Binûn

27- Neml Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ (٢٢) إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ (٢٣) وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ.

{ فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ (٢٢) إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ (٢٣) وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Çok geçmeden [hüdhüd] gelip dedi ki: ‘Senin kuşatamadığın bir şeyi kuşattım ve Sebe’den sana kesin bir haber getirdim. Doğrusu ben, onlara hükümdarlık eden, kendisine her şeyden verilmiş ve büyük bir tahtı olan bir kadın buldum. Onu ve kavmini, Allah'ı bırakıp güneşe secde ederlerken buldum.’”

الْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الْحِكَايَةِ عُطِفَتْ جُمْلَةٌ عَلَى جملَة وَضمير فَمَكَثَ لِلْهُدْهُدِ.

Fâ harfi hikâyenin dallandırılması (tefrîi) içindir, bir cümle diğerine atfedilmiştir. { فَمَكَثَ } fiilindeki zamir ise hüdhüde aittir.

وَالْمُكْثُ: الْبَقَاءُ فِي الْمَكَانِ وَمُلَازَمَتُهُ زَمَنًا مَا، وَفِعْلُهُ مِنْ بَابِ كَرَمَ وَنَصَرَ. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُور بِالْأولِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ بِالثَّانِي.

el-Müks (الْمُكْثُ): Bir mekânda kalmak ve bir süre orada eğleşmektir. Fiili kerume (كَرُمَ) ve nasara (نَصَرَ) bablarındandır. Cumhur birinci babdan [mekuse şeklinde], Âsım ile Ya'kūb'dan rivayetle Ravh ise ikinci babdan [mekese şeklinde] okumuştur.

وَأُطْلِقَ الْمُكْثُ هُنَا عَلَى الْبُطْءِ لِأَنَّ الْهُدْهُدَ لَمْ يَكُنْ مَاكِثًا بِمَكَانٍ وَلَكِنَّهُ كَانَ يطير وينتقل، فَأطلق الْمُكْثِ عَلَى الْبُطْءِ مَجَازٌ مُرْسَلٌ لِأَنَّ الْمُكْثَ يَسْتَلْزِمُ زَمَنًا.

Müks (eğleşmek/kalmak) burada gecikme anlamında kullanılmıştır; çünkü hüdhüd bir yerde sabit kalmıyor, uçuyor ve yer değiştiriyordu. Dolayısıyla müks kelimesinin gecikme anlamında kullanılması mecâz-ı mürseldir; zira bir yerde kalmak zaman gerektirir.

وغَيْرَ بَعِيدٍ صِفَةٌ لِاسْمِ زَمَنٍ أَوِ اسْمِ مَكَانٍ مَحْذُوفٍ مَنْصُوبٍ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، أَيْ مَكَثَ زَمَنًا غَيْرَ بَعِيدٍ، أَوْ فِي مَكَانٍ غَيْرِ بَعِيدٍ، وَكِلَا الْمَعْنَيَيْنِ يَقْتَضِي أَنَّهُ رَجَعَ إِلَى سُلَيْمَانَ بَعْدَ زَمَنٍ قَلِيلٍ.

{ غَيْرَ بَعِيدٍ } ifadesi, zarf olarak mensub olan mahzuf bir zaman veya mekân isminin sıfatıdır; yani «uzak olmayan bir süre eğleşti» veya «uzak olmayan bir mekânda kaldı» demektir. Her iki anlam da onun Süleyman'a az bir zaman sonra döndüğünü iktiza eder.

وغَيْرَ بَعِيدٍ قَرِيبٌ قُرْبًا يُوصَفُ بِضِدِّ الْبُعْدِ، أَيْ يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ بَعِيدًا. وَهَذَا وَجْهُ إِيثَارِ التَّعْبِيرِ بِ غَيْرَ بَعِيدٍ لِأَنَّ غَيْرَ تُفِيدُ دَفْعَ تَوَهُّمِ أَنْ يَكُونَ بَعِيدًا، وَإِنَّمَا يُتَوَهَّمُ ذَلِكَ إِذَا كَانَ الْقُرْبُ يُشْبِهُ الْبُعْدَ.

{ غَيْرَ بَعِيدٍ }, uzaklığın zıddı ile nitelenen bir yakınlıktır; yani neredeyse uzak sayılabilecek bir durumdur. { غَيْرَ بَعِيدٍ } ifadesinin tercih edilme sebebi de budur; çünkü { غَيْرَ } kelimesi uzak olduğu tevehhümünü savuşturmaya yarar, bu tevehhüm ise ancak yakınlığın uzaklığa benzediği durumlarda hasıl olur.

وَالْبُعْدُ وَالْقُرْبُ حَقِيقَتُهُمَا مِنْ أَوْصَافِ الْمَكَانِ وَيُسْتَعَارَانِ لِقِلَّةِ الْحِصَّةِ بِتَشْبِيهِ

Uzaklık ve yakınlık gerçekte mekânın niteliklerindendir; kısa zaman dilimini yakın mekâna benzetmek suretiyle...

الزَّمَنِ الْقَصِيرِ بِالْمَكَانِ الْقَرِيبِ وَشَاعَ ذَلِكَ حَتَّى سَاوَى الْحَقِيقَةَ قَالَ تَعَالَى: وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ [هود: ٨٩] .

...zamanın azlığı için istiare yoluyla kullanılırlar. Bu kullanım öyle yaygınlaşmıştır ki hakikat derecesine ulaşmıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ } “Lût kavmi de sizden uzak değildir” [Hûd: 89].

وَالْفَاءُ فِي فَقالَ عَاطِفَةٌ عَلَى «مَكَثَ» وَجُعِلَ الْقَوْلُ عَقِيبَ الْمُكْثِ لِأَنَّهُ لَمَّا حَضَرَ صَدَرَ الْقَوْلُ مِنْ جِهَتِهِ فَالتَّعْقِيبُ حَقِيقِيٌّ.

{ فَقالَ } ifadesindeki fâ harfi { مَكَثَ } fiiline atıftır. Söz, beklemenin/kalmanın hemen akabinde getirilmiştir; çünkü o hazır olduğunda söz doğrudan onun tarafından söylenmiştir, dolayısıyla ta'kîb (hemen ardından geliş) hakikidir.

وَالْقَوْلُ الْمُسْنَدُ إِلَى الْهُدْهُدِ إِنْ حُمِلَ عَلَى حَقِيقَةِ الْقَوْلِ وَهُوَ الْكَلَامُ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَنْطِقَ بِهِ النَّاسُ، فَقَوْلُ الْهُدْهُدِ هَذَا لَيْسَ مِنْ دَلَالَةِ مَنْطِقِ الطَّيْرِ الَّذِي عَلِمَهُ سُلَيْمَانُ لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمَنْطِقُ الدَّالُّ عَلَى مَا فِي نُفُوسِ الطَّيْرِ مِنَ الْمُدْرَكَاتِ وَهِيَ مَحْدُودَةٌ كَمَا قَدَّمْنَا بَيَانَهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ [النَّمْل: ١٦] . وَلَيْسَ لِلْهُدْهُدِ قِبَلٌ بِإِدْرَاكِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ

Hüdhüde isnat edilen söz, eğer insanların konuşması türünden gerçek söz anlamına hamledilirse; hüdhüdün bu sözü, Süleyman'a öğretilen kuş dili (mantıku't-tayr) kabilinden değildir. Çünkü o, daha önce Yüce Allah'ın: { عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ } “Bize kuş dili öğretildi” [Neml: 16] ayetinde açıkladığımız üzere, kuşların iç dünyalarındaki sınırlı idrakleri gösteren konuşmadır. Hüdhüdün ise...

الْقَوْلُ الْمَنْسُوبُ إِلَيْهِ وَلَا بِاسْتِفَادَةِ الْأَحْوَالِ مِنْ مُشَاهَدَةِ الْأَقْوَامِ وَالْبُلْدَانِ حَتَّى تَخْطُرَ فِي نَفْسِهِ وَحَتَّى يُعَبِّرَ عَنْهَا بِمَنْطِقِهِ الَّذِي عُلِّمَ سُلَيْمَانُ دَلَالَتَهُ كَمَا قَدَّمْنَاهُ. فَهَذَا وَحْيٌ لِسُلَيْمَانَ أَجْرَاهُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ الْهُدْهُدِ.

...kendisine nispet edilen sözün içerdiği şeyleri idrak etme veya kavimleri ve beldeleri gözlemleyerek durumları çıkarma, bunları zihninde tasavvur edip Süleyman'a delaleti öğretilmiş olan kendi diliyle ifade etme kudreti yoktur. Dolayısıyla bu, Allah'ın hüdhüdün dili üzerinden cereyan ettirdiği, Süleyman'a yönelik bir vahiydir.

وَأَمَّا قَوْلُ سُلَيْمَانَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ [النَّمْل: ٢٧] فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ سُلَيْمَانُ خَشِيَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْكَلَامُ الَّذِي سَمِعَهُ مِنْ تِلْقَاءِ الْهُدْهُدِ كَلَامًا أَلْقَاهُ الشَّيْطَانُ مِنْ جَانِبِ الْهُدْهُدِ لِيُضَلِّلَ سُلَيْمَانَ وَيَفْتِنَهُ بِالْبَحْثِ عَنْ مَمْلَكَةٍ مَوْهُومَةٍ لِيَسْخَرَ بِهِ كَمَا يَسْخَرُ بِالْمُتَثَائِبِ، فَعَزَمَ سُلَيْمَانُ عَلَى اسْتِثْبَاتِ الْخَبَرِ بِالْبَحْثِ الَّذِي لَا يَتْرُكُ رِيبَةً فِي صِحَّتِهِ خِزْيًا لِلشَّيْطَانِ.

Süleyman'ın: { سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Doğru mu söyledin yoksa yalancılardan mısın, bakacağız” [Neml: 27] sözüne gelince; Süleyman'ın, hüdhüd tarafından işittiği bu sözün, kendisini saptırmak ve esneyenle alay ettiği gibi onunla alay etmek maksadıyla vehmî bir krallığı araştırmaya sevk edip fitneye düşürmek üzere şeytanın hüdhüd tarafından fısıldadığı bir söz olmasından endişe etmiş olması muhtemeldir. Bu yüzden Süleyman, şeytanı rezil etmek amacıyla, sıhhatinde hiçbir şüphe bırakmayacak bir araştırma ile haberi teyit etmeye azmetmiştir.

وَلْنَشْتَغِلِ الْآنَ بِمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ هَذَا الْكَلَامُ فَابْتِدَاؤُهُ بِ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ تَنْبِيهٌ لِسُلَيْمَانَ بِأَنَّ فِي مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ مَمَالِكَ وَمُلُوكًا تُدَانِي مُلْكَهُ أَوْ تَفُوقُهُ فِي بَعْضِ أَحْوَالِ الْمُلْكِ جَعَلَهُ اللَّهُ مَثَلًا لَهُ، كَمَا جَعَلَ عِلْمَ الْخَضِرِ مَثَلًا لِمُوسَى ﵇ لِئَلَّا يَغْتَرَّ بِانْتِهَاءِ الْأَمْرِ إِلَى مَا بَلَغَهُ هُوَ. وَفِيهِ اسْتِدْعَاءٌ لِإِقْبَالِهِ عَلَى مَا سَيُلْقَى إِلَيْهِ بِشَرَاشِرِهِ لِأَهَمِّيَّةِ هَذَا الْمَطْلَعِ فِي الْكَلَامِ، فَإِنَّ مَعْرِفَةَ أَحْوَالِ الْمَمَالِكِ وَالْأُمَمِ مِنْ أَهَمِّ مَا يُعْنَى بِهِ مُلُوكُ الصَّلَاحِ لِيَكُونُوا عَلَى اسْتِعْدَادٍ بِمَا يُفَاجِئُهُمْ مِنْ تِلْقَائِهَا، وَلِتَكُونَ مِنْ دَوَاعِي الِازْدِيَادِ مِنَ الْعَمَلِ النَّافِعِ لِلْمَمْلَكَةِ بِالِاقْتِدَاءِ بِالنَّافِعِ مِنْ أَحْوَالِ غَيْرِهَا وَالِانْقِبَاضِ عَمَّا فِي أَحْوَالِ الْمَمْلَكَةِ مِنَ الْخَلَلِ بِمُشَاهَدَةِ آثَارِ مِثْلِهِ فِي غَيْرِهَا.

