إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى فَبَغى عَلَيْهِمْ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ.
{ إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ } “Şüphesiz Kârûn, Mûsâ’nın kavmindendi; fakat onlara karşı azgınlık etti. Biz ona öyle hazineler vermiştik ki, anahtarlarını taşımak bile güçlü kuvvetli bir topluluğa ağır gelirdi.”
كَانَ مِنْ صُنُوفِ أَذَى أَيِمَّةِ الْكُفْرِ النَّبِيءَ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ، وَمِنْ دَوَاعِيَ تَصَلُّبِهِمْ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنْ دَعْوَتِهِ اعْتِزَازُهُمْ بِأَمْوَالِهِمْ وَقَالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ
Küfrün önderlerinin Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara verdikleri eziyet türlerinden ve onun davetinden yüz çevirmede inat etmelerinin sebeplerinden biri, mallarıyla övünüp gururlanmalarıydı; nitekim { وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ
الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ
الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “‘Şu Kur'an, iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?’ dediler”
[الزخرف: ٣١] أَيْ عَلَى رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الثَّرْوَةِ فَهِيَ عِنْدَهُمْ سَبَبُ الْعَظَمَةِ وَنَبْزِهِمُ الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمْ ضُعَفَاءُ الْقَوْمِ، وَقَدْ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ تَوْبِيخُهُمْ عَلَى ذَلِكَ كَقَوْلِهِ وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً [سبأ: ٣٥] وَقَوْلِهِ وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ [المزمل: ١١] الْآيَةَ. رَوَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَغَيْرِهِ بِأَسَانِيدَ: أَنَّ الْمَلَأَ مِنْ قُرَيْشٍ وَسَادَتِهِمْ مِنْهُمْ عَتَبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَشَيْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَالْمُطْعِمُ بْنُ عَدِيٍّ وَالْحَارِثُ بْنُ نَوْفَلٍ. قَالُوا:
[Zuhruf 31]; yani servet sahibi bir adama [indirilmeliydi]; zira servet onlara göre büyüklüğün sebebidir ve Müslümanları toplumun zayıfları olmakla yaftalamışlardır. Kur'an'da onların bu sebeple kınanması, { وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا } “‘Biz malca ve evlatça daha çoğuz’ dediler” [Sebe 35] ve { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ } “O yalanlayıcı refah sahiplerini bana bırak” [Müzzemmil 11] ayetlerinde olduğu gibi tekrarlanmıştır. Vâhidî, İbn Mes'ûd ve başkalarından isnadlarla rivayet etmiştir ki Kureyş'in ileri gelenleri ve efendileri -aralarında Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa, Mut'ım b. Adiy ve Hâris b. Nevfel vardı- şöyle demişlerdir:
«أَيُرِيدُ مُحَمَّدٌ أَنْ نَكُونَ تَبَعًا لِهَؤُلَاءِ (يَعْنُونَ خَبَّابًا، وَبِلَالًا، وَعمَّارًا، وصهيبا) فَلَو طَرَدَ مُحَمَّدٌ عَنْهُ مَوَالِيَنَا وَعَبِيدَنَا كَانَ أَعْظَمَ لَهُ فِي صُدُورِنَا وَأَطْمَعَ لَهُ عِنْدَنَا وَأَرْجَى لِاتِّبَاعِنَا إِيَّاهُ وَتَصْدِيقِنَا لَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ إِلَى قَوْله بِالشَّاكِرِينَ [الْأَنْعَام: ٥٢، ٥٣] . وَكَانَ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْآيَاتِ قَرِيبًا قَوْلُهُ تَعَالَى وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها إِلَى قَوْلِهِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ [الْقَصَص: ٦٠، ٦١] كَمَا تَقَدَّمَ.
«Muhammed bunlara (Habbâb, Bilâl, Ammâr ve Suheyb'i kastediyorlar) tâbi olmamızı mı istiyor? Eğer Muhammed azatlılarımızı ve kölelerimizi yanından kovarsa, gönlümüzde daha büyük bir yer edinir, yanımızda daha çok rağbet görür ve ona uymamız ve onu tasdik etmemiz daha çok umulur.» Bunun üzerine Yüce Allah: { وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } ayetinden { بِالشَّاكِرِينَ } buyruğuna kadar [En'âm 52, 53] indirdi. Az önce geçen ayetler arasında da daha önce geçtiği üzere Yüce Allah'ın: { وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا } ayetinden { مِنَ الْمُحْضَرِينَ } buyruğuna kadar [Kasas 60, 61] olan ayeti vardı.
وَقَدْ ضَرَبَ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلْمُشْرِكِينَ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِمْ بِأَمْثَالِ نُظَرَائِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ فَضَرَبَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ لِحَالِ تَعَاظُمِهِمْ بِأَمْوَالِهِمْ مَثَلًا بِحَالِ قَارُونَ مَعَ مُوسَى وَإِنَّ مَثَلَ قَارُونَ صَالِحٌ لِأَنْ يَكُونُ مَثَلًا لِأَبِي لَهَبٍ وَلِأَبِي سُفْيَانَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ قَبْلَ إِسْلَامِهِ فِي قَرَابَتِهِمَا مِنَ النَّبِيءِ ﷺ وَأَذَاهُمَا إِيَّاهُ، وَلِلْعَاصِي بْنِ وَائِلٍ السَّهْمِيِّ فِي أَذَاهُ لِخَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ وَغَيْرِهِ، وَلِلْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ مِنَ التَّعَاظُمِ بِمَالِهِ وَذَوِيِهِ. قَالَ تَعَالَى ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً وَجَعَلْتُ لَهُ مَالا مَمْدُوداً [المدثر: ١١، ١٢] فَإِنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ.
Allah, müşriklerin her durumuna geçmiş ümmetlerdeki benzerlerinin durumlarıyla misaller vermiştir. İşte bu surede de mallarıyla böbürlenmelerine, Kârûn'un Mûsâ ile olan durumunu misal vermiştir. Doğrusu Kârûn misali, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan yakınlıkları ve ona verdikleri eziyet bakımından Ebû Leheb'e ve Müslüman olmadan önceki Ebû Süfyân b. Hâris b. Abdilmuttalib'e; Habbâb b. Eret ve diğerlerine verdiği eziyet bakımından Âs b. Vâil es-Sehmî'ye; malı ve evlatlarıyla böbürlenmesi bakımından da Velîd b. Mugîre'ye misal olmaya elverişlidir. Nitekim Yüce Allah: { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا } “Beni, tek olarak yarattığım ve kendisine bol servet verdiğim o kimseyle baş başa bırak!” [Müddessir 11, 12] buyurmuştur; çünkü bununla kastedilen Velîd b. Mugîre'dir.
فَقَوْلُهُ إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِذِكْرِ قِصَّةٍ ضُرِبَتْ مَثَلًا لِحَالِ بَعْضِ كُفَّارِ مَكَّةَ وَهُمْ سَادَتُهُمْ مِثْلُ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَأَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ وَلَهَا مَزِيدُ تَعَلُّقٍ بِجُمْلَةِ وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها إِلَى قَوْلِهِ ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ [الْقَصَص: ٦٠، ٦١] .
{ إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى } buyruğu, Mekke kâfirlerinden Velîd b. Mugîre ve Ebû Cehil b. Hişâm gibi ileri gelenlerinin durumuna misal kılınan bir kıssayı zikretmek için yapılmış bir ibtidâî isti'nâftır (başlangıç cümlesidir). Bu cümlenin { وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا } ayetinden { ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } buyruğuna kadar [Kasas 60, 61] olan cümle ile daha fazla bir irtibatı vardır.
وَلِهَذِهِ الْقِصَّةِ اتِّصَالٌ بِانْتِهَاءِ قِصَّةِ جُنْدِ فِرْعَوْنَ الْمُنْتَهِيَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا [الْقَصَص: ٤٦] الْآيَةَ.
Bu kıssanın, Yüce Allah'ın { وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا } “Biz seslendiğimiz zaman da Tûr'un yanında değildin” [Kasas 46] ayetinde son bulan Firavun'un askerleri kıssasının sonuyla da bir irtibatı vardır.
وقارُونَ اسْمٌ مُعَرَبٌ أَصْلُهُ فِي الْعِبْرَانِيَّةِ (قُورَحُ) بِضَمِّ الْقَافِ مُشْبَعَةً وَفَتْحِ الرَّاءِ، وَقَعَ فِي تَعْرِيبِهِ تَغْيِيرُ بَعْضِ حُرُوفِهِ لِلتَّخْفِيفِ، وَأُجْرِيَ وَزْنُهُ عَلَى مُتَعَارَفِ الْأَوْزَانِ الْعَرَبِيَّةِ مِثْلَ طَالُوتَ، وَجَالُوتَ، فَلَيْسَتْ حُرُوفُهُ حُرُوفُ اشْتِقَاقٍ مِنْ مَادَّةِ قَرَنَ.
Kârûn (قَارُون); muarreb (Arapçalaşmış) bir isimdir, İbranicedeki aslı kaf harfi uzatılarak ötreli ve ra harfi fethalı olmak üzere Kôrah (קֹרַח / قُورَحُ) şeklindedir. Arapçalaştırılmasında kolaylık sağlamak amacıyla bazı harflerinde değişiklik meydana gelmiş ve vezni Tâlût ve Câlût gibi bilinen Arapça vezinlere uydurulmuştur; dolayısıyla harfleri [k-r-n / قَرَنَ] kökünden türemiş harfler değildir.
وَ (قُورَحُ هَذَا ابْنُ عَمِّ مُوسَى ﵇ دِنْيَا) ، فَهُوَ قُورَحُ بْنُ يَصْهَارَ بْنِ قَهَاتِ بْنِ
(Bu Kôrah, nesep bakımından Mûsâ aleyhisselâm'ın amcasının oğludur). O, Kôrah b. Yishar (Yashâr) b. Kehat (Kahât) b.
لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ. وَمُوسَى هُوَ ابْنُ عِمْرَمَ الْمُسَمَّى عِمْرَانَ فِي الْعَرَبِيَّةِ ابْنِ قَاهِتَ فَيَكُونُ يَصَاهَرُ أَخَا عِمْرَمَ، وَوَرَدَ فِي الْإِصْحَاحِ السَّادِسَ عَشَرَ مِنْ سِفْرِ الْعَدَدِ أَنَّ (قُورَحَ) هَذَا تَأَلَّبَ مَعَ بَعْضِ زُعَمَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِائَتَيْنِ وَخَمْسِينَ رَجُلًا مِنْهُمْ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ ﵉ حِينَ جَعَلَ اللَّهُ الْكِهَانَةَ فِي بَنِي هَارُونَ مِنْ سِبْطِ (لَاوِي) فَحَسَدَهُمْ قُورَحُ إِذْ كَانَ ابْنَ عَمِّهِمْ وَقَالَ لِمُوسَى وَهَارُونَ: مَا بَالُكُمَا تَرْتَفِعَانِ عَلَى جَمَاعَةِ الرَّبِّ إِنَّ الْجَمَاعَةَ مُقَدَّسَةٌ وَالرَّبَّ مَعَهَا فَغَضِبَ اللَّهُ عَلَى قُورَحَ وَأَتْبَاعِهِ وَخَسَفَ بِهِمُ الْأَرْضَ وَذَهَبَتْ أَمْوَالُ (قُورَحَ) كُلُّهَا، وَكَانَ ذَلِكَ حِينَ كَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ عَلَى أَبْوَابِ (أَرِيحَا) قَبْلَ فَتْحِهَا. وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ جَعْلَ (قُورَحَ) رَئِيسًا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي مِصْرَ وَأَنَّهُ جَمَعَ ثَرْوَةً عَظِيمَةً.
