الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ هُوَ «آصَفُ بْنُ بَرْخِيَا» وَأَنَّهُ كَانَ وَزِيرَ سُلَيْمَانَ.
{ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ } ifadesindeki kişi "Âsaf b. Berhiyâ"dır ve o, Süleyman'ın veziridir.
وَارْتِدَادُ الطَّرْفِ حَقِيقَتُهُ: رُجُوعُ تَحْدِيقِ الْعَيْنِ مِنْ جِهَةٍ مَنْظُورَةٍ تَحَوَّلَ عَنْهَا لَحْظَةً.
İrtidâdü't-tarf (ارْتِدَادُ الطَّرْفِ - gözün bakışının dönmesi/kapanıp açılması) ifadesinin hakikati: Gözün dikildiği bakılan yönden bir anlığına başka bir tarafa çevrilip geri dönmesidir.
وَعَبَّرَ عَنْهُ بِالِارْتِدَادِ لِأَنَّهُمْ يُعَبِّرُونَ عَنِ النَّظَرِ بِإِرْسَالِ الطَّرْفِ وَإِرْسَالِ النَّظَرِ فَكَانَ الِارْتِدَادُ اسْتِعَارَةً مَبْنِيَّةً عَلَى ذَلِكَ.
Bunun irtidâd (geri dönüş) lafzıyla ifade edilmesi, onların bakmayı 'gözü göndermek' (irsâlü't-tarf) ve 'bakışı salmak' şeklinde ifade etmelerinden dolayıdır; bu sebeple irtidâd, bu kullanım üzerine bina edilmiş bir istiaredir.
وَهَذِهِ الْمُنَاظَرَةُ بَيْنَ الْعِفْرِيتِ مِنَ الْجِنِّ وَالَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ تَرْمُزُ إِلَى أَنَّهُ يَتَأَتَّى بِالْحِكْمَةِ وَالْعِلْمِ مَا لَا يَتَأَتَّى بِالْقُوَّةِ، وَأَنَّ الْحِكْمَةَ مُكْتَسَبَةٌ لِقَوْلِهِ: عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ، وَأَنَّ قُوَّةَ الْعَنَاصِرِ طَبِيعَةٌ فِيهَا، وَأَنَّ الِاكْتِسَابَ بِالْعِلْمِ طَرِيقٌ لِاسْتِخْدَامِ الْقُوَى الَّتِي لَا تَسْتَطِيعُ اسْتِخْدَامَ بَعْضِهَا بَعْضًا. فَذُكِرَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ مَثَلًا لِتَغَلُّبِ الْعِلْمِ عَلَى الْقُوَّةِ. وَلَمَّا كَانَ هَذَانِ الرَّجُلَانِ مُسَخَّرَيْنِ لِسُلَيْمَانَ كَانَ مَا اخْتُصَّا بِهِ مِنَ الْمَعْرِفَةِ مَزِيَّةً لَهُمَا تَرْجِعُ إِلَى فَضْلِ سُلَيْمَانَ وَكَرَامَتِهِ أَنْ سَخَّرَ اللَّهُ لَهُ مِثْلَ هَذِهِ الْقُوَى. وَمَقَامُ نُبُوَّتِهِ يَتَرَفَّعُ عَنْ أَنْ يُبَاشِرَ بِنَفْسِهِ الْإِتْيَانَ بِعَرْشِ بِلْقِيسَ.
Cinlerden olan ifrit ile yanında Kitap'tan ilim bulunan zat arasındaki bu münazara; kaba kuvvetle elde edilemeyen şeylerin hikmet ve ilimle elde edilebileceğine, { عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ } buyrulmasından ötürü hikmetin kesbî (öğrenilebilir) olduğuna, unsurların gücünün ise onların tabiatında bulunduğuna ve ilim yoluyla kesbin, birbirini kullanamayan güçleri hizmete koşmanın bir yolu olduğuna işaret etmektedir. Bu kıssada ilmin kaba kuvvete galip gelmesine dair bir misal zikredilmiştir. Bu iki kişi Süleyman'ın emrine boyun eğdirilmiş (musahhar) kimseler olduğundan, onların sahip olduğu özel bilgi, Allah'ın böyle güçleri kendisine musahhar kılması cihetiyle Süleyman'ın üstünlüğüne ve kerametine dönen bir meziyetti. Süleyman'ın peygamberlik makamı ise Belkıs'ın tahtını bizzat getirmekle meşgul olmaktan daha yücedir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَقَوْلَهُ: قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ مَثَلَانِ فِي السُّرْعَةِ وَالْأَسْرَعِيَّةِ، وَالضَّمِيرُ الْبَارِزُ فِي رَآهُ يَعُودُ إِلَى الْعَرْشِ.
Zahir olan şudur ki, { قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ } ve { قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ } ifadeleri sürat ve daha fazla sürat konusunda iki darb-ı meseldir. { رَآهُ } fiilindeki bariz zamir ise tahta racidir.
وَالِاسْتِقْرَارُ: التَّمَكُّنُ فِي الْأَرْضِ وَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي الْقَرَارِ. وَهَذَا اسْتِقْرَارٌ خَاصٌّ هُوَ غَيْرُ الِاسْتِقْرَارِ الْعَامِّ الْمُرَادِفِ لِلْكَوْنِ، وَهُوَ الِاسْتِقْرَارُ الَّذِي يُقَدَّرُ فِي الْإِخْبَارِ عَنِ الْمُبْتَدَأِ بِالظَّرْفِ وَالْمَجْرُورِ لِيَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِهِمَا إِذَا وَقَعَا خَبَرًا أَوْ وَقَعَا حَالًا، إِذْ يُقَدَّرُ
İstikrâr (الِاسْتِقْرَارُ): Yere iyice yerleşmek demektir ve karâr (sebat) lafzında mübalağadır. Bu, kevn (var oluş) ile eş anlamlı olan genel istikrardan farklı özel bir istikrârdır; bu da zarf ve mecrurun haber veya hal olarak vaki olduklarında kendilerine müteallak olması için mübtedadan haber verilirken takdir edilen istikrârdır; zira...
(كَائِنٌ) أَوْ (مُسْتَقِرٌّ) فَإِنَّ ذَلِكَ الِاسْتِقْرَارَ لَيْسَ شَأْنُهُ أَنْ يُصَرَّحَ بِهِ. وَابْنُ عَطِيَّةَ جَعَلَهُ فِي الْآيَةِ مِنْ إِظْهَارِ الْمُقَدَّرِ وَهُوَ بَعِيدٌ.
...(kâinun) veya (müstakirrun) takdir edilir, ancak bu tür bir istikrar açıkça telaffuz edilmez. İbn Atiyye ayetteki bu kelimeyi mukadderin izharı saymıştır ki bu uzak bir ihtimaldir.
وَلَمَّا ذَكَرَ الْفَضْلَ إِضَافَةً إِلَى اللَّهِ بِعُنْوَانِ كَوْنِهِ رَبَّهُ لِإِظْهَارِ أَنَّ فَضْلَهُ عَلَيْهِ عَظِيمٌ إِذْ هُوَ عَبْدُ رَبِّهِ. فَلَيْسَ إِحْسَانُ اللَّهِ إِلَيْهِ إِلَّا فَضْلًا مَحْضًا، وَلَمْ يَشْتَغِلْ سُلَيْمَانُ حِينَ أُحْضِرَ لَهُ الْعَرْشُ بِأَنْ يَبْتَهِجَ بِسُلْطَانِهِ وَلَا بِمَقْدِرَةِ رِجَالِهِ وَلَكِنَّهُ انْصَرَفَ إِلَى شُكْرِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا مَنَحَهُ مِنْ فَضْلٍ وَأَعْطَاهُ مِنْ جُنْدٍ مُسَخَّرِينَ بِالْعِلْمِ وَالْقُوَّةِ، فَمَزَايَا جَمِيعِهِمْ وَفَضْلِهِمْ رَاجِعٌ إِلَى تَفْضِيلِهِ.
Fazl (lütuf) kelimesini, kendisinin Rabbi olması unvanıyla Allah'a izafe ederek zikretti; zira O'nun kulu olduğu için üzerindeki lütfunun büyük olduğunu göstermek istemiştir. Dolayısıyla Allah'ın ona ihsanı sırf bir lütuftan ibarettir. Süleyman, taht kendisine getirildiğinde ne saltanatıyla ne de adamlarının gücüyle sevinip gururlanmaya koyuldu; aksine Allah Teâlâ'nın kendisine bahşettiği lütfa ve ilim ile kuvvetle emrine verdiği ordulara şükretmeye yöneldi. Zira onların hepsinin meziyetleri ve faziletleri, kendisinin üstün kılınmasına dayanmaktadır.