Şimdi bu sözün ihtiva ettiği hususlarla meşgul olalım: Sözün { أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ } “senin kuşatamadığın şeyi kuşattım” diye başlaması, Süleyman'a, ulaştığı mertebeye aldanıp gururlanmaması için —tıpkı Hızır'ın ilmini Mûsâ (aleyhisselâm) için bir ibret kıldığı gibi— Allah'ın yaratıkları arasında onun mülküne yaklaşan yahut mülkün bazı yönlerinde onu aşan krallıklar ve krallar bulunduğuna dair Allah'ın ona bir uyarısıdır. Ayrıca sözün bu başlangıcındaki önem sebebiyle, kendisine aktarılacak şeylere bütün dikkatiyle yönelmesini sağlamaya matuftur. Zira krallıkların ve milletlerin hallerini bilmek, salih hükümdarların en çok önem verdiği konulardandır; ta ki onlardan gelebilecek sürprizlere karşı hazırlıklı olsunlar ve başkalarının faydalı hallerini örnek alarak kendi krallıkları için faydalı işleri artırmaya, benzerlerinin başkalarındaki olumsuz izlerini görerek kendi krallıklarındaki kusurlardan sakınmaya vesile olsun.

وَمِنْ فَقَرَاتِ الْوَزِيرِ ابْنِ الْخَطِيبِ الْأَنْدَلُسِيِّ (١) : فَأَخْبَارُ الْأَقْطَارِ مِمَّا تُنْفِقُ فِيهِ الْمُلُوكُ أَسْمَارَهَا، وَتُرَقِّمُ بِبَدِيعِ هَالَاتِهِ أَقْمَارَهَا، وَتَسْتَفِيدُ مِنْهُ حُسْنَ السِّيَرِ، وَالْأَمْنَ مِنَ الْغِيَرِ، فَتَسْتَعِينُ عَلَى الدَّهْرِ بِالتَّجَارِبِ.. وَتَسْتَدِلُّ بِالشَّاهِدِ عَلَى الْغَائِبِ اه.

Endülüslü Vezir İbnü'l-Hatîb'in (١) şu veciz ifadeleri bu kabildendir: «Diyarların haberleri; hükümdarların gece sohbetlerini kendisiyle tükettiği, dolunaylarını onun eşsiz haleleriyle nakşettiği, ondan güzel yönetim tarzları ve zamanın felaketlerinden güvende olmayı öğrendiği, böylece tecrübelerle zamana karşı güç bulduğu ve görünenle görünmeyene delil getirdiği hususlardandır.» [İbnü'l-Hatîb'den aktarım] bitti.

وَالْإِحَاطَةُ: الِاشْتِمَالُ عَلَى الشَّيْءِ وَجَعْلُهُ فِي حَوْزَةِ الْمُحِيطِ. وَهِيَ هُنَا مُسْتَعَارَةٌ لِاسْتِيعَابِ الْعِلْمِ بِالْمَعْلُومَاتِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً [الْكَهْف: ٦٨] فَمَا صدق بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ مَعْلُومَاتٌ لَمْ يُحِطْ بِهَا عِلْمُ سُلَيْمَانَ.

İhâta (الْإِحَاطَةُ): Bir şeyi bütünüyle kavramak ve kuşatanın egemenliği/alanı içine almaktır. Burada ise Yüce Allah'ın: { وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً } “Kavrayışınla kuşatamadığın şeye nasıl sabredeceksin?” [Kehf: 68] ayetinde olduğu gibi, malumatı ilimle bütünüyle kavramaktan istiaredir. Dolayısıyla { بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ } ifadesinin masadakı (karşılığı), Süleyman'ın ilminin kuşatmadığı bilgilerdir.

وسَبَإٍ: بِهَمْزَةٍ فِي آخِرِهِ وَقَدْ يُخَفَّفُ اسْمُ رَجُلٍ هُوَ عَبَّشَمْسُ بْنُ يَشْجُبَ بْنِ يَعْرُبَ ابْن قَحْطَانَ. لُقِّبَ بِسَبَأٍ. قَالُوا: لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَبَى فِي غَزْوِهِ. وَكَانَ الْهَمْزُ فِيهِ لِتَغْيِيرِهِ الْعِلْمِيَّةَ عَنِ الْمَصْدَرِ. وَهُوَ جَدُّ جِذِمَ عَظِيمٍ مِنْ أَجْذَامِ الْعَرَبِ. وَذُرِّيَّتُهُ كَانُوا بِالْيَمَنِ ثُمَّ

Sebe' (سَبَإٍ): Sonunda hemze bulunan ve bazen hemzesiz (tahfif ile) okunan bir adamın adıdır ki o da Abduşşems b. Yeşcub b. Ya'rub b. Kahtân'dır. Sebe' lakabıyla anılmıştır. Dediler ki: Çünkü o, savaşlarında ilk esir alan (sebâ) kimsedir. Kelimedeki hemze ise özel isim (alem) yapılırken mastardan farklılaşması içindir. O, Arap kabilelerinin büyük bir kolunun atasıdır. Zürriyeti Yemen'deydi, sonra...

تَفَرَّقُوا كَمَا سَيَأْتِي فِي سُورَةِ سَبَأٍ. وَأُطْلِقَ هَذَا الِاسْمُ هُنَا عَلَى دِيَارِهِمْ لِأَنَّ مِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ وَهِيَ لِابْتِدَاءِ الْأَمْكِنَةِ غَالِبًا.

...Sebe' Suresi'nde geleceği üzere dağılmışlardır. Bu isim burada onların memleketleri için kullanılmıştır; çünkü { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç bildiren) edattır ve çoğunlukla mekânların başlangıcı için kullanılır.

فَاسْمُ سَبَإٍ غَلَبَ عَلَى الْقَبِيلَةِ الْمُتَنَاسِلَةِ مِنْ سَبَأٍ الْمَذْكُورِ وَهُمْ مِنَ الْجِذْمِ الْقَحْطَانِيِّ الْمَعْرُوفِ بِالْعَرَبِ الْمُسْتَعْرِبَةِ، أَيْ الَّذين لم ينشأوا فِي بِلَادِ الْعَرَبِ وَلَكِنَّهُمْ نَزَحُوا مِنَ الْعِرَاقِ إِلَى بِلَادِ الْعَرَبِ، وَأَوَّلُ نَازِحٍ مِنْهُمْ هُوَ يَعْرُبُ (بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ وَضَمِّ الرَّاءِ) بن قَحْطَانَ (وَبِالْعِبْرَانِيَّةِ يَقْطَانَ) بْنِ عَابِرِ بْنِ شَالِخَ بْنِ أَرْفَخَشْدَ (وَبِالْعِبْرَانِيَّةِ أَرْفَكْشَادَ) بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ.

Sebe' ismi, anılan Sebe'den türeyen kabileye galip gelmiştir ki onlar el-Arabü'l-Müsta'ribe (sonradan Araplaşan Araplar) diye bilinen Kahtânî kolundandır; yani Arap yarımadasında doğup büyümeyen, bilakis Irak'tan Arap diyarına göç eden kimselerdir. Onlardan ilk göç eden kişi Ya'rub (yâ'nın fethası ve râ'nın dammesiyle) b. Kahtân (İbranicesi Yoktan) b. Âbir b. Şâlih b. Erfahşed (İbranicesi Arpakşad) b. Sâm b. Nûh'tur.

وَهَذَا النَّسَبُ يَتَّفِقُ مَعَ مَا فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ مِنْ سَامٍ إِلَى عَابِرٍ، فَمِنْ عَابِرٍ يَفْتَرِقُ نَسَبُ الْقَحْطَانِيِّينَ مِنْ نَسَبِ الْعِبْرَانِيِّينَ فَأَمَّا أَهْلُ أَنْسَابِ الْعَرَبِ فَيَجْعَلُونَ لِعَابِرٍ ابْنَيْنِ أَحَدُهُمَا اسْمُهُ قَحْطَانُ وَالْآخَرُ اسْمُهُ (فَالْغُ) . وَأَمَّا سِفْرُ التَّكْوِينِ فَيَجْعَلُ أَنَّ أَحَدَهُمَا اسْمُهُ (يَقْطُنُ) وَلَا شَكَّ أَنَّهُ الْمُسَمَّى عِنْدَ الْعَرَبِ قَحْطَانُ، وَالْآخَرُ اسْمُهُ (فَالِجُ) بِفَاءٍ فِي أَوَّلِهِ وَجِيمٍ فِي آخِرِهِ، فَوَقَعَ تَغْيِيرٌ فِي بَعْضِ حُرُوفِ الِاسْمَيْنِ لِاخْتِلَافِ اللُّغَتَيْنِ.

Bu nesep, Sâm'dan Âbir'e kadar Tekvin Kitabı'ndaki (Yaratılış) anlatımla uyuşur. Âbir'den itibaren Kahtânîlerin nesebi İbranilerin nesebinden ayrılır. Arap nesep âlimleri Âbir'in iki oğlu olduğunu söylerler; birinin adı Kahtân, diğerinin adı Fâliğ'dir. Tekvin Kitabı ise birinin adını Yoktan (ki şüphesiz Arapların Kahtân dediği kimsedir), diğerinin adını ise başında fâ ve sonunda cîm ile Fâlec (Peleg) olarak zikreder. Dolayısıyla iki dilin farklılığından ötürü iki ismin bazı harflerinde değişiklik meydana gelmiştir.

وَلَمَّا انْتَقَلَ يَعْرُبُ سَكَنَ جَنُوبَ الْبِلَادِ الْعَرَبِيَّةِ (الْيَمَنَ) فَاسْتَقَرَّ بِمَوْضِعٍ بَنَى فِيهِ مَدِينَةَ ظَفَارِ (بِفَتْحِ الظَّاءِ الْمُشَالَةِ الْمُعْجَمَةِ وَكَسْرِ الرَّاءِ) فَهِيَ أَوَّلُ مَدِينَةٍ فِي بِلَادِ الْيَمَنِ

Ya'rub göç ettiğinde Arap diyarının güneyine (Yemen'e) yerleşti ve orada bir mevkiye yerleşerek Zafâr (noktalı dik zâ'nın fethası ve râ'nın kesresiyle) şehrini kurdu; burası Yemen diyarındaki ilk şehirdir.

وَانْتَشَرَ أَبْنَاؤُهُ فِي بِلَادِ الْجَنُوبِ الَّذِي عَلَى الْبَحْرِ وَهُوَ بِلَادُ (حَضْرَمَوْتَ) ثُمَّ بَنَى ابْنُهُ يَشْجُبُ (بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ وَضَمِّ الْجِيمِ) مَدِينَةُ صَنْعَاءَ وَسَمَّى الْبِلَادَ بِالْيَمَنِ، ثُمَّ خَلَفَهُ ابْنُهُ عَبَّشَمْسُ (بِتَشْدِيدِ الْمُوَحَّدَةِ وَمَعْنَاهُ ضَوْءُ الشَّمْسِ) وَسَادَ قَوْمَهُ وَلُقِّبِ سَبَأٌ (بِفَتْحَتَيْنِ وَهَمْزَةٍ فِي آخِرِهِ) وَاسْتَقَلَّ بِأَهْلِهِ فَبَنَى مَدِينَةَ مَأْرِبَ حَاضِرَةَ سَبَأٍ، قَالَ النَّابِغَةُ الْجَعْدِيُّ:

Onun oğulları deniz kıyısındaki güney diyarına, yani Hadramut diyarına yayıldılar. Ardından oğlu Yeşcub (yâ'nın fethası ve cîm'in dammesiyle) San'a şehrini kurdu ve ülkeye Yemen adını verdi. Sonra onun ardından oğlu Abduşşems (bâ'nın şeddesiyle olup anlamı güneş ışığıdır) geçti, kavmine efendilik etti ve Sebe' (iki fetha ve sonda hemze ile) diye lakaplandırıldı. Ailesiyle bağımsızlaşıp Sebe'nin başkenti olan Me'rib şehrini kurdu. Nâbiğa el-Ca'dî şöyle demiştir:

مِنْ سَبَأِ الْحَاضِرِينَ مَأْرِبُ إِذْ ... يَبْنُونَ مِنْ دُونِ سَيْلِهِ الْعَرِمَا

«Me'rib'de yerleşik Sebe' halkındandır, hani onlar / Selinin önüne Arim [seddini] inşa ediyorlardı.»

