Binûn

27- Neml Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ عُمَرُ: «أَنْشُدُكُمَا اللَّهَ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: لَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ، يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ نَفْسَهُ»

Ömer dedi ki: “Allah aşkına söyleyin, Resûlullah'ın: ‘Bize mirasçı olunmaz; bıraktığımız sadakadır’ dediğini biliyor musunuz? Resûlullah kendisini kastediyordu.”

وَكَذَلِكَ قَالَتْ عَائِشَةُ، فَإِذَا أَخَذْنَا بِظَاهِرِ الْآيَةِ كَانَ هَذَا حُكْمًا فِي شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا فَيُنْسَخُ بِالْإِسْلَامِ، وَإِذَا أَخَذْنَا بِالتَّأْوِيلِ فَظَاهِرٌ. وَقَدْ أَجْمَعَ الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ وَغَيْرُهُمْ عَلَى ذَلِكَ، خِلَافًا لِلْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ، ثُمَّ رَجَعَا حِينَ حَاجَّهُمَا عُمَرُ. وَالْعِلَّةُ هِيَ سَدُّ ذَرِيعَةِ خُطُورِ تَمَنِّي مَوْتِ النَّبِيءِ فِي نَفْسِ بَعْضِ وَرَثَتِهِ.

Âişe de böyle söylemiştir. Ayetin zahirini alacak olursak, bu bizden öncekilerin şeriatında bir hükümdür ve İslam ile neshedilmiştir; tevil yolunu tutarsak durum zaten açıktır. Hulefâ-yi Râşidîn ve diğerleri, Abbâs ve Ali hariç bu hususta icma etmişler, sonra Ömer onlarla delillerle konuşunca onlar da dönmüşlerdir. İllet ise, vârislerinden bazılarının kalbine peygamberin ölümünü temenni etme düşüncesinin gelmesi sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu tıkamak) kabilinden engellenmesidir.

وَقالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ.

{ وَقالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ } “Ve dedi ki: Ey insanlar! Bize kuş dili öğretildi ve bize her şeyden verildi. Şüphesiz bu, apaçık bir lütuftur.”

قَالَ سُلَيْمَانُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ فِي مَجْمَعٍ عَظِيمٍ لِأَنَّ لَهْجَةَ هَذَا الْكَلَامِ لَهْجَةُ خُطْبَتِهِ فِي مَجْمَعٍ مِنَ النَّاسِ الْحَاضِرِينَ مَجْلِسَهُ مِنَ الْخَاصَّةِ وَالسَّامِعِينَ مِنَ الْعَامَّةِ. فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُتَضَمِّنَةٌ شُكْرَ اللَّهِ تَعَالَى مَا مَنَحَهُ مِنْ عِلْمٍ وَمُلْكٍ، وَلِيُقَدِّرَ النَّاسُ قَدْرَهُ وَيَعْلَمُوا وَاجِبَ طَاعَتِهِ إِذْ كَانَ اللَّهُ قَدِ اصْطَفَاهُ لِذَلِكَ، وَأَطْلَعَهُ عَلَى نَوَايَا أَنْفَرِ الْحَيَوَانِ وَأَبْعَدِهِ عَنْ إِلْفِ الْإِنْسَانِ وَهُوَ الطَّيْرُ، فَمَا ظَنُّكَ بِمَعْرِفَةِ نَوَايَا النَّاسِ مِنْ رَعِيَّتِهِ وَجُنْدِهِ فَإِنَّ تَخْطِيطَ رُسُومِ الْمُلْكِ وَوَاجِبَاتِهِ مِنَ الْمَقَاصِدِ لِصَلَاحِ الْمَمْلَكَةِ بِالْتِفَافِ النَّاسِ حَوْلَ مَلِكِهِمْ وَصَفَاءِ النِّيَّاتِ نَحْوِهِ، وَبِمِقْدَارِ مَا يَحْصُلُ ذَلِكَ مِنْ جَانِبِهِمْ يَكُونُ التَّعَاوُنُ عَلَى الْخَيْرِ وَتَنْزِلُ السِّكِّينَةُ الرَّبَّانِيَّةُ، فَلَمَّا حَصَلَ مِنْ جَانِبِ سُلَيْمَانَ الِاعْتِرَافَ بِهَذَا الْفَضْلِ لِلَّهِ تَعَالَى فَقَدْ أَدَّى وَاجِبَهُ نَحْوَ أُمَّتِهِ فَلَمْ يَبْقَ

Süleyman bu sözü büyük bir toplulukta söyledi; çünkü bu sözün üslubu, meclisinde hazır bulunan seçkinlerden ve dinleyen halktan oluşan bir insan topluluğuna yapılan bir hitap üslubudur. Bu cümle, Allah Teâlâ'nın kendisine bahşettiği ilim ve mülke şükrü ve insanların onun kadrini bilip, Allah onu bunun için seçtiğinden ötürü kendisine itaatin vacip olduğunu anlamalarını içermektedir. Zira Allah, onu hayvandan insana en uzak ve en yabani olanının, yani kuşun niyetlerine muttali kılmıştır; artık tebaasından ve ordusundan olan insanların niyetlerini bilmesi hakkında ne düşünürsün! Zira hükümdarlık kurallarının ve vecibelerinin planlanması, insanların hükümdarları etrafında kenetlenmesi ve ona karşı niyetlerin samimi olmasıyla memleketin ıslahına yönelik maksatlardandır. Onlar tarafından bu ne ölçüde gerçekleşirse, hayır üzere yardımlaşma o denli olur ve ilahi sekîne iner. Süleyman tarafından bu lütfun Allah Teâlâ'ya ait olduğu ikrar edilince, ümmetine karşı vazifesini yerine getirmiş oldu ve geriye

إِلَّا أَنْ تُؤَدِّيَ الْأُمَّةُ وَاجِبَهَا نَحْوَ مَلِكِهَا، كَمَا كَانَ تَعْلِيمُ فَضَائِلِ النُّبُوَّةِ من مَقَاصِد الشَّارِع، فَقَدْ قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ وَلَا فَخْرَ» أَيْ أَقُولُهُ لِقَصْدِ الْإِعْلَامِ بِوَاجِبِ التَّقَادِيرِ لَا لِقَصْدِ الْفَخْرِ عَلَى النَّاسِ، وَيَعْلَمُوا وَاجِبَ طَاعَتِهِ.

sadece ümmetin hükümdarına karşı vazifesini yerine getirmesi kaldı; tıpkı nübüvvetin faziletlerini öğretmenin Şâri'in maksatlarından olması gibi. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben Âdemoğlunun efendisiyim, övünmek yok» buyurmuştur; yani bunu insanlara karşı övünmek için değil, gereken saygıyı bildirmek ve kendisine itaatin vacip olduğunu bilmeleri maksadıyla söylüyorum [demektir].

وَعِلْمُ مَنْطِقِ الطَّيْرِ أُوتِيَهُ سُلَيْمَانُ مِنْ طَرِيقِ الْوَحْيِ بِأَنْ أَطْلَعَهُ اللَّهُ عَلَى مَا فِي تَقَاطِيعِ وَتَخَالِيفِ صَفِيرِ الطُّيُورِ أَوْ نَعِيقِهَا مِنْ دَلَالَةٍ عَلَى مَا فِي إِدْرَاكِهَا وَإِرَادَتِهَا. وَفَائِدَةُ هَذَا الْعِلْمِ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ سَبِيلًا لَهُ يَهْتَدِي بِهِ إِلَى تَعَرُّفِ أَحْوَالِ عَالَمِيَّةٍ يَسْبِقُ الطَّيْرُ إِلَى إِدْرَاكِهَا بِمَا أَوْدَعَ فِيهِ مِنَ الْقُوَى الْكَثِيرَةِ، وَلِلطَّيْرِ دَلَالَةٌ فِي تَخَاطُبِ أَجْنَاسِهَا وَاسْتِدْعَاءِ أَصْنَافِهَا وَالْإِنْبَاءِ بِمَا حَوْلَهَا مَا فِيهِ عَوْنٌ عَلَى تَدْبِيرِ مُلْكِهِ

Kuş dilinin ilmi Süleyman'a vahiy yoluyla verilmiştir; şöyle ki Allah onu kuşların ötüşlerindeki veya gaklamalarındaki nağme ve ton farklılıklarının, onların idrak ve iradelerindeki şeylere nasıl delalet ettiğine muttali kılmıştır. Bu ilmin faydası şudur: Allah bunu, kuşun içine yerleştirdiği birçok kabiliyet sayesinde idrakine daha önce vardığı âlem hallerini öğrenmesinde onun için bir yol kılmıştır. Kuşların kendi türleriyle haberleşmelerinde, cinslerini çağırmalarında ve çevrelerindekileri haber vermelerinde, onun mülkünü idare etmesine

وَسِيَاسَةِ أُمَّتِهِ، مِثْلُ اسْتِخْدَامِ نَوْعِ الْهُدْهُدِ فِي إِبْلَاغِ الْأَخْبَارِ وَرَدِّهَا وَنَحْوِ ذَلِكَ.

ve ümmetini yönetmesine yardımcı olacak delaletler vardır; nitekim hüthüt türünü haberleri ulaştırmada ve getirmede kullanması gibi.

وَوَرَاءَ ذَلِكَ كُلِّهِ انْشِرَاحُ الصَّدْرِ بالحكمة والمعرفة لكثير مِنْ طَبَائِعِ الْمَوْجُودَاتِ وَخَصَائِصِهَا. وَدَلَالَةُ أَصْوَاتِ الطَّيْرِ عَلَى مَا فِي ضَمَائِرِهَا: بَعْضُهَا مَشْهُورٌ كَدَلَالَةِ بَعْضِ أَصْوَاتِهِ عَلَى نِدَاءِ الذُّكُورِ لِإِنَاثِهَا، وَدَلَالَةِ بَعْضِهَا عَلَى اضْطِرَابِ الْخَوْفِ حِينَ يُمْسِكُهُ مُمْسِكٌ أَوْ يُهَاجِمُهُ كَاسِرٌ، وَوَرَاءَ ذَلِكَ دَلَالَاتٌ فِيهَا تَفْصِيلٌ، فَكُلُّ كَيْفِيَّةٍ مِنْ تِلْكَ الدَّلَالَاتِ الْإِجْمَالِيَّةِ تَنْطَوِي عَلَى تَقَاطِيعَ خَفِيَّةٍ مِنْ كَيْفِيَّاتٍ صَوْتِيَّةٍ يُخَالِفُ بَعْضُهَا بَعْضًا فِيهَا دَلَالَاتٌ عَلَى أَحْوَالٍ فِيهَا تَفْضِيلٌ لِمَا أَجْمَلَتْهُ الْأَحْوَالُ الْمُجْمَلَةُ، فَتِلْكَ التَّقَاطِيعُ لَا يَهْتَدِي إِلَيْهَا النَّاسُ وَلَا يَطَّلِعُ عَلَيْهَا إِلَّا خَالِقُهَا، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ دَلَالَةِ مَخَارِجِ الْحُرُوفِ وَصِفَاتِهَا فِي لُغَةٍ مِنَ اللُّغَاتِ وَفَكِّهَا وَإِدْغَامِهَا وَاخْتِلَافِ حَرَكَاتِهَا عَلَى مَعَانٍ لَا يَهْتَدِي إِلَيْهَا مَنْ يَعْرِفُ تِلْكَ اللُّغَةَ مَعْرِفَةً ضَعِيفَةً وَلَمْ يُتْقِنْ دَقَائِقَهَا. مِثْلُ أَنْ يَسْمَعَ ضَلَلْتُ وَظَلِلْتُ، فَاللَّهُ تَعَالَى أَطْلَعَ سُلَيْمَانَ بِوَحْيٍ عَلَى مُخْتَلَفِ التَّقَاطِيعِ الصَّوْتِيَّةِ الَّتِي فِي صَفِيرِ الطَّيْرِ وَأَعْلَمَهُ بِأَحْوَالِ نفوس الطير عِنْد مَا تَصْفُرُ بِتِلْكَ التَّقَاطِيعِ، وَقَدْ كَانَ النَّاسُ فِي حِيرَةٍ مِنْ ذَلِكَ كَمَا قَالَ الْمَعَرِّي:

Bütün bunların ötesinde, varlıkların birçok tabiatı ve özellikleri hakkında hikmet ve marifetle göğsün ferahlaması [söz konusudur]. Kuş seslerinin onların iç dünyalarındakilere delaleti ise: bir kısmı meşhurdur; nitekim bazı seslerinin erkeklerin dişilerini çağırmasına, bazılarının da kendisini bir tutucu yakaladığında veya yırtıcı saldırdığında korkuyla çırpınmasına delalet etmesi gibi. Bunun da ötesinde ayrıntılı delaletler vardır: Bu icmâlî (genel) delaletlerin her bir tarzı, birbirinden farklı ses tarzlarından oluşan gizli nağme kesitlerini içerir; bunlarda, icmâlî hallerin özetlediği şeyleri detaylandıran delaletler bulunur. Bu ses nağmelerini insanlar kavrayamaz ve yaratıcısından başkası da bilemez. Bu durum, dillerden birindeki harflerin mahreçlerinin, sıfatlarının, çözülmelerinin, idgamlarının ve hareke farklılıklarının birtakım anlamlara delaletine benzer ki o dili zayıf bilen ve inceliklerine vakıf olmayan kimse bunu kavrayamaz. Tıpkı ضَلَلْتُ (daldım/saptım) ve ظَلِلْتُ (sürdürdüm) kelimelerini işitmek gibi. Allah Teâlâ Süleyman'ı vahiy ile kuşların ötüşlerindeki farklı ses kesitlerine muttali kılmış ve bu seslerle öttüklerinde kuşların iç hallerini ona bildirmiştir. İnsanlar ise bu konuda şaşkınlık içindeydiler; nitekim el-Maarrî şöyle demiştir:

أَبَكَتْ تِلْكُمُ الْحَمَامَةُ أَمْ غَنَّ ... تْ عَلَى غُصْنِ دَوْحِهَا الْمَيَّادِ

Şu güvercin ağladı mı yoksa şarkı mı söyledi... salınan büyük ağacının dalında?

