فَلَا جَرَمَ يَكُونُ هَذَا الِاتِّبَاعُ الْمُفَارِقُ لِجِنْسِ الْهُدَى أَشَدَّ الضَّلَالِ فَصَاحِبُهُ أَشَدُّ الضَّالِّينَ
Hiç şüphe yok ki her türlü hidayetten uzak olan bu ittiba, sapıklığın en şiddetlisidir; dolayısıyla bunun sahibi de sapanların en
ضَلَالًا.
sapığıdır.
ثُمَّ ذيل هَذَا التدييل بِمَا هُوَ تَمَامُهُ إِذْ فِيهِ تَعْيِينُ هَذَا الْفَرِيقِ الْمُبْهَمِ الَّذِي هُوَ أَشَدُّ الضَّالِّينَ ضَلَالًا فَإِنَّهُ الْفَرِيقُ الَّذِينَ كَانُوا قَوْمًا ظَالِمِينَ، أَيْ كَانَ الظُّلْمُ شَأْنَهُمْ وَقِوَامَ قَوْمِيَّتِهِمْ وَلِذَلِكَ عَبَّرَ عَنْهُمْ بِالْقَوْمِ.
Sonra bu tezeyyül, onu tamamlayan bir ifade ile pekiştirilmiştir; zira burada sapanların en sapığı olan bu müphem fırka tayin edilmektedir ki onlar zalim bir kavim olan fırkadır; yani zulüm onların şiarı ve kavmiyetlerinin esası olmuştur, bu sebeple onlardan 'kavim' olarak söz edilmiştir.
وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ: الْكَامِلُونَ فِي الظُّلْمِ، وَهُوَ ظُلْمُ الْأَنْفُسِ وَظُلْمُ النَّاسِ، وَأَعْظَمُهُ الْإِشْرَاكُ وَإِتْيَانُ الْفَوَاحِشِ وَالْعُدْوَانُ، فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَخْلُقُ فِي نُفُوسِهِمُ الِاهْتِدَاءَ عِقَابًا مِنْهُ عَلَى ظُلْمِهِمْ فَهُمْ بَاقُونَ فِي الضَّلَالِ يَتَخَبَّطُونَ فِيهِ، فَهُمْ أَضَلُّ الضَّالِّينَ، وَهُمْ مَعَ ذَلِكَ مُتَفَاوِتُونَ فِي انْتِفَاءِ هُدَى اللَّهِ عَنْهُمْ عَلَى تَفَاوُتِهِمْ فِي التَّصَلُّبِ فِي ظُلْمِهِمْ فَقَدْ يَسْتَمِرُّ أَحَدُهُمْ زَمَانًا عَلَى ضَلَالِهِ ثُمَّ يُقَدِّرُ اللَّهُ لَهُ الْهُدَى فَيَخْلُقُ فِي قَلْبِهِ الْإِيمَانَ. وَلِأَجْلِ هَذَا التَّفَاوُتِ فِي قَابِلِيَّةِ الْإِقْلَاعِ عَنِ الضَّلَالِ استمرت دَعْوَة النبيء ﷺ إِيَّاهُمُ لِلْإِيمَانِ فِي عُمُومِ الْمَدْعُوِّينَ إِذْ لَا يَعْلَمُ إِلَّا اللَّهُ مَدَى تفَاوت النَّاس فِي الاستعداد لِقَبُولِ الْهُدَى، فَالْهُدَى الْمَنْفِيُّ عَنْ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِهِمْ هُنَا هُوَ الْهُدَى التَّكْوِينِيُّ.
Zalimler ile kastedilen: Zulümde kemale erenlerdir; bu da hem kendi nefislerine hem de insanlara zulmetmektir. Bunun en büyüğü ise şirk koşmak, fuhşiyata bulaşmak ve düşmanlıktır. Zira Allah, zulümlerine bir ceza olarak onların nefislerinde hidayeti yaratmaz; bu yüzden onlar sapıklık içinde kalıp bocalarlar ve sapıkların en sapığı olurlar. Bununla birlikte onlar, zulümlerindeki katılık derecelerine göre Allah'ın hidayetinden mahrum kalma hususunda farklı derecelerdedirler; nitekim içlerinden biri bir zaman sapıklık üzere devam eder, sonra Allah onun için hidayet takdir eder ve kalbinde imanı yaratır. Sapıklıktan vazgeçme kabiliyetindeki bu farklılık sebebiyledir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları imana daveti bütün muhataplar arasında aralıksız sürmüştür; zira insanların hidayeti kabule olan istidatlarının derecesini Allah'tan başkası bilemez. Dolayısıyla burada onlara taalluk etmesi nefyedilen hidayet, tekvinî (yaratılışa dair) hidayettir.
وَأَمَّا الْهُدَى بِمَعْنَى الْإِرْشَادِ فَهُوَ مِنْ عُمُومِ الدَّعْوَةِ. وَهَذَا معنى قَول الْأَئِمَّة مِنَ
İrşat anlamındaki hidayete gelince, bu davetin umumiliğindendir. Bu da Eş'arî
الْأَشَاعِرَةِ أَنَّ اللَّهَ يُخَاطِبُ بِالْإِيمَانِ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ مِثْلَ أَبِي جَهْلٍ لِأَنَّ التَّعَلُّقَ التَّكْوِينِيَّ غَيْرُ التَّعَلُّقِ التَّشْرِيعِيِّ.
imamlarının, tekvinî taallukun teşriî taalluktan farklı olması sebebiyle Allah'ın Ebû Cehil gibi iman etmeyeceğini bildiği kimseye iman ile hitap ettiği yönündeki sözlerinin anlamıdır.
وَبَين هَواهُ وهُدىً جِنَاسٌ مُحَرَّفٌ وجناس خطّ.
{ هَواهُ } ile { هُدىً } arasında cinâs-ı muharref (hareke farkı olan cinas) ve cinâs-ı hatt (yazılış benzerliği olan cinas) vardır.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٥١]
[Kasas Suresi (28), Âyet 51]
وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١)
{ وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١) } “Andolsun ki, düşünüp öğüt alsınlar diye sözü birbiri ardınca ulaştırdık.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ [الْقَصَص: ٤٧] الْآيَةَ، وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا مِنْ قَوْلِهِ فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى [الْقَصَص: ٤٨] .
{ وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } [Kasas: 47] cümlesine ve ona atfedilen { فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى } [Kasas: 48] buyruğuna atıftır.
وَالتَّوْصِيلُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْوَصْلِ، وَهُوَ ضَمُّ بَعْضِ الشَّيْءِ إِلَى بَعْضٍ يُقَالُ: وَصَلَ الْحَبْلَ إِذَا ضَمَّ قِطَعَهُ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ فَصَارَ حَبْلًا.
Tavsîl (التَّوْصِيلُ), vasl (ulaştırma/birbirine bağlama) hususunda mübalağa bildirmektir; o da bir şeyin bir kısmını diğerine eklemektir. Parçalarını birbirine ekleyip bir ip haline getirdiğinde 'vesale'l-habl' (ipi ulaştırdı/birbirine bağladı) denilir.
وَالْقَوْلُ مُرَادٌ بِهِ الْقُرْآنُ قَالَ تَعَالَى إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ [الطارق: ١٣] وَقَالَ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ [الحاقة: ٤٠] ، فَالتَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ، أَيِ الْقَوْلُ الْمَعْهُودُ. وَلِلتَّوْصِيلِ أَحْوَالٌ كَثِيرَةٌ فَهُوَ بِاعْتِبَارِ أَلْفَاظِهِ وُصِّلَ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَلَمْ يَنْزِلْ جُمْلَةً وَاحِدَةً، وَبِاعْتِبَارِ مَعَانِيهِ وُصِّلَ أَصْنَافًا
Söz (el-kavl) ile kastedilen Kur'an'dır; Yüce Allah: { إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ } [Târık: 13] ve { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } [Hâkka: 40] buyurmuştur. Buradaki belirlilik takısı (ahd) içindir, yani bilinen sözdür. Tavsîlin birçok yönü vardır: Lafızları itibariyle bir kısmı diğerine bağlanmış ve bir defada toptan inmemiştir; manaları itibariyle ise çeşitli kısımlar halinde
مِنَ الْكَلَامِ: وَعْدًا، وَوَعِيدًا، وَتَرْغِيبًا، وَتَرْهِيبًا، وَقَصَصًا وَمَوَاعِظَ وَعِبَرًا، وَنَصَائِحَ يَعْقُبُ بَعْضُهَا بَعْضًا وَيَنْتَقِلُ مِنْ فَنٍّ إِلَى فَنٍّ وَفِي كُلِّ ذَلِكَ عَوْنٌ عَلَى نَشَاطِ الذِّهْنِ لِلتَّذَكُّرِ وَالتَّدَبُّرِ.
ulaştırılmıştır: Birbiri ardınca gelen ve bir türden diğerine geçen vaad, vaid, tergib (teşvik), terhib (korkutma), kıssalar, mev'izalar, ibretler ve nasihatler şeklinde sunulmuştur; bütün bunlarda zihnin düşünüp öğüt alması ve tedebbür etmesi için bir canlılık desteği vardır.
