Binûn

28- Kasas Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَجُمْلَةُ وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ وَهُوَ يُفِيدُ

{ وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ } cümlesi { لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ } cümlesine atfedilmiştir ve şu anlamı ifade eder:

أَنَّهَا لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ فَلَا يَحِلُّ فِيهَا قَوْمٌ آخَرُونَ بَعْدَهُمْ فَعَبَّرَ عَنْ تَدَاوُلِ السُّكْنَى بِالْإِرْثِ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ.

Kendilerinden sonra orada oturulmamıştır; binaenaleyh onlardan sonra oraya başka bir kavim yerleşmemiştir. Böylece meskenlerin el değiştirmesi, istiâre yoluyla miras (irs) kelimesiyle ifade edilmiştir.

وَقَصْرُ إِرْثِ تِلْكَ الْمَسَاكِنِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى حَقِيقِيٌّ، أَيْ لَا يَرِثُهَا غَيْرُنَا. وَهُوَ كِنَايَةٌ

O meskenlerin mirasının Allah Teâlâ'ya has kılınması hakikidir; yani “Bizden başkası onlara vâris olamaz” demektir. Bu da...

عَنْ حِرْمَانِ تِلْكَ الْمَسَاكِنِ مِنَ السَّاكِنِ. وَتِلْكَ الْكِنَايَةُ رَمْزٌ إِلَى شِدَّةِ غَضَبِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَهْلِهَا الْأَوَّلِينَ بِحَيْثُ تَجَاوَزَ غَضَبُهُ السَّاكِنِينَ إِلَى نَفْسِ الْمَسَاكِنِ فَعَاقَبَهَا بِالْحِرْمَانِ مِنْ بَهْجَةِ الْمَسَاكِنِ لِأَنَّ بَهْجَةَ الْمَسَاكِنِ سُكَّانُهَا، فَإِنَّ كَمَالَ الْمَوْجُودَاتِ هُوَ بِهِ قوام حقائقها.

...o meskenlerin sakinden mahrum kalmasından kinayedir. Bu kinaye, Allah Teâlâ'nın oranın ilk sakinlerine yönelik gazabının şiddetine bir işarettir; öyle ki O'nun gazabı sakinleri aşıp meskenlerin bizzat kendisine sirayet etmiş ve onları meskenlerin neşesinden mahrum bırakmakla cezalandırmıştır. Çünkü meskenlerin neşesi, sakinleridir; zira varlıkların kemali, hakikatlerinin kendisiyle ayakta durduğu şey iledir.

[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٥٩]

[Kasas Suresi (28), Ayet 59]

وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلاَّ وَأَهْلُها ظالِمُونَ (٥٩)

{ وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ (٥٩) } “Rabbin, ana yerleşim merkezlerine kendilerine ayetlerimizi okuyan bir elçi göndermedikçe memleketleri helak edici değildir. Biz, halkı zalim olan memleketlerden başkasını helak edici değiliz.” (Kasas: 59)

أُعْقِبَ الِاعْتِبَارُ بِالْقُرَى الْمُهْلِكَةِ بِبَيَانِ أَشْرَاطِ هَلَاكِهَا وَسَبَبِهِ، اسْتِقْصَاءً لِلْإِعْذَارِ لِمُشْرِكِي الْعَرَبِ، فَبَيَّنَ لَهُمْ أَنْ لَيْسَ مِنْ عَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُهْلِكَ الْقُرَى الْمُسْتَأْهِلَةَ الْإِهْلَاكَ حَتَّى يَبْعَثَ رَسُولًا فِي الْقَرْيَةِ الْكُبْرَى مِنْهَا لِأَنَّ الْقَرْيَةَ الْكُبْرَى هِيَ مَهْبِطُ أَهْلِ الْقُرَى وَالْبَوَادِي الْمُجَاوِرَةِ لَهَا فَلَا تَخْفَى دَعْوَةُ الرَّسُولِ فِيهَا وَلِأَنَّ أَهْلَهَا قُدْوَةٌ لِغَيْرِهِمْ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ فَهُمْ أَكْثَرُ اسْتِعْدَادًا لِإِدْرَاكِ الْأُمُورِ عَلَى وَجْهِهَا فَهَذَا بَيَانُ أَشْرَاطِ الْإِهْلَاكِ.

Helak edilen beldelerden ibret alma konusu, Arap müşriklerine mazeret bırakmamak (i'zâr) amacıyla helak edilmelerinin şartları ve sebebinin beyanı ile devam ettirilmiştir. Onlara açıklanmıştır ki: Helaki hak eden beldeleri, içlerindeki en büyük şehre bir peygamber göndermedikçe helak etmek Allah Teâlâ'nın âdeti değildir. Çünkü en büyük şehir, civarındaki köy ve çöl halkının uğrak yeridir; dolayısıyla peygamberin daveti orada gizli kalmaz. Ayrıca o şehrin halkı hayırda ve şerde başkalarına örnektir ve meseleleri gereği gibi kavramaya daha yatkındır. İşte bu, helak edilmenin şartlarının beyanıdır.