وَقَالَ صَاحِبُنَا الشَّاعِرُ الْبَلِيغُ الشَّيْخُ عَبْدُ الْعَزِيزِ الْمَسْعُودِيُّ مِنْ أَبْيَاتٍ فِي هَذَا الْمَعْنَى:

Dostumuz edip şair Şeyh Abdülazîz el-Mes'ûdî de bu anlamdaki beyitlerinde şöyle demiştir:

فَمَنْ كَانَ مَسْرُورًا يَرَاهُ تَغَنِّيًا ... وَمَنْ كَانَ مَحْزُونًا يَقُولُ يَنُوحُ

Sevinçli olan onu şarkı söyler görür... Hüzünlü olan ise ağıt yakıyor der.

وَالِاقْتِصَارُ عَلَى مَنْطِقِ الطَّيْرِ إِيجَازٌ لِأَنَّهُ إِذَا عَلِمَ مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَهِيَ أَبْعَدُ الْحَيَوَانِ عَنِ الرُّكُونِ إِلَى الْإِنْسَانِ وَأَسْرَعُهَا نُفُورًا مِنْهُ، عَلِمَ أَنَّ مَنْطِقَ مَا هُوَ أَكْثَرُ اخْتِلَاطًا بِالْإِنْسَانِ حَاصِلٌ لَهُ بِالْأَحْرَى كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِيمَا يَأْتِي قَرِيبًا: فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها [النَّمْل: ١٩] ، فَتَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ عَلِمَ مَنْطِقَ كُلِّ صِنْفٍ مِنْ أَصْنَافِ الْحَيَوَانِ. وَهَذَا الْعِلْمُ

Sadece kuş dili ile yetinilmesi bir îcâzdır (veciz anlatımdır); çünkü insana yanaşmaktan en uzak ve ondan en hızlı kaçan hayvan olan kuşun dilini bildiğinde, insanla daha çok iç içe olanların diline öncelikle sahip olduğu anlaşılır; nitekim az sonra gelecek olan: { فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها } [Neml: 19] ayeti de buna delalet eder. Dolayısıyla bu ayet, onun hayvan cinslerinin her birinin dilini bildiğine delalet etmektedir. Bu ilme

سَمَّاهُ الْعَرَبُ عَلِمَ الْحُكْلِ (بِضَمِّ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ وَسُكُونِ الْكَاف) قَالَ العجاج وَقِيلَ ابْنُهُ رُؤْبَةُ:

Araplar Ilmü'l-hukl (عِلْم الْحُكْلِ) (hâ harfinin ötresi ve kâf harfinin sükûnu ile) adını vermişlerdir. el-Accâc —oğlu Ru'be olduğu da söylenmiştir— şöyle demiştir:

لَوْ أَنَّنِي أُوتِيتُ عِلْمَ الْحُكْلِ ... عِلْمَ سُلَيْمَانَ كَلَامَ النَّمْلِ

Keşke bana 'ilmü'l-hukl verilseydi... Süleyman'ın karınca sözünü bilmesi gibi.

أَوْ أَنَّنِي عُمِّرْتُ عُمْرَ الْحِسْلِ ... أَوْ عُمْرَ نُوحٍ زَمَنَ الْفِطَحْلِ

Veya bana keler yavrusunun ömrü verilseydi... yahut Fıtahl (yaratılışın ilk) zamanındaki Nuh'un ömrü kadar ömür verilseydi.

كُنْتُ رَهِينَ هَرَمٍ أَوْ قَتْلِ وَعَبَّرَ عَنْ أَصْوَاتِ الطَّيْرِ بِلَفْظِ مَنْطِقَ تَشْبِيهًا لَهُ بِنُطْقِ الْإِنْسَانِ مِنْ حَيْثُ هُوَ ذُو دَلَالَةٍ لِسُلَيْمَانَ عَلَى مَا فِي ضَمَائِرِ الطَّيْرِ، فَحَقِيقَةُ الْمَنْطِقِ الصَّوْتُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى حُرُوفٍ تَدُلُّ عَلَى مَعَانٍ.

Yine de yaşlılığın yahut öldürülmenin tutsağı olurdum. Kuşların seslerini 'mantık' lafzıyla ifade etmesi, Süleyman'a kuşların iç dünyalarındakileri bildirmesi bakımından insanın konuşmasına benzetilmesindendir. Zira mantığın hakikati, manalara delalet eden harfleri içeren sestir.

وَضمير عُلِّمْنا- أُوتِينا مُرَادٌ بِهِ نَفْسُهُ، جَاءَ بِهِ عَلَى صِيغَةِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارَكِ إِمَّا لِقَصْدِ التَّوَاضُعِ كَأَنَّ جَمَاعَةً عُلِّمُوا وَأُوتُوا وَلَيْسَ هُوَ وَحْدَهُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي بَعْضِ احْتِمَالَاتِ قَوْلِهِ تَعَالَى آنِفًا: وَقالا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنا [النَّمْل: ١٥] ، وَإِمَّا لِأَنَّهُ الْمُنَاسِبُ لِإِظْهَارِ عَظَمَةِ الْمُلْكَ، وَفِي ذَلِكَ تَهْوِيلٌ لِأَمْرِ السُّلْطَانِ عِنْدَ الرَّعِيَّةِ، وَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ مِنْ مُقْتَضَى السِّيَاسَةِ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ كَمَا أَجَابَ مُعَاوِيَةُ عُمَرَ ﵄ حِينَ لَقِيَهُ فِي جُنْدٍ (وَأُبَّهَةٍ) بِبِلَادِ الشَّامِ فَقَالَ عُمَرُ لِمُعَاوِيَةَ «أَكِسْرَوِيَّةً يَا مُعَاوِيَةُ؟ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: إِنَّا فِي بِلَادٍ مِنْ ثُغُورِ الْعَدُوِّ فَلَا يَرْهَبُونَ إِلَّا مِثْلَ هَذَا. فَقَالَ عُمَرُ: خُدْعَةُ أَرِيبٍ أَوِ اجْتِهَادُ مُصِيبٍ لَا آمُرُكَ وَلَا أَنْهَاكَ» فَتَرَكَ الْأَمْرَ لِعُهْدَةِ مُعَاوِيَةَ وَمَا يَتَوَسَّمُهُ مِنْ أَسَالِيبِ سِيَاسَةِ الْأَقْوَامِ.

{ عُلِّمْنا } (öğretildik) ve { أُوتِينا } (bize verildi) ifadelerindeki zamirle kendisini kastetmiştir; bunu mütekellim maahu'l-gayr (çoğul birinci şahıs) kalıbında getirmesi, ya az önce geçen { وَقالا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنا } [Neml: 15] ayetinin bazı ihtimallerinde olduğu gibi, sanki sadece kendisi değil bir topluluğa öğretilmiş ve verilmiş gibi tevazu kastıyladır; ya da hükümdarlık azametini göstermeye uygun olduğu içindir ki bunda halk nezdinde otoriteye saygı ve heybet aşılama vardır. Nitekim Muâviye'nin, Şam topraklarında asker ve debdebe içinde karşılaştığı Ömer radıyallâhu anh'a verdiği cevapta olduğu gibi bu, bazı durumlarda siyasetin bir gereği de olabilir; Ömer Muâviye'ye: «Bu Kisrâ tarzı da nedir ey Muâviye?» deyince Muâviye: «Biz düşmanın sınır bölgelerindeyiz, onlar ancak böylesinden korkarlar» demiştir. Bunun üzerine Ömer: «Zeki birinin hilesi yahut isabet eden birinin ictihadı; sana ne emrederim ne de yasaklarım» diyerek işi Muâviye'nin sorumluluğuna ve halkları idare etme yöntemlerindeki ferasetine bırakmıştır.

وَالْمُرَادُ بِ كُلِّ شَيْءٍ كُلُّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمُهِمَّةِ فَفِي كُلِّ شَيْءٍ عُمُومَانِ عُمُومُ كُلِّ وَعُمُومُ النَّكِرَةِ وَكِلَاهُمَا هُنَا عُمُومٌ عُرْفِيٌّ، فَ كُلِّ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْكَثْرَةِ وشَيْءٍ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْأَشْيَاءِ الْمُهِمَّةِ مِمَّا لَهُ عَلَاقَةٌ بِمَقَامِ سُلَيْمَانَ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِيمَا حَكَى عَنْ أَخْبَارِ الْهُدْهُدِ. وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النَّمْل: ٢٣] ، أَي كثيرا مِنَ النَّفَائِسِ وَالْأَمْوَالِ. وَفِي كُلِّ مَقَامٍ يُحْمَلُ عَلَى مَا يُنَاسِبُ الْمُتَحَدَّثَ عَنْهُ.

{ كُلِّ شَيْءٍ } “her şey”den kasıt, mühim şeylerin her biridir. { كُلِّ شَيْءٍ } ifadesinde iki umûmîlik vardır: { كُلِّ } kelimesinin umûmîliği ve nekirenin umûmîliği; burada her ikisi de örfî bir umûmdur. { كُلِّ } çokluk anlamında, { شَيْءٍ } ise Süleyman'ın makamıyla ilişkisi olan mühim şeyler anlamında kullanılmıştır. Bu, Hüdhüd'ün haberlerinden naklen buyrulan { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Ona her şeyden verildi” [Neml: 23] ayeti gibidir; yani pek çok kıymetli eşya ve maldan [verildi demektir]. Her makamda, hakkında konuşulan şeye uygun düşecek şekilde yorumlanır.

وَالتَّأْكِيدُ فِي إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ وَلَامِهِ الَّذِي هُوَ فِي الْأَصْلِ لَامُ قَسَمٍ وَبِضَمِيرِ الْفَصْلِ مَقْصُودٌ بِهِ تَعْظِيمُ النِّعْمَةِ أَدَاءً لِلشُّكْرِ عَلَيْهَا بِالْمُسْتَطَاعِ مِنَ الْعِبَارَةِ.

{ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ } “Şüphesiz bu, apaçık bir lütuftur” cümlesindeki tekid; tekit harfi { إِنَّ }, aslında kasem lâmı olan [tekit] lâmı ve fasıl zamiri ({ هُوَ }) ile yapılmış olup, ifadenin elverdiği ölçüde şükrü yerine getirmek gayesiyle nimetin büyüklüğünü vurgulamayı amaçlamaktadır.

والْفَضْلُ: الزِّيَادَةُ مِنَ الْخَيْرِ وَالنَّفْعِ. والْمُبِينُ: الظَّاهِر الْوَاضِح.

Fazl (الْفَضْلُ): Hayır ve menfaatin fazlalığıdır. Mübîn (الْمُبِينُ) ise: Açık ve belirgin olandır.

[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ١٧]

[Neml Suresi (27): Ayet 17]

وَحُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ (١٧)

{ وَحُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ (١٧) } “Süleyman'a cinlerden, insanlardan ve kuşlardan orduları toplandı; hepsi düzenli olarak sevk ediliyordu” (17).