وَبَيْنَ مَأْرِبَ وَصَنْعَاءَ مَسِيرَةُ ثَلَاثِ مَرَاحِلَ خَفِيفَةٍ.

Me'rib ile San'a arasında hafif tempolu üç konaklık mesafe vardır.

ثُمَّ جَاءَ بَعْدَ سَبَأٍ ابْنُهُ حِمْيَرُ وَيُلَقَّبُ الْعَرَنْجَحَ (أَيِ الْعَتِيقُ) ، وَيَظْهَرُ أَنَّهُ جَعَلَ بِلَادَهُ ظَفَارِ بَعْدَ أَنِ انْتَقَلَ أَبْنَاءُ يَشْجُبَ مِنْهَا إِلَى صَنْعَاءَ. وَفِي الْمَثَلِ: مَنْ ظَفَرَ حَمَّرَ، أَيْ مَنْ دَخَلَ ظَفَارِ فَلْيَتَكَلَّمْ بِالْحِمْيَرِيَّةِ، وَلِهَذَا الْمَثَلِ قِصَّةٌ.

Sebe'den sonra oğlu Himyer geldi; lakabı el-Aranceh (yani eski/asil) idi. Anlaşılan o ki Yeşcub'un oğulları oradan San'a'ya göç ettikten sonra o memleketini Zafâr kılmıştır. Meselde şöyle denir: «Kim Zafâr'a girerse himyerîce konuşsun» (مَنْ ظَفَرَ حَمَّرَ) yani kim Zafâr'a girerse Himyer diliyle konuşsun; bu meselin bir kıssası vardır.

فَكَانَتِ الْبِلَادُ الْيَمَنِيَّةُ أَوِ الْقَحْطَانِيَّةُ مُنْقَسِمَةً إِلَى ثَلَاثِ قَبَائِلَ: الْيَمَنِيَّةِ، وَالسَّبَئِيَّةِ، وَالْحِمْيَرِيَّةِ. وَكَانَ على كل قبية مَلِكٌ مِنْهَا، وَاسْتَقَلَّتْ أَفْخَاذُهُمْ بِمَوَاقِعَ أَطْلَقُوا عَلَى الْوَاحِدِ مِنْهَا اسْمَ مِخْلَافٍ (بِكَسْرِ الْمِيمِ) وَكَانَ لِكُلِّ مِخْلَافٍ رَئِيسٌ يُلَقَّبُ بِالْقِيلِ وَيُقَالُ لَهُ: ذُو كَذَا، بِالْإِضَافَةِ إِلَى اسْمِ مِخْلَافِهِ، مِثْلُ ذُو رُعَيْنٍ. وَالْمَلِكُ الَّذِي تَتْبَعُهُ الْأَقْيَالُ كُلُّهَا وَيَحْكُمُ الْيَمَنَ

Böylece Yemen veya Kahtân diyarı üç kabileye bölünmüştü: Yemeniyye, Sebeiyye ve Himyeriyye. Her kabilenin başında kendilerinden bir hükümdar vardı; kollarının her biri belirli bölgelerde bağımsızlaşmış ve bunların her birine mihlâf (mîm'in kesresiyle) adını vermişlerdi. Her mihlâfın kayl adı verilen bir reisi vardı ve mihlâfının ismine nispetle «Zû falan» (örneğin Zû Ruayn) denilirdi. Bütün bu kaylların (yerel beylerin) bağlı olduğu ve bütün Yemen'i...

كُلَّهَا يُلَقَّبُ تُبَّعَ لِأَنَّهُ مَتْبُوعٌ بِأُمَرَاءَ كَثِيرِينَ.

...yöneten hükümdara ise Tübba' lakabı verilirdi; çünkü kendisine tabi olan pek çok emir vardı.

وَقَدِ انْفَرَدَتْ سَبَأٌ بِالْمُلْكِ فِي حُدُودِ الْقَرْنِ السَّابِعِ عَشَرَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ وَكَانَ أَشْهَرُ مُلُوكِهِمْ أَوْ أَوَّلُهُمُ الْهِدْهَادُ بْنُ شُرَحْبِيلَ وَيُلَقَّبُ الْيَشَرَّحَ (بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ وَفَتْحِ الشِّينِ الْمُعْجَمَةِ وَفَتْحِ الرَّاءِ مُشَدَّدَةً وَبِحَاءٍ مُهْمَلَةٍ فِي آخِرِهِ) . ثُمَّ وَلِيَتْ بَعْدَهُ بِلْقِيسُ ابْنَةُ شُرَحْبِيلَ أَيْضًا أَوْ شَرَاحِيلَ وَلَمْ تَكُنْ ذَاتَ زَوْجٍ فِيمَا يَظْهَرُ مِنْ سِيَاقِ الْقُرْآنِ. وَقِيلَ كَانَتْ مُتَزَوِّجَةً شَدَدَ بْنَ زَرْعَةَ، فَإِنْ صَحَّ ذَلِكَ فَلَعَلَّهُ لَمْ تَطُلْ مُدَّتُهُ فَمَاتَ. وَكَانَ أَهْلُ سَبَأٍ صَابِئَةً يَعْبُدُونَ الشَّمْسَ.

Sebe', hicretten önce yaklaşık on yedinci yüzyılda krallıkta müstakil hale gelmiştir. Onların en meşhur yahut ilk kralları el-Hedhâd b. Şürahbîl idi ve kendisine el-Yeşerrah (yâ ve şîn'in fethası, râ'nın şeddeli fethası ve sonda noktasız hâ ile) lakabı verilmişti. Ardından yönetime yine Şürahbîl veya Şerâhîl'in kızı Belkıs geçti. Kur'an'ın bağlamından anlaşıldığı kadarıyla evli değildi. Şeded b. Zer'a ile evli olduğu da söylenmiştir; eğer bu doğruysa muhtemelen uzun sürmemiş ve adam ölmüştür. Sebe halkı ise güneşe tapan Sâbiîlerdi.

وَبَقِيَّةُ ذِكْرِ حَضَارَتِهِمْ تَأْتِي فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ سَبَأٍ.

Onların medeniyetine dair diğer açıklamalar Sebe' Suresi'nin tefsirinde gelecektir.

وأَحَطْتُ يُقْرَأُ بِطَاءٍ مُشَدَّدَةٍ لِأَنَّهُ الْتِقَاءُ طَاءِ الْكَلِمَةِ وَتَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فَقُلِبَتْ هَذِهِ التَّاءُ طَاءً وَأُدْغِمَتَا.

{ أَحَطْتُ } kelimesi şeddeli bir tı ile okunur; çünkü kelimenin tı harfi ile mütekellim tâ'sı yan yana gelmiş, bu tâ tı'ya çevrilerek idğam edilmiştir.

وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِنَبَإٍ لِلْمُصَاحَبَةِ لِأَنَّ النَّبَأَ كَانَ مُصَاحِبًا لِلْهُدْهُدِ حِينَ مَجِيئِهِ، وَالنَّبَأُ: الْخَبَرُ المهم.

{ بِنَبَإٍ } sözündeki bâ harfi musâhabet (birliktelik) içindir; zira haber, gelişi esnasında hüdhüdün beraberindeydi. Nebe' (النَّبَأُ) ise: Önemli haber demektir.

وَبَين ب سَبَإٍ وبِنَبَإٍ الْجِنَاسُ الْمُزْدَوَجُ. وَفِيهِ أَيْضًا جِنَاسُ الْخَطِّ وَهُوَ أَنْ تَكُونَ صُورَةُ الْكَلِمَتَيْنِ وَاحِدَةً فِي الْخَطِّ وَإِنَّمَا تَخْتَلِفَانِ فِي النُّطْقِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ [الشُّعَرَاء: ٧٩، ٨٠] .

{ سَبَإٍ } ile { بِنَبَإٍ } arasında cinâs-ı müzdevice (ikili cinas) vardır. Ayrıca bunda cinâs-ı hatt (yazı cinası) da bulunmaktadır ki bu, iki kelimenin yazılış suretinin bir olup sadece telaffuzda farklılaşmasıdır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Beni yediren ve içiren O'dur. Hastalandığım zaman bana şifa veren de O'dur” [Şuarâ: 79-80].

وَوَصْفُهُ بِ يَقِينٍ تَحْقِيقٌ لَكَوْنِ مَا سَيُلْقَى إِلَيْهِ شَيْءٌ مُحَقَّقٌ لَا شُبْهَةَ فِيهِ فَوُصِفَ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ.

Haberin { يَقِينٍ } ile nitelenmesi, kendisine aktarılacak şeyin içinde hiçbir şüphe bulunmayan kesin bir gerçek olduğunu pekiştirmek içindir; nitekim mübalağa kastıyla mastar ile nitelenmiştir.

وَجُمْلَةُ: إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً بَيَان لنبأ فَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ. وَإِدْخَالُ (إِنَّ) فِي صَدْرِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ لِأَهَمِّيَّةِ الْخَبَرِ إِذْ لَمْ يَكُنْ مَعْهُودًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ تَكُونَ الْمَرْأَةُ مَلِكًا.

{ إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً } cümlesi haberin beyanıdır (açıklamasıdır), bu yüzden atfedilmemiştir. Bu cümlenin başına { إِنَّ } getirilmesi ise haberin önemindendir; zira İsrailoğullarında bir kadının hükümdar olması alışılagelmiş bir durum değildi.

وَفِعْلُ تَمْلِكُهُمْ هُنَا مُشْتَقٌّ مِنَ الْمُلْكِ بِضَمِّ الْمِيمِ وَفِعْلُهُ كَفِعْلِ مِلْكِ الْأَشْيَاءِ. وَرَوِيَ حَدِيثُ هِرَقْلَ «هَلْ كَانَ فِي آبَائِهِ مِنْ مَلَكٍ» بِفَتْحِ اللَّامِ، أَيْ كَانَ مَلِكًا، وَيُفَرَّقُ بَيْنَ الْفِعْلَيْنِ بِالْمَصْدَرِ فَمَصْدَرُ هَذَا مُلْكٌ بِضَمِّ الْمِيمِ، وَالْآخَرُ بِكَسْرِهَا، وَضَمِيرُ الْجَمْعِ رَاجِعٌ إِلَى سَبَأٍ.

Buradaki { تَمْلِكُهُمْ } fiili, mülk (الْمُلْكِ - mîm'in dammesiyle) kelimesinden türemiştir; fiil çekimi eşyaya sahip olma (milk) fiili gibidir. Heraklius hadisinde «Babaları arasında hiç hükümdarlık eden (melek) var mıydı?» rivayeti lâm'ın fethasıyla nakledilmiştir, yani hükümdar olmuş mudur anlamındadır. İki fiil mastarlarıyla birbirinden ayırt edilir; bunun mastarı mülk (مُلْكٌ - damme ile), diğerininki ise milk (مِلْكٌ - kesre ile) gelir. Çoğul zamiri ise Sebe' halkına racidir.