والْقُرى: هِيَ الْمَنَازِلُ لِجَمَاعَاتٍ مِنَ النَّاسِ ذَوَاتِ الْبُيُوتِ الْمَبْنِيَّةِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فِي الْبَقَرَةِ [٥٨] .

Kurâ (الْقُرَى - beldeler/şehirler); inşa edilmiş evleri bulunan insan topluluklarının meskenleridir. Bakara Suresi'ndeki { وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ } “Hani, 'Şu şehre girin...' demiştik” [Bakara: 58] ayetinde geçmişti.

وَخُصَّتْ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِهَا أَظْهَرُ لِأَنَّهَا إِذَا أُهْلِكَتْ بَقِيَتْ آثَارُهَا وَأَطْلَالُهَا وَلَمْ يَنْقَطِعْ خَبَرُهَا مِنَ الْأَجْيَالِ الْآتِيَةِ بَعْدَهَا وَيُعْلَمُ أَنَّ الْحِلَلَ وَالْخِيَامَ مِثْلُهَا بِحُكْمِ دَلَالَةِ الْفَحْوَى.

[Kurâ kelimesinin] özellikle zikredilmesinin sebebi, onlardan ibret almanın daha bariz olmasıdır; çünkü helak edildiklerinde geride izleri ve kalıntıları kalır, kendilerinden sonraki nesillerden de haberleri kesilmez. Konak yerleri ve çadırların da delaletin fahvası (öncelik delaleti) gereğince onlar gibi olduğu bilinir.

وَإِفْرَاغُ النَّفْيِ فِي صِيغَةِ مَا كَانَ فَاعِلًا وَنَحْوِهِ مِنْ صِيَغِ الْجُحُودِ يُفِيدُ رسوخ هَذِه الْعَادة وَاطِّرَادَهَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِهِ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧٩] وَقَوْلِهِ وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٣٧] .

Olumsuzluğun (nefiy) “mâ kâne fâilen” (ما كان فاعلا) ve benzeri inkâr ve kesinlik kalıplarıyla ifade edilmesi, bu âdetin köklülüğünü ve sürekliliğini ifade eder; nitekim Âl-i İmrân Suresi'ndeki { مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ } “Hiçbir beşere yakışmaz ki, Allah kendisine Kitabı ve hikmeti versin de...” [Âl-i İmrân: 79] ve Yûnus Suresi'ndeki { وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş değildir” [Yûnus: 37] gibi benzerlerinde geçmişti.

وَقُرَى بِلَادِ الْعَرَبِ كَثِيرَةٌ مِثْلُ مَكَّةَ وَجُدَّةَ وَمِنًى وَالطَّائِفِ وَيَثْرِبَ وَمَا حَوْلَهَا مِنَ الْقُرَى وَكَذَلِكَ قُرَى الْيَمَنِ وَقُرَى الْبَحْرَيْنِ. وَأُمُّ الْقُرَى هِيَ الْقَرْيَةُ الْعَظِيمَةُ مِنْهَا وَكَانَتْ مَكَّةُ أَعْظَمَ بِلَادِ الْعَرَبِ شُهْرَةً وَأَذْكَرَهَا بَيْنَهُمْ وَأَكْثَرَهَا مَارَّةً وَزُوَّارًا لِمَكَانِ الْكَعْبَةِ فِيهَا وَالْحَجِّ لَهَا.

Arap diyarının şehirleri; Mekke, Cidde, Mina, Tâif, Yesrib ve etrafındaki yerleşim yerleri ile Yemen ve Bahreyn beldeleri gibi pek çoktur. Ümmü'l-Kurâ (şehirlerin anası) ise bunların en büyüğüdür. Mekke, içindeki Kâbe ve oraya yapılan hac sebebiyle Arap beldelerinin en meşhuru, aralarında en çok anılanı, gelip geçeni ve ziyaretçisi en çok olanı idi.

وَالْمُرَادُ بِإِهْلَاكِ الْقُرَى إِهْلَاكُ أَهْلِهَا. وَإِنَّمَا عَلَّقَ الْإِهْلَاكَ بِالْقُرَى لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ شِدَّةَ الْإِهْلَاكِ بِحَيْثُ يَأْتِي عَلَى الْأُمَّةِ وَأَهْلِهَا وَهُوَ الْإِهْلَاكُ بِالْحَوَادِثِ الَّتِي لَا تَسْتَقِرُّ مَعَهَا الدِّيَارُ بِخِلَافِ إِهْلَاكِ الْأُمَّةِ فَقَدْ يَكُونُ بِطَاعُونٍ وَنَحْوِهِ فَلَا يَتْرُكُ أَثَرًا فِي الْقُرَى.

Beldelerin helak edilmesinden maksat, halklarının helak edilmesidir. Helakin beldelere bağlanması ise, helakin şiddetine ve bütünüyle ümmeti ve ehlini yok ettiğine işaret etmek içindir ki bu, beraberinde yurtların ayakta kalamadığı felaketlerle gerçekleşen helaktir. Oysa salt ümmetin helaki taun (veba) ve benzeri şeylerle de olabilir ve beldelerde bir [yıkım] izi bırakmaz.

