifadesini hemzenin kesresiyle [İnnâ] okumuştur; bu durumda cümle,
يُثِيرُهُ الِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ مِنْ سُؤَالٍ عَنْ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةِ. وَالتَّأْكِيدُ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ فَيَكُونُ الْمَصْدَرُ بَدَلًا مِنْ عاقِبَةُ. وَالتَّأْكِيدُ أَيْضًا لِلِاهْتِمَامِ.
{ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ } kavlindeki istifhamın bu keyfiyete dair ortaya çıkardığı soruya yönelik beyanî bir istînâf olur. Tekit ise habere önem verildiği içindir. Âsım, Kisâî, Ya'kûb ve Halef ise hemzenin fethasıyla [Ennâ] okumuşlardır; bu durumda masdar { عاقِبَةُ } kelimesinden bedel olur. Tekit yine habere önem verildiği içindir.
وَضَمِيرُ الْغَيْبَةِ فِي دَمَّرْناهُمْ لِلرَّهْطِ. وَعُطِفَ قَوْمَهُمْ عَلَيْهِمْ لِمُوَافَقَةِ الْجَزَاءِ لِلْمَجْزِيِّ عَلَيْهِ لِأَنَّهُمْ مَكَرُوا بِصَالِحٍ وَأَهْلِهِ فَدَمَّرَهُمُ اللَّهُ وَقَوْمَهُمْ.
{ دَمَّرْناهُمْ } kavlindeki gaib zamiri o çeteye aittir. { قَوْمَهُمْ } kelimesinin onlara atfedilmesi, cezanın cezayı gerektiren amele uygunluğu içindir; çünkü onlar Salih'e ve ailesine tuzak kurmuşlardı, Allah da onları ve kavimlerini helak etmiştir.
وَالتَّدْمِيرُ: الْإِهْلَاكُ الشَّدِيدُ، وَتَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ مِنْهَا فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ.
Tedmîr (تَدْمِير): Şiddetli bir şekilde helak etmektir ve Şuara Suresi'nde de olmak üzere defalarca geçmişti.
وَالْقِصَّةُ تَقَدَّمَتْ. وَتَقَدَّمَ إِنْجَاءُ صَالِحٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِ أَنْ يَخْرُجَ وَمَنْ مَعَهُ إِلَى أَرْضِ فِلَسْطِينَ حِينَ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِتَمَتُّعٍ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ.
Kıssa daha önce geçmişti. Salih'in ve onunla birlikte iman edenlerin kurtarılışı da geçmişti; bu da kavmini üç gün [daha] yararlanacakları konusunda uyardığında, Allah'ın ona kendisi ve yanındakilerle birlikte Filistin topraklarına çıkmasını vahyetmesiyle olmuştu.
وَتَفْرِيعُ قَوْلِهِ: فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً عَلَى جُمْلَةِ: دَمَّرْناهُمْ لِتَفْرِيعِ الْإِخْبَارِ.
{ فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً } kavlinin { دَمَّرْناهُمْ } cümlesine bağlanması (tefri'i), haberin habere bağlanması içindir.
وَالْإِشَارَةُ مُنْصَرِفَةٌ إِلَى مَعْلُومٍ غَيْرِ مُشَاهَدٍ لِأَنَّ تَحَقُّقَهُ يَقُومُ مَقَامَ حُضُورِهِ فَإِنَّ دِيَارَ ثَمُودَ مَعْلُومَةٌ لِجَمِيعِ قُرَيْشٍ وَهِيَ فِي طَرِيقِهِمْ فِي مَمَرِّهِمْ إِلَى الشَّامِ.
İşaret, gözle görülmeyen fakat bilinen bir şeye yöneliktir; çünkü onun gerçekleşmiş olması hazır bulunması gibidir. Zira Semûd yurdu bütün Kureyş tarafından bilinmektedir ve Şam'a gidiş güzergâhları üzerindedir.
وَانْتَصَبَ خاوِيَةً عَلَى الْحَالِ. وَعَامِلُهَا مَا فِي اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ مَعْنَى الْفِعْلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهذا بَعْلِي شَيْخاً وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ هُودٍ [٧٢] .
{ خاوِيَةً } kelimesi hâl olarak mansub olmuştur. Amili ise işaret ismindeki fiil manasıdır; nitekim Yüce Allah'ın Hûd Suresi'nde [72] geçen { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } “İşte şu kocam da bir ihtiyar!” kavlinde olduğu gibidir.
وَالْخَاوِيَةُ: الْخَالِيَةُ، وَمَصْدَرُهُ الْخَوَاءُ، أَيْ فَالْبُيُوتُ بَاقٍ بَعْضُهَا فِي الْجِبَالِ لَا سَاكِنَ بِهَا.