وَهَبَ اللَّهُ سُلَيْمَانَ قُوَّةً مِنْ قُوَى النُّبُوءَةِ يُدْرِكُ بِهَا مِنْ أَحْوَالِ الْأَرْوَاحِ وَالْمُجَرَّدَاتِ كَمَا يُدْرِكُ مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَدَلَالَةَ النَّمْلِ وَنَحْوَهَا. وَيَزَعُ تِلْكَ الْمَوْجُودَاتِ بِهَا فَيُوزَعُونَ تَسْخِيرًا كَمَا سَخَّرَ بَعْضَ الْعَنَاصِرِ لِبَعْضٍ فِي الْكِيمْيَاءِ وَالْكَهْرَبَائِيَّةِ. وَقَدْ وَهَبَ اللَّهُ هَذِهِ الْقُوَّةَ مُحَمَّدًا ﷺ فَصَرَفَ إِلَيْهِ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ، وَيُخَاطِبُونَهُ. وَإِنَّمَا أَمْسَكَ رَسُولُ اللَّهِ عَنْ أَنْ يَتَصَرَّفَ فِيهَا وَيَزَعَهَا كَرَامَةً لِأَخِيهِ سُلَيْمَانَ إِذْ سَأَلَ اللَّهَ مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ فَلَمْ يَتَصَرَّفْ فِيهَا النَّبِيءُ ﷺ مَعَ الْمُكْنَةِ مِنْ ذَلِكَ، لِأَنَّ اللَّهَ مَحَّضَهُ لِمَا هُوَ أَهَمُّ وَأَعْلَى فَنَالَ بِذَلِكَ فَضْلًا مِثْلَ فَضْلِ سُلَيْمَانَ، وَرَجَّحَ بِإِعْرَاضِهِ عَنِ التَّصَرُّفِ تَبْرِيرًا لِدَعْوَةِ أَخِيهِ فِي النُّبُوءَةِ لِأَنَّ جَانِبَ النُّبُوءَةِ فِي رَسُولِ اللَّهِ أَقْوَى مِنْ جَانِبِ الْمُلْكِ، كَمَا قَالَ لِلرَّجُلِ الَّذِي رُعِدَ حِينَ مَثُلَ بَيْنَ يَدَيْهِ: «إِنِّي لَسْتُ بِمَلِكٍ وَلَا جَبَّارٍ» . وَقَدْ

Allah Süleyman'a peygamberlik güçlerinden bir güç bahşetmiştir ki onunla, kuşların dilini ve karıncaların işaretlerini idrak ettiği gibi ruhların ve mücerret varlıkların hallerini de idrak eder. Kimyada ve elektrikte bazı elementleri diğerlerinin hizmetine verdiği gibi, bu varlıkları da o güçle zapt edip yönlendirir ve onlar da boyun eğdirilerek düzene sokulurlar. Allah bu gücü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e de bahşetmiş, bu sebeple Kur'an'ı dinleyen ve kendisiyle konuşan bir grup cini ona yönlendirmiştir. Resûlullah'ın onlar üzerinde tasarrufta bulunmaktan ve onları sevk ve idare etmekten geri durması; Süleyman kardeşine bir ikram olarak, onun kendisinden sonra kimseye nasip olmayacak bir mülk istemiş olmasındandır. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buna imkânı varken tasarrufta bulunmamıştır; çünkü Allah onu daha mühim ve daha yüce olan şey için seçmiştir. Böylece Süleyman'ın fazileti gibi bir fazilete nail olmuş ve tasarruftan yüz çevirmekle, nübüvvetteki kardeşinin duasına riayet etmeyi tercih etmiştir; zira Resûlullah'ta peygamberlik yönü hükümdarlık yönünden daha baskındır. Nitekim huzurunda tir tir titreyen adama: «Sakin ol, ben ne bir hükümdarım ne de bir zorba!» demiştir. Nitekim

وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ: «أَنَّهُ خُيِّرَ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ نَبِيئًا عَبْدًا أَوْ نَبِيئًا مَلِكًا فَاخْتَارَ أَنْ يَكُونَ نَبِيئًا عَبْدًا»

hadiste şöyle varid olmuştur: «O, kul peygamber olmak ile hükümdar peygamber olmak arasında muhayyer bırakıldı ve kul peygamber olmayı seçti.»

، فَرُتْبَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ رُتْبَةُ التَّشْرِيعِ وَهِيَ أَعْظَمُ مِنْ رُتْبَةِ الْمُلْكِ، وَسُلَيْمَانُ لَمْ يَكُنْ مُشَرِّعًا لِأَنَّهُ لَيْسَ بِرَسُولٍ، فَوَهَبَهُ اللَّهُ مُلْكًا يَتَصَرَّفُ بِهِ فِي السِّيَاسَةِ، وَهَذِهِ الْمَرَاتِبُ يَنْدَرِجُ بَعْضُهَا فِيمَا هُوَ أَعْلَى مِنْهُ فَهُوَ لَيْسَ بِمَلِكٍ، وَهُوَ يَتَصَرَّفُ فِي الْأُمَّةِ تَصَرُّفَ الْمُلُوكِ تَصَرُّفًا بَرِيئًا مِمَّا يَقْتَضِيهِ الْمُلْكُ مِنَ الزُّخْرُفِ وَالْأُبَّهَةِ كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ «النَّقْدِ» عَلَى كِتَابِ الشَّيْخِ عَلِيٍّ عَبْدِ الرَّازِقِ الْمِصْرِيِّ الَّذِي سَمَّاهُ «الْإِسْلَامَ وَأُصُولَ الْحُكْمِ» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mertebesi teşri (hüküm koyma) mertebesidir ki bu mertebe hükümdarlık mertebesinden daha büyüktür. Süleyman ise resul olmadığı için teşri edici değildi; bu sebeple Allah ona siyasette tasarruf edeceği bir mülk bahşetti. Bu mertebelerden bazısı kendisinden daha yüce olanın içine girer; dolayısıyla o hükümdar değildir; fakat ümmet üzerinde hükümdarların tasarrufu gibi, hükümdarlığın gerektirdiği süs ve debdebeden uzak bir tasarrufta bulunur; nitekim bunu Mısırlı Şeyh Ali Abdürrâzık'ın «el-İslâm ve Usûlü'l-Hukm» adlı kitabına yazdığımız «en-Nakd» adlı kitabımızda açıkladık.

وَالْحَشْرُ: الْجَمْعُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ جُنُودَهُ كَانَتْ مُحْضَرَةً فِي حَضْرَتِهِ مسخّرة لأَمره حَيْثُ هُوَ.

Haşr (الْحَشْرُ): Toplamak demektir. Manası şudur: Orduları onun huzurunda hazır bulundurulur ve nerede olursa olsun onun emrine boyun eğerdi.

وَالْجُنُودُ: جَمْعُ جُنْدٍ، وَهُوَ الطَّائِفَةُ الَّتِي لَهَا عَمَلٌ مُتَّحِدٌ تُسَخَّرُ لَهُ. وَغَلَبَ إِطْلَاقُ الْجُنْدِ عَلَى طَائِفَةٍ مِنَ النَّاسِ يُعِدُّهَا الْمَلِكُ لِقِتَالِ الْعَدُوِّ وَلِحِرَاسَةِ الْبِلَادِ.

Cünûd (الْجُنُودُ): Cünd (جُنْد) kelimesinin çoğuludur; [cünd] ise kendisi için seferber edildiği ortak bir işi bulunan topluluktur. Cünd kelimesinin, hükümdarın düşmanla savaşmak ve ülkeyi korumak için hazırladığı insan topluluğu hakkında kullanımı yaygınlık kazanmıştır.

وَقَوْلُهُ: مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ بَيَانٌ لِلْجُنُودِ فَهِيَ ثَلَاثَةُ أَصْنَافٍ: صِنْفُ الْجِنِّ وَهُوَ لِتَوْجِيهِ الْقُوَى الْخَفِيَّةِ، وَالتَّأْثِيرِ فِي الْأُمُور الروحية. وَصِنْفُ الْإِنْسِ وَهُوَ جُنُودُ تَنْفِيذِ أَوَامِرِهِ وَمُحَارَبَةِ الْعَدُوِّ وَحِرَاسَةِ الْمَمْلَكَةِ، وَصِنْفُ الطَّيْرِ وَهُوَ مِنْ تَمَامِ الْجُنْدِ لِتَوْجِيهِ الْأَخْبَارِ وَتَلَقِّيهَا وَتَوْجِيهِ الرَّسَائِلِ إِلَى قُوَّادِهِ وَأُمَرَائِهِ. وَاقْتَصَرَ عَلَى الْجِنِّ وَالطَّيْرِ لِغَرَابَةِ كَوْنِهِمَا مِنَ الْجُنُودِ فَلِذَلِكَ لَمْ يَذْكُرِ الْخَيْلَ وَهِيَ مِنَ الْجَيْشِ.

{ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ } “cinlerden, insanlardan ve kuşlardan” buyruğu orduları açıklamaktadır; onlar üç sınıftır: Cin sınıfı ki bu gizli güçleri yönlendirmek ve ruhani meselelere tesir etmek içindir. İnsan sınıfı ki emirlerini uygulayan, düşmanla savaşan ve krallığı koruyan ordulardır. Kuş sınıfı ise ordunun tamamlayıcısı olup haberleri iletmek, almak ve komutanlarına ve emirlerine mektuplar göndermek içindir. Cin ve kuş ile yetinilmesi, bunların ordudan olmasının garipliğinden dolayıdır; bu sebeple ordunun bir parçası olan atları zikretmemiştir.

وَالْوَزْعُ: الْكَفُّ عَمَّا لَا يُرَادُ، فَشَمَلَ الْأَمْرَ وَالنَّهْيَ، أَيْ فَهُمْ يُؤْمَرُونَ فَيَأْتَمِرُونَ وَيُنْهَوْنَ

Vez' (الْوَزْعُ): İstenmeyen şeyden alıkoymaktır; dolayısıyla emri ve nehyi kapsar; yani onlara emredilir ve uyarlar, nehyedilirler

فَيَنْتَهُونَ، فَقَدْ سَخَّرَ اللَّهُ لَهُ الرَّعِيَّةَ كُلَّهَا.

ve vazgeçerler. Nitekim Allah bütün tebaayı onun emrine âmâde kılmıştır.

وَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى مَعْنَى حُشِرَ لِأَنَّ الْحَشْرَ إِنَّمَا يُرَادُ لِذَلِكَ.

Fâ harfi ({ فَهُمْ }) { حُشِرَ } fiilinin anlamına tefri' (bağlantı kurma) içindir; çünkü toplanma ancak bunun için istenir.

وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ جَمْعَ الْجُنُودِ وَتَدْرِيبِهَا مِنْ وَاجِبَاتِ الْمُلُوكِ لِيَكُونَ الْجُنُودُ مُتَعَهِّدِينَ لِأَحْوَالِهِمْ وَحَاجَاتِهِمْ لِيَشْعُرُوا بِمَا يَنْقُصُهُمْ وَيَتَذَكَّرُوا مَا قَدْ يَنْسَوْنَهُ عِنْدَ تَشَوُّشِ الْأَذْهَانِ عِنْدَ الْقِتَالِ وَعند النفير.

Ayette, orduları toplamanın ve eğitmenin hükümdarların vazifelerinden olduğuna dair bir işaret vardır; ta ki askerler hallerini ve ihtiyaçlarını gözden geçirsinler, eksiklerini hissetsinler ve savaş yahut seferberlik anında zihinlerin karışıklığı sırasında unutabilecekleri şeyleri hatırlasınlar.

[١٨، ١٩]

[18, 19]

[سُورَة النَّمْل (٢٧) : الْآيَات ١٨ إِلَى ١٩]

[Neml Suresi (27): Ayetler 18-19]

حَتَّى إِذا أَتَوْا عَلى وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٨) فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها وَقالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ (١٩)

{ حَتَّى إِذا أَتَوْا عَلى وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٨) فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها وَقالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ (١٩) } “Nihayet karınca vadisine geldiklerinde bir karınca: 'Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin; Süleyman ve orduları farkında olmadan sizi ezmesin!' dedi (18). [Süleyman] onun sözünden dolayı gülercesine tebessüm etti ve dedi ki: 'Rabbim! Bana ve anne-babama verdiğin nimetine şükretmemi ve razı olacağın salih amel işlememi bana ilham et ve beni rahmetinle salih kullarının arasına kat!' (19).”

حَتَّى ابْتِدَائِيَّةٌ، وَمَعْنَى الْغَايَةِ لَا يُفَارِقُهَا، وَلَكِنَّهَا مَعَ الِابْتِدَائِيَّةِ غَايَةٌ غَيْرُ نِهَايَةٍ.

{ حَتَّى } ibtidâiyyedir (başlangıç edatıdır) ve gaye (sona erme) anlamı ondan ayrılmaz; fakat ibtidâiyye olmasıyla birlikte sonu olmayan bir gayedir.

وإِذا ظَرْفُ زَمَانٍ بِمَعْنَى حِينَ، وَهُوَ يَقْتَضِي فِعْلَيْنِ بَعْدَهُ يُشْبِهَانِ فَعَلَيِ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ لِأَنَّ إِذا مُضَمَّنَةٌ مَعْنَى الشَّرْطِ، وإِذا مَعْمُولٌ لِفِعْلِ جَوَابِهِ، وَأَمَّا فِعْلُ شَرْطِهِ فَهُوَ جُمْلَةٌ مُضَافٌ إِلَيْهَا إِذا. وَالتَّقْدِيرُ: حَتَّى قَالَتْ نَمْلَةٌ حِينَ أَتَوْا عَلَى وَادِ النَّمْلِ. وَوَادِ النَّمْلِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا بِهِ الْجِنْسُ لِأَنَّ لِلنَّمْلِ شُقُوقًا وَمَسَالِكَ هِيَ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهَا كَالْأَوْدِيَةِ لِلسَّاكِنِينَ مِنَ النَّاسِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ مَكَانٌ مُشْتَهِرٌ بِالنَّمْلِ غَلَبَ عَلَيْهِ هَذَا الْمُضَافُ كَمَا سُمِّيَ وَادِي السِّبَاعِ مَوْضِعٌ مَعْلُومٌ بَيْنَ الْبَصْرَةِ وَمَكَّةَ. قِيلَ:

{ إِذا } 'zamanında / -dığında' anlamında zaman zarfıdır; şart anlamını içerdiğinden ötürü kendisinden sonra şart ve cevap fiillerine benzeyen iki fiil gerektirir. { إِذا } cevap fiilinin mamulüdür; şart fiili ise { إِذا } zarfına muzâf olan cümledir. Takdiri şöyledir: “Karınca vadisine geldikleri zaman nihayet bir karınca dedi.” Karınca vadisi (وَادِ النَّمْلِ) ile cinsin kastedilmiş olması caizdir; zira karıncaların yarıkları ve yolları vardır ki insanlar için vadiler ne ise karıncalar için de onlar öyledir. Karıncalarıyla meşhur olmuş ve Basra ile Mekke arasındaki bilinen yere Vâdi's-Sibâ' (Yırtıcılar Vadisi) denildiği gibi bu tamlamanın galip geldiği bir yerin kastedilmiş olması da caizdir. Denildi ki:

وَادِ النَّمْلِ فِي جِهَةِ الطَّائِفِ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ، وَكُلُّهُ غَيْرُ ظَاهِرٍ مِنْ سِيَاقِ الْآيَةِ.