وَإِسْنَادُ الْخَبَرِ إِلَى اللَّهِ بِعُنْوَانِ رُبُوبِيَّتِهِ لِلنَّبِيءِ ﷺ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ بِهَذَا الْإِنْذَارِ هُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ الَّذِينَ كَذَّبُوا فَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﵇ لِهَذَا الْمَقْصِدِ. وَلِهَذَا وَقَعَ الِالْتِفَاتُ عَنْهُ إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ فِي قَوْلِهِ آياتِنا لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْآيَاتِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَأَنَّ الدِّينَ دِينُ اللَّهِ.

Haberin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbi olması vasfıyla Allah'a isnat edilmesi, bu uyarının asıl muhatabının onu yalanlayan Muhammed ümmeti olduğuna bir ima içindir; nitekim Peygamber aleyhisselâm'a hitap bu maksatladır. Bu sebeple { آيَاتِنَا } buyruğunda ondan mütekellim (birinci tekil/çoğul şahıs) zamirine iltifat yapılmıştır; bu da ayetlerin Allah katından olduğuna ve dinin Allah'ın dini olduğuna işaret etmek içindir.

وَضَمِيرُ عَلَيْهِمْ عَائِدٌ إِلَى الْمَعْلُومِ مِنَ الْقُرَى وَهُوَ أَهلهَا كَقَوْلِه وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها [يُوسُف: ٨٢] ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ فَلْيَدْعُ نادِيَهُ [العلق: ١٧] .

{ عَلَيْهِمْ } zamiri, beldelerden bilinen halkına racidir; tıpkı { وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا } “Bulunduğumuz şehre de sor...” [Yûsuf: 82] ayetinde olduğu gibi. { فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ } “O hemen kurultayını çağırsın!” [Alak: 17] buyruğu da bu kabildendir.

وَقَدْ حَصَلَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَفَنَّنٌ فِي الْأَسَالِيبِ إِذْ جَمَعَتِ الِاسْمَ الظَّاهِرَ وَضَمَائِرَ الْغَيْبَةِ وَالْخِطَابِ وَالتَّكَلُّمِ.

Bu cümlede üslup çeşitliliği (tefennün) meydana gelmiştir; zira açık isim ile gaip, muhatap ve mütekellim zamirlerini bir arada toplamıştır.

ثُمَّ بَيَّنَ السَّبَبَ بِقَوْلِهِ وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ أَيْ مَا كَانَ مِنْ عَادَتِنَا فِي عِبَادِنَا أَنْ نُهْلِكَ أَهْلَ الْقُرَى فِي حَالَة إِلَّا فِي حَالَةِ ظُلْمِهِمْ أَنْفُسَهُمْ بِالْإِشْرَاكِ، فَالْإِشْرَاكُ سَبَبُ الْإِهْلَاكِ وَإِرْسَالُ رَسُولٍ شَرْطُهُ، فَيَتِمُّ ظُلْمُهُمْ بِتَكْذِيبِهِمُ الرَّسُولِ.

Sonra { وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ } buyruğuyla sebebi açıklamıştır; yani kullarımız hakkındaki âdetimiz, belde halkını şirk koşarak kendilerine zulmettikleri durum hariç hiçbir durumda helak etmek değildir. Dolayısıyla şirk helakin sebebi, peygamber gönderilmesi ise şartıdır; peygamberi yalanlamalarıyla da zulümleri kemale ermiş olur.

وَجُمْلَةُ وَأَهْلُها ظالِمُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَهُوَ حَالٌ مُسْتَثْنًى مِنْ أَحْوَالٍ مَحْذُوفَةٍ اقْتَضَاهَا الِاسْتِثْنَاءُ الْمُفَرَّغُ، أَيْ مَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى فِي حَالٍ إِلَّا فِي حَالِ ظلم أَهلهَا.

{ وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ } cümlesi hâl konumundadır ve istisnâ-i müferrağın gerektirdiği hazfedilmiş hâllerden istisna edilmiş bir hâldir; yani “Biz beldeleri, halkı zalim olduğu hâl müstesna hiçbir hâlde helak edici değiliz” demektir.

[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٦٠]

[Kasas Suresi (28), Ayet 60]

وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠)

{ وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٠) } “Size verilen her şey, yalnızca dünya hayatının geçimliği ve süsüdür. Allah’ın katında olan ise daha hayırlı ve daha süreklidir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” (Kasas: 60)

لَمَّا ذَكَّرَهُمُ اللَّهُ بِنِعَمِهِ عَلَيْهِمْ تَذْكِيرًا أُدْمِجَ فِي خِلَالِ الرَّدِّ عَلَى قَوْلِهِمْ إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا [الْقَصَص: ٥٧] بِقَوْلِهِ تُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا [الْقَصَص: ٥٧] أَعْقَبَهُ بِأَنَّ كُلَّ مَا أُوتُوهُ مِنْ نِعْمَةٍ هُوَ مِنْ مَتَاعِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَالْأَمْنِ وَالرِّزْقِ، وَمِنْ زِينَتِهَا كَاللِّبَاسِ وَالْأَنْعَامِ وَالْمَالِ، وَأَمَّا مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنْ نَعِيمِ الْآخِرَةِ من ذَلِك وَأبقى لِئَلَّا