Hâviye (خَاوِيَة), boş [ve ıssız] demektir; masdarı ise havâ'dır (خَوَاء). Yani evlerin bir kısmı dağlarda kalmış olup içinde oturan kimse yoktur.
وَالْبَاءُ فِي بِما ظَلَمُوا لِلسَّبَبِيَّةِ، وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ كَانَ خَوَاؤُهَا بِسَبَبِ ظُلْمِهِمْ.
{ بِما ظَلَمُوا } kavlindeki bâ (بـ) sebebiyye içindir, 'mâ' ise masdariyyedir; yani onların ıssız kalması zulümleri sebebiyle olmuştur.
وَالظُّلْمُ: الشِّرْكُ وَتَكْذِيبُ رَسُولِهِمْ، فَذَلِكَ ظُلْمٌ فِي جَانِبِ اللَّهِ لِأَنَّهُ اعْتِدَاءٌ عَلَى حَقِّ وَحْدَانِيَّتِهِ، وَظُلْمٌ لِلرَّسُولِ بِتَكْذِيبِهِ وَهُوَ الصَّادِقُ.
Zulüm: Şirk ve elçilerini yalanlamaktır. Bu, Allah'ın vahdaniyet hakkına bir tecavüz olduğu için Allah'ın zatına karşı bir zulüm; doğru sözlü olduğu halde onu yalanlamakla da elçiye karşı bir zulümdür.
وَلَمَّا خَصَّ اللَّهُ عَمَلَهُمْ بِوَصْفِ الظُّلْمِ مِنْ بَيْنِ عِدَّةِ أَحْوَالٍ يَشْتَمِلُ عَلَيْهَا كُفْرُهُمْ
Allah onların küfürlerinin içerdiği fesat gibi çeşitli haller arasından onların amelini zulüm vasfıyla nitelemeyi tahsis ettiğinde,
كَالْفَسَادِ كَانَ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ لِلظُّلْمِ أَثَرًا فِي خَرَابِ بِلَادِهِمْ. وَهَذَا مَعْنَى مَا رُوِيَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: أَجِدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ أَنَّ الظُّلْمَ يُخَرِّبُ الْبُيُوتَ وَتَلَا: فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا. وَهَذَا مِنْ أُسْلُوبِ أَخْذِ كُلِّ مَا يُحْتَمَلُ مِنْ مَعَانِي الْكَلَامِ فِي الْقُرْآنِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ.
bu durum zulmün onların beldelerinin harap olmasında bir etkisi olduğuna işaret olmuştur. İbn Abbas'tan rivayet edilen şu sözün anlamı da budur: 'Allah'ın Kitabı'nda zulmün evleri harap ettiğini buluyorum' demiş ve { فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا } “İşte zulmetmeleri sebebiyle ıssız kalmış evleri!” ayetini okumuştur. Bu, bu tefsirin mukaddimelerinden dokuzuncu mukaddimede belirttiğimiz üzere Kur'an'daki sözün ihtiva ettiği bütün anlamları alma üslubundandır.
وَنَزِيدُهُ هُنَا مَا لَمْ يَسْبِقْ لَنَا فِي نَظَائِرِهِ، وَهُوَ أَنَّ الْحَقَائِقَ الْعَقْلِيَّةَ لَمَّا كَانَ قِوَامَ مَاهِيَّاتِهَا حَاصِلًا فِي الْوُجُودِ الذِّهْنِيِّ كَانَ بَيْنَ كَثِيرٍ مِنْهَا انْتِسَابٌ وَتَقَارُبٌ يُرَدُّ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ
Benzerlerinde daha önce değinmediğimiz bir hususu burada ekleyelim: Aklî hakikatlerin mahiyetlerinin varlığı zihinsel varlıkta hâsıl olduğundan, bunların birçoğu arasında farklı itibarlarla birbirine irca edilen bir irtibat ve yakınlık bulunur.