Karınca vadisi Tâif tarafındadır; bundan başkası da söylenmiştir; ancak bunların hiçbiri ayetin siyakından açıkça anlaşılmamaktadır.

والنَّمْلِ: اسْمُ جِنْسٍ لِحَشَرَاتٍ صَغِيرَة ذَات سِتّ أَرْجُلٍ تَسْكُنُ فِي شُقُوقٍ مِنَ الْأَرْضِ. وَهِيَ أَصْنَافٌ مُتَفَاوِتَةٌ فِي الْحَجْمِ، وَالْوَاحِدُ مِنْهُ نَمْلَةٌ بِتَاءِ الْوَحْدَةِ، فَكَلِمَةُ نَمْلَةٍ لَا تَدُلُّ إِلَّا عَلَى فَرْدٍ وَاحِدٍ مِنْ هَذَا النَّوْعِ دُونَ دَلَالَةٍ عَلَى تَذْكِيرٍ وَلَا تَأْنِيثٍ فَقَوْلُهُ: نَمْلَةٌ مَفَادُهُ: قَالَ وَاحِدٌ مِنْ هَذَا النَّوْعِ.

en-Neml (النَّمْلِ): Yerin yarıklarında yaşayan, altı bacaklı küçük böcekler için bir cins ismidir. Bunlar boy bakımından farklı türlerdendir; tekili vahdet tâsı ile nemle (نَمْلَةٌ) gelir. Dolayısıyla nemle kelimesi erillik yahut dişilik belirtmeksizin bu türden yalnızca bir ferde delalet eder. Nitekim { نَمْلَةٌ } buyruğunun anlamı: “Bu türden biri dedi” demektir.

وَاقْتِرَانُ فِعْلِهِ بِتَاءِ التَّأْنِيثِ جَرَى عَلَى مُرَاعَاةِ صُورَةِ لَفْظِهِ لِشِبْهِ هَائِهِ بِهَاءِ التَّأْنِيثِ وَإِنَّمَا هِيَ عَلَامَةُ الْوَحْدَةِ، وَالْعَرَبُ لَا يَقُولُونَ: مَشَى شَاةٌ، إِذَا كَانَ الْمَاشِي فَحْلًا مِنَ الْغَنَمِ، وَإِنَّمَا يَقُولُونَ: مَشَتْ شَاةٌ، وَطَارَتْ حَمَامَةٌ، فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ الْفَرْدُ ذَكَرًا وَكَانَ مِمَّا يُفَرَّقُ بَيْنَ ذَكَرِهِ وَأُنْثَاهُ فِي أَغْرَاضِ النَّاسِ وَأَرَادُوا بَيَانَ كَوْنِهِ ذَكَرًا قَالُوا: طَارَتْ حَمَامَةٌ ذَكَرٌ، وَلَا

Fiilinin müenneslik tâsına bitişmesi ({ قالَتْ }), sonundaki hâ harfinin müenneslik hâ'sına benzemesinden dolayı lafzının şekline riayet edilerek gerçekleşmiştir; oysa o sadece vahdet (teklik) alametidir. Araplar yürüyen koyun bir koç olduğunda مَشَى شَاةٌ (koyun yürüdü [müzekker fiille]) demezler; aksine مَشَتْ شَاةٌ (koyun yürüdü [müennes fiille]) ve طَارَتْ حَمَامَةٌ (güvercin uçtu [müennes fiille]) derler. Şayet o fert erkek olsa ve insanların maksatlarında erkeği ile dişisi ayırt edilen şeylerden bulunsa ve onun erkek olduğunu belirtmek isteselerdi: طَارَتْ حَمَامَةٌ ذَكَرٌ (erkek bir güvercin uçtu) derlerdi,

يَقُولُونَ طَارَ حَمَامَةٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُفِيدُ التَّفْرِقَةَ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ عَلَامَةً عَلَى كَوْنِ الْفَاعِلِ أُنْثَى، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ النَّابِغَةِ:

fakat طَارَ حَمَامَةٌ demezler; çünkü bu, ayrımı ifade etmez. Görmez misin ki bu, failin dişi olduğuna alamet olmaya elverişli değildir. Nitekim en-Nâbiğa'nın şu sözüne bakmaz mısın:

مَاذَا رُزِئْنَا بِهِ مِنْ حَيَّةٍ ذَكَرٍ ... نَضْنَاضَةٍ بِالرَّزَايَا صِلِّ أَصْلَالِ

Ne büyük bir felakete uğradık bir erkek yılan yüzünden... belalar saçıp dilini oynatan, engereklerin engereği bir yılan!

فَجَاءَ بَاسِمِ (حَيَّةٍ) وَهُوَ اسْمٌ لِلْجِنْسِ مُقْتَرِنٌ بِهَاءِ التَّأْنِيثِ، ثُمَّ وَصَفَهُ بِوَصْفِ ذَكَرٍ ثُمَّ أَجْرَى عَلَيْهِ التَّأْنِيثَ فِي قَوْلِهِ: نَضْنَاضَةٍ، لِأَنَّهُ صِفَةٌ لِ (حَيَّةٍ) .

Burada müenneslik hâ'sı bitişmiş bir cins ismi olan hayye (حَيَّةٍ) kelimesini getirmiş, sonra onu zeker (ذَكَرٍ - erkek) sıfatıyla nitelemiş, ardından نَضْنَاضَةٍ (hareket ettiren) sözünde onu müennes kılmıştır; çünkü bu, hayye (حَيَّةٍ) kelimesinin sıfatıdır.

وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ صَلَاةِ الْعِيدِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ «أَقْبَلْتُ رَاكِبًا عَلَى حِمَارٍ أَتَانٍ»

İbn Abbâs'ın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile bayram namazına dair hadisinde [şöyle geçmektedir]: «Dişi bir eşeğe binmiş olarak geldim.»

فَوَصَفَ (حِمَارٍ) الَّذِي هُوَ اسْمُ جِنْسٍ بِاسْمٍ خَاصٍّ بِأُنْثَاهُ. وَلِذَلِكَ فَاقْتِرَانُ فِعْلِ قالَتْ هُنَا بِعَلَامَةِ التَّأْنِيثِ لِمُرَاعَاةِ اللَّفْظِ فَقَطْ، عَلَى أَنَّهُ لَا يَتَعَلَّقُ غَرَضٌ بِالتَّمْيِيزِ بَيْنَ أُنْثَى النَّمْلِ وَذَكَرِهِ بَلْهَ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِهِ غَرَضُ الْقُرْآنِ لِأَنَّ الْقَصْدَ وُقُوعُ هَذَا الْحَادِثِ وَبَيَانُ عِلْمِ سُلَيْمَانَ لَا فِيمَا دُونَ ذَلِكَ مِنَ السَّفَاسِفِ.

[Burada İbn Abbâs] bir cins ismi olan himâr (حِمَارٍ) kelimesini, onun dişisine has bir isimle nitelemiştir. Bu sebeple burada { قالَتْ } fiilinin müenneslik alametine bitişmesi yalnızca lafza riayet etmek içindir. Üstelik karıncanın dişisi ile erkeğini ayırt etmeye yönelik hiçbir maksat bulunmadığı gibi Kur’an’ın maksadının bununla ilişkilenmesi de söz konusu olamaz; zira asıl gaye bu olayın vuku bulması ve Süleyman'ın ilminin beyan edilmesidir; bunun dışındaki teferruatlar değildir.

وَذَكَرَ فِي «الْكَشَّافِ» : أَنْ قَتَادَةَ دَخَلَ الْكُوفَةَ فَالْتَفَّ عَلَيْهِ النَّاسُ فَقَالَ: سَلُوا عَمَّا شِئْتُمْ، وَكَانَ أَبُو حَنِيفَةَ حَاضِرًا وَهُوَ غُلَامٌ حَدَثٌ، فَقَالَ لَهُمْ أَبُو حَنِيفَةَ: سَلُوهُ عَنْ نَمْلَةِ سُلَيْمَانَ: أَكَانَتْ ذَكَرًا أَمْ أُنْثَى؟ فَسَأَلُوهُ، فَأُفْحِمَ. فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: كَانَتْ أُنْثَى. فَقِيلَ لَهُ:

el-Keşşâf'ta zikredildiğine göre Katâde Kûfe'ye girdiğinde insanlar onun etrafında toplandı; o da: “Dilediğinizi bana sorunuz” dedi. Ebû Hanîfe de henüz genç bir delikanlı iken orada hazır bulunuyordu. Ebû Hanîfe oradakilere: “Ona Süleyman'ın karıncasını sorun, erkek miydi yoksa dişi miydi?” dedi. Ona sordular, o da cevap veremeyip sustu (ilzam oldu). Bunun üzerine Ebû Hanîfe: “O dişiydi” dedi. Kendisine:

مَنْ أَيْنَ عَرَفْتَ؟ قَالَ: مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَتْ نَمْلَةٌ وَلَو كَانَت ذَكَرًا لَقَالَ:

“Bunu nereden bildin?” denildi. O da: “Allah'ın Kitabı'ndan; zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { قالَتْ نَمْلَةٌ } “Bir karınca dedi”. Şayet erkek olsaydı:

قَالَ نَمْلَةٌ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : وَذَلِكَ أَنَّ النَّمْلَةَ مِثْلُ الْحَمَامَةِ وَالشَّاةِ فِي وُقُوعِهَا عَلَى الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى فَيُمَيَّزُ بَيْنَهُمَا بِعَلَامَةٍ نَحْوُ

قَالَ نَمْلَةٌ derdi” cevabını verdi. [Zemahşerî] el-Keşşâf'ta der ki: “Bunun sebebi, nemle (نَمْلَة) kelimesinin hem erkeğe hem de dişiye delalet etmesi bakımından hamâme (حَمَامَة - güvercin) ve şât (شَاة - koyun) gibi olmasıdır; dolayısıyla ikisinin arası bir alametle ayırt edilir. Tıpkı

قَوْلِهِمْ: حَمَامَةٌ ذَكَرٌ وَحَمَامَةٌ أُنْثَى، وَقَوْلِهِمْ: وَهُوَ وَهِيَ.

onların: ‘erkek güvercin’ (حَمَامَةٌ ذَكَرٌ) ve ‘dişi güvercin’ (حَمَامَةٌ أُنْثَى) demeleri yahut ‘o erkektir’ (هُوَ) ve ‘o dişidir’ (هِيَ) demeleri gibi.”

اه.

[Keşşâf'tan aktarım] bitti.

وَلَعَلَّ مُرَادَ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» إِنْ كَانَ قَصَدَ تَأْيِيدَ قَوْلَةِ أَبِي حَنِيفَةَ أَنْ يُقَاسَ عَلَى الْوَصْفِ بِالتَّذْكِيرِ مَا يَقُومُ مَقَامُهُ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى فَتُقَاسُ حَالَةُ الْفِعْلِ عَلَى حَالَةِ الْوَصْفِ، إِلَّا أَنَّ الزَّمَخْشَرِيَّ جَاءَ بِكَلَامٍ غَيْرِ صَرِيحٍ لَا يُدْرَى أَهْوَ تَأْيِيدٌ لِأَبِي حَنِيفَةَ أَمْ خُرُوجٌ مِنَ الْمضيق. فَلم يقدم عَلَى التَّصْرِيحِ بِأَنَّ الْفِعْلَ يَقْتَرِنُ بِتَاءِ التَّأْنِيثِ إِذَا أُرِيدَ التَّفْرِقَةُ فِي حَالَةِ فَاعِلِهِ. وَقَدْ رَدَّ عَلَيْهِ ابْنُ الْمُنَيِّرِ فِي «الِانْتِصَافِ» وَابْنُ الْحَاجِبِ فِي «إِيضَاحِ الْمُفَصَّلِ» وَالْقَزْوِينِيُّ فِي «الْكَشْفِ عَلَى الْكَشَّافِ» . وَرَأَوْا أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ ذُهِلَ فِيمَا قَالَهُ بِأَنَّهُ لَا يساعد قَوْلُ أَحَدٍ مِنْ أَيِمَّةِ اللُّغَةِ وَلَا يَشْهَدُ بِهِ اسْتِعْمَالٌ وَلَا سِيَّمَا نحاة الْكُوفَة بِبَلَدِهِ فَإِنَّهُمْ زَادُوا فَجَوَّزُوا تَأْنِيثَ الْفِعْلِ إِذَا كَانَ فِعْلُهُ عَلَمًا مُؤَنَّثَ اللَّفْظِ مِثْلُ: طَلْحَةُ وَحَمْزَةُ.