وَاللَّامُ وَ (قَدْ) كِلَاهُمَا لِلتَّأْكِيدِ رَدًّا عَلَيْهِ إِذْ جَهِلُوا حِكْمَةَ تَنْجِيمِ نُزُولِ الْقُرْآنِ وَذُكِرَتْ لَهُمْ حِكْمَةُ تَنْجِيمِهِ هُنَا بِمَا يَرْجِعُ إِلَى فَائِدَتِهِمْ بقوله لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ. وَذُكِرَ فِي آيَةِ سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٣٢] حِكْمَةٌ أُخْرَى رَاجِعَةٌ إِلَى فَائِدَةِ الرَّسُول ﷺ بقوله وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا (١) لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَفُهِمَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمْ يَتَذَكَّرُوا.
Lâm ve { قَدْ } edatlarının her ikisi de, Kur'an'ın parça parça indirilmesindeki hikmeti bilmeyenlere bir reddiye olarak tekit içindir. Burada onun parça parça indirilmesinin kendilerine dönük faydasını içeren hikmeti { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Düşünüp öğüt alsınlar diye” buyruğuyla zikredilmiştir. Furkân Suresi'nin 32. ayetinde ise Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in faydasına dönük başka bir hikmet: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا (١) لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ } “İnkâr edenler: 'Kur'an ona bir defada toptan indirilseydi ya!' dediler. Biz onunla senin kalbini pekiştirmek için onu böyle [parça parça indirdik]” buyruğuyla zikredilmiştir. Bundan da onların düşünüp öğüt almadıkları anlaşılmıştır.
وَضَمِيرُ لَهُمُ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْركين.
{ لَهُمُ } zamiri müşriklere racidir.
[٥٢- ٥٣]
[52-53]
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : الْآيَات ٥٢ إِلَى ٥٣]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 52-53]
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣)
{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣) } “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler. Kendilerine okunduğu zaman da: 'Ona iman ettik, doğrusu o Rabbimizden gelen haktır. Zaten biz ondan önce de Müslümanlar idik' derler.”
لَمَّا أَفْهَمَ قَوْلُهُ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ [الْقَصَص: ٥١] أَنَّهُمْ لَمْ يَفْعَلُوا وَلَمْ يَكُونُوا عِنْدَ رَجَاءِ الرَّاجِي عَقَّبَ ذَلِكَ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ الْمُسْتَأْنَفَةِ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّهَا جَوَابٌ لِسُؤَالِ مَنْ يَسْأَلُ هَلْ تَذَكَّرَ غَيْرُهُمْ بِالْقُرْآنِ أَوِ اسْتَوَى النَّاسُ فِي عَدَمِ التَّذَكُّرِ بِهِ. فَأُجِيبَ بِأَنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِ نُزُولِ الْقُرْآنِ يُؤْمِنُونَ بِهِ إِيمَانًا ثَابِتًا.
{ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } [Kasas: 51] buyruğu, onların bunu yapmadıklarını ve ümit edenin beklentisini karşılamadıklarını hissettirince, 'Kur'an ile başkaları düşünüp öğüt aldı mı, yoksa insanlar ondan ibret almama konusunda eşit midir?' diye soranın sorusuna bir cevap teşkil ettiğinden, istînâf-ı beyânî (açıklayıcı başlangıç) olarak bu yeni cümle getirilmiştir. Böylece Kur'an'ın inmesinden önce kendilerine kitap verilenlerin ona sarsılmaz bir imanla inandıkları cevabı verilmiştir.
وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ طَائِفَةٌ مَعْهُودَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ شَهِدَ اللَّهُ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِالْقُرْآنِ وَيَتَدَبَّرُونَهُ وَهُمْ بَعْضُ النَّصَارَى مِمَّنْ كَانَ بِمَكَّةَ مِثْلَ وَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ، وَصُهَيْبٍ، وَبَعْضِ يَهُودِ الْمَدِينَةِ مِثْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامً وَرِفَاعَةَ بْنِ رَفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ مِمَّنْ بَلَغَتْهُ دَعْوَةُ النَّبِيءِ ﷺ قَبْلَ أَنْ يُهَاجِرَ النَّبِيءُ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلَمَّا هَاجَرَ أَظْهَرُوا إِسْلَامَهُمْ.
Kendilerine kitap verilenler ile kastedilen; Kur'an'a iman edip onu tefekkür ettiklerine Allah'ın şahitlik ettiği Ehl-i Kitap'tan bilinen bir zümredir. Bunlar Varaka b. Nevfel ve Suheyb gibi Mekke'de bulunan bazı Hristiyanlar ile Abdullah b. Selâm ve Rifâa b. Rifâa el-Kurazî gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret etmeden önce daveti kendisine ulaşan ve hicret ettiğinde Müslüman olduklarını açıklayan Medine Yahudilerinden bazı kimselerdir.
وَقِيلَ: أُرِيدَ بِهِمْ وَفْدٌ مِنْ نَصَارَى الْحَبَشَةِ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا بَعْثَهُمُ النَّجَاشِيُّ لاستعلام أَمر النبيء ﷺ بِمَكَّةَ فجلسوا إِلَى النبيء ﷺ فَآمَنُوا بِهِ وَكَانَ أَبُو جَهْلٍ وَأَصْحَابُهُ قَرِيبًا مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ إِلَى مَا يَقُولُونَ فَلَمَّا قَامُوا من عِنْد النبيء ﷺ تَبِعَهُمْ أَبُو جَهْلٍ وَمَنْ مَعَهُ فَقَالَ لَهُمْ:
Şöyle de denilmiştir: Onlarla kastedilen, Necaşî'nin Mekke'deki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu öğrenmek üzere gönderdiği Habeşistan Hristiyanlarından on iki kişilik bir heyettir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına oturup ona iman ettiler. Ebû Cehil ve arkadaşları da onların yakınında bulunuyor ve söylediklerini dinliyorlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından kalktıklarında Ebû Cehil ve yanındakiler arkalarından gidip onlara şöyle dedi:
خَيَّبَكُمُ اللَّهُ مِنْ رَكْبٍ وَقَبَّحَكُمْ مِنْ وَفْدٍ لَمْ تَلْبَثُوا أَنْ صَدَّقْتُمُوهُ، فَقَالُوا: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ نَأْلُ أَنْفُسَنَا رُشْدًا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ. وَبِهِ ظَهَرَ أَنَّهُمْ لَمَّا رَجَعُوا أَسْلَمَ النَّجَاشِيُّ وَقَدْ أَسْلَمَ بَعْضُ نَصَارَى الْحَبَشَةِ لَمَّا وَفَدَ إِلَيْهِمْ أَهْلُ الْهِجْرَةِ إِلَى الْحَبَشَة وقرأوا عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ وَأَفْهَمُوهُمُ الدِّينَ.
'Allah sizin gibi süvarileri hüsrana uğratsın, sizin gibi heyetin canı cehenneme! Hemen onu tasdik ediverdiniz.' Onlar da: 'Size selam olsun, biz kendimiz için doğruyu araştırmaktan geri durmadık; bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir' dediler. Buradan anlaşılmaktadır ki onlar geri döndüklerinde Necaşî Müslüman olmuştur. Habeşistan Hristiyanlarından bazıları da Habeşistan'a hicret edenler kendilerine ulaşıp onlara Kur'an okuduklarında ve dini anlattıklarında Müslüman olmuşlardı.
وَضَمِيرُ مِنْ قَبْلِهِ عَائِدٌ إِلَى الْقَوْلِ مِنْ وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ [الْقَصَص: ٥١] ، وَهُوَ الْقُرْآنُ. وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِي هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ لِتُقَوِّيَ الْخَبَرَ. وَضَمِيرُ الْفَصْلِ مُقَيِّدٌ لِلْقَصْرِ الْإِضَافِيِّ، أَيْ هُمْ يُوقِنُونَ بِخِلَافِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ.
{ مِنْ قَبْلِهِ } ifadesindeki zamir, { وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ } [Kasas: 51] ayetindeki "söz"e, yani Kur'an'a racidir. { هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ } cümlesinde müsnedün ileyhin fiilî haberin önüne geçirilmesi haberi kuvvetlendirmek içindir. Fasıl zamiri ise izafî kasrı (göreli sınırlandırmayı) ifade eder; yani kendilerine sözü ulaştırdığımız şu kimselerin aksine, asıl onlar kesin olarak inanırlar.
وَمَجِيءُ الْمُسْنَدِ مُضَارِعًا لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِمْرَارِ إِيمَانِهِمْ وَتَجَدُّدِهِ.
Müsnedin muzari fiil olarak gelmesi, onların imanlarının sürekliliğine ve yenilendiğine delalet etmek içindir.
وَحِكَايَةُ إِيمَانِهِمْ بِالْمُضِيِّ فِي قَوْلِهِ آمَنَّا بِهِ مَعَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ عِنْدَ أَوَّلِ سَمَاعِهِمُ الْقُرْآنَ: إِمَّا لِأَنَّ الْمُضِيَّ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِنْشَاءِ الْإِيمَانِ مِثْلَ اسْتِعْمَالِهِ فِي صِيَغِ الْعُقُودِ، وَإِمَّا لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمْ آمَنُوا بِهِ مِنْ قَبْلِ نُزُولِهِ، أَيْ آمَنُوا بِأَنَّهُ سَيَجِيءُ رَسُولٌ بِكِتَابٍ مُصَدِّقٍ لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ، يَعْنِي إِيمَانًا إِجْمَالِيًّا يَعْقُبُهُ إِيمَانٌ تَفْصِيلِيٌّ عِنْدَ سَمَاعِ آيَاتِهِ. وَيُنْظَرُ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ، أَيْ مُصَدِّقِينَ بِمَجِيءِ رَسُولِ الْإِسْلَامِ.