بِاخْتِلَافِ الِاعْتِبَارِ. فَالشِّرْكُ مَثَلًا حَقِيقَةٌ مَعْرُوفَةٌ يَكُونُ بِهَا جِنْسًا عَقْلِيًّا وَهُوَ بِالنَّظَرِ إِلَى مَا يَبْعَثُ عَلَيْهِ وَمَا يَنْشَأُ عَنْهُ يَنْتَسِبُ إِلَى حَقَائِقَ أُخْرَى مِثْلُ الظُّلْمِ، أَيْ الِاعْتِدَاءُ عَلَى النَّاسِ بِأَخْذِ حُقُوقِهِمْ فَإِنَّهُ مِنْ أَسْبَابِهِ، وَمِثْلُ الْفِسْقِ فَإِنَّهُ مِنْ آثَارِهِ، وَكَذَلِكَ التَّكْذِيبُ فَإِنَّهُ مِنْ آثَارِهِ أَيْضًا: وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ [المزمل: ١١] ، وَمِثْلُ الْكِبْرِ وَمِثْلُ الْإِسْرَافِ فَإِنَّهُمَا مِنْ آثَارِهِ أَيْضًا: فَمِنْ أَسَالِيبِ الْقُرْآنِ أَنْ يُعَبِّرَ عَنِ الشِّرْكِ بِأَلْفَاظِ هَذِهِ الْحَقَائِقِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ جَامِعٌ عِدَّةَ فَظَائِعَ، وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى انْتِسَابِهِ إِلَى هَذِهِ الْأَجْنَاسِ، وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنُونَ فَسَادَ هَذِهِ الْحَقَائِقِ مِنْ حَيْثُ هِيَ فَيُعَبِّرُ عَنْهُ هُنَا بِالظُّلْمِ وَهُوَ كَثِيرٌ لِيَعْلَمَ السَّامِعُ أَنَّ جِنْسَ الظُّلْمِ قَبِيحٌ مَذْمُومٌ، نَاهِيكَ أَنَّ الشِّرْكَ مِنْ أَنْوَاعِهِ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ [غَافِر: ٢٨] أَيْ هُوَ مُتَأَصِّلٌ فِي الشِّرْكِ وَإِلَّا فَإِنَّ اللَّهَ هَدَى كَثِيرًا مِنَ الْمُسْرِفِينَ وَالْكَاذِبِينَ بِالتَّوْبَةِ، وَمِنْ قَوْلِهِ: أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ [الزمر: ٦٠] وَنَحْوِ ذَلِكَ.
Mesela şirk, kendisiyle aklî bir cins olduğu bilinen bir hakikattir; onu doğuran ve ondan neşet eden şeyler açısından bakıldığında zulüm gibi başka hakikatlerle irtibatlıdır; yani insanların haklarını ellerinden alarak onlara tecavüz etmek şirkin sebeplerindendir, fısk gibi kavramlar onun eserlerindendir, yalanlama da onun eserlerindendir: { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ } “Beni o yalanlayanlarla baş başa bırak” [Müzzemmil: 11], kibir ve israf gibi kavramlar da onun eserlerindendir. Kur'an'ın üsluplarından biri de şirki, birçok çirkinliği kendinde topladığına işaret etmek, bu cinslerle irtibatına dikkat çekmek ve müminlerin bu hakikatlerin bizatihi kendilerindeki bozukluğu bilmelerini sağlamak için bu hakikatlerin lafızlarıyla ifade etmesidir. Burada da -çokça yapıldığı gibi- zulüm lafzıyla ifade edilmiştir ki dinleyen kimse zulüm cinsinin çirkin ve yerilmiş olduğunu, üstelik şirkin de onun türlerinden biri olduğunu bilsin. Nitekim Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ } “Şüphesiz Allah, haddi aşan yalancı kimseyi doğru yola iletmez” [Gâfir: 28] kavli de böyledir; yani o kimse şirkte kökleşmiştir, aksi takdirde Allah tövbe ile israf eden ve yalan söyleyen birçok kimseyi hidayete erdirmiştir. Keza: { أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ } “Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir yer mi yok?” [Zümer: 60] ve benzeri ayetler de bu kabildendir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمَلِ الْمُتَعَاطِفَةِ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا ذُكِرَ مِنْ عَاقِبَةِ مَكْرِهِمْ. وَالْآيَةُ: الدَّلِيلُ عَلَى انْتِصَارِ اللَّهِ لِرُسُلِهِ.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } cümlesi, birbiri ardınca matuf olan cümleler arasında bir itirâziyyedir (ara cümledir). İşaret, onların tuzaklarının zikredilen akıbetinedir. Ayet ise Allah'ın elçilerine yardım ettiğine bir delildir.
وَاللَّامُ فِي لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ لَامُ التَّعْلِيلِ يَعْنِي آيَةً لِأَجْلِهِمْ، أَيْ لِأَجْلِ إِيمَانِهِمْ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ سَبَقَتْ إِلَيْهِمْ هَذِهِ الْمَوْعِظَةُ إِنْ لَمْ يَتَّعِظُوا بِهَا فَهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ.
{ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } ifadesindeki lâm (لِـ) ta'lîl lâm'ıdır; yani onlar için, yani onların iman etmeleri için bir ayettir demektir. Bunda, kendilerine bu öğüt ulaşan müşriklerin şayet bundan ibret almazlarsa onların bilmeyen bir kavim olduklarına üstü kapalı bir ta'riz vardır.
وَفِي ذِكْرِ كَلِمَةِ (قَوْمٍ) إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ مَنْ يَعْتَبِرُ بِهَذِهِ الْآيَةِ مُتَمَكِّنٌ فِي الْعَقْلِ حَتَّى كَانَ الْعَقْلُ مِنْ صِفَتِهِ الْقَوْمِيَّةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
'Kavim' kelimesinin zikredilmesinde, bu ayetten ibret alan kimsenin akılda o kadar kökleşmiş olduğuna ve hatta aklın onun kavmî bir vasfı haline geldiğine bir ima vardır; nitekim Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } kavlinde geçmişti.
وَفِي تَأْخِيرِ جُمْلَةِ: وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ عَنْ جُمْلَةِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ طَمْأَنَةٌ لِقُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ اللَّهَ يُنْجِيهِمْ مِمَّا تَوَعَّدَ بِهِ الْمُشْرِكِينَ كَمَا نَجَّى الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ مِنْ ثَمُودَ وَهُمْ صَالِحٌ وَمَنْ آمَنَ مَعَهُ. وَقِيلَ: كَانَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَ صَالِحٍ أَرْبَعَةَ آلَافٍ، فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ إِهْلَاكَ ثَمُودَ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى صَالِحٍ أَنْ يَخْرُجَ هُوَ وَمَنْ مَعَهُ فَخَرَجُوا وَنَزَلُوا فِي مَوْضِعِ الرَّسِّ فَكَانَ أَصْحَابُ الرَّسِّ مِنْ ذُرِّيَّاتِهِمْ. وَقيل: نزلُوا شاطىء الْيَمَنِ وَبَنَوْا مَدِينَةَ حَضْرَمَوْتَ. وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّ صَالِحًا نَزَلَ بِفِلَسْطِينَ. وَكُلُّهَا أَخْبَارٌ غَيْرُ مَوْثُوقٍ بِهَا.
{ وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } cümlesinin { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } cümlesinden sonraya bırakılmasında, Semûd'dan iman edip sakınanları -ki onlar Salih ve onunla birlikte iman edenlerdir- kurtardığı gibi, müşriklere vadettiği azaptan müminleri de kurtaracağına dair müminlerin kalplerine bir güvence ve huzur verme vardır. Salih ile birlikte iman edenlerin dört bin kişi olduğu söylenmiştir. Allah Semûd'u helak etmek istediğinde, Salih'e kendisinin ve yanındakilerin çıkmasını vahyetti; onlar da çıkıp Ress mevkisine indiler ve Ashâb-ı Ress onların nesillerinden oldu. Yemen sahiline inip Hadramut şehrini inşa ettikleri de söylenmiştir. Bazı rivayetlerde ise Salih'in Filistin'e indiği yer alır. Bunların hepsi güvenilir olmayan haberlerdir.
وَزِيَادَةُ فِعْلِ الْكَوْنِ فِي وَكانُوا يَتَّقُونَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ مُتَمَكِّنُونَ من التَّقْوَى.
{ وَكانُوا يَتَّقُونَ } kavlindeki kevn fiilinin ziyadeliği, onların takvada kökleşmiş olduklarına delalet etmek içindir.
[٥٤، ٥٥]
[54, 55]
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : الْآيَات ٥٤ إِلَى ٥٥]
[Neml Suresi (27), Ayetler 54-55]
وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥)
{ وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥) } “Lût'u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: 'Göz göre göre o hayasızlığı mı yapıyorsunuz? (54) Siz gerçekten kadınları bırakıp da şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Hayır, siz cahillik eden bir topluluksunuz.' (55)”
عَطَفَ لُوطاً عَلَى صالِحاً فِي قَوْلِهِ السَّابِقِ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً [النَّمْل: ٤٥] . وَلَا يَمْنَعُ مِنَ الْعَطْفِ أَنَّ الْعَامِلَ فِي الْمَعْطُوفِ تَعَلَّقَ بِهِ قَوْلُهُ: إِلى ثَمُودَ لِأَنَّ الْمَجْرُورَ لَيْسَ قَيْدًا لِمُتَعَلَّقِهِ، وَلَكِنَّهُ كَوَاحِدٍ مِنَ الْمَفَاعِيلِ فَلَا ارْتِبَاطَ لَهُ بِالْمَعْطُوفِ عَلَى مَفْعُولٍ آخَرَ. فَإِنَّ الْإِتْبَاعَ فِي الْإِعْرَابِ يُمَيِّزُ الْمَعْطُوفَ عَلَيْهِ مِنْ غَيْرِهِ. وَقَدْ سَبَقَ نَظِيرُ هَذَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ. وَلَمْ يُذْكَرِ الْمُرْسَلَ إِلَيْهِمْ هُنَا كَمَا ذُكِرَ فِي قِصَّةِ ثَمُودَ لِعَدَمِ تَمَامِ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَ قَوْمِ لُوطٍ وَبَيْنَ قُرَيْشٍ فِيمَا عَدَا التَّكْذِيبَ وَالشِّرْكَ. وَيَجُوزُ أَنْ يُنْصَبَ وَلُوطاً بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ تَقْدِيرُهُ: وَاذْكُرْ لُوطًا، لِأَنَّ وُجُودَ إِذْ بَعْدَهُ يُقَرِّبُهُ مِنْ نَحْوِ: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ [الْبَقَرَة: ٣٠] .