el-Keşşâf sahibinin muradı, şayet Ebû Hanîfe'nin sözünü desteklemeyi kastettiyse, erkeklikle nitelemeye kıyasla, erkek ile dişi arasındaki ayrımı göstermede onun yerine geçen şeyin de kabul edilmesidir; böylece fiilin durumu sıfatın durumuna kıyaslanmış olur. Ne var ki ez-Zemahşerî, Ebû Hanîfe'yi destekliyor mu yoksa bu dar boğazdan çıkış yolu mu arıyor anlaşılamayan açık olmayan bir söz söylemiştir. Zira failin durumundaki ayrım kastedildiğinde fiilin müenneslik tâsına bitiştiğini açıkça ifade etmeye cesaret edememiştir. İbnü'l-Müneyyir el-İntisâf'ta, İbnü'l-Hâcib Îdâhu'l-Mufassal'da ve el-Kazvînî el-Keşf ale'l-Keşşâf'ta ona itiraz etmişlerdir. Onlar, Ebû Hanîfe'nin söylediği bu hususta yanıldığı, zira bunu dil imamlarından hiçbirinin sözünün desteklemediği ve hiçbir dil kullanımının buna tanıklık etmediği, bilhassa kendi memleketindeki Kûfe nahivcilerinin dahi buna katılmadığı görüşündedirler. Nitekim onlar daha da ileri giderek fail Talha (طَلْحَةُ) ve Hamza (حَمْزَةُ) gibi lafzen müennes bir özel isim olduğunda fiilin müennes kılınmasını caiz görmüşlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ إِمَامَةَ أَبِي حَنِيفَةَ فِي الدِّينِ وَالشَّرِيعَةِ لَا تُنَافِي أَنْ تَكُونَ مَقَالَتُهُ فِي الْعَرَبِيَّةِ غَيْرَ ضَلِيعَةٍ. وَأَعْجَبُ مِنْ ذُهُولِ أَبِي حَنِيفَةَ انْفِحَامُ قَتَادَةَ مِنْ مِثْلِ ذَلِكَ الْكَلَامِ. وَغَالِبُ ظَنِّي أَن

Bil ki Ebû Hanîfe'nin din ve şeriattaki imamlığı, Arap dilindeki görüşünün yetkin olmamasına mani değildir. Ebû Hanîfe'nin bu zühulünden (yanılgısından) daha şaşırtıcı olanı ise Katâde'nin böylesi bir söz karşısında susup aciz kalmasıdır. Kuvvetle muhtemeldir ki

الْقِصَّة مُخْتَلفَة اخْتِلَاقًا غَيْرَ مُتْقَنٍ.

bu kıssa ustaca kurgulanmamış uydurma bir hikâyedir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ لَهَا دَلَالَةً وَلِلنَّمْلِ الَّذِي مَعَهَا فَهْمًا لَهَا وَأَنْ يَخْلُقَ فِيهَا إِلْهَامًا بِأَنَّ الْجَيْشَ جَيْشُ سُلَيْمَانَ عَلَى سَبِيلِ الْمُعْجِزَةِ لَهُ.

Allah'ın o [karınca] için bir anlatım biçimi, beraberindeki karıncalar için de onu anlayacak bir kavrayış yaratmış olması ve ona Süleyman'a bir mucize kabilinden bu ordunun Süleyman'ın ordusu olduğunu ilham etmesi caizdir.

وَالْحَطْمُ: حَقِيقَتُهُ الْكَسْرُ لِشَيْءٍ صُلْبٍ. وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِلرَّفْسِ بِجَامِعِ الْإِهْلَاكِ. وَلَا يَحْطِمَنَّكُمْ إِنْ جُعِلَتْ لَا فِيهِ نَاهِيَةً كَانَتِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةً تَكْرِيرًا لِلتَّحْذِيرِ وَدَلَالَةً عَلَى الْفَزَعِ لِأَنَّ الْمُحَذِّرَ مِنْ شَيْءٍ مُفْزِعٌ يَأْتِي بِجُمَلٍ مُتَعَدِّدَةٍ لِلتَّحْذِيرِ مِنْ فَرْطِ الْمَخَافَةِ وَالنَّهْيِ عَنْ حَطْمِ سُلَيْمَانَ إِيَّاهُنَّ كِنَايَةً عَنْ نَهْيِهِنَّ عَنِ التَّسَبُّبِ فِيهِ وَإِهْمَالِ الْحَذَرِ مِنْهُ كَمَا يُقَالُ: لَا أَعْرِفَنَّكَ تَفْعَلُ كَذَا، أَيْ لَا تَفْعَلْهُ فَأَعْرِفْكَ بِفِعْلِهِ، وَالنُّونُ تَوْكِيدٌ لِلنَّهْيِ وَإِنْ جُعِلَتْ لَا نَافِيَةً كَانَتِ الْجُمْلَةُ وَاقِعَةً فِي جَوَابِ الْأَمْرِ فَكَانَ لَهَا حُكْمُ جَوَابِ شَرْطٍ مُقَدَّرٍ. فَالتَّقْدِيرُ: إِنْ تَدْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ، أَيْ يَنْتَفِ حَطْمُ سُلَيْمَانَ إِيَّاكُنَّ، وَإِلَّا حَطَّمَكُمْ.

Hatm (الْحَطْمُ): Gerçek anlamı sert bir şeyi kırmaktır. Burada ise helak etme ortak paydasında çiğnemek / ezmek anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır. { لَا يَحْطِمَنَّكُمْ } ifadesindeki لَا edatı nehiy (yasaklama) kılınırsa, cümle uyarıyı pekiştirmek ve dehşeti belirtmek üzere yeni bir başlangıç (müste'nefe) cümlesi olur; zira korkutucu bir şeye karşı uyaran kimse, aşırı korkudan ötürü uyarı için peş peşe birden çok cümle kurar. Süleyman'ın onları ezmesini nehyetmek ise buna sebebiyet vermekten ve tedbir almayı ihmal etmekten onları nehyetmekten kinayedir; nitekim «Böyle yaptığını görmeyeyim!» denilir ki bunun anlamı «Bunu yapma ki seni bunu yaparken görmeyeyim» demektir; buradaki nûn harfi nehyi pekiştirmek içindir. Şayet لَا edatı nâfiye (olumsuzluk edatı) kabul edilirse, cümle emir fiilinin cevabında yer almış olur ve takdirî bir şartın cevabı hükmünü kazanır. Buna göre takdir: «Eğer yuvalarınıza girerseniz Süleyman sizi ezmez», yani Süleyman'ın sizi ezmesi söz konusu olmaz; aksi takdirde sizi ezer, şeklinde olur.

وَهَذَا مِمَّا جَوَّزَهُ فِي «الْكَشَّافِ» . وَفِي هَذَا الْوَجْهِ كَوْنُ الْفِعْلِ مُؤَكَّدًا بِالنُّونِ وَهُوَ مَنْفِيٌّ بِ لَا وَذَلِكَ جَائِزٌ عَلَى رَأْيِ الْمُحَقِّقِينَ إِلَّا أَنَّهُ قَلِيلٌ. وَأَمَّا مَنْ مَنَعَهُ مِنَ النُّحَاةِ فَيَمْنَعُ أَنْ تُجْعَلَ لَا نَافِيَةً هُنَا. وَصَاحِبُ «الْكَشَّافِ» جَعَلَهُ مِنَ اقْتِرَانِ جَوَابِ الشَّرْطِ بِنُونِ

Bu da el-Keşşâf sahibinin caiz gördüğü hususlardandır. Bu vecihte fiil nûn ile tekit edilmiş olup لَا ile de olumsuz kılınmıştır; bu durum muhakkik âlimlerin görüşüne göre caizdir, ancak az kullanılır. Nahivcilerden bunu caiz görmeyenler ise burada لَا edatının nâfiye (olumsuzluk) kılınmasını menederler. el-Keşşâf sahibi ise bunu şartın cevabının tekit nûnu ile

التَّوْكِيدِ لِأَنَّ جَوَابَ الْأَمْرِ فِي الْحُكْمِ جَوَابُ الشَّرْطِ وَهُوَ عِنْدُهُ أَخَفُّ مِنْ دُخُولِهَا فِي الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ بِنَاءً عَلَى أَنَّ النَّفْيَ يُضَادُّ التَّوْكِيدَ.

birlikte kullanılması kabilinden saymıştır; zira emrin cevabı hüküm bakımından şartın cevabıdır. Bu durum ona göre, olumsuzluğun tekide zıt olduğu gerekçesine dayanılarak menfi fiile nûn dahil olmasından daha hafiftir.

وَتَسْمِيَةُ سُلَيْمَانَ فِي حِكَايَةِ كَلَامِ النَّمْلَةِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حِكَايَةً بِالْمَعْنَى وَإِنَّمَا دَلَّتْ دَلَالَةُ النَّمْلَةِ عَلَى الْحَذَرِ مِنْ حَطْمِ ذَلِكَ الْمُحَاذِي لِوَادِيهَا، فَلَمَّا حُكِيَتْ دَلَالَتُهَا حُكِيَتْ بِالْمَعْنَى لَا بِاللَّفْظِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدْ خَلَقَ اللَّهُ عِلْمًا فِي النَّمْلَةِ عَلِمَتْ بِهِ أَنَّ الْمَارَّ بِهَا يُدْعَى سُلَيْمَانُ عَلَى سَبِيلِ الْمُعْجِزَةِ وَخَرْقِ الْعَادَةِ.

Karıncanın sözünün aktarılmasında Süleyman'ın adının açıkça geçmesi, anlamca bir aktarım (rivayet bi'l-mânâ) olması bakımından caizdir. Karıncanın işareti sadece kendi vadilerine doğru gelen bu kimsenin ezmesinden sakındırmaya yönelikti; nitekim onun bu işareti aktarıldığında lafzıyla değil manasıyla aktarılmıştır. Yine bir mucize ve harikulade bir durum olarak Allah'ın karıncada oradan geçenin Süleyman diye çağrıldığını bildiği bir ilim yaratmış olması da caizdir.

وَتَبَسُّمُ سُلَيْمَانَ مِنْ قَوْلِهَا تَبَسُّمُ تَعَجُّبٍ. وَالتَّبَسُّمُ أَضْعَفُ حَالَاتِ الضَّحِكِ فَقَوْلُهُ:

Süleyman'ın onun sözünden ötürü tebessüm etmesi bir hayret tebessümüdür. Tebessüm ise gülmenin en hafif derecesidir; nitekim Yüce Allah'ın:

ضاحِكاً حَال موكدة ل فَتَبَسَّمَ وَضَحِكُ الْأَنْبِيَاءِ التَّبَسُّمُ، كَمَا وَرَدَ فِي صِفَةِ ضَحِكِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنَ التَّبَسُّمِ مِثْلَ بُدُوِّ النَّوَاجِذِ كَمَا وَرَدَ فِي بَعْضِ صِفَاتِ ضَحِكِهِ.

{ ضاحِكاً } “gülümseyerek” buyruğu, { فَتَبَسَّمَ } “[Süleyman] tebessüm etti” fiilini pekiştiren bir durum bildiren hâldir. Peygamberlerin gülmesi tebessümden ibarettir; nitekim Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) gülüşünün vasfında veya bazı gülüş vasıflarında geçtiği üzere azı dişlerinin görünmesi gibi tebessüme yakın bir tebessümdür.

وَأَمَّا الْقَهْقَهَةُ فَلَا تَكُونُ لِلْأَنْبِيَاءِ،

Kahkaha ile gülmeye gelince, bu peygamberlere yakışmaz;

وَفِي الْحَدِيثِ «كَثْرَةُ الضَّحِكِ تُمِيتُ الْقَلْبِ»

nitekim hadiste: «Çok gülmek kalbi öldürür» buyrulmuştur.

. وَإِنَّمَا تَعَجَّبَ مِنْ أَنَّهَا عَرَفَتِ اسْمَهُ وَأَنَّهَا قَالَتْ: وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ فَوَسَمَتْهُ وَجُنْدَهُ بِالصَّلَاحِ وَالرَّأْفَةِ وَأَنَّهُمْ لَا يَقْتُلُونَ مَا فِيهِ رُوحٌ لِغَيْرِ مَصْلَحَةٍ، وَهَذَا تَنْوِيهٌ بِرَأْفَتِهِ وعدله الشَّامِل لكل مَخْلُوقٍ لَا فَسَادَ مِنْهُ أَجْرَاهُ اللَّهُ عَلَى نَمْلَةٍ لِيَعْلَمَ شَرَفَ الْعَدْلِ وَلَا يَحْتَقِرَ مَوَاضِعَهُ، وَأَنَّ وَلِيَّ الْأَمْرِ إِذَا عَدَلَ سَرَى عَدْلُهُ فِي سَائِرِ الْأَشْيَاءِ وَظَهَرَتْ آثَارُهُ فِيهَا حَتَّى كَأَنَّهُ مَعْلُومٌ عِنْدَ مَا لَا إِدْرَاكَ لَهُ،

[Süleyman] ancak karıncanın kendi adını bilmesine ve { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “onlar farkında olmadan” demesine şaşırmıştır. Zira karınca onu ve ordusunu iyilik ve şefkatle nitelemiş, bir maslahat olmaksızın can taşıyan bir varlığı asla öldürmeyeceklerini belirtmiştir. Bu, onun adaletin şerefini bilmesi, tecelli ettiği yerleri küçük görmemesi ve bir idareci adil olduğunda adaletinin diğer bütün şeylere sirayet edip izlerinin onda belireceğini, hatta idraki olmayan varlıklar katında bile malum hale geleceğini anlaması için Allah'ın bir karınca diliyle gerçekleştirdiği, onun şefkatine ve fesat çıkarmayan her yaratığı kuşatan adaletine yönelik bir övgüdür.