وَهَذِهِ الْمَرْأَةُ أُرِيدَ بِهَا بِلْقِيسُ (بِكَسْرِ الْمُوَحَّدَةِ وَسُكُونِ اللَّامِ وَكَسْرِ الْقَافِ) ابْنَةُ شَرَاحِيلَ وَفِي تَرْتِيبِهَا مَعَ مُلُوكِ سَبَأٍ وَتَعْيِينِ اسْمِهَا وَاسْمِ أَبِيهَا اضْطِرَابٌ لِلْمُؤَرِّخِينَ.

Bu kadından kasıt, Şerâhîl'in kızı Belkıs'tır (bâ'nın kesresi, lâm'ın sükûnu ve kâf'ın kesresiyle). Sebe hükümdarları arasındaki sırası, kendi isminin ve babasının isminin tespiti hususunda tarihçiler arasında ihtilaflar ve tutarsızlıklar vardır.

وَالْمَوْثُوقُ بِهِ أَنَّهَا كَانَتْ مُعَاصِرَةً سُلَيْمَانَ فِي أَوَائِلِ الْقَرْنِ السَّابِعِ عَشَرَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ وَكَانَتِ امْرَأَةً عَاقِلَةً. وَيُقَالُ: هِيَ الَّتِي بَنَتْ سَدَّ مَأْرِبَ. وَكَانَتْ حَاضِرَةُ مُلْكِهَا مَأْرِبَ مَدِينَةً عَظِيمَةً بِالْيَمَنِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ صَنْعَاءَ مَسِيرَةَ ثَلَاثِ مَرَاحِلَ وَسَيَأْتِي ذِكْرُهَا فِي سُورَةِ سَبَأٍ.

Güvenilir olan bilgiye göre o, hicretten önce on yedinci yüzyılın başlarında Süleyman ile çağdaştı ve akıllı bir kadındı. Me'rib Seddi'ni onun inşa ettiği de söylenir. Hükümdarlığının başkenti olan Me'rib, Yemen'de büyük bir şehirdi; kendisiyle San'a arasında üç konaklık mesafe vardı ve Sebe' Suresi'nde ondan bahsedilecektir.

وَتَنْكِيرُ امْرَأَةً وَهُوَ مَفْعُولٌ أَوَّلُ لِ وَجَدْتُ لَهُ حُكْمُ الْمُبْتَدَأِ فَهُوَ كَالِابْتِدَاءِ بِالنَّكِرَةِ إِذَا أُرِيدَ بِالنَّكِرَةِ التَّعَجُّبُ مِنْ جِنْسِهَا كَقَوْلِهِمْ: بَقَرَةٌ تَكَلَّمَتْ، لِأَنَّ الْمُرَادَ حِكَايَةُ أَمْرٍ عَجِيبٍ عِنْدَهُمْ أَنْ تَكُونَ امْرَأَةٌ مَلِكَةً عَلَى قَوْمٍ. وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ: وَجَدْتُهُمْ تَمْلِكُهُمُ امْرَأَةٌ.

{ وَجَدْتُ } fiilinin birinci mef'ûlü olan { امْرَأَةً } kelimesinin nekra kılınması mübteda hükmündedir; dolayısıyla cinsinden hayret duyulması kastedildiğinde nekra ile başlamak gibidir; nitekim «Bir inek konuştu!» denmesi gibi. Zira maksat, bir kadının bir kavme hükümdar olmasının onlar nezdinde şaşılacak bir durum olduğunu aktarmaktır. Bu sebepledir ki «Onları bir kadının yönettiğini buldum/gördüm» dememiştir.

وَالْإِيتَاءُ: الْإِعْطَاءُ، وَهُوَ مُشْعِرٌ بِأَنَّ الْمُعْطَى مَرْغُوبٌ فِيهِ، وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازَمِهِ وَهُوَ النَّوْلُ.

Îtâ (الْإِيتَاءُ): Vermek (i'tâ) demektir ve verilen şeyin arzulanan bir şey olduğunu hissettirir. Burada ise onun lazımı olan «elde etmek/kavuşmak» (nevl) anlamında kullanılmıştır.

وَمَعْنَى أُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ نَالَتْ مَنْ كُلِّ شَيْءٍ حسن من شؤون الْمُلْكِ. فَعُمُومُ كُلِّ شَيْءٍ عُمُومٌ عُرْفِيٌّ مِنْ جِهَتَيْنِ يُفَسِّرُهُ الْمَقَامُ كَمَا فَسَّرَ قَوْلُ سُلَيْمَانَ أُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النَّمْل: ١٦] ، أَيْ أُوتِيتُ مِنْ خِصَالِ الْمُلُوكِ وَمِنْ ذَخَائِرِهِمْ وَعَدَدِهِمْ وَجُيُوشِهِمْ وَثَرَاءِ مَمْلَكَتِهِمْ وَزُخْرُفِهَا وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْمَحَامِدِ وَالْمَحَاسِنِ.

{ أُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesinin anlamı: Hükümdarlık işlerine dair her güzel şeyden nasiplenmiştir. Dolayısıyla { كُلِّ شَيْءٍ } ifadesinin umumiliği, tıpkı Süleyman'ın: { أُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Bize her şeyden verildi” [Neml: 16] sözünün açıkladığı gibi makamın tefsir ettiği iki yönden örfî bir umumiliktir; yani hükümdarlık hasletlerinden, onların hazinelerinden, teçhizatlarından, ordularından, krallıklarının zenginlik ve debdebesinden ve benzeri övgüye değer güzelliklerden kendisine verilmiştir.

وَبِنَاءُ فِعْلِ أُوتِيَتْ إِلَى الْمَجْهُولِ إِذْ لَا يَتَعَلَّقُ الْغَرَضُ بِتَعْيِينِ أَسْبَابِ مَا نَالَتْهُ بَلِ الْمَقْصُودُ مَا نَالَتْهُ عَلَى أَنَّ الْوَسَائِلَ وَالْأَسْبَابَ شَتَّى، فَمِنْهُ مَا كَانَ إِرْثًا مِنَ الْمُلُوكِ الَّذِينَ سَلَفُوهَا، وَمِنْهُ مَا كَانَ كَسْبًا مِنْ كَسْبِهَا وَاقْتِنَائِهَا، وَمِنْهُ مَا وَهَبَهَا اللَّهُ مِنْ عَقْلٍ وَحِكْمَةٍ، وَمَا مُنِحَ بِلَادُهَا مِنْ خِصْبٍ وَوَفْرَةِ مِيَاهٍ. وَقَدْ كَانَ الْيُونَانُ يُلَقِّبُونَ مَمْلَكَةَ الْيَمَنِ بِالْعَرَبِيَّةِ السَّعِيدَةِ أَخْذًا مِنْ مَعْنَى الْيُمْنِ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَقَالَ تَعَالَى: لَقَدْ كانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ [سبأ: ١٥] . وَأَمَّا رَجَاحَةُ الْعُقُولِ

{ أُوتِيَتْ } fiilinin meçhul olarak kurulması, maksadın onun elde ettiği şeylerin sebeplerini tayin etmekle ilgili olmayıp sadece elde ettiği şeyin kendisi olması sebebiyledir; zira vesileler ve sebepler çeşit çeşittir: Bir kısmı kendisinden önceki hükümdarlardan miras kalmış, bir kısmı kendi kazanımı ve edinimi olmuş, bir kısmı da Allah'ın ona bahşettiği akıl ve hikmet ile ülkesine lütfedilen bereket ve bol sudan ibarettir. Nitekim Yunanlar, Arapçadaki yümn (bereket/uğur) anlamından hareketle Yemen krallığını «Arabia Felix» (Mutlu Arabistan) diye adlandırmışlardı. Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ كانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ } “Andolsun ki Sebe’ kavmi için yurtlarında bir ibret vardı: Sağda ve solda iki bahçe... ‘Rabbinizin rızkından yiyin ve O'na şükredin; pek güzel bir belde ve çok bağışlayıcı bir Rab!’” [Sebe: 15]. Akılların kemaline gelince...

فَفِي الْحَدِيثِ: «أَتَاكُمْ أَهْلُ الْيَمَنِ هُمْ أَرَقُّ أَفْئِدَةً، الْإِيمَانُ يَمَانٍ، وَالْحِكْمَةُ يَمَانِيَّةٌ»

...hadiste şöyle buyrulmuştur: «Size Yemen ehli geldi; onlar en ince gönüllü kimselerdir. İman Yemenlidir, hikmet de Yemenlidir.»

فَلَيْسَ الْمُرَادُ خُصُوصَ مَا آتَاهَا اللَّهُ فِي أَصْلِ خِلْقَتِهَا وَخِلْقَةِ أُمَّتِهَا وَبِلَادِهَا، وَلِذَا فَلَمْ يَتَعَيَّنِ الْفَاعِلُ عُرْفًا. وَكُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.

Dolayısıyla kastedilen, sırf Allah'ın onun yaratılışında, kavminin fıtratında ve ülkesinin tabiatında verdiği şeylerle sınırlı değildir; bu yüzden örfen fail tek bir varlıkla tayin edilmemiştir. [Bununla birlikte] hepsi Allah katındandır.

وَخَصَّ مِنْ نَفَائِسَ الْأَشْيَاءِ عَرْشَهَا إِذْ كَانَ عَرْشًا بَدِيعًا وَلَمْ يَكُنْ لِسُلَيْمَانَ عَرْشٌ مِثْلُهُ.

Değerli nesneler arasından onun tahtını özellikle belirtti; çünkü o eşsiz bir tahttı ve Süleyman'ın dahi benzeri bir tahtı yoktu.

وَقَدْ جَاءَ فِي الْإِصْحَاحِ الْعَاشِرِ مِنْ سِفْرِ الْمُلُوكِ الْأَوَّلِ مَا يَقْتَضِي أَنَّ سُلَيْمَانَ صَنَعَ كُرْسِيَّهُ الْبَدِيعَ بَعْدَ أَنْ زَارَتْهُ مَلِكَةُ سَبَأٍ. وَسَنُشِيرُ إِلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها [النَّمْل:

Birinci Krallar Kitabı'nın onuncu babında, Süleyman'ın bu eşsiz tahtını Sebe melikesi kendisini ziyaret ettikten sonra yaptığına delalet eden ifadeler yer almaktadır. Yüce Allah'ın: { أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها } “Hanginiz onun tahtını bana getirecek?” [Neml:

٣٨] .

38] sözünü açıklarken buna işaret edeceğiz.