{ لُوطاً } kelimesini önceki { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً } [Neml: 45] kavlindeki { صالِحاً } kelimesine atfetmiştir. Matufun amiline { إِلى ثَمُودَ } kavlinin taalluk etmesi atfa engel değildir; zira mecrur, müteallakının bir kaydı olmayıp mef'ûllerden biri gibidir, dolayısıyla diğer bir mef'ûle matuf olan kelimeyle bir bağı yoktur. Çünkü iraptaki tabi oluş, matufun aleyhi diğerlerinden ayırt eder. Bunun benzeri daha önce A'râf Suresi'nde geçmişti. Yalanlama ve şirk dışındaki hususlarda Lût kavmi ile Kureyş arasındaki tam bir benzerliğin bulunmaması sebebiyle, Semûd kıssasında zikredildiği gibi burada kendilerine peygamber gönderilenler zikredilmemiştir. { وَلُوطاً } kelimesinin takdiri 'Lût'u da an' şeklinde olan takdirî bir fiille mansub olması da caizdir; çünkü kendisinden sonra { إِذْ } kelimesinin bulunması onu { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ } [Bakara: 30] kabilinden olan ifadelere yaklaştırmaktadır.
وَتَعْقِيبُ قِصَّةِ ثَمُودَ بِقِصَّةِ قَوْمِ لُوطٍ جَارٍ عَلَى مُعْتَادِ الْقُرْآنِ فِي تَرْتِيبِ قِصَصِ هَذِهِ الْأُمَمِ، فَإِنَّ قَوْمَ لُوطٍ كَانُوا مُتَأَخِّرِينَ فِي الزَّمَنِ عَنْ ثَمُودَ.
Semûd kıssasının ardından Lût kavmi kıssasının getirilmesi, bu ümmetlerin kıssalarının sıralanmasında Kur'an'ın mutat üslubuna uygundur; zira Lût kavmi zaman bakımından Semûd'dan sonradır.
وَإِنَّمَا الَّذِي يَسْتَثِيرُ سُؤَالًا هُنَا هُوَ الِاقْتِصَارُ عَلَى قِصَّةِ قَوْمِ لُوطٍ دُونَ قِصَّةِ عَادٍ وَقِصَّةِ مَدْيَنَ. وَقَدْ بَيَّنْتُهُ آنِفًا أَنَّهُ لِمُنَاسَبَةٍ مُجَاوِرَةِ دِيَارِ قَوْمِ لُوطٍ لِمَمْلَكَةِ سُلَيْمَانَ وَوُقُوعِهَا بَيْنَ دِيَارِ ثَمُودَ وَبَيْنَ فِلَسْطِينَ وَكَانَتْ دِيَارُهُمْ مَمَرَّ قُرَيْشٍ إِلَى بِلَادِ الشَّامِ، قَالَ
Burada sadece bir soruya yol açan husus, Âd ve Medyen kıssalarına yer verilmeyip yalnızca Lût kavmi kıssasıyla yetinilmesidir. Az önce açıkladığım üzere bunun sebebi; Lût kavminin yurtlarının Süleyman'ın mülküne komşu olması, Semûd yurtları ile Filistin arasında bulunması ve yurtlarının Kureyş'in Şam diyarına geçiş yolu üzerinde olması münasebetiyledir. Nitekim
تَعَالَى وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ [الْحجر: ٧٦] وَقَالَ وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ
Yüce Allah: { وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “O [şehirler harabesi] hâlâ işlek bir yol üzerindedir” [Hicr: 76] ve { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Şüphesiz sizler sabahleyin ve geceleyin onlara uğrayıp duruyorsunuz. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”
[الصافات:
[Sâffât:
١٣٧، ١٣٨] .