Lâvî b. Ya'kûb'dur. Mûsâ ise Arapçada İmrân olarak isimlendirilen Amram b. Kehat'ın oğludur; böylece Yishar, Amram'ın kardeşi olmaktadır. Sayılar Kitabı'nın on altıncı babında geçtiğine göre bu (Kôrah), Allah kâhinliği Lâvî sıbtından (boyundan) Hârûn oğullarına verdiği zaman, İsrâiloğulları'nın iki yüz elli önde geleniyle birlikte Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm'a karşı kışkırtıcılık yapıp cephe almıştır. Amcalarının oğlu olduğu için Kôrah onları kıskanmış ve Mûsâ ile Hârûn'a: «Rabbin cemaatinin üzerine ne diye yükseliyorsunuz? Cemaat kutsaldır ve Rab onların arasındadır» demiştir. Bunun üzerine Allah, Kôrah'a ve yandaşlarına gazap edip onları yerin dibine batırmış ve Kôrah'ın bütün malları yok olup gitmiştir. Bu olay, İsrâiloğulları'nın fethinden önce Erihâ kapılarında bulunduğu sırada gerçekleşmişti. Müfessirler, Firavun'un Kârûn'u Mısır'da İsrâiloğulları üzerine reis tayin ettiğini ve onun büyük bir servet biriktirdiğini zikretmişlerdir.
وَمَا حَكَاهُ الْقُرْآنُ يُبَيِّنُ سَبَبَ نُشُوءِ الْحَسَدِ فِي نَفْسِهِ لِمُوسَى لِأَنَّ مُوسَى لَمَّا جَاءَ بِالرِّسَالَةِ وَخَرَجَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ زَالَ تَأَمُّرُ قارُونَ عَلَى قَوْمِهِ فَحَقَدَ عَلَى مُوسَى. وَقَدْ أَكْثَرَ الْقُصَّاصُ مِنْ وَصْفِ بَذْخَةِ قَارُونَ وَعَظْمَتِهِ مَا لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ. وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ بُرْهَانٍ.
Kur'an'ın anlattığı husus, onun içinde Mûsâ'ya karşı hasedin doğuş sebebini açıklamaktadır; çünkü Mûsâ peygamberlikle gelip İsrâiloğulları'nı [Mısır'dan] çıkarınca Kârûn'un kavmi üzerindeki reisliği sona ermiş, bu yüzden Mûsâ'ya kin beslemiştir. Kıssacılar ise Kârûn'un debdebesini ve azametini Kur'an'da yer almayan ve hakkında hiçbir delilleri bulunmayan şeylerle aşırı derecede tasvir etmişlerdir.
وَتَلَقَّفَهُ الْمُفَسِّرُونَ حَاشَا ابْنَ عَطِيَّةَ.
İbn Atiyye müstesna, müfessirler de bunu olduğu gibi alıp aktarmışlardır.
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِإِفَادَةِ تَأْكِيدِ خَبَرِ إِنَّ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ وَتَعَلَّقَ بِهِ مِمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الْقِصَّةُ وَهُوَ سُوءُ عَاقِبَةِ الَّذِينَ تَغُرُّهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَتَزْدَهِيهِمْ فَلَا يَكْتَرِثُونَ بِشُكْرِ النِّعْمَةِ وَيَسْتَخِفُّونَ بِالدِّينِ، وَيَكْفُرُونَ بِشَرَائِعِ اللَّهِ لِظُهُورِ أَنَّ الْإِخْبَارَ عَنْ قَارُونَ بِأَنَّهُ مِنْ قَوْمِ مُوسَى لَيْسَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَرَدَّدَ فِيهِ السَّامِعُ حَتَّى يُؤَكَّدَ لَهُ، فَمَصَبُّ التَّأْكِيدِ هُوَ مَا بَعْدَ قَوْلِهِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِلَى آخِرِ الْقِصَّةِ الْمُنْتَهِيَةِ بِالْخَسْفِ.
Cümlenin tekit harfi ile açılması; { إِنَّ } nin haberinin, ona matuf olanların ve kıssanın içerdiği hususlarla ilgili olanların tekidini bildirmek için olabilir. Bu da mallarının aldattığı, böbürlendirdiği, nimetin şükrüne aldırış etmeyen, dini hafife alan ve Allah'ın şeriatlarını inkâr eden kimselerin akıbetinin kötülüğüdür. Zira Kârûn'un Mûsâ'nın kavminden olduğunun haber verilmesi, dinleyenin kendisinde şüpheye düşüp de tekit edilmesini gerektirecek bir husus değildir. Dolayısıyla tekidin asıl odağı, { إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ } “Hani kavmi ona şöyle demişti: Böbürlenme!” sözünden sonra gelen ve yerin dibine geçirilme ile son bulan kıssanın sonuna kadarki kısımdır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ إِنَّ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ وَمَنَاطِ الِاهْتِمَامِ هُوَ مَجْمُوعُ مَا تَضَمَّنَتْهُ الْقِصَّةُ مِنَ الْعِبَرِ الَّتِي مِنْهَا أَنَّهُ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَصَارَ عَدُوًّا لَهُ وَلِأَتْبَاعِهِ، فَأَمْرُهُ أَغْرَبُ مِنْ أَمَرِ فِرْعَوْنَ.
{ إِنَّ } nin sırf habere dikkat çekmek için olması da caizdir; dikkat çekmenin odak noktası ise kıssanın içerdiği ibretlerin bütünüdür. Bu ibretlerden biri de onun Mûsâ'nın kavminden olup sonradan ona ve tâbilerine düşman kesilmesidir; dolayısıyla onun durumu Firavun'un durumundan daha şaşırtıcıdır.
وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ: كَانَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، لِمَا فِي إِضَافَةِ قَوْمِ إِلَى مُوسى مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى أَنَ لِقَارُونَ اتِّصَالًا خَاصًّا بِمُوسَى فَهُوَ اتِّصَالُ الْقَرَابَةِ.
«İsrâiloğulları'ndandı» denilmeyip [bu ifadeden] vazgeçilmesi, kavim kelimesinin Mûsâ'ya izafe edilmesinde Kârûn'un Mûsâ ile özel bir bağı olduğuna, yani akrabalık bağına işaret bulunmasındandır.
وَجُمْلَةُ فَبَغى عَلَيْهِمْ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى وَجُمْلَةِ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ، وَالْفَاءُ فِيهَا لِلتَّرْتِيبِ وَالتَّعْقِيبِ، أَيْ لَمْ يَلْبَثْ أَنْ بَطِرَ النِّعْمَةَ وَاجْتَرَأَ عَلَى ذَوِي قَرَابَتِهِ، لِلتَّعْجِيبِ مِنْ بَغْيِ أَحَدٍ عَلَى قَوْمِهِ كَمَا قَالَ طَرَفَةُ:
{ فَبَغَى عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı azgınlık etti” cümlesi, { إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى } “Şüphesiz Kârûn, Mûsâ'nın kavmindendi” cümlesi ile { وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ } “Ona hazineler vermiştik” cümlesi arasında bir ara cümledir (itiraziyye). Buradaki fâ (فـ) harfi tertip ve ta'kib (hemen ardından gelme) içindir; yani bir kimsenin kendi kavmine azgınlık etmesine hayret uyandırmak üzere, çok geçmeden nimete karşı nankörlük edip azdığı ve akrabalarına karşı haddi aştığı kastedilmektedir. Nitekim Tarafe şöyle demiştir:
وَظُلْمُ ذَوِي الْقُرْبَى أَشُدُّ مَضَاضَةً ... عَلَى الْمَرْءِ مِنْ وَقَعِ الْحُسَامِ الْمُهَنَّدِ
«Akrabanın yaptığı zulüm, Hint kılıcının darbesinden insana daha acı gelir.»
وَالْبَغْيُ: الِاعْتِدَاءُ، وَالِاعْتِدَاءُ عَلَى الْأُمَّةِ الِاسْتِخْفَافُ بِحُقُوقِهَا، وَأَوَّلُ ذَلِكَ خَرْقُ شَرِيعَتِهَا. وَفِي الْإِخْبَارِ عَنْهُ بِأَنَّهُ مِنْ قَوْمِ مُوسى تَمْهِيدٌ لِلْكِنَايَةِ بِهَذَا الْخَبَرِ عَنْ إِرَادَةِ التَّنْظِيرِ بِمَا عَرَضَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ بَغْيِ بَعْضِ قَرَابَتِهِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ عَلَيْهِ.
Bağy (بَغْي), haddi aşmak ve haksızlık etmektir. Bir topluma haksızlık etmek ise onun haklarını hafife almaktır ki bunun ilki de onun şeriatını çiğnemektir. Onun { مِنْ قَوْمِ مُوسَى } “Mûsâ'nın kavmindendi” şeklinde haber verilmesinde, bu haber ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in müşrik akrabalarından bazılarının kendisine karşı sergilediği taşkınlık ve düşmanlıkla benzerlik kurma kastına bir kinaye hazırlığı vardır.
وَفِي قَوْلِهِ إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى مُحَسِّنٌ بَدِيعِيٌّ وَهُوَ مَا يُسَمَّى النَّثْرُ الْمُتَّزِنُ، أَيِ النَّثْرُ الَّذِي يَجِيءُ بِمِيزَانِ بَعْضِ بُحُورِ الشِّعْرِ، فَإِنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ جَاءَتْ عَلَى مِيزَانِ مِصْرَاعٍ مِنْ بَحْرِ الْخَفِيفِ، وَوَجْهُ وُقُوعِ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ الْحَالَ الْبَلَاغِيَّ يَقْتَضِي التَّعْبِيرَ بِأَلْفَاظٍ وَتَرْكِيبٍ يَكُونُ مَجْمُوعُهُ فِي مِيزَانِ مِصْرَاعٍ مِنْ أَحَدِ بُحُورِ الشِّعْرِ.
{ إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى } sözünde edebî bir sanat (muhassin-i bedîî) vardır ki buna vezinli nesir (en-nesru'l-müttezîn) denir; yani bazı şiir bahirlerinin vezninde gelen nesirdir. Zira bu cümle hafîf bahrinden bir mısra vezninde gelmiştir. Bunun Kur'an'da yer almasının sebebi, belagat durumunun, bütünü şiir bahirlerinden birinin mısraı veznine denk gelen lafızlar ve bir tertiple ifade edilmesini gerektirmesidir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ صِلَةُ مَا الْمَوْصُولَةِ عِنْدَ نُحَاةِ الْبَصْرَةِ الَّذِينَ لَا يَمْنَعُونَ أَنْ تَقَعَ إِنَّ فِي افْتِتَاحِ صِلَةِ الْمَوْصُولِ. وَمَنَعَ الْكُوفِيُّونَ مِنْ ذَلِكَ وَاعْتُذِرَ عَنْهُمْ بِأَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مَسْمُوعٍ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَلِذَلِكَ تَأَوَّلُوا مَا هُنَا بِأَنَّهَا نَكِرَةٌ مَوْصُوفَةٌ وَأَنَّ الْجُمْلَةَ بَعْدَهَا فِي مَحَلِّ الصِّفَةِ.
{ إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ } cümlesi, { إِنَّ } nin sıla cümlesinin başında gelmesini caiz gören Basra dilcilerine göre mevsûl olan «mâ»nın sılasıdır. Kûfeliler ise bunu caiz görmemiş ve Arapların kelamında böyle bir şeyin işitilmediğini gerekçe göstermişlerdir; bu sebeple buradaki «mâ»yı sıfat almış bir belirsiz isim (nekire-i mevsûfe) ve sonrasındaki cümleyi de sıfat konumunda yorumlamışlardır.
وَالْمَفَاتِحُ: جَمْعُ مِفْتَحٌ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَفَتْحِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ وَهُوَ آلَةُ الْفَتْحِ، وَيُسَمَّى الْمِفْتَاحُ أَيْضًا. وَجَمْعُهُ مَفَاتِيحُ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ
Mefâtih (الْمَفَاتِحُ), mîm harfinin kesresi ve te harfinin fethasıyla okunan ve açma aleti olan mifteh (مِفْتَح) kelimesinin çoğuludur; buna miftâh da denir ve çoğulu mefâtîhtir. Bu kelime daha önce En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” buyruğunda geçmişti.
والْكُنُوزِ: جَمْعُ كَنْزٍ وَهُوَ مُخْتَزَنُ الْمَالِ مِنْ صُنْدُوقٍ أَوْ خِزَانَةٍ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ فِي سُورَةِ هُودٍ [١٢] ، وَأَنَّهُ كَانَ يُقَدَّرُ بِمِقْدَارٍ مِنَ الْمَالِ مِثْلَ مَا يَقُولُونَ: بَدْرَةُ مَالٍ، وَأَنَّهُ كَانَ يُجْعَلُ لِذَلِكَ الْمِقْدَارِ خِزَانَةٌ أَوْ صُنْدُوقٌ يَسَعُهُ وَلِكُلِّ صُنْدُوقٍ أَوْ خِزَانَةٍ مِفْتَاحُهُ. وَعَنْ أَبِي رَزِينٍ لَقِيطِ بْنِ عَامِرٍ الْعُقَيْلِيِّ أَحَدِ الصَّحَابَةِ أَنَّهُ قَالَ «يَكْفِي الْكُوفَةَ مِفْتَاحٌ» أَيْ مِفْتَاحٌ وَاحِدٌ، أَيْ كَنْزٌ وَاحِدٌ مِنَ الْمَالِ لَهُ مِفْتَاحٌ، فَتَكُونُ كَثْرَةُ الْمَفَاتِيحِ كِنَايَةً عَنْ كَثْرَةِ الْخَزَائِنِ وَتِلْكَ كِنَايَةٌ عَنْ وَفْرَةِ الْمَالِ فَهُوَ كِنَايَةٌ بِمَرْتَبَتَيْنِ مِثْلَ:
Künûz (الْكُنُوزِ), kenz kelimesinin çoğuludur; kenz ise sandık veya dolap gibi malın saklandığı yerdir. Bu, Hûd Suresi'ndeki [12] Yüce Allah'ın { لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ } “Ona bir hazine indirilseydi ya!” buyruğunda geçmişti. Bunun, insanların «bir kese/torba mal (bedretu mâl)» dedikleri gibi belirli bir miktar mal ile ölçüldüğü, bu miktar için onu alacak bir dolap veya sandık tahsis edildiği ve her sandık veya dolabın da bir anahtarının bulunduğu [belirtilmişti]. Sahabeden biri olan Ebû Rezîn Lakît b. Âmir el-Ukaylî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Kûfe'ye bir anahtar yeter», yani tek bir anahtar, diğer bir ifadeyle anahtarı olan tek bir mal hazinesi. Buna göre anahtarların çokluğu kasaların çokluğundan kinayedir, bu da malın bolluğundan kinayedir; dolayısıyla şu örnekteki gibi iki mertebeli bir kinayedir:
جَبَانُ الْكَلْبِ مَهْزُولُ الْفَصِيلِ (وَتَنُوءُ) : تَثْقُلُ. وَيَظْهَرُ أَنَّ الْبَاءَ فِي قَوْلِهِ بِالْعُصْبَةِ بَاءُ الْمُلَابَسَةِ أَنْ تَثْقُلَ مَعَ الْعُصْبَةِ الَّذِينَ يَحْمِلُونَهَا فَهِيَ لِشِدَّةِ ثِقَلِهَا تَثْقُلُ مَعَ أَنَّ حَمَلَتَهَا عُصْبَةٌ أُولُو قُوَّةٍ وَلَيْسَتْ هَذِهِ الْبَاءُ بَاءُ السَّبَبِيَّةِ كَالَّتِي فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
«Köpeği korkak, deve yavrusu zayıftır.» Tenû'u (تَنُوءُ), ağır gelir demektir. { بِالْعُصْبَةِ } buyruğundaki bâ (بـ) harfinin mülâbese (birliktelik) için olduğu anlaşılmaktadır; yani o [anahtarlar], onları taşıyan toplulukla birlikte ağır basmaktadır. Zira aşırı ağırlığından ötürü, taşıyıcıları güçlü kuvvetli bir topluluk olduğu halde ağır gelmektedir. Bu bâ harfi, İmruülkays'ın şu sözündeki gibi sebebiyet bildiren bâ değildir:
وَأَرْدَفَ أَعْجَازًا وَنَاءَ بِكَلْكَلِ وَلَا كَمِثَالِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» : نَاءَ بِهِ الْحِمْلُ، إِذَا أَثْقَلَهُ الْحِمْلُ حَتَّى أَمَالَهُ.
«Kuyruk kısımlarını peş peşe getirdi ve göğsüyle ağırlaştı.» Keşşâf sahibinin: «Yük onu eğip bükecek kadar ağırlaştırdığında, yük ona ağır geldi (nâe bihî el-hıml) denir» misalindeki gibi de değildir.
وَأَمَا قَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ بِأَنَّ تَرْكِيبَ الْآيَةِ فِيهِ قَلْبٌ، فَلَا يَقْبَلُهُ مَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ.
Ebû Ubeyde'nin, ayetin dizilişinde kalp (ters çevirme/taktib) olduğu yönündeki sözüne gelince; bunu kalbi olan hiç kimse kabul etmez.
وَالْعُصْبَةُ: الْجَمَاعَةُ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ. وَأَقْرَبُ الْأَقْوَالِ فِي مِقْدَارِهَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ مِنْ عَشْرَةٍ إِلَى خَمْسَةَ عَشَرَ. وَكَانَ اكْتَسَبَ الْأَمْوَالَ فِي مِصْرَ وَخَرَجَ بِهَا.
Usbe (الْعُصْبَةُ), topluluk demektir ve Yûsuf Suresi'nde geçmişti. Sayısının miktarı hakkındaki en makul görüş, Mücâhid'in on ila on beş kişi arası olduğu yönündeki sözüdür. [Kârûn] bu malları Mısır'da kazanmış ve onlarla birlikte [Mısır'dan] çıkmıştı.
إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ.
{ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ } “Hani kavmi ona şöyle demişti: Şımarma! Şüphesiz Allah şımaranları sevmez. Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara.”
إِذْ ظَرْفٌ مَنْصُوبٌ بِفِعْلِ (بَغَى عَلَيْهِمْ) وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الظَّرْفِ الْقِصَّةُ وَلَيْسَ الْقَصْدُ بِهِ تَوْقِيتَ الْبَغْيِ وَلِذَلِكَ قَدَّرَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ مُتَعَلِّقًا بِ (اذْكُرْ) مَحْذُوفًا وَهُوَ الْمَعْنِيُّ فِي نَظَائِرِهِ مِنَ الْقَصَصِ.
{ إِذْ } zarftır ve { بَغَى عَلَيْهِمْ } fiiliyle mansuptur. Bu zarftan maksat kıssanın kendisidir, azgınlığın zamanını belirlemek değildir; bu sebeple bazı müfessirler bunu hazfedilmiş bir { اذْكُرْ } “[Hatırla]” lafzına müteallık takdir etmişlerdir ki kıssaların benzerlerinde kastedilen de budur.
وَالْمُرَادُ بِالْقَوْمِ بَعْضُهُمْ إِمَّا جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ وَهُمْ أَهْلُ الْمَوْعِظَةِ وَإِمَّا مُوسَى ﵇ أُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْقَوْمِ لِأَنَّ أَقْوَالَهُ قُدْوَةٌ لِلْقَوْمِ فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا قَوْلَهُ.
Kavim ile kastedilen onların bir kısmıdır; bu ya içlerinden öğüt ehli olan bir cemaattir ya da Mûsâ aleyhisselâm'dır. Sözleri kavim için bir örnek teşkil ettiği ve adeta onun sözünü onlar söylemiş gibi olduğu için ona kavim ismi verilmiştir.
وَالْفَرَحُ يُطْلَقُ عَلَى السُّرُورِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَفَرِحُوا بِها فِي يُونُسَ [٢٢] . وَيُطْلَقُ عَلَى الْبَطَرِ وَالِازْدِهَاءِ، وَهُوَ الْفَرَحُ الْمُفْرِطُ الْمَذْمُومُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٢٦] وَهُوَ التَّمَحُّضُ لِلْفَرَحِ. وَالْفَرَحُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ هُوَ الْمُفْرِطُ مِنْهُ، أَيِ الَّذِي تَمْحَضَّ للتعلق بمتاع الدُّنْيَا وَلَذَّاتِ النَّفْسِ بِهِ لِأَنَّ الِانْكِبَابَ عَلَى ذَلِكَ يُمِيتُ مِنَ النَّفْسِ الِاهْتِمَامَ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَالْمُنَافَسَةِ لِاكْتِسَابِهَا فَيَنْحَدِرُ بِهِ التَّوَغُّلُ فِي الْإِقْبَالِ عَلَى اللَّذَّاتِ إِلَى حَضِيضِ الْإِعْرَاضِ عَنِ الْكَمَالِ النَّفْسَانِيِّ وَالِاهْتِمَامِ بِالْآدَابِ الدِّينِيَّةِ، فَحُذِفَ الْمُتَعَلِّقُ بِالْفِعْلِ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَى أَنَّ الْمَعْنَى لَا تَفْرَحْ بِلَذَّاتِ الدُّنْيَا مُعْرِضًا عَنِ الدِّينِ وَالْعَمَلِ لِلْآخِرَةِ كَمَا أَفْصَحَ عَنْهُ قَوْلُهُ وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ. وَأَحْسَبُ أَنَّ الْفَرَحَ إِذَا لَمْ يَعْلَقْ بِهِ شَيْءٌ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ صَارَ سَجِيَّةَ الْمَوْصُوفِ فَصَارَ مُرَادًا بِهِ الْعُجْبُ وَالْبَطَرُ. وَقَدْ أُشِيرَ إِلَى بَيَانِ الْمَقْصُودِ تَعْضِيدًا لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ بِقَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ، أَيِ الْمُفْرِطِينَ فِي الْفَرَحِ فَإِنَّ صِيغَةَ (فَعِلٍ) صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى تَعْلِيلِ النَّهْيِ، فَالْجُمْلَةُ عِلَّةٌ لِلَّتِي قَبْلَهَا، وَالْمُبَالَغَةُ فِي الْفَرَحِ تَقْتَضِي شِدَّةَ الْإِقْبَالِ عَلَى مَا يُفْرَحُ بِهِ وَهِيَ تَسْتَلْزِمُ الْإِعْرَاضَ عَنْ غَيْرِهِ فَصَارَ النَّهْيُ عَنْ شِدَّةِ الْفَرَحِ رَمْزًا إِلَى الْإِعْرَاضِ عَنِ الْجِدِّ وَالْوَاجِبِ فِي ذَلِكَ.