Allah Teâlâ, { تُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا } “...katımızdan bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin getirilip toplandığı...” [Kasas: 57] buyruğuyla, { إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا } “Seninle beraber doğru yola uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız” [Kasas: 57] sözlerine verilen reddiyenin arasına yerleştirilmiş (idmâc edilmiş) bir hatırlatma ile onlara nimetlerini hatırlattıktan sonra; kendilerine verilen her nimetin güven ve rızık gibi dünya hayatının geçimliği, elbise, hayvanlar ve mal gibi dünya hayatının süsü kabilinden olduğunu, Allah katındaki ahiret nimetinin ise bundan daha hayırlı ve daha kalıcı olduğunu bildirmiştir; ta ki...

يَحْسَبُوا أَنَّ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْأَمْنِ وَالرِّزْقِ هُوَ الْغَايَةَ الْمَطْلُوبَةَ فَلَا يَتَطَلَّبُوا مَا بِهِ تَحْصِيلُ النَّعِيمِ الْعَظِيمِ الْأَبَدِيِّ، وَتَحْصِيلُهُ بِالْإِيمَانِ. وَلَا يَجْعَلُوا ذَلِكَ مُوَازِنًا لِاتِّبَاعِ الْهُدَى وَإِنْ كَانَ فِي اتِّبَاع الْهدى تقويت مَا هُمْ فِيهِ مِنْ أَرْضِهِمْ وَخَيْرَاتِهَا لَوْ سَلِمَ ذَلِكَ. هَذَا وَجْهُ مُنَاسَبَةِ هَذِهِ الْآيَةِ لِمَا قَبْلَهَا.

...içinde bulundukları güvenlik ve rızkın arzulanan nihai gaye olduğunu sanıp da büyük ve ebedî nimeti elde etmeyi sağlayacak şeyi aramazlık etmesinler -ki onu elde etmek iman iledir-; ve [faraza] doğru yola uymakta yurtlarından ve oranın hayırlarından mahrum kalmak olsa bile -bu doğru kabul edilse dahi- bunu doğru yola uymaya denk tutmasınlar. Bu ayetin bir önceki ayetle münasebet yönü budur.

ومِنْ شَيْءٍ بَيَانٌ لِ مَا أُوتِيتُمْ وَالْمُرَادُ مِنْ أَشْيَاءِ الْمَنَافِعِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ لِأَنَّ الْإِيتَاءَ شَائِعٌ فِي إِعْطَاءِ مَا يَنْفَعُ.

{ مِنْ شَيْءٍ } ifadesi, { مَا أُوتِيتُمْ } ifadesinin beyanıdır (açıklamasıdır). Buradaki murat, makamın da delalet ettiği üzere fayda veren şeylerdir; çünkü verme (îtâ) fiili, fayda veren şeylerin verilmesinde yaygındır.

وَقَدِ الْتَفَتَ الْكَلَامُ مِنَ الْغَيْبَةِ مِنْ قَوْلِهِ أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً [الْقَصَص: ٥٧] إِلَى الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ أُوتِيتُمْ لِأَنَّ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْكَلَامِ أَوْجَبَ تَوْجِيهَ التَّوْبِيخِ مُوَاجَهَةً إِلَيْهِمْ.

Söz, { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا } [Kasas: 57] buyruğundaki gaip (üçüncü şahıs) sığasından { أُوتِيتُمْ } buyruğundaki hitap sığasına iltifat etmiştir; zira önceki söz, azarlamanın doğrudan yüzlerine yöneltilmesini gerektirmiştir.

وَالْمَتَاعُ: مَا يُنْتَفَعُ بِهِ زَمَنًا ثُمَّ يَزُولُ.

Metâ (مَتَاع): Bir süre kendisinden faydalanılıp sonra yok olan şeydir.

وَالزِّينَةُ: مَا يُحَسِّنُ الْأَجْسَامَ.

Zînet (زِينَة): Cisimleri güzelleştiren şeydir.

وَالْمُرَادُ بِكَوْنِ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرًا، أَنَّ أَجْنَاسَ الْآخِرَةِ خَيْرٌ مِمَّا أُوتُوهُ فِي كَمَالِ أَجْنَاسِهَا، وَأَمَّا كَوْنُهُ أَبْقَى فَهُوَ بِمَعْنَى الْخُلُودِ.

Allah katındakinin daha hayırlı olmasından murat, ahiretteki nimet türlerinin, kendi türlerinin mükemmelliği bakımından kendilerine verilenlerden daha üstün olmasıdır. Daha kalıcı (ebkâ) olmasına gelince; bu, ebedîlik anlamındadır.