Kur'an'ı ilk işittiklerinde bunu söylemelerine rağmen { آمَنَّا بِهِ } “Ona iman ettik” sözünde imanlarının geçmiş zaman kipiyle hikâye edilmesi; ya geçmiş zaman kipinin akit kalıplarında olduğu gibi imanı inşa etmede (başlatmada) kullanılmış olmasındandır, ya da onların Kur'an inmeden önce de ona inanmış olduklarına, yani kendinden öncekileri doğrulayıcı bir kitapla bir peygamberin geleceğine iman etmiş olduklarına işaret etmek içindir. Yani ayetlerini işittiklerinde ardından detaylı bir imanın geleceği icmâlî (özet) bir imandır. { إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ } “Şüphesiz biz ondan önce de Müslüman idik” ayeti de bu anlama bakmaktadır; yani İslâm peygamberinin geleceğini tasdik ediyorduk, demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِ مُسْلِمِينَ مُوَحِّدِينَ مُصَدِّقِينَ بِالرُّسُلِ فَإِنَّ التَّوْحِيدَ هُوَ الْإِسْلَامُ كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٢] .
{ مُسْلِمِينَ } ile peygamberleri tasdik eden muvahhidlerin kastedilmiş olması da caizdir. Nitekim İbrahim'in { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “...ancak Müslümanlar olarak can verin” [Bakara: 132] dediği gibi, tevhid zaten İslâm'ın ta kendisidir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا فِي مَوْقِعِ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ آمَنَّا بِهِ.
{ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا } “Şüphesiz o, Rabbimizden gelen haktır” cümlesi, { آمَنَّا بِهِ } “Ona iman ettik” cümlesinin gerekçesi (ta'lîli) konumundadır.
وَجُمْلَةُ إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ بَيَانٌ لِمَعْنَى آمَنَّا بِهِ.
{ إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ } “Şüphesiz biz ondan önce de Müslüman idik” cümlesi ise { آمَنَّا بِهِ } “Ona iman ettik” ifadesinin anlamının açıklamasıdır.
[٥٤- ٥٥
[54-55]
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : الْآيَات ٥٤ إِلَى ٥٥]
[Kasas Suresi (28), Ayet 54-55]
أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ (٥٥)
{ أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ (٥٥) } “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki defa verilecektir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler. (54) Onlar boş sözü işittikleri vakit ondan yüz çevirirler ve: «Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir. Size selam olsun; bizim cahillerle işimiz yoktur» derler. (55)”
التَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ هُنَا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِمَا سَيُذْكَرُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ أَجْلِ الْأَوْصَافِ الَّتِي ذُكِرَتْ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِثْلَ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥] .
Burada onlardan işaret zamiriyle bahsedilmesi; tıpkı Bakara Suresi'ndeki { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar, Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler” [Bakara: 5] buyruğunda geçtiği gibi, işaret zamirinden önce zikredilen niteliklerden ötürü, işaret zamirinden sonra zikredilecek olan şeylere ne kadar layık olduklarına dikkat çekmek içindir.
عدّ اللَّهُ لَهُمْ سَبْعَ خِصَالٍ مِنْ خِصَالِ أَهْلِ الْكَمَالِ:
Allah onlar için kâmil insanların hasletlerinden yedi tanesini saymıştır:
إِحْدَاهَا: أُخْرَوِيَّةٌ، وَهِيَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ أَيْ أَنَّهُمْ يُؤْتُونَ أَجْرَيْنِ عَلَى إِيمَانِهِمْ، أَيْ يُضَاعَفُ لَهُمُ الثَّوَابُ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِكِتَابِهِمْ مِنْ قَبْلُ ثُمَّ آمَنُوا بِالْقُرْآنِ، فَعَبَّرَ عَنْ مُضَاعَفَةِ الْأَجْرِ ضِعْفَيْنِ بِالْمَرَّتَيْنِ تَشْبِيهًا لِلْمُضَاعَفَةِ بِتَكْرِيرِ الْإِيتَاءِ وَإِنَّمَا هُوَ إِيتَاءٌ وَاحِدٌ.
Birincisi: Uhrevî olanıdır ki o da { يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ } “Mükâfatları kendilerine iki defa verilecektir” buyruğudur; yani imanlarına karşılık onlara iki mükâfat verilir. Daha önce kendi kitaplarına, sonra da Kur'an'a iman ettikleri için sevapları katlanır. Mükâfatın iki kat verilmesi, sevap vermenin tekrarlanmasına benzetilerek "iki defa" şeklinde ifade edilmiştir; oysa ki bu tek bir vermedir.
وَفَائِدَةُ هَذَا الْمَجَازِ إِظْهَارُ الْعِنَايَةِ حَتَّى كَأَنَّ الْمُثِيبَ يُعْطِي ثُمَّ يُكَرِّرُ عَطَاءَهُ فَفِي يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ تَمْثِيلَةٌ.
Bu mecazın faydası, sanki mükâfatı veren zat verip ardından bağışını tekrarlıyormuş gibi gösterilen ihtimamı ortaya koymaktır. Dolayısıyla { يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ } “Mükâfatları kendilerine iki defa verilecektir” ifadesinde bir temsil (temsîlî istiare) vardır.
وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي مُوسَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ «ثَلَاثَةٌ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ: رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكتاب آمن بنبيئه وَأَدْرَكَنِي فَآمَنَ بِي وَاتَّبَعَنِي وَصَدَّقَنِي فَلَهُ أَجْرَانِ، وَعَبْدٌ مَمْلُوكٌ أَدَّى حَقَّ اللَّهِ تَعَالَى وَحَقَّ سَيِّدِهِ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَرَجُلٌ كَانَتْ لَهُ أُمَّةٌ فَغَذَّاهَا فَأَحْسَنَ غِذَاءَهَا ثُمَّ أَدَّبَهَا فَأَحْسَنَ تَأْدِيبَهَا ثُمَّ أَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا فَلَهُ أَجْرَانِ»
Sahih'te Ebû Mûsâ'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Üç grup insan vardır ki ecirleri kendilerine iki defa verilir: Kendi peygamberine iman etmiş olup da bana yetişen, böylece bana iman eden, bana tâbi olan ve beni tasdik eden Ehl-i Kitap'tan bir kişi; onun için iki ecir vardır. Hem Allah Teâlâ'nın hakkını hem de efendisinin hakkını yerine getiren bir köle; onun için de iki ecir vardır. Bir de yanında bir cariyesi bulunup onu besleyen ve beslemesini güzel yapan, sonra onu terbiye edip terbiyesini güzelce veren, ardından onu azat edip onunla evlenen kişi; onun için de iki ecir vardır.»
. رَوَاهُ الشَّعْبِيُّ وَقَالَ لِعَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ: خُذْهُ بِغَيْرِ شَيْءٍ فَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ يَرْحَلُ فِيمَا دُونَ هَذَا إِلَى الْمَدِينَةِ.
Bunu Şa'bî rivayet etmiş ve Atâ el-Horasânî'ye: «Bunu hiçbir karşılık ödemeden al; çünkü kişi bundan daha azı için Medine'ye yolculuk yapardı» demiştir.
وَالثَّانِيَةُ: الصَّبْرُ، وَالصَّبْرُ مِنْ أَعْظَمِ خِصَالِ الْبِرِّ وَأَجْمَعِهَا لِلْمَبَرَّاتِ، وَأَعْوَنِهَا عَلَى الزِّيَادَةِ وَالْمُرَادُ بِالصَّبْرِ صَبْرُهُمْ عَلَى أَذَى أَهْلِ مِلَّتِهِمْ أَوْ صَبْرُهُمْ عَلَى أَذَى قُرَيْشٍ، وَهَذَا يَتَحَقَّقُ فِي مِثْلِ الْوَفْدِ الْحَبَشِيِّ. وَلَعَلَّهُمُ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ وَلِذَلِكَ أتبع بقوله وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَقَوْلِهِ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ.
İkincisi: Sabırdır. Sabır, iyilik hasletlerinin en büyüklerinden, hayırları en çok kendinde toplayanlarından ve [hayrı] artırmaya en çok yardımcı olanlarındandır. Sabırdan maksat, onların kendi dindaşlarının eziyetlerine veya Kureyş'in eziyetlerine sabretmeleridir. Bu durum Habeşistan heyeti gibilerinde gerçekleşmiştir. Belki de bu ayetten kastedilen onlardır. Bu sebeple hemen arkasından { وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “Kötülüğü iyilikle savarlar” ve { وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Ve: «Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir. Size selam olsun» derler” buyrukları getirilmiştir.
وَالْخَصْلَةُ الثَّالِثَةُ: دَرْؤُهُمُ السَّيِّئَةَ بِالْحَسَنَةِ وَهِيَ مِنْ أَعْظَمِ خِصَالِ الْخَيْرِ وَأَدْعَاهَا إِلَى حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ قَالَ تَعَالَى وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ [فصلت: ٣٤] ، فَيَحْصُلُ بِذَلِكَ فَائِدَةُ دَفْعِ مَضَرَّةِ الْمُسِيءِ.