Ferah (فَرَح), Yûnus Suresi'nde [22] geçen Yüce Allah'ın { وَفَرِحُوا بِهَا } “onunla sevindiler” buyruğunda olduğu gibi sevinç manasına kullanılır. Yine Ra'd Suresi'nde [26] geçen Yüce Allah'ın { وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Dünya hayatıyla şımardılar” buyruğunda geçtiği üzere, şımarıklık ve böbürlenme anlamına da gelir ki bu, aşırı ve yerilmiş bir sevinçtir; yani kendini tamamen sevince kaptırmaktır. Nehyedilen sevinç ise aşırı olanıdır; yani sırf dünya metaına ve nefsin onunla aldığı lezzetlere bağlanmaktır. Çünkü buna dalıp gitmek, nefisteki salih amellere olan ilgiyi ve onları kazanma arzusunu öldürür; lezzetlere aşırı yöneliş insanı ruhî olgunluktan ve dinî edeplere riayet etmekten yüz çevirme çukuruna sürükler. Makamın delaleti sebebiyle fiilin müteallakı hazfedilmiştir; zira anlam: «Dinden ve ahiret için amel etmekten yüz çevirerek dünya lezzetleriyle şımarma» demektir; nitekim { وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ } “Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara” buyruğu da bunu açıkça ifade etmektedir. Sanırım ferah kelimesine [zarf veya harf-i cer gibi] bir şey bağlanmadığında, bunun nitelenen kimsenin bir huyu haline geldiğine delalet eder ve böylece bundan kibir ve şımarıklık kastedilmiş olur. Makamın delaletini desteklemek üzere { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Şüphesiz Allah şımaranları sevmez” buyruğu ile maksadın beyanına işaret edilmiştir; yani sevinçte aşırıya kaçanları sevmez. Zira fail (فَعِل) kalıbı mübalağa kalıbıdır ve aynı zamanda nehyin gerekçesine de işaret etmektedir; dolayısıyla bu cümle önceki cümlenin illetidir. Sevinçte aşırılık, sevinilen şeye aşırı derecede yönelmeyi gerektirir, bu da diğer şeylerden yüz çevirmeyi zorunlu kılar; böylece aşırı sevinçten nehyedilmek, bu hususta ciddiyetten ve yapılması gerekenden yüz çevirmeye bir işaret olmuştur.
وَابْتِغَاءُ الدَّارِ الْآخِرَةِ طَلَبُهَا، أَيْ طَلَبُ نَعِيمِهَا وَثَوَابِهَا. وَعَلِقَ بِفِعْلِ الِابْتِغَاءِ قَوْلُهُ فِيما آتاكَ اللَّهُ بِحَرْفِ الظَّرْفِيَّةِ، أَيِ اطْلُبْ بِمُعْظَمِهِ وَأَكْثَرِهِ. وَالظَّرْفِيَّةُ مَجَازِيَّةٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَغَلْغُلِ ابْتِغَاءِ الدَّارِ الْآخِرَةِ فِي مَا آتَاهُ اللَّهُ وَمَا آتَاهُ هُوَ كُنُوزُ الْمَالِ، فَالظَّرْفِيَّةُ هُنَا كَالَّتِي فِي
Ahiret yurdunu aramak, onu talep etmektir; yani onun nimetini ve sevabını talep etmektir. Arama fiiline, zarfiyet harfiyle { فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ } buyruğu bağlanmıştır; yani onun çoğuyla ve ekserisiyle ara [demektir]. Zarfiyet mecazidir; ahiret yurdunu aramanın, Allah'ın ona verdiği şeylerin içine derinlemesine nüfuz ettiğini göstermek içindir. Allah'ın ona verdiği şey ise mal hazineleridir. Buradaki zarfiyet, şu ayetteki gibidir:
قَوْلِهِ تَعَالَى وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ [النِّسَاء: ٥] أَيْ مِنْهَا وَمُعْظَمِهَا، وَقَوْلِ سَبْرَةَ بْنِ عَمْرٍو الْفَقْعَسِيِّ:
Yüce Allah'ın Nisâ Suresi'ndeki { وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ } [5] “Onları oradan rızıklandırın ve giydirin” buyruğunda [olduğu gibidir], yani «onun içinden ve çoğundan» demektir; ve Sebre b. Amr el-Fak'asî'nin şu sözünde olduğu gibidir:
نُحَابِي بِهَا أَكْفَاءَنَا وَنُهِينُهَا ... وَنَشْرَبُ فِي أَثْمَانِهَا وَنُقَامِرُ
«Onunla denklerimize ikram eder, onu gözden çıkarırız; bedelleriyle içer ve kumar oynarız.»
أَيِ اطْلُبْ بِكُنُوزِكَ أَسْبَابَ حُصُولِ الثَّوَابِ بِالْإِنْفَاقِ مِنْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا أَوْجَبَهُ وَرَغَّبَ فِيهِ مِنَ الْقُرْبَانِ وَوُجُوهِ الْبِرِّ.
Yani hazinelerinle, Allah yolunda infak ederek ve O'nun farz kıldığı ve teşvik ettiği kurbanlar ve iyilik yollarıyla sevap elde etme vesilelerini ara.
وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا.
{ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا } “Dünyadan da nasibini unutma.”
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْحَافَّتَيْنِ بِهَا، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ.
Kendisini çevreleyen iki cümle arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyye) ve vâv (و) harfi itiraziyye içindir.
وَالنَّهْيُ فِي وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِبَاحَةِ. وَالنِّسْيَانُ كِنَايَةٌ عَنِ التَّرْكِ
{ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ } buyruğundaki nehiy, ibâha (mübah kılma) anlamında kullanılmıştır. Unutmak (nisyân) ise terk etmekten kinayedir;
كَقَوْلِهِ فِي حَدِيثِ الْخَيْلِ «وَلَمْ يَنْسَ حَقَّ اللَّهِ فِي رِقَابِهَا»
tıpkı atlarla ilgili hadiste geçen «Onların boyunlarındaki Allah'ın hakkını unutmadı» ifadesinde olduğu gibi;
، أَيْ لَا نَلُومُكَ عَلَى أَنْ تَأْخُذَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا أَيِ الَّذِي لَا يَأْتِي عَلَى نَصِيبِ الْآخِرَةِ. وَهَذَا احْتِرَاسٌ فِي الْمَوْعِظَةِ خَشْيَةَ نُفُورِ الْمَوْعُوظِ مِنْ مَوْعِظَةِ الْوَاعِظِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا لِقَارُونَ وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ أَوْهَمُوا أَنْ يَتْرُكَ حُظُوظَ الدُّنْيَا فَلَا يَسْتَعْمِلَ مَالَهُ إِلَّا فِي الْقُرُبَاتِ، فَأُفِيدَ أَنَّ لَهُ اسْتِعْمَالَ بَعْضِهِ فِي مَا هُوَ مُتِمِحِّضٌ لِنَعِيمِ الدُّنْيَا إِذَا آتَى حَقَّ اللَّهِ فِي أَمْوَالِهِ. فَقِيلَ: أَرَادُوا أَنَّ لَكَ أَنْ تَأْخُذَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ.
yani dünyadan payını -ahiret payını yok etmeyecek olan payı- almandan ötürü seni kınamayız [demektir]. Bu, vaaz edilen kimsenin vaizin öğüdünden nefret edip kaçmasından endişe edilerek vaazda yapılmış bir ihtirâstır (düzeltmedir). Zira onlar Kârûn'a { وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ } “Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara” dediklerinde, dünya nasiplerini terk edip malını sadece ibadet ve hayırlarda kullanması gerektiği zannını uyandırmışlardı; bu sebeple mallarındaki Allah'ın hakkını verdikten sonra, bir kısmını sırf dünya nimetine has olan şeylerde kullanabileceği bildirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın sana helal kıldığı şeyleri alabileceğini kastetmişlerdir.
وَالنَّصِيبُ: الْحَظُّ وَالْقِسْطُ، وَهُوَ فَعِيلٌ مِنَ النَّصْبِ لِأَنَّ مَا يُعْطَى لِأَحَدٍ يُنَصِّبُ لَهُ وَيُمَيِّزُ، وَإِضَافَةُ النَّصِيبِ إِلَى ضَمِيرِهِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ حَقُّهُ وَأَنَّ لِلْمَرْءِ الِانْتِفَاعَ بِمَالِهِ فِي مَا يُلَائِمُهُ فِي الدُّنْيَا خَاصَّةً مِمَّا لَيْسَ مِنَ الْقُرُبَاتِ وَلَمْ يَكُنْ حَرَامًا. قَالَ مَالِكٌ: فِي رَأْيِي مَعْنَى وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا تَعِيشُ وَتَأْكُلُ وَتَشْرَبُ غَيْرَ مُضَيَّقٍ عَلَيْكَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: نَصِيبُ الدُّنْيَا هُوَ الْحَلَالُ كُلُّهُ. وَبِذَلِكَ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مِثَالًا لِاسْتِعْمَالِ صِيغَةِ النَّهْيِ لِمَعْنَى الْإِبَاحَةِ.
Nasip (النَّصِيبُ); pay ve hisseden ibarettir. Bu, nasb (نَصْب) kökünden faîl (فَعِيل) veznindedir; çünkü bir kimseye verilen şey onun için dikilir, belirlenir ve ayrılır. Nasibin onun zamirine izafe edilmesi, bunun onun hakkı olduğuna ve kişinin malından, ibadet kabilinden olmasa ve haram da bulunmasa bile özellikle dünyada kendisine uygun olan şeylerde yararlanma hakkı bulunduğuna delalet eder. Mâlik şöyle demiştir: «Bana göre { وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا } ayetinin anlamı, darlık çekmeksizin yaşaman, yemen ve içmendir.» Katâde ise şöyle demiştir: «Dünya nasibi helalin tamamıdır.» Böylece bu ayet, nehiy kalıbının ibâha anlamında kullanılmasına bir örnek teşkil eder.
ومِنْ لِلتَّبْعِيضِ. وَالْمُرَادُ بِالدُّنْيَا نَعِيمُهَا. فَالْمَعْنَى: نَصِيبَكَ الَّذِي هُوَ بَعْضُ نَعِيمِ الدُّنْيَا.
{ مِنْ } teb'îz (kısmîlik) içindir. Dünyadan maksat ise onun nimetleridir. Buna göre mana: «Dünya nimetlerinin bir kısmı olan nasibini [unutma]» demektir.
وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ.
{ وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun; yeryüzünde bozgunculuk isteme. Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez.”
الْإِحْسَانُ دَاخِلٌ فِي عُمُومِ ابْتِغَاءِ الدَّارِ الْآخِرَةِ وَلَكِنَّهُ ذُكِرَ هُنَا لِيَبْنِيَ عَلَيْهِ الِاحْتِجَاجَ بِقَوْلِهِ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ.