وَتَفَرَّعَ عَلَى هَذَا الْخَبَرِ اسْتِفْهَامٌ تَوْبِيخِيٌّ وَتَقْرِيرِيٌّ عَلَى عَدَمِ عَقْلِ الْمُخَاطَبِينَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَسْتَدِلُّوا بِعُقُولِهِمْ عَلَى طَرِيقِ الْخَيْرِ نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ أَفْسَدَ عَقْلَهُ فَسُئِلُوا: أَهُمْ كَذَلِكَ؟.

Bu haberden, muhatapların akılsızlığına dair kınama ve tahrir (onaylatma) amaçlı bir soru türetilmiştir. Çünkü onlar akıllarıyla hayır yoluna delil getirmedikleri zaman akıllarını yitirmiş kimse konumuna indirilmiş ve kendilerine: "Öyleler mi?" diye sorulmuştur.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَعْقِلُونَ بِتَاءِ الْخِطَابِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ يَعْقِلُونَ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ عَلَى الِالْتِفَاتِ عَنْ خِطَابِهِمْ لِتَعَجُّبِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ حَالِهِمْ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ الْغَائِبِ لِبُعْدِهِمْ عَنْ مقَام الْخطاب.

Cumhur { تَعْقِلُونَ } kelimesini hitap "te"si ile okumuştur. Ebû Amr ve Ya'kûb ise müminlerin onların durumuna şaşmalarını sağlamak amacıyla muhataplıktan iltifat yoluyla gaip "ye"si ile { يَعْقِلُونَ } şeklinde okumuşlardır. Şöyle de denilmiştir: Akletmedikleri için hitap makamından uzak olmalarından ötürü gaip makamına indirilmişlerdir.

[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٦١]

[Kasas Suresi (28), Ayet 61]

أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١)

{ أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١) } “Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse, dünya hayatının geçimliğinden faydalandırdığımız, sonra da kıyamet gününde [hesap ve azap için] huzura getirilenlerden olan kimse gibi midir?” (Kasas: 61)

أَحْسَبُ أَنَّ مَوْقِعَ فَاءِ التَّفْرِيعِ هُنَا أَنَّ مِمَّا أَوْمَأَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا [الْقَصَص: ٦٠] مَا كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَتَبَجَّحُونَ بِهِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ وَفْرَةِ الْأَمْوَالِ ونعيم الترف فِي حِينَ كَانَ مُعْظَمُ الْمُسْلِمِينَ فُقَرَاءَ ضُعَفَاءَ قَالَ تَعَالَى وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلى

Buradaki fâ-i tefrîin (türeme fâ'sının) konumunun şu olduğunu düşünüyorum: { وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } [Kasas: 60] buyruğunun ima ettiği hususlardan biri de, Müslümanların çoğu fakir ve zayıf kimselerken, müşriklerin mal çokluğu ve refah nimetiyle Müslümanlara karşı böbürlenmeleriydi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلَى

أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فاكهين [المطففين: ٣١] أَيْ مُنَعَّمِينَ، وَقَالَ وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا [المزمل: ١١] فَيَظْهَرُ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانَ مِنْ دَأْبِهِمُ التَّفَاخُرُ بِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ النِّعْمَةِ قَالَ تَعَالَى وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ [هود: ١١٦] وَقَالَ وَارْجِعُوا إِلى مَا أُتْرِفْتُمْ فِيهِ [الْأَنْبِيَاء: ١٣] فَلَمَّا أَنْبَأَهُمُ اللَّهُ بِأَنَّ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ التَّرَفِ إِنْ هُوَ إِلَّا مَتَاعٌ قَلِيلٌ، قَابَلَ ذَلِكَ بِالنَّعِيمِ الْفَائِقِ الْخَالِدِ الَّذِي أَعَدَّ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَهِيَ تُفِيدُ مَعَ ذَلِكَ تَحْقِيقَ مَعْنَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّ الثَّانِيَةَ زَادَتِ الْأُولَى بَيَانًا بِأَنَّ مَا أُوتُوهُ زَائِلٌ زَوَالًا مُعَوَّضًا بِضِدِّ الْمَتَاعِ وَالزِّينَةِ وَذَلِكَ قَوْلُهُ ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ.

أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَاكِهِينَ } “Ailelerine döndükleri zaman neşeyle [ve zevk içinde] dönerlerdi” [Mutaffifîn: 31], yani nimetlenmiş olarak; ve yine: { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا } “O nimet sahibi yalanlayıcıları bana bırak ve onlara biraz mühlet ver” [Müzzemmil: 11] buyurmuştur. Kur'an ayetlerinden anlaşıldığına göre, içinde bulundukları nimetle övünmek müşriklerin âdetiydi. Nitekim Allah Teâlâ: { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ } “Zulmedenler ise içinde şımartıldıkları refahın ardına düştüler ve suçlu kimseler oldular” [Hûd: 116] ve { وَارْجِعُوا إِلَى مَا أُتْرِفْتُمْ فِيهِ } “İçinde şımartıldığınız refaha dönün” [Enbiyâ: 13] buyurmuştur. Allah onlara içinde bulundukları refahın yalnızca az bir geçimlik olduğunu bildirince, bunu müminler için hazırladığı üstün ve ebedî nimetle karşılaştırmıştır. Bu [cümle] bununla birlikte kendisinden önceki cümlenin anlamını pekiştirmeyi de sağlar; çünkü ikinci [cümle], kendilerine verilenlerin, geçimlik ve süsün zıddı ile karşılık bulacak şekilde yok olup gideceğini beyan ederek birinciye açıklık katmıştır; bu da { ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } buyruğudur.