وَضَرَبَ حِكْمَةً خُلُقِيَّةً دِينِيَّةً وَهِيَ: مَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ فَكُلٌّ مُتَقَرِّبٌ إِلَى اللَّهِ بِعَمَلٍ صَالِحٍ يَجِبُ أَنْ يَسْتَحْضِرَ أَنَّ عَمَلَهُ إِنَّمَا هُوَ لِنَفْسِهِ يَرْجُو بِهِ ثَوَابَ اللَّهِ وَرِضَاهُ فِي الْآخِرَةِ وَيَرْجُو دَوَامَ التَّفَضُّلِ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا، فَالنَّفْعُ حَاصِلٌ لَهُ فِي الدَّارَيْنِ وَلَا يَنْتَفِعُ اللَّهُ بِشَيْءٍ من ذَلِك.
Ve ahlaki-dini bir hikmet ortaya koydu ki o da şudur: { مَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ } “Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder; kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim zengindir, cömerttir.” Salih bir amelle Allah'a yaklaşan herkes, amelinin ancak kendisi için olduğunu, bununla ahirette Allah'ın sevabını ve rızasını umduğunu, dünyada da Allah'ın lütfunun devamını dilediğini hatırında tutmalıdır. Dolayısıyla fayda her iki yurtta da kulun kendisine aittir; Allah ise bundan hiçbir şekilde faydalanmaz.
فَالْكَلَام فِي قَوْلِهِ: يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ لَامُ الْأَجْلِ وَلَيْسَتِ اللَّامَ الَّتِي يُعَدَّى بِهَا فِعْلُ الشُّكْرِ فِي نَحْوِ وَاشْكُرُوا لِي [الْبَقَرَة: ١٥٢] . وَالْمُرَادُ بِ مَنْ كَفَرَ مَنْ كَفَرَ فَضْلَ اللَّهِ عَلَيْهِ بِأَنْ عَبَدَ غَيْرَ اللَّهِ، فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْ شُكْرِهِ وَهُوَ كَرِيمٌ فِي إِمْهَالِهِ وَرِزْقِهِ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ فِيمَا تَقَدَّمَ: قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ [النَّمْل: ١٩] .
{ يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ } ifadesindeki lam (ل), illet (için) lamıdır; { وَاشْكُرُوا لِي } [Bakara: 152] “Bana şükredin” ayeti gibi şükür fiilinin kendisiyle geçişli kılındığı lam değildir. { مَنْ كَفَرَ } ifadesiyle kastedilen ise, Allah'tan başkasına ibadet ederek Allah'ın üzerindeki lütfuna nankörlük eden kimsedir. Şüphesiz Allah onun şükründen müstağnidir; bu dünyada mühlet vermesinde ve rızıklandırmasında ise cömerttir (kerîm). Bu husus daha önce geçen { قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ } [Neml: 19] “Rabbim! Bana lütfettiğin nimetine şükretmemi nasip eyle” ayetinin tefsirinde açıklanmıştı.
وَالْعُدُولُ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ دُونَ أَنْ يَقُولَ:
{ فَإِنَّهُ غَنِيٌّ كَرِيمٌ } demek yerine { فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ } buyurularak zamir yerine açık ismin (izhar) tercih edilmesi,...
فَإِنَّهُ غَنِيٌّ كَرِيمٌ، تَأْكِيدٌ لِلِاعْتِرَافِ بِتَمَحُّضِ الْفَضْلِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ: فَضْلِ رَبِّي.
...{ فَضْلِ رَبِّي } sözünden anlaşılan, lütfun sırf O'na ait olduğunu ikrar etmeyi tekit içindir.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٤١]
[Neml Suresi (27), Ayet 41]
قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ (٤١)
{ قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ (٤١) } “[Süleyman] dedi ki: 'Onun tahtını tanınmaz hale getirin; bakalım [kendi tahtı olduğunu] anlayabilecek mi, yoksa anlayamayanlardan mı olacak?' (41)”
هَذَا مِنْ جُمْلَةِ الْمُحَاوَرَةِ الَّتِي جَرَتْ بَيْنَ سُلَيْمَانَ ﵇ وَبَيْنَ مَلَئِهِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُعْطَفْ لِأَنَّهُ جَرَى عَلَى طَرِيقَةِ الْمُقَاوَلَةِ وَالْمُحَاوَرَةِ.
Bu, Süleyman (aleyhisselâm) ile ileri gelenleri arasında geçen karşılıklı konuşmanın bir parçasıdır; bu sebeple karşılıklı söz söyleşme ve konuşma üslubu üzerine cereyan ettiğinden atıf harfi getirilmemiştir.
وَالتَّنْكِيرُ: التَّغْيِيرُ لِلْحَالَةِ. قَالَ جَمِيلٌ:
Tenkîr (التَّنْكِيرُ): Durumu değiştirmek demektir. Cemîl şöyle demiştir:
وَقَالُوا نَرَاهَا يَا جَمِيلُ تَنَكَّرَتْ ... وَغَيَّرَهَا الْوَاشِي فَقُلْتُ: لَعَلَّهَا
"وَقَالُوا نَرَاهَا يَا جَمِيلُ تَنَكَّرَتْ ... وَغَيَّرَهَا الْوَاشِي فَقُلْتُ: لَعَلَّهَا" (Dediler ki: 'Ey Cemîl, onun tanınmaz olduğunu/değiştiğini görüyoruz; laf taşıyanlar onu değiştirdi.' Ben de dedim ki: 'Olabilir.')
أَرَادَ: تَنَكَّرَتْ حَالَةَ مُعَاشَرَتِهَا بِسَبَبِ تَغْيِيرِ الْوَاشِينَ، بِأَنْ يُغَيِّرَ بَعْضَ أَوْصَافِهِ، قَالُوا:
Yani 'laf taşıyanların değiştirmesi sebebiyle birlikteliğimizdeki hali değişti' demek istemiştir. [Müfessirler] dediler ki: Bazı vasıflarını değiştirmek suretiyle...
أَرَادَ مُفَاجَأَتَهَا وَاخْتِبَارَ مَظَنَّتِهَا.
...onu şaşırtmak ve zekasını/sezgisini sınamak istemiştir.
وَالْمَأْمُورُ بِالتَّنْكِيرِ أَهْلُ الْمَقْدِرَةِ عَلَى ذَلِكَ مِنْ مَلَئِهِ.
Tahtı değiştirmesi emredilenler, maiyetinden buna gücü yeten kimselerdir.
ومِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ أَبْلَغُ فِي انْتِفَاءِ الِاهْتِدَاءِ مِنْ: لَا تَهْتَدِي، كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِهِ غَيْرَ مَرَّةٍ.
{ وَمِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ } ifadesi, anlama/kavrama özelliğinin yokluğunu bildirmede “lâ tehtedî” (anlayamaz) ifadesinden daha beliğdir; nitekim benzerlerinde daha önce defalarca geçtiği üzeredir.
[٤٢، ٤٣]
[42, 43]
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : الْآيَات ٤٢ الى ٤٣]
[Neml Suresi (27), Ayetler 42-43]
فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣)
{ فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣) } “[Melike] gelince kendisine: 'Senin tahtın da böyle miydi?' denildi. O: 'Tıpkı o! Bize bundan önce ilim verilmiş ve biz zaten teslimiyet göstermiştik' dedi. (42) Allah'tan başka taptığı şeyler ise onu [imandan] alıkoymuştu. Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi. (43)”
فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ.
{ فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ } “[Melike] gelince kendisine: 'Senin tahtın da böyle miydi?' denildi. O: 'Tıpkı o!' dedi.”
دلّ قَوْله: فَلَمَّا جاءَتْ أَنَّ الْمَلِكَةَ لَمَّا بَلَغَهَا مَا أَجَابَ بِهِ سُلَيْمَانُ رُسُلَهَا أَزْمَعَتِ الْحُضُورَ بِنَفْسِهَا لَدَى سُلَيْمَانَ دَاخِلَةً تَحْتَ نُفُوذِ مَمْلَكَتِهِ، وَأَنَّهَا تَجَهَّزَتْ لِلسَّفَرِ إِلَى أُورْشَلِيمَ بِمَا يَلِيقُ بِمِثْلِهَا.