فتسير جَمِيع أُمُورُ الْأُمَّةِ عَلَى عَدْلٍ. وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ، فَضَرَبَ هَذَا الْمَثَلَ لِنَبِيئِهِ سُلَيْمَانَ بِالْوَحْيِ مِنْ دَلَالَةِ نَمْلَةٍ، وَذَلِكَ سِرٌّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَبِّهِ جَعَلَهُ تَنْبِيهًا لَهُ وَدَاعِيَةً لِشُكْرِ رَبِّهِ فَقَالَ: رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ.

Böylece ümmetin bütün işleri adalet üzere yürür. Allah insanlar için misaller verir; nitekim Peygamberi Süleyman'a da bir karıncanın işareti üzerinden vahiy yoluyla bu misali vermiş ve bu, Rabbi ile kendi arasında bir sır olup onun için bir ikaz ve Rabbine şükretmeye sevk edici bir vesile kılmıştır. Nitekim [Süleyman]: { رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ } “Rabbim! Bana lütfettiğin nimetine şükretmemi bana nasip eyle” demiştir.

وَأَوْزَعَ: مَزِيدٌ (وَزَعَ) الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى كَفَّ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، وَالْهَمْزَةُ لِلْإِزَالَةِ، أَيْ أَزَالَ الْوَزْعَ، أَيِ الْكَفِّ. وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَمْ يَتْرُكْ غَيْرَهُ كَافًّا عَنْ عَمَلٍ وَأَرَادُوا بِذَلِكَ الْكِنَايَةَ عَنْ ضِدِّ مَعْنَاهُ، أَيْ كِنَايَةً عَنِ الْحَثِّ عَلَى الْعَمَلِ. وَشَاعَ هَذَا الْإِطْلَاقُ فَصَارَ مَعْنَى أَوْزَعَ أَغْرَى بِالْعَمَلِ. فَالْمَعْنَى: وَفِّقْنِي لِلشُّكْرِ، وَلِذَلِكَ كَانَ حَقُّهُ أَنْ يَتَعَدَّى بِالْبَاءِ.

Evza'a (أَوْزَعَ) fiili, az önce geçtiği üzere menetmek / alıkoymak anlamına gelen veze'a (وَزَعَ) fiilinin if'âl kalıbına girmiş türevidir. Buradaki hemze giderme (izâle) içindir; yani menedişi, alıkoymayı giderdi demektir. Kastedilen, bir kimsenin başkasını bir işten alıkoymamasıdır; bununla da kelimenin zıt anlamına kinaye yapmışlardır ki o da işe teşvik etmekten kinayedir. Bu kullanım yaygınlaşmış ve evza'a (أَوْزَعَ) fiilinin anlamı «bir işe teşvik etti / azmettirdi» olmuştur. Buna göre mana: «Beni şükre muvaffak kıl» demektir; bu yüzden de fiilin ب harf-i ceriyle geçişli kılınması gerekirdi.

فَمَعْنَى قَوْلِهِ: أَوْزِعْنِي أَلْهِمْنِي وَأَغْرِنِي. وأَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ مَنْصُوبٌ

Dolayısıyla { أَوْزِعْنِي } buyruğunun anlamı «bana ilham et ve beni teşvik eyle» demektir. { أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ } ifadesi ise

بِنَزْعِ الْخَافِضِ وَهُوَ الْبَاءُ. وَالْمَعْنَى: اجْعَلْنِي مُلَازِمًا شُكْرَ نِعْمَتَكَ. وَإِنَّمَا سَأَلَ اللَّهَ الدَّوَامَ عَلَى شُكْرِ النِّعْمَةِ لِمَا فِي الشُّكْرِ مِنَ الثَّوَابِ وَمِنَ ازْدِيَادِ النِّعَمِ، فَقَدْ وَرَدَ: النِّعْمَةُ وَحْشِيَّةٌ قَيَّدُوهَا بِالشُّكْرِ فَإِنَّهَا إِذَا شُكِرَتْ قَرَّتْ. وَإِذَا كُفِرَتْ فَرَّتْ . وَمِنْ كَلَامِ الشَّيْخِ ابْنِ عَطَاءِ اللَّهِ: «مَنْ لَمْ يَشْكُرِ النِّعْمَةَ فَقَدْ تَعَرَّضَ لِزَوَالِهَا، وَمَنْ شَكَرَهَا فَقَدْ قَيَّدَهَا بِعِقَالِهَا» . وَفِي «الْكَشَّافِ» عِنْدَ قَوْلِهِ: وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ [لُقْمَان: ١٢] وَفِي كَلَامِ بَعْضِ الْمُتَقَدِّمِينَ «أَنَّ كُفْرَانَ النِّعَمِ بَوَارٌ، وَقَلَّمَا أَقْشَعَتْ نَافِرَةً فَرَجَعَتْ فِي نِصَابِهَا فَاسْتَدْعِ شَارِدَهَا بِالشُّكْرِ، وَاسْتَدْمِ رَاهِنَهَا بِكَرَمِ الْجِوَارِ، وَاعْلَمْ أَنَّ سُبُوغَ سِتْرِ اللَّهِ مُتَقَلِّصٌ عَمَّا قَرِيبٍ إِذَا أَنْتَ لَمْ تَرْجُ لِلَّهِ وَقَارًا» .

harf-i cerrin (yani ب harfinin) hazfedilmesiyle mensub olmuştur. Anlamı: «Beni nimetine sürekli şükreden biri kıl» demektir. Süleyman'ın Allah'tan nimete sürekli şükretmeyi istemesi, şükürde sevap ve nimetlerin artışı bulunmasındandır; nitekim şöyle rivayet edilmiştir: «Nimet ürkektir; onu şükürle bağlayınız. Zira nimete şükredilirse durur, nankörlük edilirse kaçar». Şeyh İbn Atâullah'ın sözlerindendir: «Kim nimete şükretmezse onun yok olmasına maruz kalmış olur; kim de ona şükrederse onu bağıyla bağlamış olur.» el-Keşşâf'ta ise { وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ } “Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder” [Lokmân Suresi, 12] ayetinde ve önceki bazı âlimlerin kelamında şöyle geçmektedir: «Nimetlere nankörlük etmek helaktir; kaçıp giden bir şey çok az geri döner ve yerine yerleşir. O halde kaçanını şükürle çağır, yanında olanını da güzel komşulukla sürekli kıl. Bil ki sen Allah için bir vakar gözetmezsen, Allah'ın bol örtüsü pek yakında senden çekilip alınacaktır».

وَأَدْرَجَ سُلَيْمَانُ ذِكْرَ وَالِديهِ عِنْد ذكره إِنْعَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ لِأَنَّ صَلَاحَ الْوَلَدِ نِعْمَةٌ عَلَى الْوَالِدَيْنِ بِمَا يُدْخِلُ عَلَيْهِمَا مِنْ مَسَرَّةٍ فِي الدُّنْيَا وَمَا يَنَالُهُمَا مِنْ دُعَائِهِ وَصَدَقَاتِهِ عَنْهُمَا مِنَ الثَّوَابِ.

Süleyman, Yüce Allah'ın üzerindeki nimetini anarken anne babasını da zikre dahil etmiştir; zira evladın salih olması, anne babaya dünyada yaşattığı sevinç ve onlar adına yaptığı dua ve sadakalardan kendilerine ulaşan sevap sebebiyle anne babaya da bir nimettir.

وَوَالِدَاهُ هُمَا أَبُوهُ دَاوُدُ بْنُ يَسِّي وَأُمُّهُ (بَثْشَبَعَ) بِنْتُ (الْيَعَامَ) وَهِيَ الَّتِي كَانَتْ زَوْجَةَ (أُورِيَا) الْحِثِّيِّ فَاصْطَفَاهَا دَاوُدُ لِنَفْسِهِ ، وَهِيَ الَّتِي جَاءَتْ فِيهَا قِصَّةُ نَبَأِ الْخَصْمِ الْمَذْكُورَةُ فِي سُورَةِ ص.

Onun anne babası; babası Îşâ oğlu Dâvûd, annesi ise Elyâm kızı Batşeba'dır (بَثْشَبَعَ). O kadın, Hititli Uriya'nın (أُورِيَا) karısı iken Dâvûd onu kendisi için seçmişti; nitekim Sâd suresinde zikredilen davacıların haberi kıssası da onun hakkında gelmiştir.

وأَنْ أَعْمَلَ عَطْفٌ عَلَى أَنْ أَشْكُرَ. وَالْإِدْخَالُ فِي الْعِبَادِ الصَّالِحِينَ مُسْتَعَارٌ لِجَعْلِهِ وَاحِدًا مِنْهُمْ، فَشَبَّهَ إِلْحَاقَهُ بِهِمْ فِي الصَّلَاحِ بِإِدْخَالِهِ عَلَيْهِمْ فِي زُمْرَتِهِمْ، وَسُؤَالُهُ ذَلِكَ مُرَادٌ بِهِ الِاسْتِمْرَارُ وَالزِّيَادَةُ مِنْ رَفْعِ الدَّرَجَاتِ لِأَنَّ لِعِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ مَرَاتِب كَثِيرَة.

{ وَأَنْ أَعْمَلَ } “ve salih amel işlememi” ifadesi, { أَنْ أَشْكُرَ } ifadesine atfedilmiştir. Salih kulların arasına dahil edilmek ise kendisinin onlardan biri kılınmasından müsteardır; böylece salihlikte onlara katılmasını, onların zümresine sokulmasına benzetmiştir. Bunu istemesiyle kastedilen, devamlılık ve derecelerin daha da yükseltilmesidir; zira Allah'ın salih kullarının pek çok mertebesi vardır.

[٢٠، ٢١]

[20, 21]

[سُورَة النَّمْل (٢٧) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢١]

[Neml Suresi (27), Ayet 20'den 21'e]

وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الْغائِبِينَ (٢٠) لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (٢١)

{ وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ (20) لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ (21) } “Kuşları teftiş etti ve şöyle dedi: «Bana ne oluyor ki hüdhüdü göremiyorum? Yoksa o kayıplara mı karıştı?» (20) «Ona mutlaka şiddetli bir azapla azap edeceğim yahut onu boğazlayacağım ya da bana apaçık bir delil getirecektir.» (21)”

صِيغَةُ التَّفَعُّلِ تَدُلُّ عَلَى التَّكَلُّفِ، وَالتَّكَلُّفُ: الطَّلَبُ. وَاشْتِقَاقُ تَفَقَّدَ مِنَ الْفَقْدِ يَقْتَضِي أَنَّ تَفَقَّدَ بِمَعْنَى طَلَبِ الْفَقْدِ. وَلَكِنَّهُمْ تَوَسَّعُوا فِيهِ فَأَطْلَقُوهُ عَلَى طَلَبِ مَعْرِفَةِ سَبَبِ الْفَقْدِ، أَيْ مَعْرِفَةُ مَا أَحْدَثَهُ الْفَقْدُ فِي شَيْءٍ، فَالتَّفَقُّدُ: الْبَحْثُ عَنِ الْفَقْدِ لَيَعْرِفَ بِذَلِكَ أَنَّ الشَّيْءَ لَمْ يَنْقُصْ وَكَانَ الطَّيْرُ مِنْ جُمْلَةِ الْجُنْدِ لِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الطَّيْرِ صَالِحٌ لِلِانْتِفَاعِ بِهِ فِي أُمُورِ الْجُنْدِ فَمِنْهُ الْحَمَامُ الزَّاجِلُ، وَمِنْهُ الْهُدْهُدُ أَيْضًا لِمَعْرِفَةِ الْمَاءِ، وَمِنْهُ الْبُزَاةُ وَالصُّقُورُ لِصَيْدِ الْمَلِكِ وَجُنْدِهِ وَلِجَلْبِ الطَّعَامِ لِلْجُنْدِ مِنَ الصَّيْدِ إِذَا حَلَّ الْجُنْدُ فِي الْقِفَارِ أَوْ نَفَدَ الزَّادُ.

Tefe''ul (التَّفَعُّل) vezni tekellüfe (çaba sarf etmeye) delalet eder; tekellüf ise talep etmektir. Tefakkada (تَفَقَّدَ) kelimesinin fakd (الْفَقْد - yitirme/kayıp) kökünden türemiş olması, tefakkada fiilinin yitiği aramak anlamına gelmesini gerektirir. Fakat [Araplar] bu kelimeyi genişleterek kaybın sebebini öğrenmeyi talep etmeye, yani kaybın bir şeyde meydana getirdiği eksikliği bilmeye de teşmil etmişlerdir. Dolayısıyla tefakkud (التَّفَقُّدُ); bir şeyin eksilmediğini bilmek için kaybı araştırmaktır. Kuşlar da ordunun bir parçasıydı; zira kuşların birçoğu ordu işlerinde yararlanmaya elverişlidir. Nitekim posta güvercini bunlardandır; suyu bulmak için hüdhüd de böyledir; hükümdarın ve ordusunun avlanması ve ordu çöllere indiğinde veya azık tükendiğinde orduya avdan yiyecek temin etmek için doğanlar ve şahinler de bunlardandır.

وَلِلطَّيْرِ جنود يقومُونَ بشؤونها. وَتَفَقُّدُ الْجُنْدِ مِنْ شِعَارِ الْمَلِكِ وَالْأُمَرَاءِ وَهُوَ مِنْ مَقَاصِدِ حَشْرِ الْجُنُودِ وَتَسْيِيرِهَا. وَالْمَعْنَى: تَفَقَّدَ الطَّيْرَ فِي جُمْلَةِ مَا تَفَقَّدَهُ، فَقَالَ لِمَنْ يَلُونَ أَمْرَ الطَّيْرِ: مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ.