وَالْعَظِيمُ: مُسْتَعْمَلٌ فِي عَظَمَةِ الْقَدْرِ وَالنَّفَاسَةِ فِي ضَخَامَةِ الْهَيْكَلِ وَالذَّاتِ. وَأَعْقَبَ التَّنْوِيهَ بِشَأْنِهَا بِالْحَطِّ مِنْ حَالِ اعْتِقَادِهِمْ إِذْ هُمْ يَسْجُدُونَ، أَيْ يَعْبُدُونَ الشَّمْسَ. وَلِأَجْلِ الِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ أُعِيدَ فِعْلُ وَجَدْتُهَا إِنْكَارًا لِكَوْنِهِمْ يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ، فَذَلِكَ مِنْ انْحِطَاطِ الْعَقْلِيَّةِ الِاعْتِقَادِيَّةِ فَكَانَ انْحِطَاطُهُمْ فِي الْجَانِبِ الْغَيْبِيِّ مِنَ التَّفْكِيرِ وَهُوَ مَا يَظْهَرُ فِيهِ تَفَاوَتُ عِوَضِ الْعُقُولِ عَلَى الْحَقَائِقِ لِأَنَّهُ جَانِبٌ مُتَمَحِّضٌ لِعَمَلِ الْفِكْرِ لَا يُسْتَعَانُ فِيهِ بِالْأَدِلَّةِ

el-Azîm (عَظِيم) [kelimesi], heykelin ve zatın cüssesindeki büyüklük ile değer ve kıymetin büyüklüğü anlamında kullanılmıştır. [Hüdhüd], onun durumunu övgüyle andıktan hemen sonra inançlarının düşüklüğüne dikkat çekmiştir; zira onlar secde etmekte, yani güneşe tapmaktadırlar. Bu habere verilen önemden dolayı { وَجَدْتُها } fiili, güneşe secde etmelerini kınamak ve yadırgamak amacıyla tekrar edilmiştir; çünkü bu durum, inanç zihniyetinin geriliğindendir. Onların bu geriliği düşüncenin gaybî boyutundaydı ki burası, hakikatler karşısında akılların güç ve yetkinlik farklarının açıkça ortaya çıktığı alandır. Zira bu alan, somut

الْمَحْسُوسَةِ، فَلَا جَرَمَ أَنْ تَضِلَّ فِيهِ عُقُولُ كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْعُقُولِ الصَّحِيحَة فِي الشؤون الْخَاضِعَةِ لِلْحَوَاسِّ. قَالَ تَعَالَى فِي الْمُشْرِكِينَ يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [الرّوم: ٧، ٨]

delillerden yardım alınamayan, bütünüyle salt tefekküre dayalı bir alandır. Dolayısıyla duyulara konu olan hususlarda sağlıklı akıl sahibi olan birçok kimsenin aklının bu gayb alanında sapması kaçınılmazdır. Yüce Allah müşrikler hakkında şöyle buyurmuştur: { يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } “Onlar dünya hayatının sadece görünen yüzünü bilirler; ahiretten ise tamamen habersizdirler. Kendi içlerinde hiç düşünmediler mi ki, Allah gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yaratmıştır?” [Rûm: 7, 8].

وَكَانَ عَرَبُ الْيَمَنِ أَيَّامَئِذٍ مِنْ عَبَدَةِ الشَّمْسِ ثُمَّ دَخَلَتْ فِيهِمُ الدِّيَانَةُ الْيَهُودِيَّةُ فِي زَمَنِ تُبَّعَ أَسْعَدَ مِنْ مُلُوكِ حِمْيَرَ، وَلِكَوْنِهِمْ عَبَدَةَ شَمْسٍ كَانُوا يُسَمَّوْنَ عَبْدَ شَمْسٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي اسْمِ سَبَأٍ.

O günlerde Yemen Arapları güneşe tapanlardandı; daha sonra Himyer krallarından Tübba' Es'ad zamanında aralarına Yahudilik girdi. Güneşe taptıkları için de Sebe' isminde daha önce geçtiği üzere «Abdüşems» adını alıyorlardı.

وَقَدْ جَمَعَ هَذَا الْقَوْلُ الَّذِي أُلْقِيَ إِلَى سُلَيْمَانَ أُصُولَ الْجُغْرَافِيَّةِ السِّيَاسِيَّةِ مِنْ صِفَةِ الْمَكَانِ وَالْأَدْيَانِ، وَصِبْغَةِ الدَّوْلَةِ وَثَرْوَتِهَا، وَوَقَعَ الِاهْتِمَامُ بِأَخْبَارِ مَمْلَكَةِ سَبَأٍ لِأَنَّ ذَلِكَ أَهَمُّ لِمُلْكِ سُلَيْمَانَ إِذْ كَانَتْ مُجَاوِرَةً لِمَمْلَكَتِهِ يَفْصِلُ بَيْنَهُمَا الْبَحْرُ الْأَحْمَرُ، فَأُمُورُ هَذِهِ الْمَمْلَكَةِ أَجْدَى بِعَمَلِهِ.

Süleyman'a iletilen bu söz; mekânın vasfı, dinler, devletin yapısı ve zenginliği gibi siyasi coğrafyanın temel unsurlarını bir araya getirmiştir. Sebe krallığına dair haberlere önem verilmiştir; zira aralarını Kızıldeniz'in ayırdığı bu krallık Süleyman'ın ülkesine komşu olduğu için onun hükümdarlığı açısından daha önemliydi ve bu krallığın durumları onun ilgisine daha layıktı.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: مِنْ سَبَإٍ بِالصَّرْفِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَالْبَزِّيُّ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ بِفَتْحَةٍ غَيْرَ مَصْرُوفٍ عَلَى تَأْوِيلِ الْبِلَادِ أَوِ الْقَبِيلَةِ. وَقَرَأَهُ قُنْبُلُ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ بِسُكُونِ الْهَمْزَةِ عَلَى اعْتِبَارِ الْوَقْفِ إِجْرَاءً لِلْوَصْلِ مَجْرَى الْوَقْفِ.

Cumhur, { مِنْ سَبَإٍ } [kelimesini] sarf ile (tenvinli olarak) okumuştur. Ebû Amr ile İbn Kesîr'den rivayetle el-Bezzî, belde veya kabile anlamına hamletmek suretiyle gayrimunsarıf olarak fetha ile okumuştur. İbn Kesîr'den rivayetle Kunbul ise vaslı (geçişi) vakıf yerine koyarak vakıf kabulüyle hemzenin sükûnu ile okumuştur.

وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ (٢٥) اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٢٦) .

{ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ (24) أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ (٢٥) اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٢٦) } “Şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur; bu yüzden doğru yolu bulamıyorlar. Göklerde ve yerdeki gizlilikleri açığa çıkaran, gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilen Allah'a secde etmesinler diye [böyle yaptı]. O Allah ki, O'ndan başka ilah yoktur; büyük Arş'ın Rabbidir.”

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ جُمْلَةِ الْكَلَامِ الَّذِي أُلْقِيَ عَلَى لِسَانِ الْهُدْهُدِ، فَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ.

Bu kısmın, Hüdhüd'ün diliyle aktarılan sözün bir parçası olması caizdir; bu durumda vâv harfi atıf içindir.

وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ كَلَامٌ آخَرُ مِنَ الْقُرْآنِ ذُيِّلَ بِهِ الْكَلَامُ الْمُلْقَى إِلَى سُلَيْمَانَ، فَالْوَاوُ لِلِاعْتِرَاضِ بَيْنَ الْكَلَامِ الْمُلْقَى لِسُلَيْمَانَ وَبَيْنَ جَوَابِ سُلَيْمَانَ، وَالْمَقْصُودُ التَّعْرِيضُ بِالْمُشْرِكِينَ.

Daha kuvvetli görünen ise bunun Kur'an'dan müstakil bir söz olup Süleyman'a iletilen sözün peşine fezleke/ek olarak getirilmiş olmasıdır; buna göre vâv harfi, Süleyman'a söylenen söz ile Süleyman'ın cevabı arasında itirâz (ara cümle) içindir ve maksat müşriklere üstü kapalı taş atmaktır.

وَقَوْلُهُ: أَلَّا يَسْجُدُوا قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِتَشْدِيدِ اللَّامِ عَلَى أَنَّهُ مُرَكَّبٌ فِي الْخَطِّ مِنْ (أَنْ) وَ (لَا) النَّافِيَةِ كُتِبَتَا كَلِمَةً وَاحِدَةً اعْتِبَارًا بِحَالَةِ النُّطْقِ بِهَا عَلَى كُلِّ الْمَعَانِي الْمُرَادَّةِ مِنْهَا.

Yüce Allah'ın: { أَلَّا يَسْجُدُوا } sözünü cumhur, yazı bakımından (أَنْ) ile nefiy bildiren (لَا) edatlarından mürekkep olup kendisinden kastedilen bütün anlamlarda telaffuz durumu dikkate alınarak tek bir kelime olarak yazılmış kabulüyle şeddeli lâm ile okumuştur.

ويَسْجُدُوا فِعْلٌ مُضَارِعٌ مَنْصُوبٌ. وَيُقَدَّرُ لَامُ جَرٍّ يتَعَلَّق ب فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ أَيْ صَدَّهُمْ لِأَجْلِ أَنْ لَا يَسْجُدُوا لِلَّهِ، أَيْ فَسَجَدُوا لِلشَّمْسِ.

{ يَسْجُدُوا } mansub muzari fiildir. { فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } ifadesine bağlanan takdîrî bir cer lâm'ı varsayılır; yani Allah'a secde etmesinler diye onları yoldan alıkoydu, böylece güneşe secde ettiler demektir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَصْدَرُ الْمَسْبُوكُ مِنْ أَلَّا يَسْجُدُوا بَدَلَ بَعْضٍ مِنْ أَعْمالَهُمْ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ.

{ أَلَّا يَسْجُدُوا } ifadesinden elde edilen masdar-ı müevvelin, { أَعْمالَهُمْ } lafzından bedel-i ba'z olması ve ikisi arasındakilerin de itirâz (ara cümle) olması caizdir.

وَجُوِّزَ أَنْ يَكُونَ أَلَّا كَلِمَةً وَاحِدَةً بِمَعْنَى (هَلَّا) فَإِنَّ هَاءَهَا تُبْدَلُ هَمْزَةً. وَجَعْلُ يَسْجُدُوا مُرَكَّبًا مِنْ يَاءِ النِّدَاءِ الْمُسْتَعْمَلَةِ تَأْكِيدًا لِلتَّنْبِيهِ وَفِعْلِ أَمَرَ مِنَ السُّجُودِ كَقَوْلِ ذِي الرُّمَّةِ:

{ أَلَّا } lafzının, (هَلَّا) manasında tek bir kelime olması da caiz görülmüştür; zira onun he harfi hemzeye dönüştürülür. { يَسْجُدُوا } ise tenbihi (uyarıyı) pekiştirmek için kullanılan nida yâ'sı ile sücûd kökünden türeyen emir fiilinin birleşimi kılınmıştır; nitekim Zü'r-Rumme şöyle demiştir:

أَلَا يَا اسْلَمِي يَا دَارَ مَيَّ عَلَى الْبِلَى وَهُوَ لَا يُلَائِمُ رَسْمَ الْمُصْحَفِ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ رُسِمَ كَذَلِكَ عَلَى خِلَافِ الْقِيَاسِ.

«Ey Meyye’nin harap olmuş yurdu, esen kal!» Ancak bu açıklama, kural dışı (kıyasa aykırı) olarak bu şekilde resmedildiği söylenmedikçe Mushaf'ın yazımına uygun düşmemektedir.

وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِتَخْفِيفِ اللَّامِ عَلَى أَنَّهَا (أَلَا) حَرْفُ الِاسْتِفْتَاحِ وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ يَسْجُدُوا مُرَكَّبًا مِنْ يَاءِ النِّدَاءِ وَفِعْلِ الْأَمْرِ، كَمَا تَقَدَّمَ وَفِيهِ مَا تَقَدَّمَ. وَالْوَقْفُ فِي هَذِهِ عَلَى (أَلَا) .

el-Kisâî ise lâm'ın şeddesiz haliyle (hafifletilerek), istiftah (başlangıç) harfi olan (أَلَا) olması üzere okumuştur; bu durumda { يَسْجُدُوا } ifadesinin yukarıda geçtiği gibi nida yâ'sı ile emir fiilinden mürekkep olması gerekir ki bunda da az önce geçen durum söz konusudur. Bu kıraatte vakıf (أَلَا) üzerinde yapılır.

وَتَزْيِينُ الْأَعْمَالِ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ [النَّمْل: ٤] . وَإِسْنَادُهُ هُنَا لِلشَّيْطَانِ حَقِيقِيٌّ والسَّبِيلِ مُسْتَعَارٌ لِلدِّينِ الَّذِي بِاتِّبَاعِهِ تَكُونُ النَّجَاةُ مِنَ الْعَذَابِ وَبُلُوغُ دَارِ الثَّوَابِ.

Amellerin süslü gösterilmesi, surenin başında Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ } “Ahirete inanmayanlara gelince, biz onlara yaptıklarını süslemişizdir de bu yüzden körü körüne bocalayıp dururlar” [Neml: 4] buyruğunda geçmişti. Burada fiilin şeytana nispet edilmesi hakikidir. { السَّبِيلِ } ise kendisine tabi olmakla azaptan kurtuluşun ve sevap yurduna erişin gerçekleştiği din için istiare yoluyla kullanılmıştır.