{ فَلَمَّا جاءَتْ } buyruğu göstermektedir ki Melike, Süleyman'ın elçilerine verdiği cevabı öğrenince onun hükümdarlık nüfuzuna girmeyi kabul ederek bizzat Süleyman'ın huzuruna çıkmaya karar vermiş ve kendi şanına yakışır şekilde Kudüs'e seyahat için hazırlık yapmıştır.
وَقَدْ طُوِيَ خَبَرُ ارْتِحَالِهَا إِذْ لَا غَرَضَ مُهِمًّا يَتَعَلَّقُ بِهِ فِي مَوْضِعِ الْعِبْرَةِ. وَالْمَقْصُودُ أَنَّهَا خَضَعَتْ لِأَمْرِ سُلَيْمَانَ وَجَاءَتْهُ رَاغِبَةً فِي الِانْتِسَابِ إِلَيْهِ.
İbret makamında buna dair önemli bir gaye bulunmadığı için yola çıkış haberi dürülüp geçilmiştir. Asıl maksat, onun Süleyman'ın emrine boyun eğip ona intisap etme arzusuyla gelmiş olmasıdır.
وَبُنِيَ فِعْلُ قِيلَ لِلْمَجْهُولِ إِذْ لَا يَتَعَلَّقُ غَرَضٌ بِالْقَائِلِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الَّذِي قَالَ ذَلِكَ هُوَ سُلَيْمَانُ.
Söyleyen kimseyle ilgili özel bir maksat bulunmadığından { قِيلَ } fiili meçhul sîgada getirilmiştir. Zahir olan odur ki bunu söyleyen Süleyman'dır.
وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣) .
{ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣) } “Bize bundan önce ilim verilmiş ve biz zaten teslimiyet göstermiştik. Allah'tan başka taptığı şeyler ise onu [imandan] alıkoymuştu. Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi. (43)”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي [النَّمْل: ٤٠] الْآيَةَ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضًا، أَيْ هَذَا مِنْ قَوْلِ سُلَيْمَانَ.
Bu cümlenin, { هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي } [Neml: 40] “Bu, Rabbimin lütfundandır” ayetine matuf olması ve aralarındakinin itiraz (ara cümle) olması caizdir; yani bu, Süleyman'ın sözündendir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي [النَّمْل: ٤١] الْآيَةَ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضًا كَذَلِكَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى أَهكَذا عَرْشُكِ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضًا بِهِ جَوَابُهَا، أَيْ وَقِيلَ أُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا، أَيْ قَالَ الْقَائِلُ: أَهَكَذَا عَرْشُكِ، أَيْ قَالَ سُلَيْمَانُ ذَلِكَ فِي مَلَئِهِ عَقِبَ اخْتِيَارِ رَأْيِهَا شُكْرًا لِلَّهِ عَلَى مَا لَدَيْهِ مِنَ الْعِلْمِ، أَوْ قَالَ بَعْضُ مَلَأِ سُلَيْمَانَ لِبَعْضِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ. وَلَعَلَّهُمْ تَخَافَتُوا بِهِ أَوْ رَطَنُوهُ بِلُغَتِهِمُ الْعِبْرِيَّةِ
Aynı şekilde { نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي } [Neml: 41] “Bakalım [kendi tahtı olduğunu] anlayabilecek mi” ayetine matuf olup aralarındakinin itiraz olması da caizdir. Yine { أَهكَذا عَرْشُكِ } sözüne matuf olması ve aralarındakinin melikenin cevabıyla itiraz cümlesi olması da caizdir; yani 'Bize ondan önce ilim verildi denildi' şeklinde olur; yani 'Senin tahtın da böyle miydi?' diyen kişi bunu söylemiştir. Yani Süleyman, melikenin fikrini sınadıktan hemen sonra sahip olduğu ilim sebebiyle Allah'a şükretmek üzere ileri gelenlerinin arasında bunu söylemiştir; yahut Süleyman'ın ileri gelenlerinden bazıları bu sözü birbirlerine söylemişlerdir. Muhtemelen bunu melikenin anlamayacağı şekilde...
بِحَيْثُ لَا تَفْهَمُهُمْ.
...aralarında fısıldaşmış veya kendi İbranice dilleriyle konuşmuşlardır.
وَقَالُوا ذَلِكَ بَهِجِينَ بِأَنَّ فِيهِمْ مَنْ لَهُ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَيْسَ لِمَلَأِ مَلِكَةِ سَبَأٍ، أَيْ لَا نَنْسَى بِمَا نُشَاهِدُهُ مِنْ بَهْرَجَاتِ هَذِهِ الْمَلِكَةِ أَنَّنَا فِي حَالَةٍ عَقْلِيَّةٍ أَفْضَلُ. وَأَرَادُوا بِالْعِلْمِ عِلْمَ الْحِكْمَةِ الَّذِي عَلَّمَهُ اللَّهُ سُلَيْمَانَ وَرِجَالَ مَمْلَكَتِهِ وَتَشَارَكَهُمْ بَعْضُ أَهْلِ سَبَأٍ فِي بَعْضِهِ فَقَدْ كَانُوا أَهْلَ مَعْرِفَةٍ أَنْشَئُوا بِهَا حَضَارَةً مُبْهِتَةً.
Bunu, aralarında Sebe melikesinin ileri gelenlerinde bulunmayan bir ilme sahip birinin bulunmasından ötürü sevinçle söylemişlerdir; yani 'Bu melikenin gördüğümüz gösteriş ve debdebesi sebebiyle bizim daha üstün bir akli düzeyde olduğumuzu unutmayalım' demek istemişlerdir. İlim ile, Allah'ın Süleyman'a ve devletinin adamlarına öğrettiği hikmet ilmini kastediyorlardı; Sebe halkından bazıları da bu ilmin bir kısmında onlara ortaktı, zira onlar da kendisiyle göz kamaştırıcı bir medeniyet kurdukları bir bilgiye sahiptiler.
فَمَعْنَى: مِنْ قَبْلِها إِنْ حُمِلَ عَلَى ظَاهِرِهِ أَنَّ قَوْمَهُمْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا أَسْبَقَ فِي مَعْرِفَةِ الْحِكْمَةِ وَحَضَارَةِ الْمُلْكِ مِنْ أَهْلِ سَبَأٍ لِأَنَّ الْحِكْمَةَ ظَهَرَتْ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ عَهْدِ مُوسَى، فَقَدْ سَنَّ لَهُمُ الشَّرِيعَةَ، وَأَقَامَ لَهُمْ نِظَامَ الْجَمَاعَةِ، وَعَلَّمَهُمْ أُسْلُوبَ الْحَضَارَةِ بِتَخْطِيطِ رُسُومِ مَسَاكِنِهِمْ وَمَلَابِسِهِمْ وَنِظَامِ الْجَيْشِ وَالْحَرْبِ وَالْمَوَاسِمِ وَالْمَحَافِلِ. ثُمَّ أَخَذَ ذَلِكَ يَرْتَقِي إِلَى أَنْ بَلَغَ غَايَةً بَعِيدَةً فِي مُدَّةِ سُلَيْمَانَ، فَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ كَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ أَسْبَقَ إِلَى عِلْمِ الْحِكْمَةِ قَبْلَ أَهْلِ سَبَأٍ، وَإِنْ أُرِيدَ بِ مِنْ قَبْلِها الْقَبْلِيَّةُ الِاعْتِبَارِيَّةُ وَهِيَ الْفَضْلُ وَالتَّفَوُّقُ فِي الْمَزَايَا وَهُوَ الْأَلْيَقُ بِالْمَعْنَى كَانَ الْمَعْنَى: إِنَّا أَوْسَعُ وَأَقْوَى مِنْهَا عِلْمًا، كَمَا
{ مِنْ قَبْلِها } sözünün manası zahirine hamledilirse: Onların kavmi olan İsrâiloğulları, hikmet bilgisi ve hükümdarlık medeniyetinde Sebe halkından daha önce idiler; çünkü hikmet İsrâiloğulları arasında Mûsâ devrinden itibaren ortaya çıkmıştır. Zira Mûsâ onlara şeriat koymuş, toplum düzenini kurmuş, meskenlerinin ve elbiselerinin planlarını çizerek, ordu, savaş, bayram ve toplantı nizamını belirleyerek onlara medeniyet usulünü öğretmiştir. Sonra bu durum Süleyman devrinde en ileri dereceye ulaşana dek gelişmeye devam etmiştir. Bu bakımdan İsrâiloğulları, hikmet ilmine Sebe halkından daha önce ulaşmışlardı. Şayet { مِنْ قَبْلِها } ile itibarî öncelik, yani fazilet ve meziyetlerdeki üstünlük kastedilmişse -ki manaya daha uygun olan da budur- mana: 'Biz ilimce ondan daha geniş ve daha güçlüyüz' şeklinde olur; nitekim...