Üçüncü haslet: Kötülüğü iyilikle savmalarıdır ki bu, hayır hasletlerinin en büyüklerinden ve güzel geçinmeye en çok sevk edenlerindendir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } “İyilikle kötülük bir olmaz. Sen [kötülüğü] en güzel olan ile sav; o zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki sıcak bir dost oluverir” [Fussilet: 34]. Böylece kötülük yapanın zararını nefisten
عَنِ النَّفْسِ، وَإِسْدَاءُ الْخَيْرِ إِلَى نَفْسٍ أُخْرَى، فَهُمْ لَمْ يَرُدُّوا جَلَافَةَ أَبِي جَهْلٍ بِمِثْلِهَا وَلَكِنْ بِالْإِعْرَاضِ مَعَ كَلِمَةٍ حَسَنَةٍ وَهِيَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ.
defetme ve başka bir nefse iyilik ulaştırma faydası hâsıl olur. Nitekim onlar Ebû Cehil'in kabalığına misliyle karşılık vermemiş, aksine yüz çevirip { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selam olsun” şeklinde güzel bir söz söylemişlerdir.
وَأَمَّا الْإِنْفَاقُ فَلَعَلَّهُمْ كَانُوا يُنْفِقُونَ عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ بِمَكَّةَ، وَهُوَ الْخَصْلَةُ الرَّابِعَةُ وَلَا يَخْفَى مَكَانُهَا مِنَ الْبَرِّ.
İnfaka gelince; belki de Mekke'deki fakir Müslümanlara infak ediyorlardı. Bu dördüncü haslettir ve iyilikteki yeri gizli değildir.
وَالْخَصْلَةُ الْخَامِسَةُ: الْإِعْرَاضُ عَنِ اللَّغْوِ، وَهُوَ الْكَلَامُ الْعَبَثُ الَّذِي لَا فَائِدَةَ فِيهِ، وَهَذَا الْخُلُقُ مِنْ مَظَاهِرِ الْحِكْمَةِ، إِذْ لَا يَنْبَغِي لِلْعَاقِلِ أَنْ يَشْغَلَ سَمْعَهُ وَلُبَّهُ بِمَا لَا جَدْوَى لَهُ وَبِالْأَوْلَى يَتَنَزَّهُ عَنْ أَنْ يَصْدُرَ مِنْهُ ذَلِكَ.
Beşinci haslet: Lağvden (faydasız, boş sözden) yüz çevirmektir. Boş söz, içinde hiçbir fayda bulunmayan anlamsız kelamdır. Bu ahlak hikmetin tezahürlerindendir; zira akıllı kimsenin kulağını ve aklını kendisine hiçbir faydası olmayan şeyle meşgul etmesi uygun düşmez. Böyle bir şeyin kendisinden sadır olmasından kaçınması ise öncelikle gereklidir.
وَالْخَصْلَةُ السَّادِسَةُ: الْكَلَامُ الْفَصْلُ وَهُوَ قَوْلُهُمْ لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا يُجَاب بِهِ السُّفَهَاءُ وَهُوَ أَقْرَبُ لِإِصْلَاحِهِمْ وَأَسْلَمُ مِنْ تَزَايُدِ سَفَهِهِمْ.
Altıncı haslet: Kesin ve net sözdür ki o da onların { لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir. Size selam olsun” sözleridir. Bu, beyinsizlere verilebilecek en güzel cevaptır; onları ıslah etmeye en yakın ve beyinsizliklerinin artmasından en uzak (en selametli) olanıdır.
وَلَقَدْ أَنْطَقَهُمُ اللَّهُ بِحِكْمَةٍ جَعَلَهَا مُسْتَأْهِلَةً لِأَنْ تُنْظَمَ فِي سِلْكِ الْإِعْجَازِ فَأَلْهَمَهُمْ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ ثُمَّ شرّفها بِأَن حيكت فِي نَسْجِ الْقُرْآنِ، كَمَا أَلْهَمَ عُمَرَ قَوْلَهُ عَسى رَبُّهُ إِنْ
Allah onları, icaz zincirine dizilmeye layık kıldığı bir hikmetle konuşturmuş; bu sözleri onlara ilham etmiş, sonra da bunları Kur'an'ın örgüsüne dokuyarak şereflendirmiştir. Tıpkı Ömer'e şu sözünü ilham ettiği gibi: { عَسى رَبُّهُ إِنْ
طَلَّقَكُنَ
{ طَلَّقَكُنَّ } [sizi boşarsa]
[التَّحْرِيم: ٥] الْآيَةَ.
“Eğer o sizi boşarsa, Rabbi belki de...” [Tahrîm: 5] ayeti.
وَمَعْنَى لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ أَنَّ أَعْمَالَنَا مُسْتَحَقَّةٌ لَنَا كِنَايَةً عَنْ مُلَازَمَتِهِمْ إِيَّاهَا وَأَمَّا قَوْلُهُمْ وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ فَهُوَ تَتْمِيمٌ عَلَى حَدِّ لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ [الْكَافِرُونَ: ٦] .
{ لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir” ifadesinin anlamı; amellerimizin bize ait olduğu olup amellerine bağlılıklarından kinayedir. { وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } “Sizin amelleriniz de sizedir” sözleri ise, { لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ } “Sizin dininiz size, benim dinim banadır” [Kâfirûn: 6] kabilinden bir tamamlamadır.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ السَّلَامِ أَنَّهُ سَلَامُ الْمُتَارَكَةِ الْمُكَنَّى بِهَا عَنِ الْمُوَادَعَةِ أَنْ لَا نَعُودَ لِمُخَاطَبَتِكُمْ قَالَ الْحَسَنُ: كَلِمَةُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، تَحِيَّةٌ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَعَلَامَةُ الِاحْتِمَالِ مِنَ الْجَاهِلِينَ. وَلَعَلَّ الْقُرْآنَ غَيَّرَ مَقَالَتَهُمْ بِالتَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ لِتَكُونَ مُشْتَمِلَةً عَلَى الْخُصُوصِيَّةِ الْمُنَاسِبَةِ لِلْإِعْجَازِ لِأَنَّ تَأْخِيرَ الْكَلَامِ الَّذِي فِيهِ الْمُتَارَكَةُ إِلَى آخِرِ الِخِطَابِ أَوْلَى لِيَكُونَ فِيهِ بَرَاعَةُ الْمَقْطَعِ.
Selamdan maksat; artık sizinle muhatap olmayacağız anlamına gelen barışçıl ayrılmadan (mütârekeden) kinaye olan bir terk selamıdır. Hasan şöyle demiştir: «‘Selâmun aleykum’ sözü müminler arasında bir selamlaşma, cahillere karşı ise tahammülün bir işaretidir.» Kur'an'ın onların sözlerini öne alma ve erteleme yoluyla değiştirmesi, icaza uygun bir hususiyeti içermesi için olabilir; zira terk etmeyi içeren sözün hitabın sonuna ertelenmesi, onda sonlandırma güzelliği (berâat-i makta') bulunması açısından daha uygundur.
وَحَذَفَ الْقُرْآنُ قَوْلَهُمْ: لَمْ نَأْلُ أَنْفُسَنَا رُشْدًا، لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ بِقَوْلِهِمْ لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ.
Kur'an, onların «Biz kendimiz için doğruyu araştırmaktan geri durmadık» sözünü, { لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir” sözleriyle buna gerek kalmadığı için hazfetmiştir.
السَّابِعَةُ: مَا أَفْصَحَ عَنْهُ قَوْلُهُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ مِنْ أَنَّ ذَلِكَ خُلُقُهُمْ أَنَّهُمْ يَتَطَلَّبُونَ الْعِلْمَ وَمَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ. وَالْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِلْمُتَارَكَةِ، أَيْ لِأَنَّا لَا نُحِبُّ مُخَالَطَةَ أَهْلِ الْجَهَالَةِ بِاللَّهِ وَبِدِينِ الْحَقِّ وَأَهْلِ خُلُقِ الْجَهْلِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْحُلْمِ، فَاسْتَعْمَلَ الْجَهْلَ فِي مَعْنَيَيْهِ الْمُشْتَرَك فِيهَا وَلَعَلَّهُ تَعْرِيضٌ بِكُنْيَةِ أَبِي جَهْلٍ الَّذِي بَذَا عَلَيْهِمْ بِلِسَانِهِ.
Yedincisi: { لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } “Biz cahillerle işimiz yoktur (onları arzu etmeyiz)” sözlerinin açıkça ortaya koyduğu üzere; onların ahlakının ilim ve güzel huylar peşinde koşmak olduğudur. Cümle, terk etmenin gerekçesidir; yani biz Allah'ı ve hak dini bilmeyen cahillerle ve hilmin zıddı olan cehalet ahlakına sahip kimselerle kaynaşmayı sevmeyiz. Cehl (cahillik) kelimesi ortak olduğu iki anlamında da kullanılmıştır. Bu ifadede, dilleriyle kendilerine kaba davranan Ebû Cehil'in künyesine bir tariz (dokundurma) da olabilir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ يَقُولُونَهَا بَيْنَ أَنْفُسِهِمْ وَلَمْ يَجْهَرُوا بِهَا لِأَبِي جَهْلٍ وَأَصْحَابِهِ بِقَرِينَة قَوْله وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَقَوْلِهِ سَلامٌ عَلَيْكُمْ وَبِذَلِكَ يَكُونُ الْقَوْلُ الْمَحْكِيُّ قَوْلَيْنِ: قَوْلٌ وَجَّهُوهُ لِأَبِي جَهْلٍ وَصَحْبِهِ، وَقَوْلٌ دَارَ بَيْنَ أهل الْوَفْد.