والْخَبْءَ: مَصْدَرُ خَبَّأَ الشَّيْءَ إِذَا أَخْفَاهُ. أُطْلِقَ هُنَا عَلَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيِ الْمَخْبُوءُ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُبَالَغَةِ فِي الْخَفَاءِ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ. وَمُنَاسَبَةُ وُقُوعِ الصِّفَةِ بِالْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ لِحَالَةِ خَبَرِ الْهُدْهُدِ ظَاهِرَةٌ لِأَنَّ فِيهَا اطِّلَاعًا عَلَى أَمْرٍ خَفِيٍّ. وَإِخْرَاجُ الْخَبْءِ: إِبْرَازُهُ لِلنَّاسِ، أَيْ إِعْطَاؤُهُ، أَيْ إِعْطَاءُ مَا هُوَ غَيْرُ مَعْلُومٍ لَهُمْ مِنَ الْمَطَرِ وَإِخْرَاجِ النَّبَاتِ وَإِعْطَاءِ الْأَرْزَاقِ، وَهَذَا مُؤْذِنٌ بِصِفَةِ الْقُدْرَةِ. وَقَوْلُهُ:

Hab' (الْخَبْء), bir şeyi gizlediğinde kullanılan «habbee» (خَبَّأَ) fiilinin masdarıdır. Burada ism-i mef'ûl (gizlenen şey/el-mahbû') anlamında kullanılmıştır; bu da masdarla nitelemenin doğası gereği gizlilikte mübalağa yoluna dayanır. { الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ } sözünde sıfatın sıla cümlesi (ism-i mevsul) olarak gelmesinin Hüdhüd'ün haber verdiği duruma uygunluğu açıktır; zira onda gizli bir hususa muttali olma durumu vardır. Gizli olanın çıkarılması; onun insanlara açık kılınması, yani yağmur yağdırmak, bitkileri çıkarmak ve rızıkları vermek gibi onlar için bilinmeyen şeylerin kendilerine verilmesi demektir ki bu da kudret sıfatına işaret eder. Yüce Allah'ın:

وَيعلم مَا يخَافُونَ وَمَا يُعْلِنُونَ مُؤْذِنٌ بِعُمُومِ صِفَةِ الْعِلْمِ.

{ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ } sözü ise ilim sıfatının umumiliğine (kapsayıcılığına) işaret eder.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يُخْفُونَ ... وَيُعْلِنُونَ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ. وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِتَاءِ الْخِطَابِ فَهُوَ الْتِفَاتٌ.

Cumhur, { يُخْفُونَ ... وَيُعْلِنُونَ } lafızlarını gaybet yâ'sı ile okumuştur. el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise hitap tâ'sı ile okumuştur; bu takdirde bir iltifat sanatı vardır.

وَمَجِيءُ جُمْلَةِ: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَقِبَ ذَلِكَ اسْتِئْنَافٌ هُوَ بِمَنْزِلَةِ النَّتِيجَةِ

Bunun hemen peşinden: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } cümlesinin gelmesi, bir netice mesabesinde olan bir istînâftır;

لِلصِّفَاتِ الَّتِي أُجْرِيَتْ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ وَهُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا التَّذْيِيلِ، أَيْ لَيْسَ لِغَيْرِ اللَّهِ شُبْهَةٌ إِلَهِيَّةٌ.

lafzatullaha isnat edilen sıfatların neticesidir ve bu fezlekenin asıl maksadı da budur; yani Allah'tan başkası için hiçbir ilahlık şüphesi dahi bulunamaz.

وَقَوْلُهُ: رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ أَيْ مَالِكُ الْفُلْكِ الْأَعْظَمِ الْمُحِيطِ بِالْعَوَالِمِ الْعُلْيَا وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّ عَظَمَةَ مُلْكِ بِلْقِيسَ وَعِظَمِ عَرْشِهَا مَا كَانَ حَقِيقًا بِأَنْ يَغُرَّهَا بِالْإِعْرَاضِ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ اللَّهَ هُوَ رَبُّ الْمُلْكِ الْأَعْظَمِ، فَتَعْرِيفُ الْعَرْشِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى مَعْنَى الْكَمَالِ. وَوَصْفُهُ بِ الْعَظِيمِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى كَمَالِ الْعِظَمِ فِي تَجَسُّمِ النَّفَاسَةِ.

Yüce Allah'ın: { رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } sözü; yüce alemleri kuşatan en büyük feleğin maliki demektir ve bu husus daha önce geçmişti. Bunda, Belkıs'ın mülkünün büyüklüğü ve tahtının azametinin, onu Yüce Allah'a ibadetten yüz çevirtecek şekilde aldatmaması gerektiğine dair bir tariz (üstü kapalı uyarı) vardır; zira Allah en büyük mülkün Rabbidir. { الْعَرْشِ } kelimesinin marife oluşu kemal anlamına delalet etmek içindir. { الْعَظِيمِ } sıfatıyla nitelenmesi ise kıymetin somutlaşmasındaki azametin kemaline delalet eder.

وَفِي مُنْتَهَى هَذِهِ الْآيَةِ مَوْضِعُ سُجُودِ تِلَاوَةٍ تَحْقِيقًا لِلْعَمَلِ بِمُقْتَضَى قَوْلِهِ: أَلَّا يَسْجُدُوا

Bu ayetin sonunda, Yüce Allah'ın: { أَلَّا يَسْجُدُوا }

لِلَّهِ

{ لِلَّهِ } “Allah'a secde etmesinler diye” sözünün gereğini fiilen yerine getirmek üzere bir tilavet secdesi mahalli vardır.

. وَسَوَاء قرىء بِتَشْدِيدِ اللَّامِ مِنْ قَوْلِهِ: أَلَّا يَسْجُدُوا أَمْ بِتَخْفِيفِهَا لِأَنَّ مَآلَ الْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ وَهُوَ إِنْكَارُ سُجُودِهِمْ لِغَيْرِ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحقيق بِالسُّجُود.

Gerek { أَلَّا يَسْجُدُوا } sözündeki lâm şeddeli okunsun gerekse şeddesiz okunsun fark etmez; çünkü her iki kıraatte de varılan mana birdir, o da Allah'tan başkasına secde etmelerini reddetmektir; zira secde edilmeye layık olan yalnızca Allah'tır.

[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٢٧]

[Neml Suresi (27), Ayet 27]

قالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٧)

{ قالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٧) } “[Süleyman] dedi ki: ‘Doğru mu söyledin yoksa yalancılardan mısın, bakacağız!’”

تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ [النَّمْل: ٢٢] بَيَانُ وَجْهِ تَطَلُّبِ سُلَيْمَانَ تَحْقِيقَ صِدْقِ خَبَرِ الْهُدْهُدِ. وَالنَّظَرُ هُنَا نَظَرُ الْعَقْلِ وَهُوَ التَّأَمُّلُ، لَا سِيَّمَا وَإِقْحَامُ كُنْتَ أَدْخَلَ فِي نِسْبَتِهِ إِلَى الْكَذِبِ مِنْ صِيغَةِ أَصَدَقْتَ لِأَنَّ فِعْلَ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ يُفِيدُ الرُّسُوخَ فِي الْوَصْفِ بِأَنَّهُ كَائِنٌ عَلَيْهِ. وَجُمْلَةُ: مِنَ الْكاذِبِينَ أَشَدُّ فِي النِّسْبَةِ إِلَى الْكَذِبِ بِالِانْخِرَاطِ فِي سِلْكِ الْكَاذِبِينَ بِأَنْ يَكُونَ الْكَذِبُ عَادَةً لَهُ. وَفِي ذَلِكَ إِيذَانٌ بِتَوْضِيحِ تُهْمَتِهِ بِالْكَذِبِ لِيَتَخَلَّصَ مِنَ الْعِقَابِ، وَإِيذَانٌ بِالتَّوْبِيخِ وَالتَّهْدِيدِ وَإِدْخَالِ الرَّوْعِ عَلَيْهِ بِأَنَّ كَذِبَهُ أَرْجَحُ عِنْدَ الْمَلِكِ لِيَكُونَ الْهُدْهُدُ مُغَلِّبًا الْخَوْفَ عَلَى الرَّجَاءِ، وَذَلِكَ أَدْخُلُ فِي التَّأْدِيبِ عَلَى مِثْلِ فِعْلَتِهِ وَفِي حِرْصِهِ عَلَى تَصْدِيقِ نَفْسِهِ بِأَنْ يُبَلِّغَ الْكِتَابَ الَّذِي يُرْسِلهُ مَعَه.

Süleyman'ın, Hüdhüd'ün haberinin doğruluğunu araştırma gerekçesi, daha önce Yüce Allah'ın: { فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ } “[Hüdhüd] dedi ki: Senin bilmediğin bir şeyi öğrendim” [Neml: 22] buyruğunun tefsirinde geçmişti. Buradaki nazar (bakma/düşünme), aklî nazar olup tefekkür ve tetkik demektir. Bilhassa { كُنْتَ } fiilinin araya sokulması, { أَصَدَقْتَ } siygasına kıyasla yalana nispet edilmede daha etkilidir; zira { كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ } ifadesi, kişinin o vasıf üzere sabit ve kökleşmiş olduğunu ifade eder. { مِنَ الْكاذِبِينَ } cümlesi ise, yalanın onun bir âdeti haline gelmesiyle yalancılar zümresine dâhil olmasını bildirerek yalana nispeti daha da şiddetlendirir. Bunda, cezadan kurtulmak için yalan söyleme töhmetinin açıkça hissettirilmesi, azarlama, tehdit ve hükümdarın nezdinde onun yalan söylemiş olma ihtimalinin daha ağır bastığı izlenimi verilerek Hüdhüd'ün içine korku salınması söz konusudur; ta ki Hüdhüd korkuyu ümide galip kılsın. Bu tutum, onun yaptığı gibi bir davranış karşısında terbiye edilmesinde ve kendisiyle gönderilen mektubu ulaştırarak kendini doğrulatma konusunda hırslı olmasında daha tesirlidir.

[سُورَة النَّمْل (٢٧) : آيَة ٢٨]

[Neml Suresi (27), Ayet 28]

اذْهَبْ بِكِتابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ (٢٨)

{ اذْهَبْ بِكِتابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ (٢٨) } “Şu mektubumu götür, onu kendilerine bırak; sonra onlardan biraz çekil de ne sonuca varacaklarına bak!”