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «نَحْنُ الْأَوَّلُونَ السَّابِقُونَ بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا»
...Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: «نَحْنُ الْأَوَّلُونَ السَّابِقُونَ بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِنا» “Bizler öncekileriz, öne geçenleriz; şu kadar var ki Kitap bizden önce onlara verilmiştir.”
أَيْ نَحْنُ الْأَوَّلُونَ فِي غَايَاتِ الْهُدَى، وَجَعَلَ مَثَلًا لِذَلِكَ اهْتِدَاءُ أَهْلِ الْإِسْلَامِ لِيَوْمِ الْجُمُعَةِ
Yani hidayet gayelerinde biz öncekileriz. Buna da İslam ehlinin Cuma gününe hidayet edilmesini misal göstererek...
فَقَالَ: «وَهَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ فَهَدَانَا اللَّهُ إِلَيْهِ»
...şöyle buyurmuştur: «وَهَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ فَهَدَانَا اللَّهُ إِلَيْهِ» “Bu, onların hakkında ihtilafa düştükleri gündür; Allah ise bizi ona iletti.”
. فَكَانَ الْأَرْجَحُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى مِنْ قَبْلِها أَنَّا فَائِتُونَهَا فِي الْعِلْمِ وَبَالِغُونَ مَا لَمْ تَبْلُغْهُ. وَزَادُوا فِي إِظْهَارِ فَضْلِهِمْ عَلَيْهَا بِذِكْرِ النَّاحِيَةِ الدِّينِيَّةِ، أَيْ وَكُنَّا مُسْلِمِينَ دُونَهَا. وَفِي ذِكْرِ فِعْلِ الْكَوْنِ دَلَالَةٌ عَلَى تَمَكُّنِهِمْ مِنَ الْإِسْلَامِ مُنْذُ الْقِدَمِ.
. Dolayısıyla tercih edilen görüşe göre { مِنْ قَبْلِها } ifadesinin manası; 'biz ilimde onu geride bıraktık ve onun ulaşamadığı mertebeye ulaştık' demektir. Dini yönü de zikrederek ona olan üstünlüklerini ortaya koymayı artırdılar; yani 've biz ondan önce Müslüman idik/teslim olmuştuk' dediler. Kevn fiilinin (kunnâ) zikredilmesinde, onların pek eskiden beri İslam'da kökleşmiş olduklarına delalet vardır.
وَصَدَّهَا هِيَ عَنِ الْإِسْلَامِ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، أَيْ صَدَّهَا مَعْبُودُهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَمُتَعَلِّقُ الصَّدِّ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: وَكُنَّا مُسْلِمِينَ. وَمَا كَانَتْ تَعْبُدُهُ هُوَ الشَّمْسُ. وَإِسْنَادُ الصَّدِّ إِلَى الْمَعْبُودِ مَجَازٌ عَقْلِي لِأَنَّهُ سَبَب صَدِّهَا عَنِ التَّوْحِيدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Onu İslam'dan alıkoyan şey ise Allah'tan başka taptığı şeyler idi; yani Allah'tan başka edindiği mabudu onu engellemişti. Engelleme (sadd) eyleminin mef'ûlü, { وَكُنَّا مُسْلِمِينَ } sözündeki ifadenin delaletinden ötürü hazfedilmiştir. Taptığı şey ise güneşti. Engelleme eyleminin mabuda isnat edilmesi aklî bir mecazdır; çünkü o, tevhidden alıkonulmasının sebebidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ [هود: ١٠١] وَقَوْلِهِ: غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ [الْأَنْفَال: ٤٩] .
{ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ } “Onlara ziyandan başka bir şey artırmadılar.” [Hûd: 101] ve { غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ } “Bunları dinleri aldattı.” [Enfâl: 49].
وَفِي ذِكْرِ فِعْلِ الْكَوْنِ مَرَّتَيْنِ فِي مَا كانَتْ تَعْبُدُ. وإِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ دَلَالَةٌ عَلَى تَمَكُّنِهَا مِنْ عِبَادَةِ الشَّمْسِ وَكَانَ ذَلِكَ التَّمَكُّنُ بِسَبَبِ الِانْحِدَارِ مِنْ سُلَالَةِ الْمُشْرِكِينَ، فَالشِّرْكُ مُنْطَبِعٌ فِي نَفْسِهَا بِالْوِرَاثَةِ، فَالْكُفْرُ قَدْ أَحَاطَ بِهَا
{ ما كانَتْ تَعْبُدُ } ve { إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ } ifadelerinde "kevn" fiilinin iki kez zikredilmesinde, onun güneşe tapma hususunda ne denli kökleşmiş olduğuna delalet vardır. Bu kökleşme de müşrik bir soydan gelmiş olmasından kaynaklanıyordu; dolayısıyla şirk, veraset yoluyla onun benliğine işlemişti. Küfür onu kuşatmıştı;
بِتَغَلْغُلِهِ فِي نَفْسِهَا وَبِنَشْأَتِهَا عَلَيْهِ وَبِكَوْنِهَا بَيْنَ قَوْمٍ كَافِرِينَ، فَمِنْ أَيْنَ يَخْلُصُ إِلَيْهَا الْهدى وَالْإِيمَان.
içine işlemesiyle, onun üzerinde yetişmesiyle ve kâfir bir kavmin içinde bulunmasıyla [onu çepeçevre sarmıştı]. Artık ona hidayet ve iman nereden ulaşsındı?
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٤٤]
[NEML SURESİ (27): AYET 44]
قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤)
{ قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤) } “Ona: 'Köşke gir!' denildi. Onu görünce derin bir su sandı ve eteklerini toplayıp bacaklarını açtı. [Süleyman:] 'O, billurdan yapılmış şeffaf bir köşktür' dedi. [Kadın:] 'Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmişim. Artık Süleyman’la beraber âlemlerin Rabbi olan Allah’a teslim oldum' dedi. (44)”
جُمْلَةُ: قيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ
{ قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ } cümlesi,
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِجُزْءٍ مِنَ الْقِصَّةِ. وَطُوِيَ ذِكْرُ تَرَحُّلِهَا إِلَى وُصُولِهَا فِي ذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مِنْ حُلُولِهَا أَمَامَ صَرْحِ سُلَيْمَانَ لِلدُّخُولِ مَعَهُ إِلَيْهِ أَوِ الدُّخُولِ عَلَيْهِ وَهُوَ فِيهِ.
kıssanın bir bölümüne yönelik ibtidâî bir istînâftır. Yolculuğa çıkışından varışına kadar olan kısım, onunla birlikte köşke girmek veya o içerideyken huzuruna girmek üzere Süleyman'ın sarayının önüne gelişini gösteren ifadenin zikri içerisinde dürülüp geçilmiştir.
لَمَّا أَرَاهَا سُلَيْمَانُ عَظَمَةَ حَضَارَتِهِ انْتَقَلَ بِهَا حَيْثُ تُشَاهِدُ أَثَرًا بَدِيعًا مِنْ آثَارِ الصِّنَاعَةِ الْحَكِيمَةِ وَهُوَ الصَّرْحُ. وَالصَّرْحُ يُطْلَقُ عَلَى صَحْنِ الدَّارِ وَعَرْصَتِهَا. وَالظَّاهِرُ أَنَّ صَرْحَ الْقَصْرِ الَّذِي ذُكِرَ فِي سِفْرِ الْمُلُوكِ الْأَوَّلِ فِي الْإِصْحَاحِ السَّابِعِ وَهُوَ بَيْتٌ وَعْرٌ لَهُ بَابَانِ كَانَ يَجْلِسُ فِيهِ سُلَيْمَانُ لِلْقَضَاءِ بَيْنَ النَّاسِ.
Süleyman ona medeniyetinin ihtişamını gösterince, hikmetli sanatın harika bir eserini, yani köşkü (sarh) müşahede etmesi için onu oraya götürdü. Sarh (الصَّرْحُ), evin avlusu ve meydanı için kullanılır. Zahir olan odur ki bu köşk, I. Krallar Kitabı'nın yedinci bâbında zikredilen, iki kapısı olan ve Süleyman'ın insanlar arasında hüküm vermek için oturduğu koruluk saraydır.