İhsan, ahiret yurdunu arama umumuna dahildir; fakat { كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana ihsan ettiği gibi” sözüyle yapılacak delil getirmeyi üzerine bina etmek için burada [ayrıca] zikredilmiştir.
وَالْكَافُ لِلتَّشْبِيهِ، وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ كَإِحْسَانِ اللَّهِ إِلَيْكَ، وَالْمُشَبَّهُ هُوَ الْإِحْسَانُ الْمَأْخُوذُ مِنْ أَحْسِنْ أَيْ إِحْسَانًا شَبِيهًا بِإِحْسَانِ اللَّهِ إِلَيْكَ. وَمَعْنَى الشَّبَهِ: أَنْ يَكُونَ الشُّكْرُ عَلَى كُلِّ نِعْمَةٍ مِنْ جِنْسِهَا. وَقَدْ شَاعَ بَيْنَ النُّحَاةِ تَسْمِيَةُ هَذِهِ الْكَافِ كَافَ التَّعْلِيلِ، وَمِثْلُهَا
Kâf (كـ) harfi teşbih (benzetme) içindir, «mâ» ise masdariyyedir; yani «Allah'ın sana ihsanı gibi» demektir. Kendisi benzetilen (müşebbeh) ise { أَحْسِنْ } fiilinden anlaşılan ihsandır; yani «Allah'ın sana ihsanına benzer bir ihsanda bulun» demektir. Benzerliğin manası: Her nimete karşı şükrün kendi cinsinden olmasıdır. Dilciler arasında bu kâf harfini ta'lil kâfı (gerekçe kâfı) olarak isimlendirmek yaygınlaşmıştır; tıpkı şu ayette olduğu gibi:
قَوْلُهُ تَعَالَى وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٨] . وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ التَّعْلِيلَ حَاصِلٌ مِنْ مَعْنَى التَّشْبِيهِ وَلَيْسَ مَعْنًى مُسْتَقِلًّا مِنْ مَعَانِي الْكَافِ.
Yüce Allah'ın Bakara Suresi'ndeki { وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ } [198] “Sizi hidayete erdirdiği gibi O'nu zikredin” buyruğu böyledir. Doğrusu şudur ki, ta'lil anlamı teşbih anlamından hasıl olmaktadır, yoksa kâf harfinin müstakil bir anlamı değildir.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ الْإِحْسَانِ لِتَعْمِيمِ مَا يُحْسِنُ إِلَيْهِ فَيَشْمَلُ نَفْسَهُ وَقَوْمَهُ وَدَوَابَّهُ وَمَخْلُوقَاتِ اللَّهِ الدَّاخِلَةَ فِي دَائِرَةِ التَّمَكُّنِ مِنَ الْإِحْسَانِ إِلَيْهَا.
İhsan edilenlerin genellenmesi için ihsan fiilinin müteallakı hazfedilmiştir; böylece bu, kişinin kendisini, kavmini, hayvanlarını ve kendisine ihsanda bulunma imkânı dairesine giren bütün Allah'ın yaratıklarını kapsar.
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِنَّ
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz
اللَّهَ كَتَبَ الْإِحْسَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ»
Allah, her şeye karşı ihsanı (güzel davranmayı) farz kılmıştır.»
فَالْإِحْسَانُ فِي كُلِّ شَيْءٍ بِحَسَبِهِ، وَالْإِحْسَانُ لِكُلِّ شَيْءٍ بِمَا يُنَاسِبُهُ حَتَّى الْأَذَى الْمَأْذُونُ فِيهِ فَبِقَدَرِهِ وَيَكُونُ بِحُسْنِ الْقَوْلِ وَطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَحُسْنِ اللِّقَاءِ.
Dolayısıyla her şeydeki ihsan kendi durumuna göredir ve her şeye ihsan ona uygun düşen iledir; hatta izin verilen eziyet bile ölçüsü kadardır. İhsan aynı zamanda güzel sözle, güler yüzle ve güzel karşılamayla olur.
وَعَطْفُ لَا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ لِلتَّحْذِيرِ مِنْ خَلْطِ الْإِحْسَانِ بِالْفَسَادِ فَإِنَّ الْفَسَادَ ضِدُّ الْإِحْسَانِ، فَالْأَمْرُ بِالْإِحْسَانِ يَقْتَضِي النَّهْيَ عَنِ الْفَسَادِ وَإِنَّمَا نَصَّ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ لَمَّا تَعَدَّدَتْ مَوَارِدُ الْإِحْسَانِ وَالْإِسَاءَةِ فَقَدْ يَغِيبُ عَنِ الذِّهْنِ أَنَّ الْإِسَاءَةَ إِلَى شَيْءٍ مَعَ الْإِحْسَانِ إِلَى أَشْيَاءَ يُعْتَبَرُ غَيْرَ إِحْسَانٍ.
{ لَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde bozgunculuk isteme” ifadesinin atfedilmesi, ihsan ile fesadın birbirine karıştırılmasından sakındırmak içindir. Çünkü fesat, ihsanın zıddıdır; dolayısıyla ihsanı emretmek fesadı yasaklamayı gerektirir. Buna açıkça değinilmesinin sebebi ise ihsan ve kötülük yerleri çoğaldığında, bazı şeylere ihsanda bulunurken bir şeye kötülük etmenin de ihsansızlık sayılacağının zihinden kaçabilecek olmasıdır.
وَالْمُرَادُ بِالْأَرْضِ أَرْضُهُمُ الَّتِي هُمْ حَالُّونَ بِهَا، وَإِذْ قَدْ كَانَتْ جُزْءًا مِنَ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ فَالْإِفْسَادُ فِيهَا إِفْسَادٌ مَظْرُوفٌ فِي عُمُومِ الْأَرْضِ. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ نَظَائِرُهُ مِنْهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٠٥] .
Arz (yeryüzü) ile kastedilen, onların ikamet etmekte oldukları kendi topraklarıdır. Burası yerkürenin bir parçası olduğuna göre, orada bozgunculuk çıkarmak genel olarak yeryüzünde yer alan bir bozgunculuktur. Bunun benzerleri daha önce geçmişti; bunlardan biri Bakara Suresi'ndeki [205] Yüce Allah'ın { وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا } “Dönüp gittiği zaman yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak için çalışır” buyruğudur.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ عِلَّةٌ لِلنَّهْيِ عَنِ الْإِفْسَادِ، لِأَنَّ الْعَمَلَ الَّذِي لَا يُحِبُّهُ اللَّهُ لَا يَجُوزُ لِعِبَادِهِ عَمَلُهُ، وَقَدْ كَانَ قارُونَ مُوَحِّدًا عَلَى دِينِ إِسْرَائِيلَ وَلَكِنَّهُ كَانَ شَاكًّا فِي صِدْقِ مَوَاعِيدِ مُوسَى وَفِي تشريعاته.
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez” cümlesi, bozgunculuktan nehyetmenin illetidir; çünkü Allah'ın sevmediği ameli kullarının yapması caiz değildir. Kârûn, İsrâil'in dini üzere bir muvahhid (tevhîd ehli) idi; fakat Mûsâ'nın vaatlerinin doğruluğundan ve onun getirdiği şeriat hükümlerinden şüphe etmekteydi.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٧٨]
[Kasas Suresi (28), Âyet 78]
قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨)
{ قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨) } “[Kârûn] dedi ki: «O [servet] bana ancak bendeki bir ilim sayesinde verilmiştir.» O bilmez miydi ki Allah, kendisinden önceki nesillerden ondan daha kuvvetli ve daha çok servet biriktirmiş olanları helak etmiştir? Mücrimlerden günahları sorulmaz. (78)”
جَوَابٌ عَنْ مَوْعِظَةِ وَاعِظِيهِ مِنْ قَوْمِهِ. وَقَدْ جَاءَ عَلَى أُسْلُوبِ حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ فَلَمْ يُعْطَفْ وَهُوَ جَوَابٌ مُتَصَلِّفٌ حَاوَلَ بِهِ إِفْحَامَهُمْ وَأَنْ يَقْطَعُوا مَوْعِظَتَهُمْ لِأَنَّهَا أَمَرَّتْ بَطَرَهُ وَازْدِهَاءَهُ.
Kavminden kendisine öğüt verenlerin vaazına bir cevaptır. Karşılıklı konuşmaların aktarılması üslubuyla gelmiş ve bu yüzden atıf yapılmamıştır. Bu, onunla onları susturmaya ve vaazlarını kestirmeye çalıştığı kibirli bir cevaptır; çünkü bu vaaz onun şımarıklığını ve böbürlenmesini acılaştırmıştı.
وإِنَّما هَذِهِ هِيَ أَدَاةُ الْحَصْرِ الْمُرَكَّبَةُ مِنْ (إِنَّ) وَ (مَا) الْكَافَّةِ مُصَيَّرَتَيْنِ كَلِمَةً وَاحِدَةً وَهِيَ الَّتِي حَقُّهَا أَنْ تُكْتَبَ مَوْصُولَةَ النُّونِ بِمِيمِ (مَا) . وَالْمَعْنَى: مَا أُوتِيتُ هَذَا الْمَالَ إِلَّا عَلَى عِلْمٍ عَلِمْتُهُ.
Buradaki { إِنَّمَا }, tek bir kelime haline getirilmiş olan { إِنَّ } ile kâffe olan { مَا } dan mürekkep hasr edatıdır; kural olarak nûn harfinin mâ'nın mîm harfine bitişik yazılması gerekir. Anlamı ise: «Ben bu mala ancak bildiğim bir ilim sayesinde nail oldum» demektir.
وَضَمِيرُ أُوتِيتُهُ عَائِدٌ إِلَى (مَا) الْمَوْصُولَةِ فِي قَوْلِهِمْ وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ
{ أُوتِيتُهُ } deki zamir, onların { وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ
الْآخِرَةَ
الْآخِرَةَ } “Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara”
[الْقَصَص: ٧٧] . وَبُنِيَ الْفِعْلُ لِلنَّائِبِ لِلْعِلْمِ بِالْفَاعِلِ مِنْ كَلَامِ وَاعِظِيهِ.
[Kasas: 77] sözündeki mevsûl olan (mâ) lafzına racidir. Fiil, failin öğüt verenlerin sözünden bilinmesi sebebiyle meçhule (nâib-i fâil için) bina edilmiştir.
وَ (عَلى عِلْمٍ) فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ.
{ عَلَى عِلْمٍ } ifadesi, merfû zamirden hâl konumundadır.