الْجُمْلَةُ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ [النَّمْل: ٢٧] لِأَنَّ فِيمَا

Bu cümle, { سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Doğru mu söyledin yoksa yalancılardan mısın, bakacağız!” [Neml: 27] cümlesini açıklayıcı mahiyettedir; çünkü mektubunun

سَيَنْكَشِفُ بَعْدَ تَوْجِيهِ كِتَابِهِ إِلَى مَلِكَةِ سَبَأٍ مَا يُصَدِّقُ خَبَرَ الْهُدْهُدِ إِنْ جَاءَ مِنَ الْمَلِكَةِ جَوَابٌ عَنْ كِتَابِهِ، أَوْ يُكَذِّبُ خَبَرَ الْهُدْهُدِ إِن لم يجىء مِنْهَا جَوَابٌ. أَلْهَمَ اللَّهُ سُلَيْمَانَ بِحِكْمَتِهِ أَنْ يَجْعَلَ لِاتِّصَالِهِ بِبِلَادِ الْيَمَنِ طَرِيقَ الْمُرَاسَلَةِ لِإِدْخَالِ الْمَمْلَكَةِ فِي حَيِّزِ نُفُوذِهِ وَالِانْتِفَاعِ بِاجْتِلَابِ خَيْرَاتِهَا وَجَعْلِهَا طَرِيقَ تِجَارَةٍ مَعَ شَرْقِ مَمْلَكَتِهِ فَكَتَبَ إِلَى مَلِكَةِ سَبَأٍ كِتَابًا لِتَأْتِيَ إِلَيْهِ وَتَدْخُلَ تَحْتَ طَاعَتِهِ وَتُصْلِحَ دِيَانَةَ قَوْمِهَا، وَلِيَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ أَلْقَى فِي نُفُوسِ الْمُلُوكِ الْمُعَاصِرِينَ لَهُ رَهْبَةً مِنْ مُلْكِهِ وَجَلْبًا لِمَرْضَاتِهِ لِأَنَّ اللَّهَ أَيَّدَهُ وَإِنْ كَانَتْ مَمْلَكَتُهُ أَصْغَرَ مِنْ مَمَالِكِ جِيرَانِهِ مِثْلِ مَمْلَكَةِ الْيَمَنِ وَمَمْلَكَةِ مِصْرَ. وَكَانَتْ مَمْلَكَةُ سُلَيْمَانَ يَوْمَئِذٍ مَحْدُودَةً بِالْأُرْدُنِّ وَتُخُومِ مِصْرَ وَبَحْرِ الرُّومِ (١) . وَلَمْ يَزَلْ تَبَادُلُ الرَّسَائِلِ بَيْنَ الْمُلُوكِ مِنْ سُنَّةِ الدُّوَلِ وَمِنْ سُنَّةِ الدُّعَاةِ إِلَى الْخَيْرِ. وَقَدْ كَتَبَ النَّبِيءُ ﷺ إِلَى كِسْرَى وَقَيْصَرَ. وَقَدْ عَظُمَ شَأْنُ الْكِتَابَةِ فِي دُوَلِ الْإِسْلَامِ، قَالَ الْحَرِيرِيُّ فِي «الْمَقَامَةِ الثَّانِيَةِ وَالْعِشْرين» : «والمنشئ جهنية الْأَخْبَارِ، وَحَقِيبَةُ الْأَسْرَارِ، وَقَلَمُهُ لِسَانُ الدَّوْلَةِ، وَفَارِسُ الْجَوْلَةِ ... » إِلَخْ.

Sebe melikesine gönderilmesinden sonra açığa çıkacak olan şeyler arasında, melikeden mektuba bir cevap gelmesi durumunda Hüdhüd'ün haberini doğrulayacak ya da ondan bir cevap gelmemesi durumunda Hüdhüd'ün haberini yalanlayacak unsurlar vardır. Allah Süleyman'a hikmetiyle; o krallığı kendi nüfuz sahasına sokmak, nimetlerinden faydalanmak ve onu ülkesinin doğusuyla bir ticaret yolu kılmak maksadıyla Yemen ülkesiyle irtibat kurmak için mektuplaşma yolunu tutmasını ilham etti. Böylece Sebe melikesine huzuruna gelmesi, kendi itaatine girmesi ve kavminin dinini düzeltmesi için bir mektup yazdı. Ayrıca -ülkesi Yemen ve Mısır krallıkları gibi komşu krallıklardan daha küçük olsa da- Allah kendisini desteklediği için çağdaşı olan hükümdarların kalplerine Allah'ın onun mülkünden bir korku saldığını ve rızasını kazanma arzusu yerleştirdiğini bilmesi içindi. Süleyman'ın krallığı o günlerde Ürdün, Mısır sınırları ve Akdeniz (Bahr-i Rûm) ile sınırlıydı (1). Krallar arasında mektuplaşmak, devletlerin ve hayra davet edenlerin köklü bir geleneği olagelmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Kisrâ ve Kayser'e mektuplar yazmıştır. İslam devletlerinde de kâtiplik ve mektuplaşma işinin önemi çok büyük olmuştur. Harîrî «Yirmi İkinci Makâme»de şöyle demiştir: «Kâtip (inşâ ustası); haberlerin Cüheyne’si (kesin kaynağı), sırların mahfazasıdır; onun kalemi devletin dili, meydanın süvarisidir...» ilh.

وَاتُّخِذَ لِلْمُرَاسَلَةِ وَسِيلَةُ الطَّيْرِ الزَّاجِلِ مِنْ حَمَامٍ وَنَحْوِهِ، فَالْهُدْهُدُ مِنْ فَصِيلَةِ الْحَمَامِ وَهُوَ قَابِلٌ لِلتَّدْجِينِ، فَقَوْلُهُ: اذْهَبْ بِكِتابِي هَذَا يَقْتَضِي كَلَامًا مَحْذُوفًا وَهُوَ أَنَّ سُلَيْمَانَ فَكَّرَ فِي الِاتِّصَالِ بَيْنَ مَمْلَكَتِهِ وَبَيْنَ مَمْلَكَةِ سَبَأٍ فَأَحْضَرَ كِتَابًا وَحَمَّلَهُ الْهُدْهُدَ.

Mektuplaşma için güvercin ve benzeri posta kuşları vasıta olarak kullanılmıştır; Hüdhüd de güvercingillerden olup evcilleştirilmeye elverişlidir. Dolayısıyla: { اذْهَبْ بِكِتابِي هَذَا } sözü mahzuf bir sözü gerektirir ki o da şudur: Süleyman kendi krallığı ile Sebe krallığı arasında irtibat kurmayı düşündü, bir mektup hazırladı ve onu Hüdhüd'e yükledi.

وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ عَلَى (مَاذَا) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٢٤] . وَفِعْلُ انْظُرْ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ بِالِاسْتِفْهَامِ.

(مَاذَا) kelimesine dair açıklama, Nahl Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ } “Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiği zaman” [24] ayetinde geçmişti. { انْظُرْ } fiili ise istifham (soru) edatıyla amelden ta'lik edilmiştir (amel etmesi engellenmiştir).

وَالْإِلْقَاءُ: الرَّمْيُ إِلَى الْأَرْضِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَلْقُوهُ فِي غيابات الْجُبِّ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [١٠] وَهُوَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ إِمَّا فِي حَقِيقَتِهِ إِنْ كَانَ شَأْنُ الْهُدْهُدِ أَنْ يَصِلَ إِلَى الْمَكَانِ فَيَرْمِيَ الْكِتَابَ مِنْ مِنْقَارِهِ، وَإِمَّا فِي مَجَازِهِ إِنْ كَانَ يَدْخُلُ الْمَكَانَ الْمُرْسَلَ إِلَيْهِ فَيَتَنَاوَلُ أَصْحَابُهُ الرِّسَالَةَ مِنْ رِجْلِهِ الَّتِي تُرْبَطُ فِيهَا الرِّسَالَةُ فَيَكُونُ الْإِلْقَاءُ مِثْلَ قَوْلِهِ: فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٨٦] .

İlkâ (الْإِلْقَاء), yere bırakmak/atmak demektir. Yûsuf Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَأَلْقُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ } “Onu kuyunun derinliklerine bırakın” [10] buyruğunda geçmişti. Bu kelime burada; şayet Hüdhüd mekana ulaşıp mektubu gagasından bırakıyorsa hakiki anlamında; şayet gönderildiği yere girip mektubun bağlandığı ayağından oradakiler mektubu alıyorlarsa Nahl Suresi'ndeki: { فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ } “Onlar da kendilerine: 'Sizler kesinlikle yalancılarsınız' sözünü fırlatırlar” [86] ayetinde olduğu gibi mecazi anlamında kullanılmıştır.

وَالْمُرَادُ بِالرَّجْعِ: رَجْعُ الْجَوَابِ عَنِ الْكِتَابِ، أَيْ مِنْ قَبُولٍ أَوْ رَفْضٍ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ الْآتِي: فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ [النَّمْل: ٣٣] .

Ric'at/rec' (الرَّجْع) ile kastedilen; mektuba kabul veya ret şeklinde cevap döndürülmesidir. Bu, ileride gelecek olan: { فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ } “Artık ne buyuracağına sen bak!” [Neml: 33] sözü gibidir.

[٢٩- ٣١]

[29-31]

[سُورَة النَّمْل (٢٧) : الْآيَات ٢٩ إِلَى ٣١]

[Neml Suresi (27), Ayet 29-31]

قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلاَّ تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١)

{ قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١) } “[Melike] dedi ki: ‘Ey ileri gelenler! Gerçekten bana çok değerli ve şerefli bir mektup bırakıldı. O, Süleyman'dandır ve şüphesiz 'Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla' [diye başlamaktadır]: Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek bana gelin!’”

طُوِيَتْ أَخْبَارٌ كَثِيرَةٌ دَلَّ عَلَيْهَا مَا بَيْنَ الْخَبِرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ مِنِ اقْتِضَاءِ عِدَّةِ أَحْدَاثٍ، إِذِ التَّقْدِيرُ: فَذَهَبَ الْهُدْهُدُ إِلَى سَبَأٍ فَرَمَى بِالْكِتَابِ فَأَبْلَغَ الْكِتَابَ إِلَى الْمَلِكَةِ وَهِيَ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهَا فَقَرَأَتْهُ، قَالَتْ: يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِلَخْ.

Zikredilen iki haber arasında birtakım hadiselerin meydana gelmesini zorunlu kılan kısımlar özetlenerek geçilmiştir; zira takdir şöyledir: «Bunun üzerine Hüdhüd Sebe'ye gitti, mektubu bıraktı, mektubu krallık meclisinde bulunan melikeye ulaştırdı; o da mektubu okudu ve: ‘Ey ileri gelenler...’ dedi.» ilh.

وَجُمْلَةُ: قالَتْ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ غَرَابَةَ قِصَّةِ إِلْقَاءِ الْكِتَابِ إِلَيْهَا يُثِيرُ سُؤَالًا عَنْ شَأْنِهَا حِينَ بَلَغَهَا الْكِتَابُ.

{ قالَتْ } cümlesi istînâf-ı beyânîdir; zira mektubun ona bırakılması hadisesinin garipliği, mektup kendisine ulaştığında ne yaptığına dair bir soruyu gündeme getirmektedir.

والْمَلَأُ: الْجَمَاعَةُ مِنْ أَشْرَافِ الْقَوْمِ وَهُمْ أَهْلُ مَجْلِسِهَا. وَظَاهِرُ قَوْلِهَا: أُلْقِيَ إِلَيَّ أَنَّ الْكِتَابَ سُلِّمَ إِلَيْهَا دُونَ حُضُورِ أَهْلِ مَجْلِسِهَا. وَتَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ وَذَلِكَ أَنْ يَكُونَ نِظَامُ بَلَاطِهَا أَنْ تُسَلَّمَ الرَّسَائِلُ إِلَيْهَا رَأْسًا. وَالْإِلْقَاءُ تَقَدَّمَ آنِفًا.

Mele' (الْمَلَأُ), kavmin ileri gelenlerinden oluşan topluluktur ki bunlar onun meclis üyeleridir (danışmanlarıdır). Onun: { أُلْقِيَ إِلَيَّ } sözünün zahiri, mektubun meclis üyelerinin huzurunda değil, [doğrudan] kendisine teslim edildiğini gösterir; bu kelime daha önce defalarca geçtiği üzere saray düzeninin mektupların doğrudan ona teslim edilmesi şeklinde olmasından kaynaklanabilir. İlkâ (bırakılma/atılma) kavramı ise az önce geçmişti.