فَمَا صدق مِنَ الْأُولَى هُمُ الَّذِينَ وَعَدَهُمُ اللَّهُ الْوَعْدَ الْحَسَنَ وهم الْمُؤْمِنُونَ، وَمَا صدق مِنَ الثَّانِيَةِ جَمْعٌ هُمُ الْكَافِرُونَ. وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِنْكَارِ الْمُشَابَهَةِ وَالْمُمَاثَلَةِ الَّتِي أَفَادَهَا كَافُ التَّشْبِيهِ فَالْمَعْنَى أَنَّ الْفَرِيقَيْنِ لَيْسُوا سَوَاءً إِذْ لَا يَسْتَوِي أَهْلُ نَعِيمٍ عَاجِلٍ زَائِلٍ وَأَهْلُ نَعِيمٍ آجِلٍ خَالِدٍ.

Birinci [bağlamın] karşılığı (mâsadakı), Allah'ın kendilerine güzel bir vaatte bulunduğu kimselerdir ki onlar müminlerdir; ikinci [bağlamın] karşılığı ise kâfirler topluluğudur. Soru edatı, teşbih kâf'ının ifade ettiği benzerlik ve denkliği inkâr amacıyla kullanılmıştır. Buna göre mana; iki grubun bir olmadığıdır, zira geçici ve peşin bir nimetin ehli ile ebedî ve ertelenmiş bir nimetin ehli eşit olmaz.

وَجُمْلَةُ فَهُوَ لاقِيهِ مُعْتَرِضَةٌ لِبَيَانِ أَنَّهُ وَعْدٌ مُحَقَّقٌ، وَالْفَاءُ لِلتَّسَبُّبِ.

{ فَهُوَ لَاقِيهِ } cümlesi, bunun kesinleşmiş bir vaat olduğunu açıklamak için bir ara cümledir (itiraziyedir); fâ harfi ise sebebiyet içindir.

وَجُمْلَةُ ثُمَّ هُوَ إِلَخْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَهِيَ مِنْ تَمَامِ صِلَةِ الْمَوْصُولِ. وثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ لِبَيَانِ أَنَّ رُتْبَةَ مَضْمُونِهَا فِي الْخَسَارَةِ أَعْظَمُ مِنْ مَضْمُونِ الَّتِي قَبِلَهَا، أَيْ لَمْ تَقْتَصِرْ خَسَارَتُهُمْ عَلَى حِرْمَانِهِمْ مِنْ نَعِيمِ الْآخِرَةِ بَلْ تَجَاوَزَتْ إِلَى التَّعْوِيضِ بِالْعَذَابِ الْأَلِيمِ.

{ ثُمَّ هُوَ } ilâ ahirih cümlesi, { مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } cümlesine matuftur; dolayısıyla sıla-i mevsûlün tamamlayıcısıdır. { ثُمَّ } (sümme) ise rütbece sonralık (terâhi-i rütbî) içindir; bunun içeriğinin hüsran bakımından derecesinin, kendisinden öncekinin içeriğinden daha büyük olduğunu açıklamak içindir. Yani onların hüsranı yalnızca ahiret nimetinden mahrum kalmakla sınırlı kalmamış, acı bir azapla cezalandırılmaya kadar varmıştır.

وَمَعْنَى مِنَ الْمُحْضَرِينَ أَنَّهُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ لِلْجَزَاءِ عَلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ التَّوْبِيخُ فِي أَفَلا تَعْقِلُونَ [الْقَصَص: ٦٠] . وَالْمُقَابَلَةُ فِي قَوْلِهِ أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً الْمُقْتَضِيَةُ أَنَّ الْفَرِيقَ الْمُعَيَّنَ مَوْعُودُونَ بِضِدِّ الْحَسَنِ، فَحُذِفَ مُتَعَلِّقَ الْمُحْضَرِينَ اخْتِصَارًا كَمَا حُذِفَ فِي قَوْلِهِ وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ [الصافات: ٥٧] وَقَوْلِهِ فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ [الصافات: ١٢٧، ١٢٨] .

{ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } ifadesinin anlamı; { أَفَلَا تَعْقِلُونَ } [Kasas: 60] ayetindeki azarlamanın delalet ettiği ve { أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا } buyruğundaki, anılan grubun güzelin zıddı [bir azap] ile vadedildiğini gerektiren karşıtlığın (mukabelenin) gösterdiği üzere, ceza için huzura getirilenlerden olduğudur. Dolayısıyla { الْمُحْضَرِينَ } kelimesinin müteallakı (bağlantısı) kısaltma amacıyla hazfedilmiştir; nitekim { وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “Rabbimin nimeti olmasaydı, ben de [cehenneme] getirilenlerden olurdum” [Sâffât: 57] ve { فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Bunun üzerine onu yalanladılar. Bu yüzden onlar muhakkak [azaba] getirileceklerdir; ancak Allah’ın ihlaslı kulları müstesna” [Sâffât: 127-128] buyruklarında da hazfedilmiştir.