Zahir olan şu ki, { وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “Kötülüğü iyilikle savarlar” ve { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selam olsun” buyruklarının karinesiyle, bu sözü kendi aralarında söylemişler, Ebû Cehil ve arkadaşlarına karşı açıktan dile getirmemişlerdir. Buna göre aktarılan söz iki kısımdır: Ebû Cehil ve arkadaşlarına yönelttikleri söz ve heyet mensuplarının kendi aralarında geçen söz.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٥٦]
[Kasas Suresi (28), Ayet 56]
إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦)
{ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir. O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir. (56)”
لَمَّا ذَكَرَ مَعَاذِيرَ الْمُشْرِكِينَ وَكُفْرَهُمْ بِالْقُرْآنِ، وَأَعْلَمَ رَسُولَهُ أَنَّهُمْ يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَأَنَّهُمْ مُجَرَّدُونَ عَنْ هُدَى اللَّهِ، ثُمَّ أَثْنَى عَلَى فَرِيقٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِالْقُرْآنِ، وَكَانَ ذَلِك يحزن النبيء ﷺ أَنْ يُعْرِضَ قُرَيْشٌ وَهُمْ أَخَصُّ النَّاسِ بِهِ عَنْ دَعْوَتِهِ أَقْبَلَ اللَّهُ على خطاب نبيئه ﷺ بِمَا يُسَلِّي نَفْسَهُ وَيُزِيلُ كَمَدَهُ بِأَنْ ذَكَرَّهُ بِأَنَّ الْهُدَى بِيَدِ اللَّهِ. وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْأَمْرِ بِالتَّفْوِيضِ فِي ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
Müşriklerin mazeretlerini ve Kur'an'ı inkârlarını zikredip Resulüne onların hevalarına uyduklarını ve Allah'ın hidayetinden mahrum olduklarını bildirdikten, ardından Ehl-i Kitap'tan bir grubun Kur'an'a iman ettiklerini övdükten sonra—ki Kureyş'in, yani kendisine en yakın insanların onun davetinden yüz çevirmesi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i üzüyordu—Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap ederek hidayetin Allah'ın elinde olduğunu hatırlatmak suretiyle onun gönlünü teselli eden ve kederini gideren buyruğuna yöneldi. Bu, bu husustaki işi Allah Teâlâ'ya havale etmeyi emretmekten kinayedir.
وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ. وَافْتِتَاحُهَا بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ اهْتِمَامٌ باستدعاء إقبال النبيء ﵇ عَلَى عِلْمِ مَا تَضَمَّنَتْهُ عَلَى نَحْوِ مَا قَرَّرْنَاهُ آنِفًا فِي قَوْلِهِ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ
Bu cümle ibtidâî bir istînâftır. Cümlenin pekiştirme harfiyle başlatılması, az önce { فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ }
أَهْواءَهُمْ
{ أَهْوَاءَهُمْ } [kendi heveslerine]
[الْقَصَص: ٥٠] . وَمَفْعُولُ أَحْبَبْتَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ لَا تَهْدِي.
“...bil ki onlar sırf hevalarına uymaktadırlar” [Kasas: 50] buyruğunda açıkladığımız üzere, Peygamber aleyhisselâm'ın ihtiva ettiği bilginin kabulüne yönelmesini sağlamaya verilen önemi gösterir. { أَحْبَبْتَ } fiilinin mef'ûlü (tümleci) hazfedilmiştir, buna { لَا تَهْدِي } ifadesi delalet etmektedir.
وَالتَّقْدِيرُ: مَنْ أَحْبَبْتَ هَدْيَهُ أَو اهتداءه. وَمَا صدق مَنْ الْمَوْصُولَةِ كُلُّ مَنْ دَعَاهُ النَّبِيءُ إِلَى الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ يُحِبُّ اهْتِدَاءَهُ.
Takdiri şöyledir: Hidayete ermesini veya doğru yolu bulmasını sevdiğin kimse. Sıla zamiri olan { مَنْ } ifadesinin masadakı (karşılığı), Peygamber'in İslâm'a davet ettiği herkestir; zira o, onların hidayete ermesini arzu ederdi.
وَقَدْ تَضَافَرَتِ الرِّوَايَاتُ عَلَى أَنَّ مِنْ أَوَّلِ الْمُرَادِ بِذَلِكَ أَبَا طَالب عَم النبيء ﷺ إِذْ كَانَ النبيء ﷺ قَدِ اغْتَمَّ لِمَوْتِهِ عَلَى غَيْرِ الْإِسْلَامِ كَمَا فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَبِي طَالِبٍ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: وَذُكِرَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ مِنْ أَجْلِ امْتِنَاعِ أَبِي طَالِبٍ عَمِّهِ مِنْ إِجَابَتِهِ إِذْ دَعَاهُ إِلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَحْدَهُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهُوَ نَصُّ حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي بَرَاءَةٌ.
Rivayetler, bununla öncelikle kastedilen kimsenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcası Ebû Tâlib olduğu hususunda birbirini desteklemektedir. Zira sahih hadislerde geçtiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun İslâm dışı bir hal üzere ölmesine çok üzülmüştü. Zeccâc şöyle demiştir: «Müslümanlar bu ayetin Ebû Tâlib hakkında indiğinde icma etmişlerdir.» Taberî de şöyle demiştir: «Bu ayetin, amcası Ebû Tâlib'in kendisini bir olan Allah'a imana davet ettiğinde bu davete icabet etmekten kaçınması sebebiyle indiği zikredilmiştir.» Kurtubî ise: «Buhârî ve Müslim'in hadisinin açık ifadesi de böyledir, bu Berâe (Tevbe) Suresi'nde geçmişti» demiştir.
وَهَذَا مِنَ الْعَامِّ النَّازِلِ عَلَى سَبَبٍ خَاصٍّ فَيَعُمُّهُ وَغَيْرَهُ وَهُوَ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ هَذِهِ السُّورَةُ نَزَلَتْ عَقِبَ مَوْتِ أَبِي طَالِبٍ وَكَانَتْ وَفَاةُ أَبِي طَالِبٍ سَنَةَ ثَلَاثٍ قَبْلَ الْهِجْرَةِ، أَوْ كَانَ وَضْعُ هَذِهِ الْآيَةِ عَقِبَ الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا بِتَوْقِيفٍ خَاصٍّ.
Bu durum, özel bir sebep üzerine inen genel lafızlardandır; dolayısıyla hem onu hem de başkalarını kapsar. Bu da bu surenin Ebû Tâlib'in vefatının hemen ardından indiğini gerektirir ki Ebû Tâlib'in vefatı hicretten üç yıl önce idi; yahut bu ayetin kendisinden önceki ayetlerin ardına yerleştirilmesi özel bir tevkif (vahiy bildirimi) iledir.
وَمَعْنَى وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ أَنَّهُ يَخْلُقُ مَنْ يَشَاءُ قَابِلًا لِلِاهْتِدَاءِ فِي مَدًى مُعَيَّنٍ وَبَعْدَ دَعَوَاتٍ مَحْدُودَةٍ حَتَّى يَنْشَرِحَ صَدْرُهُ لِلْإِيمَانِ فَإِذَا تَدَبَّرَ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ وَحَدَّدَهُ كَثُرَ فِي عِلْمِهِ وَإِرَادَتِهِ جَعَلَ مِنْهُ الِاهْتِدَاءَ، فَالْمُرَادُ الْهِدَايَةُ بِالْفِعْلِ. وَأَمَّا
{ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” ifadesinin anlamı; Allah'ın dilediği kimseyi belirli bir süre içinde ve sınırlı sayıdaki davetlerin ardından kalbi imana açılacak şekilde hidayeti kabule elverişli yaratmasıdır. O kul, Allah'ın kendisini üzerinde yarattığı ve belirlediği fıtratı düşündüğünde, ilmi ve iradesi genişler ve Allah ondan hidayeti var eder. Dolayısıyla kastedilen, bilfiil (gerçekleşen) hidayettir. Şu
قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الشورى: ٥٢] فَهِيَ الْهِدَايَةُ بِالدَّعْوَةِ وَالْإِرْشَادِ فَاخْتَلَفَ الْإِطْلَاقَانِ.
ayet-i kerimeye gelince: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen doğru yola iletmektesin” [Şûrâ: 52]. Bu ise davet ve irşat yoluyla olan hidayettir; dolayısıyla iki kullanım birbirinden farklıdır.
وَمَفْعُولُ فِعْلِ الْمَشِيئَةِ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ، أَيْ مَنْ يَشَاءُ اهْتِدَاءَهُ، وَالْمَشِيئَةُ تُعْرَفُ بِحُصُولِ الِاهْتِدَاءِ وَتَتَوَقَّفُ عَلَى مَا سَبَقَ مِنْ عِلْمِهِ وَتَقْدِيرِهِ.
Meşîet (dileme) fiilinin mef'ûlü, öncesinin delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; yani hidayet bulmasını dilediği kimsedir. Meşîet, hidayetin gerçekleşmesiyle bilinir ve O'nun ezeli ilmine ve takdirine dayanır.