وَوَصْفُ الْكِتَابِ بِالْكَرِيمِ يَنْصَرِفُ إِلَى نَفَاسَتِهِ فِي جِنْسِهِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Mektubun «kerîm» olarak nitelenmesi, daha önce Yüce Allah'ın:

لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٧٤] بِأَنْ كَانَ نَفِيسَ الصَّحِيفَةِ نَفِيسَ التَّخْطِيطِ

{ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “Onlar için bir bağışlanma ve bol, şerefli bir rızık vardır” [Enfâl: 74] ayetinde geçtiği üzere kendi cinsindeki değerliliğine yöneliktir; yani kâğıdı değerli, hattı/yazısı zarif,

بَهِيجَ الشَّكْلِ مُسْتَوْفِيًا كُلَّ مَا جَرَتْ عَادَةُ أَمْثَالِهِمْ بِالتَّأَنُّقِ فِيهِ. وَمِنْ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ مَخْتُومًا، وَقَدْ قِيلَ: كَرَمُ الْكِتَابِ خَتْمُهُ، لِيَكُونَ مَا فِي ضِمْنِهِ خَاصًّا بِاطِّلَاعِ مَنْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ وَهُوَ يُطْلِعُ عَلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَكْتُمُهُ عَمَّنْ يَشَاءُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: «الْوَصْفُ بِالْكَرَمِ فِي الْكِتَابِ غَايَةُ الْوَصْفِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ [الْوَاقِعَة: ٧٧] وَأَهْلُ الزَّمَانِ يَصِفُونَ الْكِتَابَ بِالْخَطِيرِ، وَالْأَثِيرِ، وَالْمَبْرُورِ، فَإِنْ كَانَ لِمَلِكٍ قَالُوا: الْعَزِيزُ، وَأَسْقَطُوا الْكَرِيمَ غَفْلَةً وَهُوَ أَفْضَلُهَا خَصْلَةً» .

görünümü göz alıcı ve emsallerinin özen gösterdiği her türlü inceliği eksiksiz taşır nitelikteydi. Mühürlü olması da bu vasıflardandır; nitekim «Mektubun kerameti (değeri), mühürlü oluşudur» denilmiştir. Böylece içindekiler sadece gönderilen kimsenin bilgisine has kalır, o da dilediğine gösterir, dilediğinden gizler. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Mektup hakkında kerîm vasfının kullanılması en üstün övgüdür; görmez misin Yüce Allah: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } “Şüphesiz o, şerefli ve yüce bir Kur'an'dır” [Vâkıa: 77] buyurmuştur. Günümüz insanları ise mektubu hatîr (mühim), esîr (seçkin), mebrûr (makbul) gibi kelimelerle nitelerler; bir krala ait ise 'el-Azîz' derler de gaflet gösterip 'el-Kerîm' kelimesini terk ederler; halbuki vasıfça en üstün olanı odur.»

وَأَمَّا مَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ مِنَ الْمَعَانِي فَلَمْ يَكُنْ مَحْمُودًا عِنْدَهَا لِأَنَّهَا قَالَتْ: إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً [النَّمْل: ٣٤] .

Mektubun içerdiği anlamlara gelince, bu onun nezdinde övgüye layık bir durum değildi; çünkü melike: { إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً } “Hükümdarlar bir memlekete girdikleri zaman orayı perişan ederler ve halkının onurlu kişilerini zelil kılarlar” [Neml: 34] demiştir.

ثُمَّ قَصَّتْ عَلَيْهِمُ الْكِتَابَ حِينَ قَالَتْ: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ إِلَى آخِرِهِ. فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَدْ تُرْجِمَ لَهَا قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ إِلَى مَجْلِسِ مَشُورَتِهَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ

Sonra: { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ } [ilâ âhirihî] diyerek mektubu onlara nakletmiştir. Mektubun, kendisi danışma meclisine çıkmadan önce tercüme edilmiş olması muhtemel olduğu gibi,

تَكُونَ عَارِفَةً بِالْعِبْرَانِيَّةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْكِتَابُ مَكْتُوبًا بِالْعَرَبِيَّةِ الْقَحْطَانِيَّةِ، فَإِنَّ عَظَمَةَ مُلْكِ سُلَيْمَانَ لَا تَخْلُو مِنْ كُتَّابٍ عَارِفِينَ بِلُغَاتِ الْأُمَمِ الْمُجَاوِرَةِ لِمَمْلَكَتِهِ، وَكَوْنُهُ بَلُغَتِهِ أَظْهَرُ وَأَنْسَبُ بِشِعَارِ الْمُلُوكِ، وَقَدْ كَتَبَ النَّبِيءُ ﷺ لِلْمُلُوكِ بِاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ.

İbraniceyi biliyor olması veya mektubun Kahtânî Arapçasıyla yazılmış olması da muhtemeldir; zira Süleyman’ın mülkünün azameti, krallığına komşu milletlerin dillerini bilen kâtiplerin bulunmasını gerektirir. Mektubun [Süleyman’ın] kendi dilinde olması ise hükümdarlık şiarına daha uygun ve daha açıktır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de hükümdarlara Arapça mektup yazmıştır.

أَمَّا الْكَلَامُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَهُوَ تَرْجَمَةُ الْكِتَابِ إِلَى اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الْفُصْحَى بِتَضْمِينِ دَقَائِقِهِ وَخُصُوصِيَّاتِ اللُّغَةِ الَّتِي أُنْشِئَ بِهَا.

Bu ayette zikredilen sözlere gelince, mektubun yazıldığı dilin incelikleri ve hususiyetleri de gözetilerek fasih Arapçaya yapılmış tercümesidir.

وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ هُوَ مِنْ كَلَامِ الْمَلِكَةِ ابْتَدَأَتْ بِهِ مُخَاطَبَةَ أَهْلِ مَشُورَتِهَا لِإِيقَاظِ أَفْهَامِهِمْ إِلَى التَّدَبُّرِ فِي مَغْزَاهُ لِأَنَّ اللَّائِقَ بِسُلَيْمَانَ أَنْ لَا يُقَدِّمَ فِي كِتَابِهِ شَيْئًا قَبْلَ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّ مَعْرِفَةَ اسْمِ سُلَيْمَانَ تُؤْخَذُ مِنْ خَتْمِهِ وَهُوَ خَارِجُ الْكِتَابِ فَلِذَلِكَ ابْتَدَأَتْ بِهِ أَيْضًا.

{ إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ } “O, Süleyman’dandır” sözü Melike'nin sözüdür; maksadını iyice düşünsünler diye danışma meclisindekilerin zihinlerini uyandırmak amacıyla söze bununla başlamıştır. Çünkü Süleyman'a yakışan, mektubunda Yüce Allah'ın isminin önüne hiçbir şey geçirmemesidir. Ayrıca Süleyman’ın ismi mektubun dışındaki mühründen anlaşılmaktaydı; bundan dolayı da Melike söze onunla başladı.

وَالتَّأْكِيدُ بِ (إِنَّ) فِي الْمَوْضِعَيْنِ يُتَرْجِمُ عَمَّا فِي كَلَامِهِمَا بِاللُّغَةِ السَّبَائِيَّةِ مِنْ عِبَارَاتٍ دَالَّةٍ عَلَى اهْتِمَامِهَا بِمُرْسِلِ الْكِتَابِ وَبِمَا تَضَمَّنَهُ الْكِتَابُ اهْتِمَامًا يُؤَدَّى مِثْلُهُ فِي الْعَرَبِيَّةِ الْفُصْحَى بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى الِاهْتِمَامِ فِي مَقَامٍ لَا شَكَّ فِيهِ.

Her iki yerde de (إِنَّ / inne) ile yapılan pekiştirme, Sebe dilindeki konuşmasında mektubu gönderene ve mektubun içeriğine verdiği önemi gösteren ifadeleri aktarmaktadır; bu önem fasih Arapçada, şüphe bulunmayan bir makamda dikkati çekmeye ve öneme delalet eden tekit harfiyle karşılanır.

وَتَكْرِيرُ حَرْفِ (إِنَّ) بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ إِيمَاءٌ إِلَى اخْتِلَافِ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ ذَات الْكتاب، وَالْمُرَادَ بِالْمَعْطُوفِ مَعْنَاهُ وَمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ، كَمَا تَقُولُ: إِنَّ فَلَانًا لَحَسَنُ الطَّلْعَةِ وَإِنَّهُ لَزَكِيٌّ. وَهَذَا مِنْ خُصُوصِيَّاتِ إِعَادَةِ الْعَامِلِ بَعْدَ حَرْفِ الْعَطْفِ مَعَ إِغْنَاءِ حَرْفِ الْعَطْفِ عَنْ ذِكْرِ الْعَامِلِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا

Atıf vavından sonra (إِنَّ / inne) harfinin tekrarlanması, matuf ile matufun aleyhin birbirinden farklı olduğuna işarettir; zira matufun aleyh ile mektubun kendisi, matuf ile de onun manası ve ihtiva ettiği hususlar kastedilmektedir. Tıpkı: "Falan kişi yüzü güzel biridir ve şüphesiz o çok zekidir" demen gibi. Bu, atıf harfi amilin zikredilmesine gerek bırakmadığı halde atıf harfinden sonra amilin tekrarlanmasının inceliklerindendir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا }

أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ

{ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de [itaat edin]”

[النِّسَاء: ٥٩] ، أُعِيدَ أَطِيعُوا لِاخْتِلَافِ مَعْنَى الطَّاعَتَيْنِ، لِأَنَّ طَاعَةَ اللَّهِ تَنْصَرِفُ إِلَى الْأَعْمَالِ الدِّينِيَّةِ، وَطَاعَةَ الرَّسُولِ مُرَادٌ بِهَا طَاعَتُهُ فِي التَّصَرُّفَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ، وَلِذَلِكَ عُطِفَ عَلَى الرَّسُولِ أُولُو الْأَمْرِ مِنَ الْأُمَّةِ.

[Nisâ: 59] ayetinde iki itaatin anlamı farklı olduğu için { أَطِيعُوا } tekrar edilmiştir; zira Allah'a itaat dinî amellere yöneliktir, Peygamber'e itaatle kastedilen ise onun dünyevi tasarruflarındaki itaatidir; bundan dolayı da ümmetin emir sahipleri Peygamber'e atfedilmiştir.

وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ حِكَايَةٌ لِمَقَالِهَا، وَعَرَفَتْ هِيَ ذَلِكَ مِنْ عُنْوَانِ الْكِتَابِ بِأَعْلَاهُ أَوْ بِظَاهِرِهِ عَلَى حَسَبِ طَرِيقَةِ الرَّسَائِلِ السُّلْطَانِيَّةِ فِي ذَلِكَ الْعَهْدِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، مِثْلُ افْتِتَاحِ كُتُبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمُلُوكِ بِجُمْلَةِ: «مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ» .

Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ } “O, Süleyman’dandır” buyruğu onun sözünün naklidir. O bunu, o dönemde İsrâiloğulları'ndaki resmî mektup usulüne uygun olarak mektubun başındaki veya dışındaki başlıktan anlamıştır; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in krallara gönderdiği mektuplara «Allah'ın Resûlü Muhammed'den» cümlesiyle başlaması gibi.

وَافْتِتَاحُ الْكِتَابِ بِجُمْلَةِ الْبَسْمَلَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُرَادِفَهَا كَانَ خَاصًّا بِكُتُبِ النَّبِيءِ سُلَيْمَانَ أَنْ يُتْبِعَ اسْمَ الْجَلالَة بوصفي: الرحمان الرَّحِيمِ، فَصَارَ ذَلِكَ سُنَّةً لِافْتِتَاحِ الْأُمُورِ ذَوَاتِ الْبَالِ فِي الْإِسْلَامِ ادَّخَرَهُ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ مِنْ بَقَايَا سُنَّةِ الْأَنْبِيَاءِ بَعْدَ أَنْ تُنُوسِيَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ لَمْ يُعْرَفْ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ افْتَتَحُوا كُتُبَهُمْ بِاسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.

Mektubun besmele cümlesiyle açılması, lafza-i celâlin ardından er-Rahmân ve er-Rahîm vasıflarının getirilmesinin [kendi dilindeki] karşılığının Peygamber Süleyman'ın mektuplarına has olduğunu gösterir. Bu durum, unutulduktan sonra Allah'ın peygamberlerin sünnetinin bakiyesinden Müslümanlar için sakladığı, İslam'da önemli işlerin başlangıcı için bir sünnet hâline gelmiştir; nitekim İsrâiloğulları'nın mektuplarına «Bismillâhirrahmânirrahîm» ile başladıkları bilinmemektedir.