وَالْقَائِل لَهَا: ْخُلِي الصَّرْحَ
Ona: { ادْخُلِي الصَّرْحَ } diyenler,
هُمُ الَّذِينَ كَانُوا فِي رفقتها.
onun maiyetinde bulunan kimselerdi.
وَالْقَائِل نَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ
{ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ } diyen ise,
هُوَ سُلَيْمَانُ كَانَ مُصَاحِبًا لَهَا أَوْ كَانَ يَتَرَقَّبُهَا وَزُجَاجُ الصَّرْحِ الْمُبَلَّطُ بِهِ الصَّرْحُ بَيْنَهُمَا.
Süleyman idi; ya onun yanındaydı ya da aralarında köşkün döşendiği cam zemin bulunurken onu beklemekteydi.
وَذِكْرُ الدُّخُولِ يَقْتَضِي أَنَّ الصَّرْحَ مَكَانٌ لَهُ بَابٌ. وَفِي سِفْرِ الْمُلُوكِ الْأَوَّلِ فِي الْإِصْحَاحِ الْعَاشِرِ: فَلَمَّا رَأَتِ الْبَيْتَ الَّذِي بَنَاهُ.
Girişin (duhûl) zikredilmesi, sarhın bir kapısı olan bir mekân olmasını gerektirir. I. Krallar Kitabı'nın onuncu bâbında da şöyle geçer: 'İnşa ettiği sarayı gördüğünde...'
وَحِكَايَةُ أَنَّهَا حسبته لجة عِنْد مَا رَأَتْهُ تَقْتَضِي أَنَّ ذَلِكَ بَدَا لَهَا فِي حِينِ دُخُولِهَا فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الصَّرْحَ هُوَ أَوَّلُ مَا بَدَا لَهَا مِنَ الْمَدْخَلِ فَهُوَ لَا مَحَالَةَ سَاحَةٌ مَعْنِيَّةٌ لِلنُّزْهَةِ فُرِشَتْ بِزُجَاجٍ شَفَّافٍ وَأَجْرِيَ تَحْتَهُ الْمَاءُ حَتَّى يَخَالَهُ النَّاظِرُ لُجَّةَ مَاءٍ. وَهَذَا مِنْ بَدِيعِ الصِّنَاعَةِ الَّتِي
Onu gördüğünde derin bir su sanmasının anlatılması, bunun içeri girdiği anda kendisine öyle göründüğünü iktiza eder. Bu da sarhın, girişten itibaren gözüne ilk çarpan yer olduğunu gösterir. Dolayısıyla orası şüphesiz, şeffaf camla döşenmiş ve altına su akıtılmış, seyir için tasarlanmış bir alandır; öyle ki bakan kimse onu derin bir su kütlesi sanır. Bu da o dönemde
اخْتُصَّتْ بِهَا قُصُورُ سُلَيْمَانَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ لَمْ تَكُنْ مَعْرُوفَةً فِي الْيَمَنِ عَلَى مَا بَلَغَتْهُ مِنْ حَضَارَةٍ وَعَظَمَةَ بِنَاءٍ.
Süleyman'ın saraylarına has olan, ulaştığı medeniyete ve mimari ihtişama rağmen Yemen'de bilinmeyen harika sanatlardandır.
وَقَرَأَ قُنْبُلٌ عَن ابْن كثيرنْ ساقَيْها
Kunbul, İbn Kesîr'den { عَنْ ساقَيْها } ifadesini,
بِهَمْزَةٍ سَاكِنَةٍ بَعْدَ السِّينِ عِوَضًا عَنِ الْأَلِفِ عَلَى لُغَةِ مَنْ يَهْمِزُ حَرْفَ الْمَدِّ إِذَا وَقَعَ وَسَطَ الْكَلِمَةِ. وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:
kelimenin ortasında vaki olduğunda med harfini hemzeli okuyanların lehçesine göre, elif yerine sâkin bir hemze ile (عَنْ سَأْقَيْهَا) okumuştur. Cerîr'in şu beyti de bu kabildendir:
لَحَبُّ الْمُؤْقِدَانِ إِلَيَّ مُؤْسَى ... وَجَعْدَةُ إِذْ أَضَاءَهُمَا الْوَقُودُ
“Ateş yakanların bana en sevgilisi Mûsâ ve Ca‘de’dir; ateş ikisini aydınlattığı zaman.”
فَهَمَزَ الْمُؤْقِدَانِ وَمُؤْسَى.
Burada "el-mûkıdân" ve "Mûsâ" kelimelerini hemzeli okumuştur.
وَكَشْفُ سَاقَيْهَا كَانَ مِنْ أَجْلِ أَنَّهَا شَمَّرَتْ ثِيَابَهَا كَرَاهِيَةَ ابْتِلَالِهَا بِمَا حَسِبَتْهُ مَاءً.
Bacaklarını açması ise, su sandığı şeyle ıslanmasından çekinerek elbiselerini yukarı kaldırmasından ötürüydü.
فَالْكَشْفُ عَنْ سَاقَيْهَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِخَلْعِ خُفَّيْهَا أَوْ نَعْلَيْهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِتَشْمِيرِ ثَوْبِهَا.
Bacaklarını açması, mestlerini veya pabuçlarını çıkarmasıyla olabileceği gibi elbisesini yukarı sıyırmasıyla da olabilir.
وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهَا كَانَتْ لَا تَلْبَسُ الْخُفَّيْنِ. وَالْمُمَرَّدُ: الْمُمَلَّسُ.
Onun mest giymediği de söylenmiştir. el-Mümerred (الْمُمَرَّدُ): Pürüzsüz, düzgün ve parlatılmış demektir.
وَالْقَوَارِيرُ: جَمْعُ قَارُورَةٍ وَهِيَ اسْمٌ لِإِنَاءٍ مِنَ الزُّجَاجِ كَانُوا يَجْعَلُونَهُ لِلْخَمْرِ لِيَظْهَرَ لِلرَّائِي مَا قَرَّ فِي قَعْرِ الْإِنَاءِ مَنْ تَفَثِ الْخَمْرِ فَيَظْهَرُ الْمِقْدَارُ الصَّافِي مِنْهَا. فَسَمَّى ذَلِكَ الْإِنَاءَ قَارُورَةً لِأَنَّهُ يَظْهَرُ مِنْهُ مَا يَقَرُّ فِي قَعْرِهِ، وَجُمِعَتْ عَلَى قَوَارِيرَ، ثُمَّ أُطْلِقَ هَذَا الْجَمْعُ عَلَى الطِّينِ الَّذِي تُتَّخَذُ مِنْهُ الْقَارُورَةُ وَهُوَ الزُّجَاجُ، فَالْقَوَارِيرُ مِنْ أَسْمَاءِ الزُّجَاجِ، قَالَ بَشَّارٌ:
el-Kavârîr (الْقَوَارِيرُ): Kârûre (قَارُورَة) kelimesinin çoğuludur; bu da camdan yapılmış bir kap ismidir. Şarabın dibine çöken tortusunun bakan kimseye görünmesi ve böylece duru kısmının miktarının anlaşılması için şarap kadehi olarak yaparlardı. Bu kaba, dibinde durulup yerleşen (karar kılan) şey göründüğü için 'kârûre' denmiş, çoğulu da 'kavârîr' gelmiştir. Daha sonra bu çoğul isim, kârûrenin yapıldığı maddeye, yani cama ıtlak edilmiştir; dolayısıyla kavârîr camın isimlerindendir. Beşşâr şöyle demiştir:
ارْفُقْ بِعَمْرٍو إِذَا حَرَّكْتَ نِسْبَتَهُ ... فَإِنَّهُ عَرَبِيٌّ مِنْ قَوَارِيرَ
“Amr'ın soyunu kurcaladığında ona nazik davran; çünkü o sırçadan/camdan bir Araptır.”
يُرِيدُ أَنَّ نِسْبَتَهُ فِي الْعَرَبِ ضَعِيفَةٌ إِذَا حُرِّكَتْ تَكَسَّرَتْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الزُّجَاجِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ فِي سُورَة النُّور [٣٥] .
Bununla, onun Araplar arasındaki nesebinin zayıf olduğunu, kurcalandığında kırılacağını kastetmektedir. Zücâc (cam) kelimesi daha önce Nûr Suresi'ndeki { الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ } [35] ayetinde geçmişti.
لَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ.
{ [قَا]لَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “[Dedi ki:] 'Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmişim. Süleyman ile birlikte âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum.'”
بَهَرَهَا مَا رَأَتْ مِنْ آيَاتٍ عَلِمَتْ مِنْهَا أَنَّ سُلَيْمَانَ صَادِقٌ فِيمَا دَعَاهَا إِلَيْهِ وَأَنَّهُ مُؤَيَّدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلِمَتْ أَنَّ دِينَهَا وَدِينَ قَوْمِهَا بَاطِلٌ فَاعْتَرَفَتْ بِأَنَّهَا ظَلَمَتْ نَفْسَهَا فِي اتِّبَاعِ الضَّلَالِ بِعِبَادَةِ الشَّمْسِ. وَهَذَا دَرَجَةٌ أُولَى فِي الِاعْتِقَادِ وَهُوَ دَرَجَةُ التَّخْلِيَةِ، ثُمَّ صَعَدَتْ إِلَى الدَّرَجَةِ الَّتِي فَوْقَهَا وَهِيَ دَرَجَةُ التَّحَلِّي بِالْإِيمَانِ الْحَقِّ فَقَالَتْ: أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
Gördüğü deliller onu hayretler içinde bıraktı; bunlardan Süleyman'ın kendisini davet ettiği şeyde doğru sözlü olduğunu ve Allah Teâlâ tarafından desteklendiğini anladı. Kendisinin ve kavminin dininin bâtıl olduğunu bildi ve güneşe taparak dalalete uymakla nefsine zulmettiğini itiraf etti. Bu, inançtaki ilk mertebe olup tahliye (batıldan arınma) mertebesidir. Ardından bunun üzerindeki mertebeye, yani hak imanla bezenme (tahalli) mertebesine yükseldi ve: { أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } dedi.
فَاعْتَرَفَتْ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ رَبُّ جَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ، وَهَذَا مَقَامُ التَّوْحِيدِ.
Böylece Allah'ın bütün varlıkların Rabbi olduğunu ikrar etti ki bu da tevhid makamıdır.
وَفِي قَوْلهَا: عَ سُلَيْمانَ
Onun: { مَعَ سُلَيْمانَ } sözünde,
إِيمَانٌ بِالدِّينِ الَّذِي تَقَلَّدَهُ سُلَيْمَانُ وَهُوَ دِينُ
Süleyman'ın benimsediği dine, yani
الْيَهُودِيَّةِ، وَقَدْ أَرَادَتْ جَمْعَ مَعَانِي الدِّينِ فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ لِيَكُونَ تَفْصِيلُهَا فِيمَا تَتَلَقَّاهُ مِنْ سُلَيْمَانَ مِنَ الشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَام.
Yahudilik dinine iman yer almaktadır. Dinin anlamlarını bu kelimede toplamak istemiştir ki tafsilatı, şeriat ve hükümleri Süleyman'dan alacağı şeyler içerisinde olsun.
وَجُمْلَة: الَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي
{ [قَـ]ـالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي } “[Dedi ki:] 'Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmişim'” cümlesi...
جَوَابٌ عَنْ قَول سُلَيْمَان نَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ
Süleyman'ın: { إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ } sözüne bir cevaptır,
وَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ.
bu yüzden atıf harfiyle bağlanmamıştır.
وَالْإِسْلَامُ: الِانْقِيَادُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَتَقَلُّدُ بِلْقِيسَ لِلتَّوْحِيدِ كَانَ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهَا لِأَنَّهَا دَانَتْ لِلَّهِ بِذَلِكَ إِذْ لَمْ يَثْبُتْ أَنَّ أَهْلَ سَبَأٍ انْخَلَعُوا عَنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ كَمَا يَأْتِي فِي سُورَةِ سَبَأٍ. وَأَمَّا دُخُولُ الْيَهُودِيَّةِ بِلَادَ الْيَمَنِ فَيَأْتِي فِي سُورَةِ الْبُرُوجِ. وَسَكَتَ الْقُرْآنُ عَنْ بَقِيَّةِ خَبَرِهَا وَرُجُوعِهَا إِلَى بِلَادِهَا، وَلِلْقَصَّاصِينَ أَخْبَارٌ لَا تَصِحُّ فَهَذَا تَمَامُ الْقِصَّةِ.
İslam: Allah Teâlâ'ya boyun eğmektir. Belkıs'ın tevhidi benimsemesi kendi şahsına mahsustu; zira Sebe halkının putperestliği terk ettikleri sabit olmamıştır; nitekim Sebe Suresi'nde bu gelecektir. Yahudiliğin Yemen topraklarına girişi ise Burûc Suresi'nde gelecektir. Kur'an onun haberinin devamından ve memleketine dönüşünden bahsetmemiştir; kıssacıların anlattığı haberler ise sahih değildir. İşte kıssanın tamamı budur.
وَمَكَانُ الْعِبْرَةِ مِنْهَا الِاتِّعَاظُ بِحَالِ هَذِهِ الْمَلِكَةِ، إِذْ لَمْ يَصُدَّهَا عُلُوُّ شَأْنِهَا وَعَظَمَةُ سُلْطَانِهَا مَعَ مَا أُوتِيَتْهُ مِنْ سَلَامَةِ الْفِطْرَةِ وَذَكَاءِ الْعَقْلِ عَنْ أَنْ تَنْظُرَ فِي دَلَائِلِ صِدْقِ الدَّاعِي إِلَى التَّوْحِيدِ وَتُوقِنَ بِفَسَادِ الشِّرْكِ وَتَعْتَرِفَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ، فَمَا يَكُونُ إِصْرَارُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى شِرْكِهِمْ بَعْدَ أَنْ جَاءَهُمُ الْهَدْيُ الْإِسْلَامِيُّ إِلَّا لِسَخَافَةِ أَحْلَامِهِمْ أَوْ لِعَمَايَتِهِمْ عَنِ الْحَقِّ وَتَمَسُّكِهِمْ بِالْبَاطِلِ وَتَصَلُّبِهِمْ فِيهِ. وَلَا أَصْلَ لِمَا يَذْكُرُهُ الْقَصَّاصُونَ وَبَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ أَنَّ سُلَيْمَانَ تَزَوَّجَ بِلْقِيسَ، وَلَا أَنَّ لَهُ وَلَدًا مِنْهَا. فَإِنَّ رَحْبَعَامَ ابْنَهُ الَّذِي خَلَفَهُ فِي الْمُلْكِ كَانَ مِنْ زَوْجَة عمّونيّة.
Kıssadaki ibret noktası; fıtratının selametine ve aklının keskinliğine ilaveten, şanının yüceliği ve saltanatının büyüklüğü kendisini tevhide davet edenin doğruluğunun delillerine bakmaktan, şirkin bozukluğuna kesin olarak inanmaktan ve Allah'ın birliğini ikrar etmekten alıkoymayan bu melikenin halinden ders çıkarmaktır. Müşriklerin İslami hidayet kendilerine geldikten sonra şirklerinde ısrar etmeleri ise akılsızlıklarından veya hakkı görememelerinden, batıla sarılıp onda taassup göstermelerinden başka bir şey değildir. Kıssacıların ve bazı müfessirlerin Süleyman'ın Belkıs ile evlendiği ve ondan bir çocuğu olduğuna dair zikrettikleri rivayetlerin aslı yoktur. Zira hükümdarlıkta onun yerine geçen oğlu Rehoboam, Ammonlu bir kadındandı.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٤٥]
[NEML SURESİ (27): AYET 45]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) } “Andolsun ki Semûd kavmine de: 'Allah’a kulluk edin' diye kardeşleri Salih’i gönderdik. Bir de ne görsünler, onlar birbiriyle çekişen iki grup oluvermişler! (45)”
هَذَا مَثَلٌ ثَالِثٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِحَالِ الْمُشْرِكِينَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَجَعَلَهُ تَسْلِيَةً لِرَسُولِهِ ﷺ بِأَنَّ لَهُ أُسْوَةً بِالرُّسُلِ وَالْأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلِهِ.
Bu, Allah'ın müşriklerin müminlerle olan durumu için getirdiği üçüncü bir misaldir; bunu, kendisinden önceki elçiler ve peygamberlerde onun için bir örnek olduğunu belirterek Resûlü ﷺ için bir teselli kılmıştır.