137, 138] buyurmuştur.
وَظَرْفُ إِذْ يَتَعَلَّقُ بِ (أَرْسَلْنَا) أَوْ بِ (اذْكُرْ) الْمُقَدَّرَيْنِ. وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَتَأْتُونَ إِنْكَارِيٌّ.
{ إِذْ } zarfı takdir edilen 'erselnâ'ya veya 'üzkür'e taalluk eder. { أَتَأْتُونَ } ifadesindeki istifham ise inkârîdir.
وَجُمْلَةُ: وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ حَالٌ زِيَادَةٌ فِي التَّشْنِيعِ، أَيْ تَفْعَلُونَ ذَلِكَ عَلَنًا يُبْصِرُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، فَإِنَّ التَّجَاهُرَ بِالْمَعْصِيَةِ مَعْصِيَةٌ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى اسْتِحْسَانِهَا وَذَلِكَ اسْتِخْفَافٌ بالنواهي.
{ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ } cümlesi, kınamayı artırmak için hâldir; yani 'birbirinizi görerek bunu alenen yapıyorsunuz' demektir. Zira günahı açıkça işlemek de [ayrı bir] günahtır; çünkü bu, o günahı güzel görmeye delalet eder ve bu da yasakları hafife almaktır.
وَقَوله: أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ تَقَدَّمَ فِي الْأَعْرَافِ [٨١] إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ، فَهُنَا جِيءَ بِالِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ، وَمَا فِي الْأَعْرَافِ جَاءَ الْخَبَرُ الْمُسْتَعْمَلُ فِي الْإِنْكَارِ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اخْتِلَافُ الْحِكَايَةِ لِاخْتِلَافِ الْمَحْكِيِّ بِأَنْ يَكُونَ لُوطٌ قَدْ قَالَ لَهُمُ الْمَقَالَتَيْنِ فِي مَقَامَيْنِ
{ أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ } kavli A'râf Suresi'nde [81] { إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ } şeklinde geçmişti. Burada inkârî istifham getirilmiş, A'râf'ta ise inkârda kullanılan haber kipi getirilmiştir. Hikâyenin (aktarımın) farklılığı, aktarılan şeyin farklılığından kaynaklanıyor olabilir; şöyle ki Lût onlara bu iki sözü iki ayrı makamda
مُخْتَلِفَيْنِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اخْتِلَافُ الْحِكَايَةِ تَفَنُّنًا مَعَ اتِّحَادِ الْمَعْنَى. وَكِلَا الْأُسْلُوبَيْنِ يَقَعُ فِي قَصَصِ الْقُرْآنِ، لِأَنَّ فِي تَغْيِيرِ الْأُسْلُوبِ تَجْدِيدًا لِنَشَاطِ السَّامِعِ.
söylemiş olabilir. Anlam aynı olmakla birlikte aktarımın farklılığının bir edebî çeşitlilik (tefennün) olması da caizdir. Her iki üslup da Kur'an kıssalarında yer alır; zira üslubu değiştirmede dinleyicinin dikkat ve zindeliğini yenileme vardır.
عَلَى أَنَّ ابْنَ كَثِيرٍ وَأَبَا عَمْرٍو وَابْنَ عَامِرٍ وَحَمْزَةَ وَأَبَا بَكْرٍ عَن عَاصِم قرأوا مَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ بِهَمْزَتَيْنِ فَاسْتَوَتِ الْآيَتَانِ عَلَى قِرَاءَةِ هَؤُلَاءِ. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ وُجُوهُ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
Bununla birlikte İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir, Hamza ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, A'râf Suresi'ndeki ifadeyi iki hemze ile okumuşlardır; dolayısıyla bu kıraate göre iki ayet eşitlenmiştir. Buna dair vecihler A'râf Suresi'nde geçmişti.
وَوَقَعَ فِي الْأَعْرَافِ [٨٠] أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ وَلَمْ يُذْكَرْ هُنَا لِأَنَّ مَا يَجْرِي فِي الْقِصَّةِ لَا يَلْزَمُ ذِكْرُ جَمِيعِهِ. وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي عَدَمِ ذِكْرِ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ مَعَ ذِكْرِهِ هُنَا.
A'râf [80]'de: { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } “Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı o hayâsızlığı mı yapıyorsunuz?” ifadesi yer almış, burada ise zikredilmemiştir. Çünkü kıssada cereyan eden her şeyin bütünüyle zikredilmesi gerekmez. Aynı şekilde A'râf Suresi'nde { وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ } ifadesinin anılmayıp burada zikredilmesi de bu kabildendir.