وعَلى لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ بِمَعْنَى التَّمَكُّنِ وَالتَّحَقُّقِ، أَيْ مَا أُوتِيتُ الْمَالَ الَّذِي ذَكَرْتُمُوهُ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالِ تَمَكُّنِي مِنْ عِلْمٍ رَاسِخٍ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْعِلْمِ عِلْمَ أَحْكَامِ إِنْتَاجِ الْمَالِ مِنَ التَّوْرَاةِ، أَيْ أَنَا أَعْلَمُ مِنْكُمْ بِمَا تَعِظُونَنِي بِهِ، يَعْنِي بِذَلِكَ قَوْلَهُمْ لَهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ- وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ [الْقَصَص: ٧٦، ٧٧] . وَقَدْ كَانَ قَارُونُ مَشْهُورًا بِالْعِلْمِ بِالتَّوْرَاةِ وَلَكِنَّهُ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ فَأَرَادَ بِهَذَا الْجَوَابِ قَطْعَ مَوْعِظَتَهُمْ نَظِيرَ جَوَابِ عَمْرِو بْنِ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ الْمُلَقَّبِ بِالْأَشْدَقِ لِأَبِي شُرَيْحٍ الْكَعْبِيِّ حِينَ قَدِمَ إِلَى الْمَدِينَةِ أَمِيرًا مِنْ قِبَلِ يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ سَنَةَ سِتِّينَ فَجَعَلَ يُجَهِّزُ الْجُيُوشَ وَيَبْعَثُ الْبُعُوثَ إِلَى مَكَّةَ لِقِتَالِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ الَّذِي خَرَجَ عَلَى يَزِيدَ، فَقَالَ أَبُو شُرَيْحٍ لَهُ: ائْذَنْ لِي أَيُّهَا الْأَمِيرُ أُحَدِّثُكَ قَوْلًا قَامَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ الْغَدَ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ فَسَمِعَتْهُ أُذُنَايَ وَوَعَاهُ قَلْبِي وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنَايَ حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ إِنَّهُ حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ
{ عَلَى } harfi, temekkün (yerleşme) ve tahakkuk (gerçekleşme) anlamında mecazî istilâ içindir; yani: «Zikrettiğiniz bu mala hiçbir durumda değil, ancak köklü bir ilme sahip olma durumumda nail kılındım» [demektir]. İlimden maksadın, Tevrat'tan mal kazanma hükümlerinin ilmi olması caizdir; yani: «Bana öğüt verdiğiniz hususları ben sizden daha iyi biliyorum» [demektir]. Bununla onların kendisine söylediği: { لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ } “Şımarma! Şüphesiz Allah şımaranları sevmez. Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara; Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun; yeryüzünde bozgunculuk isteme” [Kasas: 76-77] sözlerini kastetmektedir. Kârûn Tevrat ilmiyle meşhurdu; fakat Allah onu bir ilim üzere saptırdı. O bu cevabıyla onların vaazını kesmek istemiştir; tıpkı el-Eşdak lakaplı Amr b. Saîd b. el-Âs'ın, hicrî altmış yılında Yezîd b. Muâviye tarafından Medine'ye vali olarak gelip Yezîd'e karşı çıkan Abdullah b. ez-Zübeyr ile savaşmak üzere ordular hazırlayıp Mekke'ye birlikler gönderdiği sırada Ebû Şüreyh el-Ka'bî'ye verdiği cevap gibi. Ebû Şüreyh ona şöyle demişti: «Ey Emîr! İzin ver sana fethin ertesi günü Resûlullah'ın ayağa kalkıp irad ettiği, bizzat söylediği sırada iki kulağımın işittiği, kalbimin kavradığı ve iki gözümün gördüğü bir sözü nakledeyim: O, Allah'a hamd ve senâ etti, sonra
قَالَ: «إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ فَلَا يحل لامرىء يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا وَلَا يَعْضِدَ شَجَرَةً فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ لِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ فَقُولُوا: إِنَّ اللَّهَ أَذِنَ لِرَسُولِهِ وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ وَقَدْ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالْأَمْسِ وَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ»
şöyle buyurdu: «Şüphesiz Mekke'yi Allah haram kılmıştır, insanlar haram kılmamıştır. Allah'a ve ahiret gününe inanan bir kimseye orada kan dökmek ve ağaç kesmek helal olmaz. Eğer bir kimse Resûlullah'ın savaşmasını ruhsat gösterirse, ona şöyle deyin: Şüphesiz Allah Resûlü'ne izin verdi ama size izin vermedi; bana da ancak günün bir vaktinde izin verdi. Bugün onun hürmeti dünkü hürmeti gibi geri dönmüştür. Burada hazır bulunan, bulunmayana tebliğ etsin.»
فَقَالَ عَمْرُو بْنُ سَعِيدٍ: أَنَا أَعْلَمُ بِذَلِكَ مِنْكَ يَا أَبَا شُرَيْحٍ إِنَّ الْحَرَمَ لَا يُعِيذُ عَاصِيًا وَلَا فَارًّا بِدَمٍ وَلَا فَارًّا بِخَرِبَةٍ.
Bunun üzerine Amr b. Saîd şöyle dedi: «Ey Ebû Şüreyh! Ben bunu senden daha iyi bilirim. Şüphesiz Harem [bölgesi], âsi olanı, kan döküp kaçanı ve fesat çıkarıp kaçanı korumaz/himaye etmez.»
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْعِلْمِ عِلْمَ اكْتِسَابِ الْمَالِ مِنَ التِّجَارَةِ وَنَحْوِهَا، فَأَرَادَ بِجَوَابِهِ إِنْكَارَ قَوْلِهِمْ: آتَاكَ اللَّهُ صَلَفًا مِنْهُ وَطُغْيَانًا.
İlim ile ticaret ve benzeri yollarla mal kazanma ilminin kastedilmiş olması da caizdir. Böylece o, bu cevabıyla kendisindeki kibir ve taşkınlık sebebiyle onların «Allah'ın sana verdiği...» sözünü inkâr etmeyi kastetmiştir.
وَقَوْلُهُ عِنْدِي صِفَةٌ لِ عِلْمٍ تَأْكِيدًا لِتَمَكُّنِهِ مِنَ الْعِلْمِ وَشُهْرَتِهِ بِهِ. هَذَا هُوَ الْوَجْهُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنَ الْآيَةِ وَهُوَ الَّذِي يَسْتَقِيمُ مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى عَقِبَهُ أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ الْآيَةَ، كَمَا سَتَعْرِفُهُ. وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ وُجُوهًا تُسْفِرُ عَنْ أَشْكَالٍ أُخْرَى مِنْ تَرْكِيبِ نَظْمِ الْآيَةِ فِي مَحْمِلِ مَعْنَى عَلى وَمَحْمِلِ الْمُرَادِ مِنَ (الْعِلْمِ) وَمَحْمِلِ عِنْدِي فَلَا نُطِيلُ بِذِكْرِهَا فَهِيَ مِنْكَ عَلَى طَرَفِ الثُّمَامِ.
Onun { عِنْدِي } “bende olan / katımda olan” sözü, ilimdeki yetkinliğini ve bununla meşhur olduğunu pekiştirmek için { عِلْمٍ } “bir ilim” kelimesinin sıfatıdır. Ayetin bu cümlesinin tefsirinde doğru olan yaklaşım budur; nitekim öğreneceğin üzere hemen ardından gelen Yüce Allah'ın { أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ } “O bilmedi mi ki Allah, kendisinden önceki nesillerden nice kimseleri helak etmiştir...” ayetiyle tutarlı olan da budur. Müfessirler, { عَلَى } harfinin anlam yükü, ilimden ({ الْعِلْمِ }) kastedilenin ne olduğu ve { عِنْدِي } lafzının yorumu hususunda ayetin nazmının terkipleri bakımından başka vecihler de zikretmişlerdir; ancak bunlar sana bir el uzatımı kadar yakın olduğundan zikrederek sözü uzatmıyoruz.
وَقَوْلُهُ أَوَلَمْ يَعْلَمْ الْآيَةَ إِقْبَالٌ عَلَى خِطَابِ الْمُسْلِمِينَ.
Allah Teâlâ'nın { أَوَلَمْ يَعْلَمْ } “O bilmedi mi ki...” ayeti, Müslümanlara yönelerek yapılan bir hitaptır.
وَالْهَمْزَةُ فِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ التَّعْجِيبِيِّ تَعْجِيبًا مِنْ عَدَمِ جَرْيِهِ عَلَى
{ أَوَلَمْ يَعْلَمْ } ibaresindeki hemze, inkârî ve taaccüb ifade eden istifham (soru) içindir; onun,
مُوجِبِ عِلْمِهِ بِأَنَّ اللَّهَ أَهْلَكَ أُمَمًا عَلَى بَطَرِهِمُ النِّعْمَةَ وَإِعْجَابِهِمْ لِقُوَّتِهِمْ وَنِسْيَانِهِ حَتَّى صَارَ كَأَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْهُ تَعْجِيبًا مِنْ فَوَاتِ مُرَاعَاةِ ذَلِكَ مِنْهُ مَعَ سَعَةِ عِلْمِهِ بِغَيْرِهِ مِنْ بَابِ «حَفِظْتَ شَيْئًا وَغَابَتْ عَنْكَ أَشْيَاءُ» .
Allah'ın, nimet karşısında şımarmaları ve güçleriyle böbürlenmeleri sebebiyle nice ümmetleri helak ettiğine dair bilgisinin gereğine göre hareket etmemesine, hatta bunu sanki hiç bilmiyormuş gibi unutmasına karşı bir şaşkınlık ve «bir şeyi ezberledin ama birçok şey senden kaybolup gitti» kabilinden, diğer konulardaki ilminin genişliğine rağmen bu hususu gözetmeyi kaçırmış olmasına duyulan bir hayret ifadesidir.
وَعُطِفَ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ عَلَى جُمْلَةِ قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ. وَهَذِهِ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ أَجْزَاءِ الْقِصَّةِ.
Bu istifham, { قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ } “Dedi ki: O bana ancak... verildi” cümlesine atfedilmiştir. Bu ise kıssanın kısımları arasında yer alan bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza).
وَالْقُوَّةُ: مَا بِهِ يُسْتَعَانُ عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّعْبَةِ تَشْبِيهًا لَهَا بِقُوَّةِ الْجِسْمِ الَّتِي تُخَوِّلُ صَاحِبَهَا حَمْلَ الْأَثْقَالِ وَنَحْوِهَا قَالَ تَعَالَى وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ [الْأَنْفَال: ٦٠] .
Kuvvet; sahibine ağır yükleri taşımayı ve benzeri şeyleri sağlayan beden kuvvetine benzetilerek, zor işlerde kendisinden yardım alınan şeydir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın” [Enfâl: 60].
وَالْجَمْعُ: الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ. قِيلَ: كَانَ أَشْيَاعُ قَارُونَ مِائَتَيْنِ وَخَمْسِينَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ رُؤَسَاءَ جَمَاعَاتٍ.
Cem' (الْجَمْعُ), insan topluluğudur. Denildi ki: Kârûn'un taraftarları, İsrâiloğulları'ndan cemaat lideri olan iki yüz elli kişiydi.
وَجُمْلَة وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ تَذْيِيلٌ لِلْكَلَامِ فَهُوَ اسْتِئْنَافٌ وَلَيْسَ عَطْفًا عَلَى أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مَنْ قَبْلَهُ. وَالسُّؤَالُ الْمَنْفِيُّ السُّؤَالُ فِي الدُّنْيَا وَلَيْسَ سُؤَالَ الْآخِرَةِ.
{ وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ } “Mücrimlerden günahları sorulmaz” cümlesi sözün tezyîlidir (tamamlayıcı pekiştirmesidir); dolayısıyla bir istînâftır (yeni başlangıçtır), yoksa { أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ } ifadesine atıf değildir. Burada nefyedilen (olumsuzlanan) soru, ahiretteki soru değil, dünyadaki sorudur.