وَفِي قَوْلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ إِيمَاءٌ إِلَى ذَلِكَ، أَيْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ بِالْمُهْتَدِينَ فِي أَحْوَالِهِمْ وَمَقَادِيرِ اسْتِعْدَادِهِمْ عَلَى حَسَبِ مَا تَهَيَّأَتْ إِلَيْهِ فِطَرُهُمْ مِنْ صَحِيحِ النَّظَرِ وَقَبُولِ الْخَيْرِ وَاتِّقَاءِ الْعَاقِبَةِ وَالِانْفِعَالِ لِمَا يُلْقَى إِلَيْهَا مِنَ الدَّعْوَةِ وَدَلَائِلِهَا. وَلِكُلِّ ذَلِكَ حَالٌ وَمَدًى وَلِكِلَيْهِمَا أَسْبَابٌ تَكْوِينِيَّةٌ فِي الشَّخْصِ وَأَسْلَافِهِ وَأَسْبَابُ نَمَائِهِ أَوْ ضَعْفِهِ مِنَ الْكِيَانِ وَالْوَسَطِ وَالْعصر والتعقل.
{ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir” buyruğunda buna bir işaret vardır; yani O, hidayete erenlerin hallerini ve fıtratlarının doğru bakışa, hayrı kabule, akıbetten sakınmaya ve kendilerine sunulan davet ile delillere karşı etkilenmeye ne ölçüde hazır olduğuna göre istidatlarının derecelerini herkesten daha iyi bilir. Bütün bunların bir durumu ve sınırı vardır; her ikisinin de kişinin kendisinde ve atalarındaki fıtrî sebepleri, ayrıca bünyeden, çevreden, çağdan ve akletme biçiminden kaynaklanan gelişme veya zayıflama sebepleri bulunmaktadır.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٥٧]
[Kasas Suresi (28), Ayet 57]
وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧)
{ وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧) } “Ve dediler ki: «Eğer seninle beraber hidayete uyarsak yurdumuzdan koparılıp kapılacağız.» Biz onları, kendi katımızdan bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği güvenli bir Harem'e yerleştirmedik mi? Fakat onların çoğu bilmezler. (57)”
هَذِهِ بَعْضُ مَعَاذِيرِهِمْ قَالَهَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِمَّنْ غَلَبَهُ الْحَيَاءُ عَلَى أَنْ يُكَابِرَ وَيُجَاهِرَ بِالتَّكْذِيبِ، وَغَلَبَهُ إِلْفُ مَا هُوَ عَلَيْهِ مِنْ حَالِ الْكُفْرِ عَلَى الِاعْتِرَافِ بِالْحَقِّ، فَاعْتَذَرُوا بِهَذِهِ
Bunlar, içlerinden inatlaşmaya ve açıktan yalanlamaya hayâsı engel olan, ancak içinde bulunduğu küfür haline olan alışkanlığı da hakkı itiraf etmesine baskın gelen bir grubun ileri sürdüğü mazeretlerden bazılarıdır. Onlar şu mazereti öne sürdüler:
الْمَعْذِرَةِ، فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْحَارِثَ بْنَ عُثْمَانَ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ وَنَاسًا مِنْ قُرَيْشٍ جَاءُوا النَّبِيءَ ﷺ فَقَالَ الْحَارِثُ «إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَكَ حَقٌّ وَلَكِنَّا نَخَافُ إِنِ اتَّبَعْنَا الْهُدَى مَعَكَ وَنُؤْمِنْ بِكَ أَنْ يَتَخَطَّفَنَا الْعَرَبُ مِنْ أَرْضِنَا وَلَا طَاقَةَ لَنَا بِهِمْ وَإِنَّمَا نَحْنُ أَكَلَةٌ رَأَسٍ» (أَيْ أَنَّ جَمْعَنَا يُشْبِعُهُ الرَّأْسُ الْوَاحِدُ مِنَ الْإِبِلِ وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ كِنَايَةٌ عَنِ الْقِلَّةِ) فَهَؤُلَاءِ اعْتَرَفُوا فِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ بِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ يَدْعُو إِلَى الْهُدَى.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Hâris b. Osmân b. Nevfel b. Abdimenâf ile Kureyş'ten birtakım kimseler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmiş ve Hâris şöyle demiştir: «Biz senin söylediğinin hak olduğunu elbette biliyoruz; fakat seninle beraber hidayete uyup sana iman edersek Arapların bizi yurdumuzdan koparıp kapmasından korkuyoruz. Bizim onlara karşı gücümüz yetmez; zira biz ancak bir devenin başıyla doyan bir topluluğuz» (yani topluluğumuzu tek bir deve başı doyurur; bu ifade azlıktan kinayedir). İşte bunlar, zahirde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hidayete davet ettiğini itiraf etmişlerdir.
وَالتَّخَطُّفُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْخَطْفِ، وَهُوَ انْتِزَاعُ شَيْءٍ بِسُرْعَةٍ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٢٦] . وَالْمُرَادُ: يَأْسِرُنَا الْأَعْدَاءُ مَعَهُمْ إِلَى دِيَارِهِمْ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ قُرَيْشًا مَعَ قِلَّتِهِمْ عَدًّا وَعُدَّةً أَتَاحَ اللَّهُ لَهُمْ بَلَدًا هُوَ حَرَمٌ آمِنٌ يَكُونُونَ فِيهِ آمَنِينَ مِنَ الْعَدُوِّ عَلَى كَثْرَةِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ وَاشْتِغَالِهِمْ بِالْغَارَةِ عَلَى
Tahatruf (تَخَطُّف); bir şeyi hızla kapıp koparmak demek olan hatf (خَطْف) kelimesinin mübalağalı şeklidir. Enfâl Suresi'ndeki { تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ } “İnsanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz” [Enfâl: 26] ayetinde geçmişti. Kastedilen: Düşmanların bizi esir edip kendi diyarlarına götürmesidir. Allah Teâlâ da onlara şöyle cevap vermiştir: Kureyş sayı ve teçhizat bakımından az olmasına rağmen, Allah Arap kabilelerinin çokluğuna ve birbirlerine baskın
جِيرَتِهِمْ وَجَبَى إِلَيْهِمْ ثَمَرَاتٍ كَثِيرَةً قُرُونًا طَوِيلَةً، فَلَوِ اعْتَبَرُوا لَعَلِمُوا أَنَّ لَهُمْ مَنَعَةً رَبَّانِيَّةً وَأَنَّ اللَّهَ الَّذِي أَمَّنَهُمْ فِي الْقُرُونِ الْخَالِيَةِ يُؤَمِّنُهُمْ إِنِ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ.
yapmakla meşgul olmalarına rağmen, içinde düşmandan güvende olacakları güvenli bir harem beldeyi kendilerine lütfetmiş ve uzun asırlar boyunca oraya bol miktarda ürünler sevk etmiştir. Şayet ibret alsalardı, kendileri için ilahî bir koruma olduğunu ve geçmiş asırlarda kendilerini güvende kılan Allah'ın, Allah'a ve Resulüne icabet ettikleri takdirde de kendilerini güvende kılacağını bilirlerdi.
وَالتَّمْكِينُ: الْجَعْلُ فِي مَكَانٍ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٦] ، وَقَوْلِهِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ [٦] وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ. وَاسْتُعْمِلَ هُنَا مَجَازًا فِي الْإِعْدَادِ وَالتَّيْسِيرِ.
Temkîn (تَمْكِين); bir mekâna yerleştirmek demektir. En'âm Suresi'ndeki { مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ } “Size vermediğimiz imkânları yeryüzünde kendilerine verdiğimiz...” [En'âm: 6] ayetinde ve bu surenin başındaki [6] { وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ } “...ve onları yeryüzünde hâkim kılalım” ayetinde geçmişti. Burada hazırlamak ve kolaylaştırmak anlamında mecazen kullanılmıştır.
وَالْجَبْيُ: الْجَمْعُ وَالْجَلْبُ وَمِنْهُ جِبَايَةُ الْخَرَاجِ.
Ceby (جَبْي); toplamak ve getirmektir. 'Cibâyetü'l-harâc' (vergi toplamak) tabiri de buradan gelir.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ لَمْ يُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا. وَوَجْهُ الْإِنْكَارِ أَنَّهُمْ نَزَلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ يَنْفِي أَنَّ ذَلِكَ الْحَرَمَ مِنْ تَمْكِينِ اللَّهِ فَاسْتَفْهَمُوا عَلَى هَذَا النَّفْيِ اسْتِفْهَامَ إِنْكَارٍ.
Ayetin başındaki soru (istifham), Allah'ın onlara güvenli bir harem bahşetmediği iddiasını inkâr içindir (istifhâm-ı inkârî). İnkârın yönü şudur: Onlar sanki o Haremin Allah'ın bir lütfu olduğunu inkâr eden kimse konumuna düşmüşler, bu inkâr üzerine de bir kınama ve reddiye sorusu yöneltilmiştir.
وَهَذَا الْإِنْكَارُ يَقْتَضِي تَوْبِيخًا عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ الَّتِي نَزَلُوا لِأَجْلِهَا مَنْزِلَةَ مَنْ يَنْفِي أَنَّ اللَّهَ مَكَّنَ لَهُمْ حَرَمًا.
Bu inkâr, Allah'ın kendilerine güvenli bir harem bahşettiğini inkâr eden kimse konumuna düşmelerine sebep olan bu durumlarından ötürü bir azarlamayı gerektirir.