وَنَظِيرُ بَقِيَّةِ الْآيَةِ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، إِلَّا أَنَّ الْوَاقِعَ هُنَا بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ، فَوَصَفَهُمْ بِالْجَهَالَةِ وَهِيَ اسْمٌ جَامِعٌ لِأَحْوَالِ أُفْنِ الرَّأْيِ وَقَسَاوَةِ الْقَلْبِ.
Ayetin geri kalanının benzeri A'râf Suresi'nde geçmişti; şu kadar var ki buradaki ifade: { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “Hayır, siz cahillik eden bir topluluksunuz” şeklindedir. Onları cehaletle nitelemiştir ki bu, görüş kıtlığı ve kalp katılığının tüm hâllerini kapsayan bir isimdir.
وَفِي الْأَعْرَافِ وَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ وَذَلِكَ يُحْمَلُ عَلَى اخْتِلَافِ الْمَقَالَتَيْنِ فِي مَقَامَيْنِ.
A'râf'ta ise onları haddi aşan bir topluluk olarak nitelemiştir; bu da iki sözün iki ayrı makamda söylenmiş olmasına hamledilir.
وَفِي إِقْحَامِ لَفْظِ قَوْمٌ فِي الْآيَتَيْنِ مِنَ الْخُصُوصِيَّةِ مَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ [النَّمْل: ٥٢] .
Her iki ayette { قَوْمٌ } kelimesinin getirilmesindeki incelik, az önce bu suredeki: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Şüphesiz bunda bilen bir kavim için bir ibret vardır” [Neml: 52] kavlinde geçen hususla aynıdır.
وَرُجِّحَ فِي قَوْلِهِ: تَجْهَلُونَ جَانِبُ الْخِطَابِ عَلَى جَانِبِ الْغَيْبَةِ فَلَمْ يَقُلْ: يَجْهَلُونَ، بِيَاءِ الْغَيْبَةِ وَكِلَاهُمَا مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِأَنَّ الْخِطَابَ أَقْوَى دلَالَة كَمَا قرىء فِي قَوْلِهِ: بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ [النَّمْل: ٤٧] .
{ تَجْهَلُونَ } kavlinde hitap yönü gaip yönüne tercih edilmiş, gaip yâ'sı ile { يَجْهَلُونَ } denmemiştir. Her ikisi de zâhirin gereğidir; zira { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ } “Doğrusu siz imtihana çekilen bir topluluksunuz” [Neml: 47] kavlinde okunduğu gibi, hitap delalet bakımından daha güçlüdür.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : الْآيَات ٥٦ إِلَى ٥٨]
[Neml Suresi (27), 56 ila 58. Ayetler]
فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨)
{ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨) } “Kavminin cevabı sadece: 'Lût ailesini memleketinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!' demekten ibaret oldu. (56) Bunun üzerine biz de onu ve ailesini kurtardık; yalnız karısı müstesna, onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik. (57) Üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki! Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu! (58)”
تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَاتِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٨٢] ، وَخَالَفَتْهَا هَذِهِ بِوُقُوعِ الْعَطْفِ بِالْفَاءِ فِي قَوْلِهِ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ دُونَ الْوَاوِ، وَبِقَوْلِهِ أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ عوض أَخْرِجُوهُمْ [الْأَعْرَاف: ٨٢] وَبِقَوْلِهِ قَدَّرْناها عوض كانَتْ [الْأَعْرَاف: ٨٣] ، وَبِقَوْلِهِ فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ عِوَضَ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ [الْأَعْرَاف: ٨٤] .
Bu ayetin bir benzeri A'râf Suresi'nde [82] geçmişti. Bu ayet ise ondan; { فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ } kavlinde 'vav' yerine 'fâ' ile atfedilmesiyle, { أَخْرِجُوهُمْ } [A'râf: 82] yerine { أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ } denmesiyle, { كانَتْ } [A'râf: 83] yerine { قَدَّرْناها } denmesiyle ve { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } [A'râf: 84] yerine { فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } denmesiyle ayrılmaktadır.