وَالْمَعْنَى: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ السُّؤَالُ كِنَايَةً عَنْ عَدَمِ الْحَاجَةِ إِلَى السُّؤَالِ عَنْ ذُنُوبِهِمْ فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِذُنُوبِهِمْ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ عِقَابِهِمْ عَلَى إِجْرَامِهِمْ فَهِيَ كِنَايَةٌ بِوَسَائِطَ.
Anlam [şudur]: Soru [ifadesinin], günahlarının sorulmasına ihtiyaç duyulmamasından kinaye olması muhtemeldir; bu da Allah Teâlâ'nın onların günahlarını bilmesinden kinayedir, o da cürümleri sebebiyle cezalandırılmalarından kinayedir; dolayısıyla vasıtalı bir kinayedir.
وَالْكَلَامُ تَهْدِيدٌ لِلْمُجْرِمِينَ لِيَكُونُوا بِالْحَذَرِ مِنْ أَنْ يُؤْخَذُوا بَغْتَةً، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ السُّؤَالُ بِمَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ، أَيْ لَا يُسْأَلُ الْمُجْرِمُ عَنْ جُرْمِهِ قَبْلَ عِقَابِهِ لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ بَيَّنَ لِلنَّاسِ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ بِحَدَّيِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَأَمْهَلَ الْمُجْرِمَ فَإِذَا أَخَذَهُ أَخَذَهُ بَغْتَةً وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ [الْأَنْعَام: ٤٤]
Söz, ansızın yakalanmaktan sakınmaları için suçlulara yönelik bir tehdittir. Sorunun hakiki anlamında olması da muhtemeldir; yani suçluya cezasından önce suçu sorulmaz, çünkü Allah peygamberlerin diliyle insanlara hayrın ve şerrin sınırlarını açıklamış ve suçluya mühlet vermiştir; onu yakaladığı zaman da ansızın yakalar. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ } “Nihayet kendilerine verilenlerle sevindikleri zaman onları ansızın yakalayıverdik de birdenbire bütün umutlarını yitirdiler” [En'âm: 44].
وَقَول النبيء ﷺ «إِنَّ اللَّهَ يُمْهِلُ الظَّالِمَ حَتَّى إِذَا أَخَذَهُ لم يفلته»
Ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü [gibidir]: «Şüphesiz Allah zâlime mühlet verir, onu yakaladığı zaman ise artık bırakmaz.»
. [٧٩]
. [79]
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٧٩]
[Kasas Suresi (28), Âyet 79]
فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩)
{ فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Derken kavminin karşısına debdebe ve gösterişi içinde çıktı. Dünya hayatını isteyenler: «Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı! Gerçekten o çok büyük bir nasip sahibidir» dediler.” (79)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ [الْقَصَص: ٧٦] إِلَى آخِرِهَا مَعَ مَا عُطِفَ عَلَيْهَا وَتَعَلَّقَ بِهَا، فَدَلَّتِ الْفَاءُ عَلَى أَنَّ خُرُوجَهُ بَيْنَ قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ بَعْدَ ذَلِكَ كُلِّهِ كَانَ مِنْ أَجْلِ
{ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ } “Ona hazineler verdik” [Kasas: 76] cümlesine ve onun sonuna kadar olan kısma, ona atfedilenlere ve onunla irtibatlı olanlara matuftur. Baştaki fâ (فَ) harfi, bütün bunlardan sonra kavminin arasına debdebe ve gösterişi içinde çıkmasının,
أَنَّهُ لَمْ يُقَصِّرْ عَنْ شَيْءٍ مِنْ سِيرَتِهِ وَلَمْ يَتَّعِظْ بِتِلْكَ الْمَوَاعِظِ وَلَا زَمَنًا قَصِيرًا بَلْ أَعْقَبَهَا بِخُرُوجِهِ هَذِهِ الْخِرْجَةَ الْمَلِيئَةَ صَلَفًا وَازْدِهَاءً. فَالتَّقْدِيرُ: قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي فَخَرَجَ، أَيْ رَفَضَ الْمَوْعِظَةَ بِقَوْلِهِ وَفِعْلِهِ. وَتَعْدِيَةُ (خَرَجَ) بِحَرْفِ عَلى لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى النُّزُولِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ خُرُوجٌ مُتَعَالٍ مُتَرَفِّعٌ، وفِي زِينَتِهِ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ (خَرَجَ) .
tutumundan hiçbir şey eksiltmediğini ve bu öğütlerden kısa bir süre bile ibret almadığını, bilakis bunların hemen ardından kibir ve böbürlenme dolu bu çıkışıyla karşılık verdiğini gösterir. Takdiri şöyledir: «O: 'Bu bana ancak bende olan bir ilim sayesinde verildi' dedi ve çıktı»; yani öğüdü hem sözüyle hem de fiiliyle reddetti. (خَرَجَ) fiilinin { عَلَى } harfiyle geçişli kılınması, nüzûl (inme/tepeden bakma) manasını tazammun etmesinden ötürüdür ki bu, üstten bakan ve kibirlenen bir çıkış olduğuna işarettir. { فِي زِينَتِهِ } ifadesi ise (خَرَجَ) fiilindeki zamirden hâldir.
وَالزِّينَةُ: مَا بِهِ جَمَالُ الشَّيْءِ وَالتَّبَاهِي بِهِ مِنَ الثِّيَابِ وَالطِّيبِ وَالْمَرَاكِبِ وَالسِّلَاحِ وَالْخَدَمِ، وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ فِي سُورَةِ النُّورِ [٣١] . وَإِنَّمَا فُصِلَتْ جُمْلَةُ قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَلَمْ تُعْطَفْ لِأَنَّهَا تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ لِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الزِّينَةُ مِنْ أَنَّهَا مِمَّا يَتَمَنَّاهُ الرَّاغِبُونَ فِي الدُّنْيَا. وَذَلِكَ جَامِعٌ لِأَحْوَالِ الرَّفَاهِيَةِ وَعَلَى أَخْصَرِ وَجْهٍ لِأَنَّ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا لَهُمْ أَمْيَالٌ مُخْتَلِفَةٌ وَرَغَبَاتٌ مُتَفَاوِتَةٌ فَكُلٌّ يَتَمَنَّى أُمْنِيَةً مِمَّا تَلَبَّسَ بِهِ قَارُونُ مِنَ الزِّينَةِ، فَحَصَلَ هَذَا الْمَعْنَى مَعَ حُصُولِ الْإِخْبَارِ عَنِ انْقِسَامِ قَوْمِهِ إِلَى مُغْتَرِّينَ بِالزَّخَارِفِ الْعَاجِلَةِ عَنْ غَيْرِ عِلْمٍ، وَإِلَى عُلَمَاءَ يُؤْثِرُونَ الْآجِلَ عَلَى الْعَاجِلِ، وَلَوْ عُطِفَتْ جُمْلَةُ قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ بِالْوَاو وبالفاء لَفَاتَتْ هَذِهِ الْخُصُوصِيَّةُ الْبَلِيغَةُ فَصَارَتِ الْجُمْلَةُ إِمَّا خَبَرًا مِنْ جُمْلَةِ الْأَخْبَارِ عَنْ حَالِ قَوْمِهِ، أَوْ جُزْءَ خَبَرٍ مِنْ قِصَّتِهِ.
Zînet; elbise, koku, binekler, silah ve hizmetçiler gibi şeyin güzelleşmesini ve onunla övünülmesini sağlayan unsurlardır. Yüce Allah'ın { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } “Ziynetlerini göstermesinler” buyruğu Nûr Suresi'nde [31] geçmişti. { قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا } cümlesinin atfedilmeyip fasl edilmesinin (bağlaçsız getirilmesinin) sebebi; zînetin, dünyayı arzulayan kimselerin temenni ettiği şeyleri kapsaması bakımından bu cümlenin bedel-i iştimal konumunda bulunmasıdır. Bu da refah hallerini en özlü şekilde bir araya getirir; çünkü dünya hayatını isteyenlerin farklı eğilimleri ve değişken arzuları vardır, dolayısıyla her biri Kârûn'un büründüğü zînetten bir şey temenni etmektedir. Böylece bu mana gerçekleştiği gibi, kavminin de bilgisizce peşin süslere aldananlar ve ahireti dünyaya tercih eden âlimler olmak üzere ikiye ayrıldığı haberi de verilmiş oldu. Şayet { قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ } cümlesi vav (و) veya fâ (ف) ile atfedilseydi, bu beliğ incelik kaçırılır ve cümle ya kavminin durumuna dair haberlerden alelade bir haber ya da onun kıssasından bir haber parçası haline gelirdi.
والَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا لما قوبلوا ب الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ [الْقَصَص: ٨٠] كَانَ الْمَعْنِيُّ بِهِمْ عَامَّةَ النَّاسِ وَضُعَفَاءَ الْيَقِينِ الَّذِينَ تُلْهِيهِمْ زَخَارِفُ الدُّنْيَا عَمَّا يَكُونُ فِي مَطَاوِيهَا مِنْ سُوءِ الْعَوَاقِبِ فَتَقْصُرُ بَصَائِرُهُمْ عَنِ التَّدَبُّرِ إِذَا رَأَوْا زِينَةَ الدُّنْيَا فَيَتَلَهَّفُونَ عَلَيْهَا وَلَا يَتَمَنَّوْنَ غَيْرَ حُصُولِهَا فَهَؤُلَاءِ وَإِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ إِلَّا أَنَّ إِيمَانَهُمْ ضَعِيفٌ فَلِذَلِكَ عَظُمَ فِي عُيُونِهِمْ مَا عَلَيْهِ قَارُونُ مِنَ الْبَذَخِ فَقَالُوا إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ أَيْ إنَّهُ لَذُو بَخْتٍ وَسَعَادَةٍ.
{ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا } "Dünya hayatını isteyenler" ifadesi { الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Kendilerine ilim verilmiş olanlar” [Kasas: 80] ile karşılaştırıldığında, bunlardan maksadın avam halk ve yakîn bakımından zayıf olanlar olduğu anlaşılır. Bunlar, dünyanın süslerinin arkasında gizlenen kötü akıbetlerden gafil olan kimselerdir; dünya zînetini gördüklerinde basiretleri tefekkür etmekten aciz kalır, ona imrenerek yanıp tutuşurlar ve onun elde edilmesinden başka bir şey temenni etmezler. Bunlar mümin olsalar bile imanları zayıftır; bu yüzden Kârûn'un içinde bulunduğu debdebe gözlerinde büyümüş ve { إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Gerçekten o çok büyük bir nasip sahibidir”, yani o büyük bir baht ve saadet sahibidir demişlerdir.
وَأَصْلُ الْحَظِّ: الْقِسْمُ الَّذِي يُعْطَاهُ الْمَقْسُومُ لَهُ عِنْدَ الْعَطَاءِ، وَأُرِيدَ بِهِ هُنَا مَا قُسِمَ لَهُ مِنْ نَعِيمِ الدُّنْيَا.
Hazzın (الْحَظّ) asıl anlamı; bağış/dağıtım anında pay sahibine verilen paydır (kısmettir). Burada ise onun için taksim edilmiş olan dünya nimetleri kastedilmiştir.