Kuşların işleriyle ilgilenen birlikleri bulunmaktaydı. Ordunun teftiş edilmesi, hükümdarların ve komutanların şiarındandır; nitekim orduların toplanıp sevk edilmesinin maksatlarından biri de budur. Ayetin anlamı: [Süleyman] teftiş ettiği diğer birliklerin arasında kuşları da teftiş etti ve kuşların sorumluluğunu yürüten kimselere: «Bana ne oluyor ki hüdhüdü göremiyorum?» dedi.

وَمِنْ وَاجِبَاتِ وُلَاةِ الْأُمُورِ تَفَقُّدُ أَحْوَالِ الرَّعِيَّةِ وَتَفَقُّدُ الْعُمَّالِ وَنَحْوِهِمْ بِنَفْسِهِ كَمَا فَعَلَ عُمَرُ فِي خُرُوجِهِ إِلَى الشَّامِ سَنَةَ سَبْعَ عَشْرَةَ هِجْرِيَّةً، أَوْ بِمَنْ يَكِلُ إِلَيْهِ ذَلِكَ، فَقَدْ جَعَلَ عُمَرُ مُحَمَّدَ بْنَ مَسْلَمَةَ الْأَنْصَارِيَّ يَتَفَقَّدُ الْعُمَّالَ.

Hicri on yedinci yılda Ömer'in Şam'a çıkışında bizzat yaptığı gibi halkın durumunu teftiş etmek ve memurları vb. bizzat denetlemek yahut bunu devrettiği kimseler vasıtasıyla teftiş ettirmek idarecilerin vazifelerindendir; nitekim Ömer, memurları denetlemesi için Muhammed b. Mesleme el-Ensârî'yi görevlendirmişti.

والْهُدْهُدَ: نَوْعٌ مِنَ الطَّيْرِ وَهُوَ مَا يُقَرْقِرُ، وَفِي رَائِحَتِهِ نَتَنٌ وَفَوْقَ رَأْسِهِ قَزَعَةٌ سَوْدَاءُ، وَهُوَ أَسْوَدُ الْبَرَاثِنِ، أَصْفَرُ الْأَجْفَانِ، يَقْتَاتُ الْحُبُوبَ وَالدُّودَ، يَرَى الْمَاءَ مِنْ بُعْدٍ وَيُحِسُّ بِهِ فِي بَاطِنِ الْأَرْضِ، فَإِذَا رَفْرَفَ عَلَى مَوْضِعٍ عُلِمَ أَنَّ بِهِ مَاءً، وَهَذَا سَبَبُ اتِّخَاذِهِ فِي جُنْدِ سُلَيْمَانَ. قَالَ الْجَاحِظُ: يَزْعُمُونَ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي كَانَ يَدُلُّ سُلَيْمَانَ عَلَى مَوَاضِعِ الْمَاءِ فِي قَعُورِ الْأَرَضِينَ إِذَا أَرَادَ اسْتِنْبَاطَ شَيْءٍ مِنْهَا.

Hüdhüd (الْهُدْهُدَ): Ötüşü gurgur eden bir kuş türüdür; kokusunda bir pislik (kokuşmuşluk) vardır, başında siyah bir tepelik bulunur, pençeleri siyah, göz kapakları sarıdır; tohum ve kurtçuklarla beslenir, suyu uzaktan görür ve yerin altındayken onu hisseder. Bir yerin üzerinde kanat çırptığında orada su olduğu anlaşılır; Süleyman'ın ordusunda bulundurulmasının sebebi de budur. el-Câhız der ki: İddia ettiklerine göre, Süleyman yerin derinliklerinden su çıkarmak istediğinde ona yerin altındaki suyun yerlerini gösteren hüdhüd idi.

وَقَوْلُهُ: مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ اسْتِفْهَامٌ عَنْ شَيْءٍ حَصَلَ لَهُ فِي حَالِ عَدَمِ رُؤْيَتِهِ الْهُدْهُدَ، فَ مَا اسْتِفْهَامٌ. وَاللَّامُ مِنْ قَوْلِهِ: لِيَ لِلِاخْتِصَاصِ. وَالْمَجْرُورُ

{ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ } “Bana ne oluyor ki hüdhüdü göremiyorum?” sözü, hüdhüdü göremediği hal içerisinde kendisinde meydana gelen bir durum hakkında bir istifhamdır (sorudur); buradaki { مَا } istifhamiyedir. { لِيَ } ifadesindeki lâm ise aidiyet (ihtisas) içindir. Lâm ile mecrur olan ifade,

بِاللَّامِ خَبَرٌ عَنْ مَا الِاسْتِفْهَامِيَّةِ. وَالتَّقْدِيرُ: مَا الْأَمْرُ الَّذِي كَانَ لِي.

istifham bildiren { مَا } kelimesinin haberidir. Takdiri: «Bana olan bu durum nedir?» demektir.

وَجُمْلَةُ: لَا أَرَى الْهُدْهُدَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ يَاء الْمُتَكَلّم المجرورة بِاللَّامِ،

{ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ } cümlesi, lâm ile mecrur olan mütekellim yâ'sından hâl konumundadır;

فَالِاسْتِفْهَامُ عَمَّا حَصَلَ لَهُ فِي هَذِهِ الْحَالِ، أَيْ عَنِ الْمَانِعِ لِرُؤْيَةِ الْهُدْهُدِ. وَالْكَلَامُ مُوَجَّهٌ إِلَى خُفَرَائِهِ، يَعْنِي: أَكَانَ انْتِفَاءُ رُؤْيَتِي الْهُدْهُدَ مِنْ عَدَمِ إِحَاطَةِ نَظَرِي أَمْ مِنَ اخْتِفَاءِ الْهُدْهُدِ؟

dolayısıyla istifham, bu hâl içerisinde kendisinde meydana gelen şeyden, yani hüdhüdü görmeye engel olan durumdan sorulmaktadır. Söz nöbetçilere/korumalara yöneltilmiştir; yani: «Benim hüdhüdü göremeyişim bakışımın kuşatıcı olmamasından mıdır, yoksa hüdhüdün ortada görünmeyişinden midir?» demek istemiştir.

فَالِاسْتِفْهَامُ حَقِيقِيٌّ وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ ظُهُورِ الْهُدْهُدِ.

Böylece istifham hakikidir ve hüdhüdün ortalıkta görünmeyişinden kinayedir.

وأَمْ مُنْقَطِعَة لِأَنَّهَا لم تَقَعُ بَعْدَ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ الَّتِي يُطْلَبُ بِهَا تَعْيِينُ أَحَدِ الشَّيْئَيْنِ.

{ أَمْ } munkatıadır; zira iki şeyden birinin tayini istenen istifham hemzesinden sonra gelmemiştir.

وأَمْ لَا يُفَارِقُهَا تَقْدِيرُ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ بَعْدَهَا، فَأَفَادَتْ هُنَا إِضْرَابَ الِانْتِقَالِ مِنَ اسْتِفْهَامٍ إِلَى اسْتِفْهَامٍ آخَرَ. وَالتَّقْدِيرُ: بَلْ أَكَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ؟ وَلَيْسَتْ أَمْ الْمُنْقَطِعَةُ خَاصَّةً بِالْوُقُوعِ بَعْدَ الْخَبَرِ بَلْ كَمَا تَقَعُ بَعْدَ الْخَبَرِ تَقَعُ بَعْدَ الِاسْتِفْهَامِ.

{ أَمْ } edatından sonra istifham manasının takdir edilmesi ondan asla ayrılmaz; dolayısıyla burada bir istifhamdan diğer bir istifhama geçişi bildiren idrâb ifade etmiştir. Takdiri: «Yoksa o kayıplardan mı oldu?» demektir. Munkatıa olan { أَمْ } yalnızca haberden sonra gelmeye has değildir; aksine haberden sonra geldiği gibi istifhamdan sonra da gelebilir.

وَصَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» مَثَّلَ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِاسْتِعْمَالِ الِاسْتِفْهَامِ فِي التَّعَجُّبِ وَالْمِثَالُ يَكْفِي فِيهِ الْفَرْضُ. وَلَمَّا كَانَ قَوْلُ سُلَيْمَانَ هَذَا صَادِرًا بَعْدَ تَقَصِّيهِ أَحْوَالَ الطَّيْرِ وَرَجَّحَ ذَلِكَ عِنْدَهُ أَنَّهُ غَابَ فَقَالَ: لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ لِأَنَّ تَغَيُّبَهُ مِنْ دُونِ إِذْنٍ عِصْيَانٌ يَقْتَضِي عِقَابَهُ، وَذَلِكَ مَوْكُولٌ لِاجْتِهَادِ سُلَيْمَانَ فِي الْمِقْدَارِ الَّذِي يَرَاهُ اسْتِصْلَاحًا لَهُ إِنْ كَانَ يُرْجَى صَلَاحُهُ، أَوْ إِعْدَامًا لَهُ لِئَلَّا يُلَقِّنَ بِالْفَسَادِ غَيْرَهُ فَيَدْخُلُ الْفَسَادُ فِي الْجند وليكون عِقَابُهُ نَكَالًا لِغَيْرِهِ. فَصَمَّمَ سُلَيْمَانُ عَلَى أَنَّهُ يَفْعَلُ بِهِ عُقُوبَةً جَزَاءً عَلَى عَدَمِ حُضُورِهِ فِي الْجُنُودِ. وَيُؤْخَذُ مِنْ هَذَا جَوَازُ عِقَابِ الْجُنْدِيِّ إِذَا خَالَفَ مَا عُيِّنَ لَهُ مِنْ عَمَلٍ أَوْ تَغَيَّبَ عَنْهُ.

el-Miftâh sahibi, istifhamın hayret anlamında kullanılmasına bu ayeti misal vermiştir; misalde ise farazî kabul yeterlidir. Süleyman'ın bu sözü kuşların hallerini etraflıca araştırdıktan sonra söylenmiş olup hüdhüdün kaybolduğu kanaati kendisinde ağır basınca şöyle demiştir: { لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ } “Ona mutlaka şiddetli bir azapla azap edeceğim yahut onu boğazlayacağım”; çünkü izinsiz kaybolması cezayı gerektiren bir itaatsizliktir. Bu ceza ise şayet düzelmesi umuluyorsa Süleyman'ın onu ıslah edecek gördüğü miktardaki içtihadına yahut başkasına fesat aşılayıp orduya fesat girmesin ve cezası başkalarına ibret olsun diye onu yok etmesine bırakılmıştır. Böylece Süleyman, orduda hazır bulunmayışının karşılığı olarak onu cezalandırmaya kesin karar vermiştir. Bundan da, bir askerin kendisine tayin edilen göreve muhalefet etmesi veya görev yerinden kaybolması halinde cezalandırılmasının caiz olduğu anlaşılır.

وَأَمَّا عُقُوبَةُ الْحَيَوَانِ فَإِنَّمَا تَكُونُ عِنْدَ تَجَاوُزِهِ الْمُعْتَادَ فِي أَحْوَالِهِ. قَالَ الْقَرَافِيُّ فِي «تَنْقِيحِ الْفُصُولِ» فِي آخِرِ فُصُولِهِ: سُئِلَ الشَّيْخُ عِزُّ الدِّينِ بْنُ عَبْدِ السَّلَامِ عَنْ قَتْلِ الْهِرِّ الْمَوْذِي هَلْ يَجُوزُ؟ فَكَتَبَ وَأَنَا حَاضِرٌ: إِذَا خَرَجَتْ أَذِيَّتُهُ عَنْ عَادَةِ الْقِطَطِ وَتَكَرَّرَ ذَلِكَ مِنْهُ قُتِلَ اه. قَالَ الْقَرَافِيُّ: فَاحْتَرَزَ بِالْقَيْدِ الْأَوَّلِ عَمَّا هُوَ فِي طَبْعِ الْهِرِّ مِنْ أَكْلِ اللَّحْمِ إِذَا تُرِكَ فَإِذَا أَكَلَهُ لَمْ يُقْتَلْ لِأَنَّهُ طَبْعُهُ، وَاحْتَرَزَ بِالْقَيْدِ الثَّانِي عَنْ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْهُ عَلَى وَجْهِ الْقِلَّةِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يُوجِبُ قَتْلَهُ. قَالَ الْقَرَافِيُّ: وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا آذَتِ الْهِرَّةُ وَقَصَدَ قَتْلَهَا لَا تُعَذَّبُ وَلَا تُخْنَقُ بَلْ تُذْبَحُ بِمُوسَى حَادَّةٍ

Hayvanın cezalandırılmasına gelince; bu ancak onun alışılagelmiş hallerinin dışına çıkması durumunda söz konusu olur. el-Karâfî Tenkîhu'l-Fusûl'ün son fasıllarında der ki: «Şeyh İzzeddin b. Abdisselâm'a eziyet veren kedinin öldürülmesinin caiz olup olmadığı soruldu. Ben de oradayken şöyle yazdı: ‘Eğer eziyeti kedilerin normal alışkanlıklarının dışına çıkar ve bu durum ondan tekerrür ederse öldürülür.’» el-Karâfî der ki: «Birinci kayıtla, kedinin tabiatında bulunan, açıkta bırakılan eti yemesi gibi durumlardan sakınmıştır; zira bunu yerse tabiatı gereği olduğu için öldürülmez. İkinci kayıtla da bu eziyetin nadiren vaki olmasından sakınmıştır; çünkü bu durum öldürülmesini gerektirmez.» el-Karâfî devamla der ki: «Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Kedi eziyet verip de öldürülmesi kastedildiğinde ona işkence edilmez ve boğulmaz; aksine keskin bir ustura ile kesilir;

لِقَوْلِهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الْإِحْسَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ فَإِذَا قَتَلْتُمْ فَأَحْسِنُوا الْقِتْلَةَ»

zira Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Şüphesiz Allah her şeye karşı ihsanı (güzel davranmayı) farz kılmıştır; öyleyse öldürdüğünüz zaman öldürmeyi güzel yapın» buyurmuştur.»