فَأَمَّا مَوْقِعُ الْفَاءِ هُنَا فَهُوَ لِتَعْقِيبِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ بِالْفَاءِ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا تَعْقِيبَ جُزْءِ
Fâ harfinin buradaki konumu, fâ ile bağlanan cümlenin kendisinden öncekini, kıssanın bir cüzünün
الْقِصَّةِ عَلَى أَوَّلِهِ فَلَا تُفِيدُ إِلَّا تَعْقِيبَ الْإِخْبَارِ، وَهِيَ فِي ذَلِكَ مُسَاوِيَةٌ لِلْوَاوِ. وَلَكِنْ أُوثِرَ حَرْفُ التَّعْقِيبِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِكَوْنِهَا عَلَى نَسْجِ مَا حُكِيَتْ بِهِ قِصَّةُ ثَمُودَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ [النَّمْل: ٤٥] ، فَالِاخْتِلَافُ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَآيَةِ الْأَعْرَافِ تَفَنُّنٌ فِي الْحِكَايَةِ، وَمُرَاعَاةٌ لِلنَّظِيرِ فِي النَّسْجِ. وَهَذَا مِنْ أَسَالِيبِ قِصَصِ الْقُرْآنِ كَمَا بَيَّنْتُهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ السَّابِعَة من مُقَدمَات هَذَا التَّفْسِيرِ.
başlangıcını takip etmesi kabilinden takibini (ardışıklığını) ifade eder; dolayısıyla haberlerin ardışıklığından başka bir şey ifade etmez ve bu hususta vav ile eşittir. Fakat bu ayette takip harfinin tercih edilmesi, Yüce Allah'ın: { فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ } “Bir de ne görsün, onlar birbiriyle çekişen iki fırka olmuşlar!” [Neml: 45] kavlinde Semûd kıssasının aktarıldığı üslup örgüsü üzere olmasındandır. Dolayısıyla bu ayet ile A'râf ayeti arasındaki farklılık, aktarımda bir edebî çeşitlilik (tefennün) ve örgüde benzerine riayet etmektir. Bu, tefsirin yedinci mukaddimesinde açıkladığım gibi Kur'an kıssalarının üsluplarındandır.
وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ دون أَخْرِجُوهُمْ [الْأَعْرَاف: ٨٢] لِأَنَّ الْمَحْكِيَّ مِنْ كَلَامِ الْقَوْمِ هُوَ تَآمُرُهُمْ عَلَى إِخْرَاجِ آلِ لُوطٍ فَمَا هُنَا حِكَايَةٌ بِمُرَادِفِ كَلَامِهِمْ وَمَا فِي الْأَعْرَافِ حِكَايَةٌ بِالْمَعْنَى وَالْغَرَضُ هُوَ التَّفَنُّنُ أَيْضًا.
Aynı şekilde { أَخْرِجُوهُمْ } [A'râf: 82] yerine { أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ } buyrulması da böyledir; çünkü kavmin sözünden aktarılan husus, Lût ailesini çıkarmak üzere anlaşmalarıdır. Dolayısıyla buradaki ifade sözlerinin eşanlamlısıyla bir aktarım, A'râf'taki ise mana ile aktarımdır ve gaye yine edebî çeşitliliktir (tefennün).
وَكَذَلِكَ الِاخْتِلَافُ بَيْنَ قَدَّرْناها هُنَا وَبَيْنَ كانَتْ فِي الْأَعْرَافِ [٨٣] . وَأَمَّا
Buradaki { قَدَّرْناها } ile A'râf [83]'taki { كانَتْ } arasındaki farklılık da böyledir. { فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } ile
الِاخْتِلَافُ بَيْنَ فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ وَبَيْنَ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ [الْأَعْرَاف:
{ فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } “Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!” ile { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } “Suçluların akıbetinin nasıl olduğuna bir bak!” [A'râf:
٨٤] فَهُمَا عِبْرَتَانِ بِحَالِهِمْ تَفَرَّعَتَا عَلَى وَصْفِ مَا حَلَّ بِهِمْ فَوُزِّعَتِ الْعِبْرَتَانِ عَلَى الْآيَتَيْنِ لِئَلَّا يَخْلُوَ تَكْرِيرُ الْقِصَّةِ مِنْ فَائِدَةٍ.
84] arasındaki farklılığa gelince; bunlar onların başına gelenlerin tasvirinden doğan iki ibrettir. Kıssanın tekrarının faydadan hâli kalmaması için bu iki ibret iki ayete dağıtılmıştır.
وَالْمُرَادُ بِآلِ لُوطٍ لُوطٌ وَأَهْلُ بَيْتِهِ لِأَنَّ رَبَّ الْبَيْتِ مُلَاحَظٌ فِي هَذَا الِاسْتِدْلَالِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ [غَافِر: ٤٦] ، أَرَادَ فِرْعَوْن وَآله.
Lût'un âlinden maksat Lût ve hane halkıdır; zira Yüce Allah'ın: { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Firavun ailesini en şiddetli azaba sokun!” [Mü'min: 46] kavlinde Firavun'u ve ona uyanları kastetmesi gibi, bu tür istidlallerde evin reisi de gözetilir.