وَالْوَاوُ عَطَفَتْ جُمْلَةَ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى جُمْلَةِ وَقالُوا. وَالتَّقْدِيرُ: وَنَحْنُ مَكَّنَّا لَهُمْ حَرَمًا.
[Ayetin başındaki] Vâv harfi, istifham (soru) cümlesini { وَقَالُوا } [cümlesine] atfetmiştir. Takdiri şöyledir: “Biz ise kendilerine güvenli bir harem bahşettik.”
وكُلِّ شَيْءٍ عَامٌّ فِي كُلِّ ذِي ثَمَرَةٍ وَهُوَ عُمُومٌ عُرْفِيٌّ، أَيْ ثَمَرِ كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمُثْمِرَةِ الْمَعْرُوفَةِ فِي بِلَادِهِمْ وَالْمُجَاوِرَةِ لَهُمْ أَوِ اسْتُعْمِلَ كُلِّ فِي مَعْنَى الْكَثْرَةِ.
{ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesi meyvesi olan her şey hakkında geneldir ve bu örfî bir genelliktir; yani kendi beldelerinde ve civarlarında bilinen meyveli şeylerin her birinin ürünü demektir veya küll (كُلّ) kelimesi çokluk anlamında kullanılmıştır.
ورِزْقاً حَالٌ مِنْ ثَمَراتُ وَهُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ.
{ رِزْقًا } kelimesi { ثَمَرَاتُ } kelimesinden hâldir ve ism-i mef'ûl anlamında bir masdardır.
وَمَعْنَى مِنْ لَدُنَّا مِنْ عِنْدِنَا، وَالْعِنْدِيَّةُ مَجَازٌ فِي التَّكْرِيمِ وَالْبَرَكَةِ، أَيْ رِزْقًا قَدَّرْنَاهُ
{ مِنْ لَدُنَّا } ifadesinin anlamı “katımızdan” demektir. Katında olmak (ındiyyet), ikram ve bereketten mecazdır; yani “taktir ettiğimiz bir rızık...”
لَهُمْ إِكْرَامًا فَكَأَنَّهُ رِزْقٌ خَاصٌّ مِنْ مَكَانٍ شَدِيدِ الِاخْتِصَاصِ بِاللَّهِ تَعَالَى.
...bir ikram olarak onlara [verilmiştir]; sanki Allah Teâlâ'ya son derece özel bir makamdan gelen özel bir rızıktır.
وَقَدْ حَصَلَ فِي خِلَالِ الرَّدِّ لِقَوْلِهِمْ إِدْمَاجٌ لِلِامْتِنَانِ عَلَيْهِمْ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ لِيَحْصُلَ لَهُمْ وَازِعَانِ عَن الْكفْر بالمنعم: وَازِعُ إِبْطَالِ مَعْذِرَتِهِمْ عَنِ الْكُفْرِ، وَوَازِعُ التَّذْكِيرِ بِنِعْمَةِ الْمَكْفُورِ بِهِ.
Onların sözlerine verilen cevabın arasında, bu nimet kendilerine hatırlatılarak minnet (idmâc yoluyla) hissettirilmiştir; ta ki kendilerini Nimet Veren'e nankörlük etmekten alıkoyacak iki engel oluşsun: Küfürlerine dair mazeretlerinin geçersiz kılınması engeli ve nankörlük edilen Zat'ın nimetinin hatırlatılması engeli.
وَمَوْقِعُ الِاسْتِدْرَاكِ فِي قَوْلِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِالْكَلَامِ الْمَسُوقِ مَسَاقَ الرَّدِّ عَلَى قَوْلِهِمْ إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا إِذِ التَّقْدِيرُ: أَنَّ تِلْكَ نِعْمَةٌ رَبَّانِيَّةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا عِلْمَ لَهُمْ فَلِذَلِكَ لَمْ يَتَفَطَّنُوا إِلَى
{ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” buyruğundaki istidrâkın (düzeltmenin) yeri; { إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا } “Seninle beraber doğru yola uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız” sözlerine bir reddiye olarak sevk edilen kelama bağlı olmasıdır. Zira takdiri şöyledir: O ilahî bir nimettir; fakat onların çoğunun ilmi yoktur, bu yüzden de...
كُنْهِ هَذِهِ النِّعْمَةِ فَحَسِبُوا أَنَّ الْإِسْلَامَ مُفْضٍ إِلَى اعْتِدَاءِ الْعَرَبِ عَلَيْهِمْ ظَنًّا بِأَنَّ حُرْمَتَهُمْ بَيْنَ الْعَرَبِ مَزِيَّةٌ وَنِعْمَةٌ أَسْدَاهَا إِلَيْهِمْ قَبَائِلُ الْعَرَبِ.
...bu nimetin mahiyetini kavrayamamış ve Araplar arasındaki dokunulmazlıklarının, Arap kabilelerinin kendilerine bahşettiği bir ayrıcalık ve lütuf olduğunu zannederek İslam'ın, Arapların kendilerine saldırmasına yol açacağını sanmışlardır.
وَفِعْلُ لَا يَعْلَمُونَ مُنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ فَلَا يُقَدَّرُ لَهُ مَفْعُولٌ، أَيْ لَيْسُوا ذَوِي عِلْمٍ وَنَظَرٍ بَلْ هُمْ جَهَلَةٌ لَا يَتَدَبَّرُونَ الْأَحْوَالَ. وَنُفِيَ الْعِلْمُ عَنْ أَكْثَرِهِمْ لِأَنَّ بَعْضَهُمْ أَصْحَابُ رَأْيٍ فَلَوْ نَظَرُوا وَتَدَبَّرُوا لَمَا قَالُوا مَقَالَتَهُمْ تِلْكَ.
{ لَا يَعْلَمُونَ } fiili lâzım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiştir, bu yüzden ona bir mef'ûl takdir edilmez; yani onlar ilim ve basiret sahibi kimseler değildir, bilakis durumları tefekkür etmeyen cahillerdir. İlmin onların çoğundan nefyedilmesinin (olumsuzlanmasının) sebebi şudur: Onlardan bazısı re'y (akıl/sağduyu) sahibidir; şayet bakıp tefekkür etselerdi o sözü söylemezlerdi.
وَلَوْ قُدِّرَ لِفِعْلِ يَعْلَمُونَ مَفْعُولٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، أَيْ لَا يَعْلَمُونَ تَمْكِينَ الْحَرَمِ لَهُمْ وَأَنَّ جَلْبَ الثَّمَرَاتِ إِلَيْهِمْ مِنْ فَضْلِنَا لَمَا اسْتَقَامَ إِسْنَادُ نَفْيِ الْعِلْمِ إِلَى أَكْثَرِهِمْ بَلْ كَانَ يُسْنَدُ إِلَى جَمِيعِهِمْ لِإِطْبَاقِ كَلِمَتِهِمْ عَلَى مَقَالَةِ إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا.
Şayet { يَعْلَمُونَ } fiiline kelamın delalet ettiği bir mef'ûl takdir edilseydi -yani Harem'in kendilerine güvenli kılındığını ve ürünlerin kendilerine getirilmesinin Bizim lütfumuz olduğunu bilmiyorlar denseydi-, ilmin nefyinin onların çoğuna isnat edilmesi doğru olmazdı; bilakis { إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا } “Seninle beraber doğru yola uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız” sözünde fikir birliği içinde oldukları için bu durum hepsine isnat edilirdi.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ تُجْبَى بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ مُرَاعَاةً لِلْمُضَافِ إِلَيْهِ وَهُوَ كُلِّ شَيْءٍ فأكسب الْمُضَاف تأنيثا.
Nâfi‘, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb'dan rivayetle Ruveys, iki noktalı üst harfle (te ile) { تُجْبَى } şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise, muzafun ileyh olan { كُلِّ شَيْءٍ } lafzını gözeterek iki noktalı alt harfle (ye ile) [{ يُجْبَى }] okumuşlardır; böylece muzafun ileyh, muzafa müenneslik kazandırmıştır.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٥٨]
[Kasas Suresi (28), Ayet 58]
وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ (٥٨)
{ وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ (٥٨) } “Biz refah içinde şımarmış nice memleketi helak ettik! İşte kendilerinden sonra pek azı müstesna oturulmamış olan meskenleri! Onlara Biz vâris olduk.” (Kasas: 58)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً [الْقَصَص: ٥٧] بِاعْتِبَارِ مَا تَضَمَّنَتْهُ مِنَ الْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي التَّعَرُّضَ لِلِانْتِقَامِ شَأْنَ الْأُمَمِ الَّتِي كَفَرَتْ بِنِعَمِ اللَّهِ فَهُوَ تَخْوِيفٌ لِقُرَيْشٍ مِنْ سُوءِ عَاقِبَةِ أَقْوَامٍ كَانُوا فِي مِثْلِ حَالِهِمْ مِنَ الْأَمْنِ وَالرِّزْقِ فَغَمِطُوا النِّعْمَةَ وَقَابَلُوهَا بِالْبَطَرِ.
[Bu ayet], içerdiği inkâr ve azarlama dikkate alınarak { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا } [Kasas: 57] cümlesine atfedilmiştir. Çünkü bu durum, Allah'ın nimetlerine nankörlük eden ümmetlerin durumunda olduğu gibi intikama maruz kalmayı gerektirir. Dolayısıyla bu, güven ve rızık bakımından kendileriyle aynı durumda olup da nimeti küçümseyen ve ona şımarıklıkla karşılık veren toplulukların kötü akıbetiyle Kureyş'i korkutmaktır.