وَالِانْتِقَالُ مِنْ ذِكْرِ مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَقِصَّةِ مَلِكَةِ سَبَأٍ إِلَى ذِكْرِ ثَمُودَ وَرَسُولِهِمْ دُونَ ذِكْرِ عَادٍ لِمُنَاسَبَةِ جِوَارِ الْبِلَادِ، لِأَنَّ دِيَارَ ثَمُودَ كَانَتْ عَلَى تُخُومِ مَمْلَكَةِ سُلَيْمَانَ وَكَانَتْ فِي طَرِيقِ السَّائِرِ مِنْ سَبَأٍ إِلَى فِلَسْطِينَ.
Süleyman'ın mülkünün ve Sebe melikesinin kıssasının zikrinden, Âd kavmi zikredilmeksizin Semûd ve elçilerinin zikrine geçilmesi, memleketlerin birbirine komşu olması münasebetiyledir; çünkü Semûd diyarı, Süleyman'ın krallığının sınırlarında ve Sebe'den Filistin'e giden yolcunun güzergâhında bulunuyordu.
أَلَا تَرَى أَنَّهُ أَعْقَبَ ذِكْرَ ثَمُودَ بِذِكْرِ قَوْمِ لُوطٍ وَهُمْ أَدْنَى إِلَى بِلَادِ فِلَسْطِينَ، فَكَانَ
Görmez misin ki Semûd'un zikrinin hemen ardından, Filistin topraklarına daha yakın olan Lût kavmini zikretmiştir; dolayısıyla
سِيَاقُ هَذِهِ الْقِصَصِ مُنَاسِبًا لِسِيَاقِ السَّائِرِ مِنْ بِلَادِ الْيَمَنِ إِلَى فِلَسْطِينَ. وَلَمَّا كَانَ مَا حَلَّ بِالْقَوْمِ أَهَمَّ ذِكْرًا فِي هَذَا الْمَقَامِ قَدَّمَ الْمَجْرُورَ عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَنَّ الْمَجْرُورَ هُوَ مَحَلُّ الْعِبْرَةِ، وَأَمَّا الْمَفْعُولُ فَهُوَ مَحَلُّ التَّسْلِيَةِ، وَالتَّسْلِيَةُ غَرَضٌ تَبَعِيٌّ.
bu kıssaların akışı, Yemen topraklarından Filistin'e giden yolcunun seyrine uygun düşmüştür. Bu makamda kavmin başına gelenlerin zikri daha mühim olduğundan, mecrûr mef'ûlün önüne geçirilmiştir; çünkü mecrûr olan kısım ibret mahallidir, mef'ûl ise teselli mahallidir ve teselli tâli bir gayedir.
وَلَامُ الْقَسَمِ لِتَأْكِيدِ الْإِرْسَالِ بِاعْتِبَارِ مَا اتَّصَلَ بِهِ مِنْ بَقِيَّةِ الْخَبَرِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ التَّأْكِيدُ
Yemin lâmı (vav ile birlikteki 'lekad'), haberin devamına bağlanan hususlar göz önüne alındığında peygamber gönderilmesini tekit içindir. Bu tekit ya
لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ، وَإِمَّا أَنْ يُبْنَى عَلَى تَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِينَ مَنْزِلَةَ مَنْ يَتَرَدَّدُ فِيمَا تَضَمَّنَهُ الْخَبَرُ مِنْ تَكْذِيبِ قَوْمِهِ إِيَّاهُ وَاسْتِخْفَافِهِمْ بِوَعِيدِ رَبِّهِمْ عَلَى لِسَانِهِ. وَحُلُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ لِأَجْلِ ذَلِكَ لِأَنَّ حَالَهُمْ فِي عَدَمِ الْعِظَةِ بِمَا جَرَى لِلْمُمَاثِلِينَ فِي حَالِهِمْ جَعَلَهُمْ كَمَنْ يُنْكِرُ ذَلِكَ.
sadece ehemmiyet vermek içindir ya da muhatapların, haberin içerdiği kavminin onu yalanlaması, onun diliyle gelen Rablerinin tehdidini hafife alması ve bu sebeple başlarına azabın inmesi hususunda tereddüt eden kimseler konumuna yerleştirilmesine dayanır. Zira kendileriyle aynı durumda olanların başına gelenlerden ibret almamaları, onları bunu inkâr eden kimseler gibi kılmıştır.
وأَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ تَفْسِيرٌ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ أَرْسَلْنا مِنْ مَعْنَى الْقَوْلِ. وَفُرِّعَ عَلَى أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً إِلَخْ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ. فَالْمَعْنَى: أَرْسَلْنَا إِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا لِإِنْقَاذِهِمْ مِنَ الشِّرْكِ فَفَاجَأَ مِنْ حَالِهِمْ أَنْ أَعْرَضَ فَرِيقٌ عَنِ الْإِيمَانِ وَآمَنَ فَرِيقٌ.
{ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ } ifadesi, { أَرْسَلْنا } lafzının delalet ettiği söz anlamının tefsiridir. { أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً } ifadesine { فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ } cümlesi tafri' edilmiştir. Mana şöyledir: Semûd kavmine, onları şirkten kurtarması için kardeşleri Salih'i gönderdik; fakat durumları bir de görüldü ki bir grup imandan yüz çevirdi, bir grup ise iman etti.
وَالْإِتْيَانُ بِحَرْفِ الْمُفَاجَأَةِ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِ انْقِسَامِهِمْ غَيْرَ مَرْضِيٍّ فَكَأَنَّهُ غَيْرُ مُتَرَقَّبٍ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقَعِ التَّعَرُّضُ لِإِنْكَارِ كَوْنِ أَكْثَرِهِمْ كَافِرِينَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ مُجَرَّدَ بَقَاءِ الْكُفْرِ فِيهِمْ كَافٍ فِي قُبْحِ فِعْلِهِمْ. وَحَالُهُمْ هَذَا مُسَاوٍ لِحَالِ قُرَيْشٍ تِجَاهَ الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ. وَأُعِيدَ ضَمِيرُ يَخْتَصِمُونَ عَلَى الْمُثَنَّى وَهُوَ فَرِيقانِ بِاعْتِبَارِ اشْتِمَالِ الْفَرِيقَيْنِ عَلَى عَدَدٍ كَثِيرٍ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا [الحجرات: ٩] وَلَمْ يَقُلْ: اقْتَتَلَتَا.
Müfâcee (sürpriz/beklenmedik durum bildiren izâ) harfinin getirilmesi, onların bölünmesinin hoş karşılanmayan, sanki hiç beklenmeyen bir durum olduğuna kinayedir. Bu sebeple, çoğunluğunun kâfir olduğu gerçeğini ayrıca kınamaya girişilmemiştir; bu da aralarında küfrün devam etmesinin bile yaptıkları işin çirkinliğine kafi geldiğine işaret eder. Onların bu hali, Kureyş'in Hz. Muhammed'in elçiliği karşısındaki haline denktir. { يَخْتَصِمُونَ } fiilindeki zamir, iki grubun çok sayıda kimseyi kapsadığı göz önüne alınarak tesniye olan { فَرِيقانِ } lafzına çoğul olarak döndürülmüştür. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } [Hucurât: 9] ve burada 'ıkteteltâ' dememiştir.
وَالْفَرِيقَانِ هُمَا: فَرِيقُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا، وَفَرِيقُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا وَفِيهِمْ صَالِحٌ. وَالْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ وَهُوَ تَعْقِيبٌ بِحَسَبِ مَا يَقْتَضِيهِ الْعُرْفُ بَعْدَ سَمَاعِ الدَّعْوَةِ. وَالِاخْتِصَامُ وَاقِعٌ مَعَ صَالِحٍ ابْتِدَاءً، وَمَعَ أَتْبَاعه تبعا.
İki grup şunlardır: Büyüklük taslayanlar grubu ile aralarında Salih'in de bulunduğu zayıf bırakılanlar grubu. Fâ harfi ta'kîb (ardışıklık) içindir ve bu, daveti işittikten sonra örfün gerektirdiği ölçüde bir ardışıklıktır. Çekişme bizzat Salih ile, dolaylı olarak da ona uyanlarla cereyan etmiştir.
[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٤٦]
[Neml Suresi (27), Ayet 46]
قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦)
{ قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “[Salih] dedi ki: 'Ey kavmim! İyilik dururken niçin hemen kötülüğün gelmesini istiyorsunuz? Merhamet olunasınız diye Allah'tan bağışlanma dileseniz ya!'”