اه.

[el-Karâfî'den aktarım] bitti.

وَقَالَ الشَّيْخُ ابْنُ أَبِي زَيْدٍ فِي «الرِّسَالَةِ» : وَلَا بَأْسَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِقَتْلِ النَّمْلِ إِذَا آذَتْ وَلَمْ يُقْدَرْ عَلَى تَرْكِهَا. فَقَوْلُ سُلَيْمَانَ لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً شَرِيعَةٌ مَنْسُوخَةٌ.

Şeyh İbn Ebî Zeyd er-Risâle'de der ki: «Eziyet verdiği ve terk edilmesine imkân bulunmadığı takdirde inşallah karıncaları öldürmekte bir beis yoktur.» Süleyman'ın: { لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً } “Ona mutlaka şiddetli bir azapla azap edeceğim” sözü ise neshedilmiş bir şeriattir.

أَمَّا الْعِقَابُ الْخَفِيفُ لِلْحَيَوَانِ لِتَرْبِيَتِهِ وَتَأْدِيبِهِ كَضَرْبِ الْخَيْلِ لِتَعْلِيمِ السَّيْرِ وَنَحْوِ ذَلِكَ فَهُوَ مَأْذُونٌ فِيهِ لِمَصْلَحَةِ السَّيْرِ، وَكَذَلِكَ السَّبَقُ بَيْنَ الْخَيْلِ مَعَ مَا فِيهِ مِنْ إِتْعَابِهَا لِمَصْلَحَةِ السَّيْرِ عَلَيْهَا فِي الْجُيُوشِ.

Hayvanı eğitmek ve terbiye etmek maksadıyla hafifçe cezalandırmaya gelince; yürümeyi öğretmek için atlara vurmak ve benzeri şeyler yürüyüşün maslahatı için izin verilmiştir. Aynı şekilde ordularda binek olarak kullanılmaları maslahatına binaen, onları yormasına rağmen atlar arasında yarış düzenlemek de caizdir.

وأَوْ تُفِيدُ أَحَدَ الْأَشْيَاءِ فَقَوْلُهُ: أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ جَعَلَهُ ثَالِثَ الْأُمُورِ الَّتِي جَعَلَهَا جَزَاءً لِغَيْبَتِهِ وَهُوَ أَنْ يَأْتِيَ بِمَا يَدْفَعُ بِهِ الْعِقَابَ عَنْ نَفْسِهِ مِنْ عُذْرٍ فِي التَّخَلُّفِ مَقْبُولٍ.

{ أَوْ } edatı seçeneklerden birini ifade eder; dolayısıyla { أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ } “ya da bana apaçık bir delil getirecektir” buyruğu, onun yokluğuna karşılık belirlediği cezaların üçüncüsü kılmıştır ki o da geri kalması hususunda kabul edilebilir bir mazeret öne sürerek cezayı kendisinden savuşturmasıdır.

وَالسُّلْطَانُ: الْحُجَّةُ. والمبين: الْمظهر لحق الْمُحْتَجُّ بِهَا. وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ مِنَ النَّبِيءِ سُلَيْمَانَ اسْتِقْصَاءٌ لِلْهُدْهُدِ فِي حَقِّهِ لِأَنَّ الْغَائِبَ حُجَّتُهُ مَعَهُ.

Sultân (السُّلْطَانُ): Delil demektir. Mübîn (المبين) ise: Kendisiyle delil getiren kimsenin haklılığını ortaya koyandır. Peygamber Süleyman'ın bu ziyadeyi eklemesi, hüdhüdün hakkını tam olarak gözetmesidir; çünkü gıyabında olanın delili de yanındadır.

وَأَكَّدَ عَزْمَهُ عَلَى عِقَابِهِ بِتَأْكِيدِ الْجُمْلَتَيْنِ لَأُعَذِّبَنَّهُ- لَأَذْبَحَنَّهُ بِاللَّامِ الموكدة الَّتِي تُسَمَّى لَامُ الْقَسَمِ وَبِنُونِ التَّوْكِيدِ لِيَعْلَمَ الْجُنْدُ ذَلِكَ حَتَّى إِذَا فُقِدَ الْهُدْهُدُ وَلَمْ يَرْجِعْ يَكُونُ ذَلِكَ التَّأْكِيدُ زَاجِرًا لِبَاقِي الْجُنْدِ عَنْ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ فِعْلَتِهِ فَيَنَالُهُمُ الْعِقَابُ.

Ordunun bunu bilmesi için { لَأُعَذِّبَنَّهُ } - { لَأَذْبَحَنَّهُ } iki cümlesini, kasem lâmı denilen pekiştirici lâm ve tekit nûnu ile tekit ederek onu cezalandırma kararlılığını pekiştirmiştir; ta ki hüdhüd bulunamayıp dönmediğinde bu pekiştirme, ordunun geri kalanını onun yaptığı gibi yapmaktan ve cezaya çarptırılmaktan alıkoyucu bir ibret olsun.

وَأَمَّا تَأْكِيدُ جُمْلَةِ: أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ فَلِإِفَادَةِ تَحْقِيقِ أَنَّهُ لَا مَنْجَى لَهُ مِنَ الْعِقَابِ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَ بِحُجَّةٍ تُبَرِّرُ تَغَيُّبَهُ، لِأَنَّ سِيَاقَ تِلْكَ الْجُمْلَةِ يُفِيدُ أَنَّ مَضْمُونَهَا عَدِيلُ الْعُقُوبَةِ. فَلَمَّا كَانَ الْعِقَابُ مُؤَكَّدًا مُحَقَّقًا فَقَدِ اقْتَضَى تَأْكِيدَ الْمُخْرِجِ مِنْهُ لِئَلَّا يُبَرِّئَهُ مِنْهُ إِلَّا تَحَقُّقُ الْإِتْيَانِ بِحُجَّةٍ ظَاهِرَةٍ لِئَلَّا تُتَوَهَّمَ هَوَادَةٌ فِي الْإِدْلَاءِ بِالْحُجَّةِ فَكَانَ تَأْكِيدُ الْعَدِيلِ كَتَأْكِيدِ مُعَادِلِهِ. وَبِهَذَا يَظْهَرُ أَنَّ أَوْ الْأُولَى لِلتَّخْيِيرِ وأَوْ الثَّانِيَةَ لِلتَّقْسِيمِ. وَقِيلَ جِيءَ بِتَوْكِيدِ جُمْلَةِ: لَيَأْتِيَنِّي مُشَاكَلَةً لِلْجُمْلَتَيْنِ اللَّتَيْنِ قَبْلَهَا وَتَغْلِيبًا. وَاخْتَارَهُ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ وَلَيْسَ مِنَ التَّحْقِيقِ.

{ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ } “ya da bana apaçık bir delil getirecektir” cümlesinin tekit edilmesine gelince; bu, yokluğunu haklı çıkaracak bir delil getirmedikçe cezadan hiçbir kurtuluşunun bulunmadığını kesin olarak ifade etmek içindir. Çünkü bu cümlenin bağlamı, içeriğinin cezanın dengi (alternatifi) olduğunu ifade etmektedir. Ceza kesin ve pekiştirilmiş olunca, cezadan kurtaran durumun da pekiştirilmesi gerekmiştir; ta ki apaçık bir delil getirme gerçekleşmedikçe kurtulamayacağı [anlaşılsın] ve delil sunma hususunda bir gevşeklik tevehhüm edilmesin. Böylece dengin tekit edilmesi, muadilinin tekit edilmesi gibi olmuştur. Bununla anlaşılmaktadır ki birinci { أَوْ }, muhayyerlik (seçenek sunma); ikinci { أَوْ } ise taksim (kısımlara ayırma) içindir. { لَيَأْتِيَنِّي } cümlesinin pekiştirilmesinin, kendisinden önceki iki cümleye müşâkele (uyum) ve tağlîb yoluyla getirildiği de söylenmiştir; bazı muhakkikler bunu tercih etmişse de bu tahkike uygun değildir.

وَكُتِبَ فِي الْمَصَاحِف لَأَذْبَحَنَّهُ بِلَامِ أَلِفٍ بَعْدَهَا أَلِفٌ حَتَّى يُخَالَ أَنَّهُ نَفْيُ الذَّبْحِ وَلَيْسَ بِنَفْيٍ، لِأَنَّ وُقُوعَ نُونِ التَّوْكِيدِ بَعْدَهُ يُؤْذِنُ بِأَنَّهُ إِثْبَاتٌ إِذْ لَا يُؤَكَّدُ الْمَنْفِيُّ بِنُونِ التَّأْكِيدِ إِلَّا نَادِرًا فِي كَلَامِهِمْ، وَلِأَنَّ سِيَاقَ الْكَلَامِ وَالْمَعْنَى حَارِسٌ مِنْ تَطَرُّقِ

Mushaflarda { لَأَذْبَحَنَّهُ } kelimesi, lâmelif ve ardından bir elif ile [لَا أَذْبَحَنَّهُ şeklinde] yazılmıştır; öyle ki kesmenin nefyi (olumsuzluğu) zannedilebilir. Oysa bu bir nefy değildir; zira peşinden tekit nûnunun gelmesi onun ispat (olumlu) olduğunu bildirir, çünkü menfî (olumsuz) fiil onların kelamında tekit nûnu ile ancak nadiren tekit edilir. Ayrıca sözün akışı ve anlam da...

احْتِمَالِ النَّفْيِ، وَلِأَنَّ اعْتِمَادَ الْمُسْلِمِينَ فِي أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ عَلَى الْحِفْظِ لَا عَلَى الْكِتَابَةِ، فَإِنَّ الْمَصَاحِفَ مَا كتبت حَتَّى قرىء الْقُرْآنُ نَيِّفًا وَعِشْرِينَ سَنَةً. وَقَدْ تَقَعُ فِي رَسْمِ الْمُصْحَفِ أَشْيَاءُ مُخَالِفَةٌ لِمَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ الرَّاسِمُونَ مِنْ بَعْدُ لِأَنَّ الرَّسْمَ لَمْ يَكُنْ عَلَى تَمَامِ الضَّبْطِ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ وَكَانَ اعْتِمَادُ الْعَرَبِ عَلَى حَوَافِظِهِمْ.

...nefy ihtimalinin girmesine engeldir. Bir diğer sebep de Müslümanların Kur'an lafızlarında yazıya değil ezbere dayanmalarıdır; nitekim Mushaflar yazılıncaya kadar Kur'an yirmi küsur yıl boyunca [ezberden] okunmuştur. Mushaf hattında (resmü'l-mushaf), sonradan hattatların/yazıcıların üzerinde uzlaştığı kurallara aykırı hususlar bulunabilir; zira İslam'ın ilk dönemlerinde imla tam bir zabt ve intizam içinde değildi ve Arapların dayanağı hafızalarıydı.

وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: أَوْ لَيَأْتِيَنِّني بِنُونَيْنِ، الْأُولَى مُشَدَّدَةٌ وَهِيَ نُونُ التَّوْكِيدِ، وَالثَّانِيَةُ نُونُ الْوِقَايَةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مُشَدَّدَةٍ بِحَذْفِ نُونِ الْوِقَايَةِ لِتَلَاقِي النُّونَاتِ.

İbn Kesîr: { أَوْ لَيَأْتِيَنِّني } şeklinde iki nûn ile okumuştur; birincisi şeddeli olup tekit nûnudur, ikincisi ise vikâye nûnudur. Diğer kıraat imamları ise nûnların peş peşe gelmesi sebebiyle vikâye nûnunu hazfederek tek bir şeddeli nûn ile okumuşlardır.

[٢٢- ٢٦]

[22-26]

[سُورَة النَّمْل (٢٧) : الْآيَات ٢٢ الى ٢٦]

[Neml Suresi (27), Ayetler 22-26]

فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ (٢٢) إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ (٢٣) وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ (٢٤) أَلاَّ يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ (٢٥) اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٢٦)

{ فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ (٢٢) إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ (٢٣) وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ (٢٤) أَلاَّ يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ (٢٥) اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٢٦) } “Çok geçmeden [hüdhüd] gelip dedi ki: ‘Senin kuşatamadığın (öğrenemediğin) bir şeyi kuşattım ve Sebe’den sana kesin bir haber getirdim. Doğrusu ben, onlara hükümdarlık eden, kendisine her şeyden verilmiş ve büyük bir tahtı olan bir kadın buldum. Onu ve kavmini, Allah'ı bırakıp güneşe secde ederlerken buldum. Şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve onları [doğru] yoldan alıkoymuştur; bu yüzden doğru yolu bulamazlar. Göklerde ve yerdeki gizlilikleri açığa çıkaran, gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilen Allah'a secde etmesinler diye [böyle yapmış]. O Allah ki, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; büyük arşın Rabbidir.’”