وَالْبَطَرُ: التَّكَبُّرُ. وَفِعْلُهُ قَاصِرٌ مِنْ بَابِ فَرِحَ، فَانْتِصَابُ مَعِيشَتَها بَعْدَ بَطِرَتْ عَلَى تَضْمِينِ بَطِرَتْ مَعْنَى (كَفَرَتْ) لِأَنَّ الْبَطَرَ وَهُوَ التَّكَبُّرُ يَسْتَلْزِمُ عَدَمَ الِاعْتِرَافِ بِمَا
Batar (بَطَر); kibirlenmek, şımarmaktır. Fiili 'feriha' (فَرِحَ) babından geçişsizdir (lâzımdır). { بَطِرَتْ } fiilinden sonra { مَعِيشَتَهَا } kelimesinin mansub olması, 'batırat' fiiline 'keferat' (nankörlük etti) manasının tazmin edilmesi (yüklenmesi) sebebiyledir. Zira batar, yani kibirlenmek,...
يُسْدَى إِلَيْهِ مِنَ الْخَيْرِ.
...kendisine sunulan iyiliği inkâr etmeyi (itiraf etmemeyi) gerektirir.
وَالْمُرَادُ: بَطِرَتْ حَالَةَ مَعِيشَتِهَا، أَيْ نِعْمَةَ عَيْشِهَا.
Kastedilen: Geçim durumuna karşı şımardı, yani refah içindeki yaşayışının nimetine nankörlük etti demektir.
وَالْمَعِيشَةُ هُنَا اسْمُ مَصْدَرٍ بِمَعْنَى الْعَيْشِ وَالْمُرَادُ حَالَتُهُ فَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ، وَيُعْلَمُ أَنَّهَا حَالَةٌ حَسَنَةٌ مِنْ قَوْلِهِ: بَطِرَتْ وَهِيَ حَالَةُ الْأَمْنِ وَالرِّزْقِ.
Buradaki maişet (مَعِيشَة), 'ayş' (yaşam/geçim) anlamında bir ism-i masdardır; kastedilen ise onun durumudur. Dolayısıyla makamın delalet ettiği hazfedilmiş bir muzaf bulunmaktadır. Bunun iyi bir durum olduğu ise { بَطِرَتْ } ifadesinden anlaşılır ki o da güven ve rızık durumudur.
وَالْإِشَارَةُ بِ (تِلْكَ) إِلَى مَساكِنُهُمْ الَّذِي بُيِّنَ بِهِ اسْمُ الْإِشَارَةِ لِأَنَّهُ فِي قُوَّةِ تِلْكَ الْمَسَاكِنِ. وَبِذَلِكَ صَارَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى حَاضِرٍ فِي الذِّهْنِ مُنَزَّلٍ مَنْزِلَةَ الْحَاضِرِ بِمَرْأَى السَّامِعِ، وَلِذَلِكَ فَقَوْلُهُ: لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ خَبَرٌ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَالتَّقْدِيرُ: فَمَسَاكِنُهُمْ لَمْ تَسْكُنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا.
{ تِلْكَ } ile yapılan işaret, işaret isminin kendisiyle açıklandığı { مَسَاكِنُهُمْ } lafzınadır; çünkü “o meskenler” kuvvetindedir. Böylece işaret, zihinde hazır olan ve dinleyicinin gözü önünde hazır gibi kabul edilen bir şeye yönelmiş olur. Bu sebeple { لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ } buyruğu, işaret isminin haberidir. Takdiri şöyledir: “İşte onların meskenlerinde kendilerinden sonra pek azı müstesna oturulmamıştır.”
وَالسُّكْنَى: الْحُلُولُ فِي الْبَيْتِ وَنَحْوِهِ فِي الْأَوْقَاتِ الْمَعْرُوفَةِ بِقَصْدِ الِاسْتِمْرَارِ زَمَنًا طَوِيلًا.
Süknâ (سُكْنَى); ev ve benzeri bir yerde, uzun süre devam etmek kastıyla bilinen vakitlerde ikamet etmektir.
وَمَعْنَى لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ لَمْ يَتْرُكُوا فِيهَا خَلَفًا لَهُمْ. وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنِ انْقِرَاضِهِمْ عَنْ بَكْرَةِ أَبِيهِمْ.
{ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ } ifadesinin anlamı, arkalarında kendilerine halef olacak kimse bırakmadıklarıdır. Bu da onların kökünün tamamen kurumasından kinayedir.
وَقَوْلُهُ إِلَّا قَلِيلًا احْتِرَاسٌ أَيْ إِلَّا إِقَامَةَ الْمَارِّينَ بِهَا الْمُعْتَبِرِينَ بِهَلَاكِ أَهْلِهَا.
{ إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azı müstesna” buyruğu bir ihtirâstır (yanlış anlamayı önlemedir); yani oradan geçen ve halkının helakinden ibret alan kimselerin kısa süreli konaklaması müstesnadır.
وَانْتَصَبَ قَلِيلًا عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ مِنْ عُمُومِ أَزْمَانٍ مَحْذُوفَةٍ. وَالتَّقْدِير: إِلَّا زَمَانا قَلِيلًا، أَوْ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ مِنْ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ. وَالتَّقْدِيرُ: لَمْ تُسْكَنْ سَكَنًا إِلَّا سَكَنًا قَلِيلًا، وَالسَّكَنُ الْقَلِيلُ: هُوَ مُطْلَقُ الْحُلُولِ بِغَيْرِ نِيَّةِ إِطَالَةٍ فَهِيَ إِلْمَامٌ لَا سُكْنَى. فَإِطْلَاقُ السُّكْنَى عَلَى ذَلِكَ مُشَاكَلَةٌ لِيَتَأَتَّى الِاسْتِثْنَاءُ، أَيْ لَمْ تُسْكَنْ إِلَّا حُلُولَ الْمُسَافِرِينَ أَوْ إِنَاخَةَ الْمُنْتَجَعَيْنِ مِثْلَ نُزُولِ جَيْشِ غَزْوَةِ تَبُوكَ بِحِجْرِ ثَمُودَ وَاسْتِقَائِهِمْ مِنْ بِئْرِ النَّاقَةِ. وَالْمَعْنَى: فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ خَاوِيَةً خَلَاءً لَا يَعْمُرُهَا عَامِرٌ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ قَدَّرَ بَقَاءَهَا خَالِيَةً لِتَبْقَى عِبْرَةً وَمَوْعِظَةً بِعَذَابِ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا.
{ قَلِيلًا } kelimesi, hazfedilmiş zamanların umumundan istisna edilerek mansub olmuştur; takdiri: “az bir zaman müstesna” şeklindedir. Ya da hazfedilmiş bir masdardan istisna edilerek mansub olmuştur; takdiri: “az bir oturma müstesna, hiçbir oturmayla oturulmamıştır” şeklindedir. Az oturma ise, uzatma niyeti olmaksızın mutlak olarak konaklamaktır; dolayısıyla bu sürekli oturma (süknâ) değil, geçici bir uğramadır (ilmâm). Buna süknâ denilmesi, istisnanın gerçekleşebilmesi için müşâkele (lafız uyumu) yoluyladır; yani yolcuların konaklaması veya otlak arayanların develerini çöktürmesi müstesna hiç oturulmamıştır; tıpkı Tebük Gazvesi ordusunun Semûd kavminin yurdu olan Hicr'de konaklaması ve deve kuyusundan su çekmesi gibi. Anlam şudur: İşte onların meskenleri bomboş, harabe haldedir, kimse orayı şenlendirmez; yani Allah, dünyadaki azabına dair bir ibret ve öğüt olarak kalması için oraların boş kalmasını takdir etmiştir.
وَبِهَذِهِ الْآيَةِ يَظْهَرُ تَأْوِيلُ
Bu ayetle birlikte,...
قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ حِينَ مَرَّ فِي طَرِيقِهِ إِلَى تَبُوكَ بِحِجْرِ ثَمُودَ فَقَالَ: «لَا تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أنفسهم أَن يصيبك مِثْلُ مَا أَصَابَهُمْ إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ»
...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tebük yolunda Semûd kavminin yurdu Hicr'e uğradığında söylediği şu sözün tevili (anlamı) açığa çıkmaktadır: «Kendilerine zulmedenlerin meskenlerine, onların başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesi [korkusuyla], ağlayarak girmeniz müstesna sakın girmeyin.»
أَيْ خَائِفِينَ أَيِ اقْتِصَارًا عَلَى ضَرُورَةِ الْمُرُورِ لِئَلَّا يَتَعَرَّضُوا إِلَى تَحَقُّقِ حَقِيقَةِ السُّكْنَى الَّتِي قَدَّرَ اللَّهُ انْتِفَاءَهَا بَعْدَ قَوْمِهَا فَرُبَّمَا قُدِّرَ إِهْلَاكُ مَنْ يَسْكُنُهَا تَحْقِيقًا لِقَدَرِهِ.
Yani korkarak, sırf geçiş zorunluluğuyla yetinerek girin ki Allah'ın o kavimden sonra yokluğunu takdir ettiği gerçek yerleşme durumuna maruz kalmasınlar; zira Allah'ın kaderinin tecelli etmesi için orada yerleşen kimsenin helaki takdir edilmiş olabilir.