لَمَّا كَانَ الِاخْتِصَامُ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي شَأْنِ صَالِحٍ ابْتِدَاءً جِيءَ بِجَوَابِ صَالِحٍ عَمَّا
İki grup arasındaki çekişme başlangıçta bizzat Salih'in durumu hakkında olunca, Salih'in onların
تَضَمَّنَهُ اخْتِصَامُهُمْ مِنْ مُحَاوَلَتِهِمْ إِفْحَامَهُ بِطَلَبِ نُزُولِ الْعَذَابِ. فَمَقُولُ صَالِحٍ هَذَا لَيْسَ هُوَ ابْتِدَاءَ دَعْوَتِهِ فَإِنَّهُ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ: أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ [النَّمْل: ٤٥] وَلَكِنَّهُ جَوَابٌ عَمَّا تَضَمَّنَهُ اخْتِصَامُهُمْ مَعَهُ، وَلِذَلِكَ جَاءَتْ جُمْلَةُ: قالَ يَا قَوْمِ مَفْصُولَةً جَرْيًا عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ لِأَنَّهَا حِكَايَةُ جَوَابٍ عَمَّا تَضَمَّنَهُ اخْتِصَامُهُمْ.
azabın inmesini talep ederek kendisini susturma çabalarını içeren çekişmelerine verdiği cevaba yer verilmiştir. Salih'in bu sözü onun davetinin başlangıcı değildir; zira daha önce { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ } [Neml: 45] sözü geçmişti. Fakat bu, onların kendisiyle olan çekişmelerinin içeriğine bir cevaptır. Bu sebeple { قالَ يَا قَوْمِ } cümlesi, diyalog üslubuna uygun olarak fasl ile (atıf harfi olmadan) gelmiştir; çünkü bu, onların çekişmelerinin içerdiği şeye verilen bir cevabın aktarımıdır.
وَاقْتَصَرَ عَلَى مُرَاجَعَةِ صَالِحٍ قَوْمَهُ فِي شَأْنِ غُرُورِهِمْ بِظَنِّهِمْ أَنَّ تَأَخُّرَ الْعَذَابِ أَمَارَةً عَلَى كَذِبِ الَّذِي تَوَعَّدَهُمْ بِهِ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: فَأْتِنَا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ [الْأَعْرَاف:
Salih'in kavmine yönelik uyarısı, onların azabın gecikmesini kendilerini tehdit ettiği şeyin yalan olduğuna bir işaret saymaları şeklindeki aldanışlarıyla sınırlandırılmıştır. Zira onlar şöyle demişlerdi: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } [A'râf:
٧٠] كَمَا حُكِيَ عَنْهُمْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ لِأَنَّ الْغَرَضَ هُنَا مَوْعِظَةُ قُرَيْشٍ فِي قَوْلِهِمْ: فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَال: ٣٢] بِحَالِ ثَمُودَ الْمُسَاوِي لِحَالِهِمْ
70], A'râf Suresi'nde kendilerinden aktarıldığı üzere. Çünkü buradaki amaç, Kureyş'in { فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Enfâl: 32] şeklindeki sözlerine karşı, durumları kendi durumlarına denk olan Semûd kavminin haliyle
لِيَعْلَمُوا أَنَّ عَاقِبَةَ ذَلِكَ مُمَاثِلَةٌ لِعَاقِبَةِ ثَمُودَ لِتَمَاثُلِ الْحَالَيْنِ قَالَ تَعَالَى: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ [العنكبوت:
öğüt vermektir; ta ki iki durumun birbirine denkliği sebebiyle bunun sonucunun da Semûd'un sonucuna benzer olacağını bilsinler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı, azap onlara mutlaka gelirdi. O, kendileri hiç farkında değillerken ansızın başlarına gelecektir.” [Ankebût:
٥٣] .
53].
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ إِنْكَارٌ لِأَخْذِهِمْ بِجَانِبِ الْعَذَابِ دُونَ جَانب الرَّحْمَة.
{ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ } ifadesindeki soru (istifham), onların rahmet tarafını bırakıp azap tarafını tutmalarını kınama (inkâr) amacı taşır.
فالسيئة: صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ، أَيْ بِالْحَالَةِ السَّيِّئَةِ، وَكَذَلِكَ الْحَسَنَةِ.
{ السيئة } kelimesi mahzuf bir kelimenin sıfatıdır, yani 'kötü durum ile' demektir; aynı şekilde { الْحَسَنَةِ } de böyledir.
فَيَجُوزُ أَنْ يكون المُرَاد بِالسَّيِّئَةِ الْحَالَةُ السَّيِّئَةُ فِي مُعَامَلَتِهِمْ إِيَّاهُ بِتَكْذِيبِهِمْ إِيَّاهُ.
Buna göre 'kötülük' (es-seyyie) ile kastedilenin, onu yalanlayarak ona karşı sergiledikleri kötü tutum olması caizdir.
وَالْمُرَادُ بِالْحَسَنَةِ ضِدَّ ذَلِكَ، أَيْ تَصْدِيقُهُمْ لِمَا جَاءَ بِهِ، فَالِاسْتِعْجَالُ: الْمُبَادَرَةُ. وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ. وَمَفْعُولُ تَسْتَعْجِلُونَ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: تَسْتَعْجِلُونَنِي مُتَلَبِّسِينَ بِسَيِّئَةِ التَّكْذِيبِ.
'İyilik' (el-hasene) ile kastedilen ise bunun zıddıdır; yani onun getirdiği şeyleri tasdik etmeleridir. 'İsti'câl' acele etmek, öne almak demektir. 'Bâ' harf-i ceri mülâbese (birliktelik) içindir. { تَسْتَعْجِلُونَ } fiilinin mef'ûlü (tümleci) hazfedilmiştir, takdiri şöyledir: 'Yalanlama kötülüğüne bürünerek benden acele davranmamı istiyorsunuz.'
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ أَخْذَهُمْ بِطَرَفِ التَّكْذِيبِ إِذْ أَعْرَضُوا عَنِ التَّدَبُّرِ فِي دَلَائِلِ صِدْقِهِ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ مُتَرَدِّدِينَ فِي أَمْرِي فَافْرِضُوا صِدْقِي ثُمَّ انْظُرُوا. وَهَذَا اسْتِنْزَالٌ بِهِمْ إِلَى النَّظَرِ بَدَلًا عَنِ الْإِعْرَاضِ، وَلِذَلِكَ جَمَعَ فِي كَلَامِهِ بَيْنَ السَّيِّئَةِ وَالْحَسَنَةِ.
Mana şöyledir: O, onun doğruluğunun delilleri üzerinde düşünmekten yüz çevirip yalanlama tarafını tutmalarını kınamıştır; yani 'Eğer benim durumumda tereddüt içindeyseniz, doğru söylediğimi varsayın da öyle bakın.' Bu, onları yüz çevirmek yerine inceleyip düşünmeye yöneltme (istinzal) çabasıdır; bu sebeple sözünde kötülük ile iyiliği bir arada zikretmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يكون المُرَاد بِالسَّيِّئَةِ الْحَالَةُ السَّيِّئَةُ الَّتِي يَتَرَقَّبُونَ حُلُولَهَا، وَهِيَ مَا سَأَلُوا مِنْ تَعْجِيلِ الْعَذَابِ الْمَحْكِيِّ عَنْهُمْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَبِ الْحَسَنَةِ ضِدَّ ذَلِكَ أَيْ حَالَةُ سَلَامَتِهِمْ مِنْ حُلُول الْعَذَاب فالسيئة مَفْعُولُ تَسْتَعْجِلُونَ وَالْبَاءُ مَزِيدَةٌ لِتَأْكِيدِ اللُّصُوقِ مِثْلُ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] .
'Kötülük' ile kastedilenin, başlarına gelmesini bekledikleri kötü durum olması da caizdir ki bu, A'râf Suresi'nde kendilerinden nakledilen, azabın çarçabuk gelmesini istemeleridir; 'iyilik' ile kastedilen ise bunun zıddı, yani azabın inmesinden esenlikte olmaları halidir. Bu durumda { السيئة }, { تَسْتَعْجِلُونَ } fiilinin mef'ûlü olur ve başındaki 'bâ' harfi, tıpkı Yüce Allah'ın { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } [Mâide: 6] kavlinde olduğu gibi bitişmeyi pekiştirmek için fazladan (zâid) getirilmiştir.