[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : الْآيَات ٦٢ إِلَى ٦٣]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 62 ilâ 63]

وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ (٦٣)

{ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ (٦٣) } “O gün [Allah] onlara seslenerek: ‘Nerede o [ortağım olduğunu] iddia edip durduğunuz ortaklarım?’ buyurur. Aleyhlerine söz hak olanlar derler ki: ‘Rabbimiz! İşte şunlar bizim azdırdığımız kimselerdir. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık. [Onlardan uzaklaşıp] Sana sığındık; zaten onlar bize tapmıyorlardı.’” (Kasas: 62-63)

تَخَلُّصٌ مِنْ إِثْبَاتِ بِعْثَةِ الرُّسُلِ وَبِعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَى إِبْطَالِ الشُّرَكَاءِ لِلَّهِ، فَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً [الْقَصَص: ٦١] مُفِيدَةٌ سَبَبَ كَوْنِهِمْ مِنَ الْمُحْضَرِينَ، أَيْ لِأَنَّهُمُ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ، وَزَعَمُوا أَنَّهُمْ يَشْفَعُونَ لَهُمْ فَإِذَا هُمْ لَا يَجِدُونَهُمْ يَوْمَ يُحْضَرُونَ لِلْعَذَابِ، فَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ مَبْدَأَ الْجُمْلَةِ قَوْلَهُ يُنادِيهِمْ فَيَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ [الْقَصَص: ٦١] أَيْ يُحْضَرُونَ ويُنادِيهِمْ فَيَقُولُ: أَيْنَ شُرَكائِيَ إِلَخْ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ مَبْدَأَ الْجُمْلَةِ قَوْلَهُ يَوْمَ يُنادِيهِمْ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ عَطْفَ مُفْرَدَاتٍ فَيَكُونَ يَوْمَ يُنادِيهِمْ عَطْفًا عَلَى يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ [الْقَصَص: ٦١] فَيَكُونَ يَوْمَ يُنادِيهِمْ عَيْنَ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَكَانَ حَقُّهُ أَنْ يَأْتِيَ بَدَلًا مِنْ يَوْمَ الْقِيامَةِ لَكِنَّهُ عَدَلَ عَنِ الْإِبْدَالِ إِلَى الْعَطْفِ لِاخْتِلَافِ حَالِ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِاخْتِلَافِ الْعُنْوَانِ، فَنُزِّلَ مَنْزِلَةَ يَوْمٍ مُغَايِرٍ زِيَادَةً فِي تَهْوِيلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ.

Peygamberlerin ve Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in gönderilişinin ispatından, Allah'a ortak koşulanların bâtıl kılınmasına bir geçiştir (tahallustur). Cümle, { أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا } [Kasas: 61] cümlesine matuf olup onların huzura getirilenlerden olmalarının sebebini bildirmektedir; yani Allah'tan başka ortaklar edindikleri ve onların kendilerine şefaat edeceklerini iddia ettikleri içindir ki azap için huzura getirildikleri gün onları bulamayacaklardır. Bu doğrultuda cümlenin başlangıcını { يُنَادِيهِمْ } sözü yapabilirsin; bu takdirde { ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } [Kasas: 61] cümlesine matuf olur, yani “huzura getirilirler ve onlara seslenerek şöyle buyurur: Ortaklarım nerede?...” demek olur. Cümlenin başlangıcını { يَوْمَ يُنَادِيهِمْ } sözü de yapabilirsin. Veya bunu müfredlerin atfı kılabilirsin; bu takdirde { يَوْمَ يُنَادِيهِمْ }, { يَوْمَ الْقِيَامَةِ } [Kasas: 61] ifadesine matuf olur ve { يَوْمَ يُنَادِيهِمْ }, kıyamet gününün bizzat kendisi olur. Aslında { يَوْمَ الْقِيَامَةِ } ifadesinden bedel olarak gelmesi gerekirdi; fakat başlığın değişmesiyle o günün hâlinin farklılaşmasından ötürü, o günün dehşetini artırmak amacıyla başka bir gün konumuna indirilerek bedel yerine atıf tercih edilmiştir.

وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ يَوْمَ يُنادِيهِمْ مَنْصُوبًا بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ بِتَقْدِيرِ: اذْكُرْ، أَوْ بِتَقْدِيرِ فِعْلٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَعْنَى النِّدَاءِ. وَاسْتِفْهَامُ التَّوْبِيخِ مِنْ حُصُول أَمر فضيع، تَقْدِيرُهُ: يَوْمَ يُنَادِيهِمْ يَكُونُ مَا لَا يُوصَفُ مِنَ الرُّعْبِ.

Ayrıca { يَوْمَ يُنَادِيهِمْ } ifadesini, atıf vavından sonra takdir edilen “ukzür / hatırla” fiiliyle mansup kılabilirsin veya nidanın anlamının delalet ettiği takdiri bir fiille mansup yapabilirsin. Kınama sorusu korkunç bir durumun meydana gelmesinden kaynaklanmaktadır; takdiri ise şöyledir: “Onlara seslendiği gün, tarif edilemez bir dehşet yaşanacaktır.”