وَالتَّوْكِيدُ فِي قَوْلِهِ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ كِنَايَةٌ عَنِ التَّعَجُّبِ حَتَّى كَأَنَّ السَّامِعَ يُنْكِرُ حَظَّهُ فَيُؤَكِّدُهُ الْمُتَكَلِّمُ
{ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } sözündeki pekiştirme (tekit), taaccüpten (hayretten) kinayedir; öyle ki sanki dinleyen kişi onun bu payını/şansını inkâr etmekte, konuşan da bunu pekiştirmektedir.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٨٠]
[Kasas Suresi (28), Âyet 80]
وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ (٨٠)
{ وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ } “Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise şöyle dediler: «Yazıklar olsun size! İman edip salih amel işleyenler için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır. Buna da ancak sabredenler kavuşturulur.»” (80)
وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً.
{ وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا } “Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise şöyle dediler: «Yazıklar olsun size! İman edip salih amel işleyenler için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır...»”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا [الْقَصَص: ٧٩] فَهِيَ مُشَارِكَةٌ لَهَا فِي مَعْنَاهَا لِأَنَّ مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ خِرْجَةُ قَارُونَ مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ مَلَامِحُهُ مِنْ فِتْنَةٍ بِبَهْرَجَتِهِ وَبِزَّتِهِ دَالَّةٌ عَلَى قِلَّةِ اعْتِدَادِهِ بِثَوَابِ اللَّهِ وَعَلَى تَمَحُّضِهِ لِلْإِقْبَالِ عَلَى لَذَائِذِ الدُّنْيَا وَمَفَاخِرِهَا الْبَاطِلَةِ فَفِي كَلَامِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ تَنْبِيهٌ عَلَى ذَلِكَ وَإِزَالَةٌ لِمَا تَسْتَجْلِبُهُ حَالَةُ قَارُونَ مِنْ نُفُوسِ الْمُبْتَلِينَ بِزَخَارِفِ الدُّنْيَا.
{ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا } [Kasas: 79] cümlesine matuftur; dolayısıyla onunla mana bakımından ortaktır. Çünkü Kârûn'un ortaya çıkışının ihtiva ettiği şeyler ve onun debdebesi ile giyim kuşamına vurulmuş olmasının göstergeleri, Allah'ın sevabına az değer verdiğine ve tamamen dünyanın lezzetlerine ve bâtıl övünçlerine yöneldiğine delalet etmekteydi. Kendilerine ilim verilmiş olanların sözünde ise buna bir dikkat çekme ve Kârûn'un halinin dünya süslerine kapılmış nefislerde uyandırdığı etkiyi giderme vardır.
وَ (وَيْلٌ) اسْمٌ لِلْهَلَاكِ وَسُوءِ الْحَالِ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧٩] . وَيُسْتَعْمَلُ لَفْظُ (وَيْلٌ) فِي التَّعَجُّبِ الْمَشُوبِ بِالزَّجْرِ، فَلَيْسَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَاعِينَ بِالْوَيْلِ عَلَى الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا لِأَنَّ الْمُنَاسِبَ لِمَقَامِ الْمَوْعِظَةِ لِينُ الْخِطَابِ لِيَكُونَ أَعْوَنَ عَلَى الِاتِّعَاظِ، وَلَكِنَّهُمْ يَتَعَجَّبُونَ مِنْ تَعَلُّقِ نُفُوسِ أُولَئِكَ بِزِينَةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاغْتِبَاطِهِمْ بِحَالِ قَارُونَ دُونَ اهْتِمَامٍ بِثَوَابِ اللَّهِ الَّذِي يَسْتَطِيعُونَ تَحْصِيلَهُ بِالْإِقْبَالِ عَلَى الْعَمَلِ بِالدِّينِ وَالْعَمَلِ النَّافِعِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ قَارُونَ غَيْرُ مُتَخَلِّقٍ بِالْفَضَائِلِ الدِّينِيَّةِ.
Veyl (وَيْلٌ), helak ve kötü durum anlamına gelen bir isimdir; bununla ilgili açıklama Bakara Suresi'nde [79] { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ } “Elleriyle kitabı yazanların vay haline!” ayetinde geçmişti. Veyl lafzı, azarlama karışık taaccüp (hayret) durumunda kullanılır. Kendilerine ilim verilmiş olanlar, dünya hayatını isteyenlere helak dileğinde bulunuyor değillerdir; zira vaaz ve öğüt makamına uygun olan, öğüt almayı kolaylaştırması için hitabın yumuşak olmasıdır. Bilakis onlar, Kârûn'un dini faziletlerle ahlaklanmamış bir kimse olduğunu bildikleri halde, o kimselerin nefislerinin dünya hayatının süsüne bağlanmasına, dine uygun ve faydalı amellere yönelerek elde edebilecekleri Allah'ın sevabına aldırış etmeksizin Kârûn'un haline gıpta etmelerine şaşmaktadırlar.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِيَتَمَكَّنَ الْخَبَرُ فِي ذِهْنِ السَّامِعِينَ لِأَنَّ الِابْتِدَاءَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الثَّوَابِ الْمُضَافِ إِلَى أَوْسَعِ الْكُرَمَاءِ كَرَمًا مِمَّا تَسْتَشْرِفُ إِلَيْهِ النَّفْسُ.
{ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ } “Allah'ın sevabı daha hayırlıdır” ifadesinde müsnedün ileyhin öne alınması, haberin dinleyenlerin zihninde yer etmesi içindir; zira cömertlerin en cömerdine izafe edilen sevaba delalet eden bir şeyle söze başlamak, nefsin iştiyakla yöneldiği hususlardandır.
وَعَدَلَ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْمَوْصُولِيَّةِ فِي قَوْلِهِ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً دُونَ: خَيْرٌ لَكُمْ، لِمَا فِي الْإِظْهَارِ مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ ثَوَابَ اللَّهِ إِنَّمَا يَنَالُهُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ وَأَنَّهُ عَلَى حَسَبِ صِحَّةِ الْإِيمَانِ وَوَفْرَةِ الْعَمَلِ، مَعَ مَا فِي الْمَوْصُولِ مِنَ الشُّمُولِ لِمَنْ كَانَ مِنْهُمْ كَذَلِكَ وَلِغَيْرِهِمْ مِمَّنْ لَمْ يَحْضُرْ ذَلِكَ الْمَقَامَ.
«Sizin için daha hayırlıdır» demek yerine { لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا } “İman edip salih amel işleyenler için” diyerek zamir yerine mevsulün tercih edilmesi; açıkça zikretmede (izhar), Allah'ın sevabına ancak salih ameller işleyen müminlerin erişebileceğine ve bunun imanın sıhhati ile amelin çokluğuna göre olacağına işaret bulunmasından ve ayrıca mevsul yapısının gerek onların arasından bu vasıfta olanları gerekse o mecliste bulunmayan diğer kimseleri içine alan bir genellik taşımasından ötürüdür.
وَلا يُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ.
{ وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ } “Buna da ancak sabredenler kavuşturulur.”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلْعَطْفِ فَهِيَ مِنْ كَلَامِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ، أَمَرُوا الَّذِينَ فَتَنَهُمْ حَالُ قَارُونَ بِأَنْ يَصْبِرُوا عَلَى حِرْمَانِهِمْ مِمَّا فِيهِ قَارُونُ.
Vav (و) harfinin atıf için olması caizdir; bu durumda ifade, kendilerine ilim verilmiş olanların sözünden olur ve onlar, Kârûn'un durumuyla fitneye düşen kimselere, Kârûn'un sahip olduğu şeylerden mahrum kalmaya karşı sabretmelerini emretmiş olurlar.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةً وَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةً مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَّمَ بِهَا عِبَادَهُ فَضِيلَةَ الصَّبْرِ.
Vav harfinin itirâziyye ve cümlenin de Allah Teâlâ tarafından kullarına sabrın faziletini öğrettiği bir ara cümle (cümle-i mu'teriza) olması da caizdir.
وَضَمِيرُ يُلَقَّاها عَائِدٌ إِلَى مَفْهُومٍ مِنَ الْكَلَامِ يَجْرِي عَلَى التَّأْنِيثِ، أَيِ الْخَصْلَةَ وَهِيَ ثَوَابُ اللَّهِ أَوِ السِّيرَةُ الْقَوِيمَةُ، وَهِيَ سِيرَةُ الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ.
{ يُلَقَّاهَا } fiilindeki zamir, sözden anlaşılan müennes bir kavrama râcidir; yani bu haslete ki o da Allah'ın sevabıdır yahut dosdoğru gidişata ki o da iman ve salih amel gidişatıdır.
وَالتَّلْقِيَةُ: جَعْلُ الشَّيْءِ لَاقِيًا، أَيْ مُجْتَمِعًا مَعَ شَيْءٍ آخَرَ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٧٥] . وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِعْطَاءِ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ، أَيْ لَا يُعْطِي تِلْكَ الْخَصْلَةَ أَوِ السِّيرَةَ إِلَّا الصَّابِرُونَ لِأَنَّ الصَّبْرَ وَسِيلَةٌ لِنَوَالِ الْأُمُورِ الْعَظِيمَةِ لِاحْتِيَاجِ السَّعْيِ لَهَا إِلَى تَجَلُّدٍ لِمَا يَعْرِضُ فِي خِلَالِهِ مِنْ مَصَاعِبَ وَعَقَبَاتٍ كَأْدَاءٍ فَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْمَرْءُ مُتَخَلِّقًا بِالصَّبْرِ خَارَتْ عَزِيمَتُهُ فَتَرَكَ ذَاك لذاك.
Telkiye (التَّلْقِيَة); bir şeyi kavuşan, yani başka bir şeyle bir araya gelen kılmaktır. Bu husus Furkân Suresi'nde [75] { وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا } “Orada esenlik ve selam ile karşılanırlar” ayetinde geçmişti. Bu kelime istiare yoluyla ihsan etme/verme anlamında kullanılmıştır; yani o haslete veya gidişata ancak sabredenler kavuşturulur/verilir. Çünkü sabır, büyük hedeflere ulaşmanın vesilesidir; zira buna yönelik gayret, süreç esnasında ortaya çıkan zorluklara ve çetin engellere karşı metaneti gerektirir. Eğer kişi sabırla ahlaklanmamışsa azmi kırılır ve bu sebeple o hedefi terk eder.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٨١]
[Kasas Suresi (28), Âyet 81]
فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ (٨١)
{ فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ } “Nihayet biz onu da sarayını da yerin dibine geçirdik. Artık Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluğu da olmadı; kendisini savunanlardan da değildi.” (81)
دَلَّتِ الْفَاءُ عَلَى تعقيب سَاعَة خُرُوج قَارُونَ فِي ازْدِهَائِهِ وَمَا جَرَى فِيهَا مِنْ تَمَنِّي قَوْمٍ أَنْ يَكُونُوا مَثْلَهُ، وَمَا أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ علماؤهم من غفلتهم عَنِ التَّنَافُسِ فِي ثَوَابِ الْآخِرَةِ بِتَعْجِيلِ عِقَابِهِ فِي الدُّنْيَا بِمَرْأًى مِنَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا أَنْ يَكُونُوا مَثْلَهُ.
Fâ (فَ) harfi; Kârûn'un böbürlenerek çıktığı o anın, bu esnada bir grubun onun gibi olmayı temenni etmesinin ve âlimlerinin de ahiret sevabında yarışmaktan gafil olmalarını kınamasının hemen ardından, onun gibi olmayı temenni edenlerin gözleri önünde cezasının dünyada çarçabuk verilmesini ifade eder.