وَضَمِيرُ يُنادِيهِمْ الْمَرْفُوعُ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَضَمِيرُ الْجَمْعِ الْمَنْصُوبُ عَائِدٌ إِلَى الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا [الْقَصَص: ٥٧] فَالْمُنَادَوْنَ جَمِيعُ الْمُشْرِكِينَ كَمَا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ.

{ يُنَادِيهِمْ } fiilindeki merfû [fail] zamiri Allah Teâlâ’ya dönmektedir. Mansup çoğul [meful] zamiri ise { وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا } [Kasas: 57] buyruğundan itibaren önceki ayetlerde kendilerinden bahsedilen kimselere dönmektedir. Dolayısıyla nida edilenler, Allah Teâlâ’nın { أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } buyruğunun gerektirdiği üzere bütün müşriklerdir.

وَالِاسْتِفْهَامُ بِكَلِمَةِ أَيْنَ ظَاهِرُهُ اسْتِفْهَامٌ عَنِ الْمَكَانِ الَّذِي يُوجَدُ فِيهِ الشُّرَكَاءُ وَلَكِنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنِ انْتِفَاءِ وُجُودِ الشُّرَكَاءِ الْمَزْعُومِينَ يَوْمَئِذٍ، فَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِانْتِفَاءِ.

{ أَيْنَ } kelimesiyle yapılan soru, zahiren ortakların bulunduğu mekânı sormaktır; fakat o gün iddia edilen ortakların varlığının yokluğundan (intifasından) kinaye olarak kullanılmıştır. Dolayısıyla soru, yokluk (nefy/intifa) bildirmektedir.

وَمَفْعُولَا تَزْعُمُونَ مَحْذُوفَانِ دَلَّ عَلَيْهِمَا شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أَيْ تَزْعُمُونَهُمْ شُرَكَائِيَ، وَهَذَا الْحَذْفُ اخْتِصَارٌ وَهُوَ جَائِزٌ فِي مَفْعُولَيْ (ظَنَّ) .

{ تَزْعُمُونَ } fiilinin iki mefûlü hazfedilmiştir; { شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } ifadesi onlara delalet etmektedir, yani “onları ortaklarım iddia ediyordunuz” demektir. Bu hazif bir kısaltmadır ve “zanne” grubunun iki mefûlünde caizdir.

وَجُرِّدَتْ جُمْلَةُ قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ عَنْ حَرْفِ الْعَطْفِ لِأَنَّهَا وَقَعَتْ فِي مَوْقِعِ الْمُحَاوَرَةِ فَهِيَ جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ.

{ قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } cümlesi, karşılıklı konuşma (muhavere) makamında vaki olduğu için atıf harfinden tecrit edilmiştir (atfa yer verilmemiştir); zira bu, Allah Teâlâ’nın { أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } buyruğuna bir cevaptır.

وَالَّذِينَ تَصَدَّوْا لِلْجَوَابِ هُمْ بَعْضُ الْمُنَادَيْنَ بِ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ عَلِمُوا أَنَّهُمُ الْأَحْرِيَاءُ بِالْجَوَابِ. وَهَؤُلَاءِ هُمْ أَيِمَّةُ أَهْلِ الشِّرْكِ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ مِثْلُ أَبِي جَهْلٍ وَأُمِّيَّةَ بْنِ خَلَفٍ وَسَدَنَةِ أَصْنَامِهِمْ كَسَادِنِ الْعُزَّى. وَلِذَلِكَ عَبَّرَ عَنْهُمْ بِ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ وَلَمْ يُعَبِّرْ عَنْهُمْ بِ (قَالُوا) .

Cevap vermeye kalkışanlar, { أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } nidasına muhatap olanların bir kısmıdır ki onlar cevaba en layık olanların kendileri olduğunu bilmişlerdir. Bunlar; Ebû Cehil, Ümeyye b. Halef ve Uzzâ’nın bakıcısı gibi putların bakıcıları (sedene) kabilinden Mekke halkının şirk önderleridir. Bundan ötürü onlar hakkında [sadece] "kâlû" (dediler) denilmeyip { الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } ifadesiyle tabir buyrulmuştur.

وَمَعْنَى حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَقَّ بِمَعْنَى تَحَقَّقَ وَثَبَتَ وَيَكُونُ الْقَوْلُ قَوْلًا مَعْهُودًا وَهُوَ مَا عُهِدَ لِلْمُسْلِمِينَ مِنْ قَوْله تَعَالَى وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [السَّجْدَة: ١٣] وَقَوْلِهِ أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ [الزمر: ١٩ فَالَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ هُمُ الَّذِينَ حَلَّ الْإِبَّانُ الَّذِي يَحِقُّ عَلَيْهِمْ فِيهِ هَذَا الْقَوْلُ. وَالْمَعْنَى:

{ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } ifadesinin anlamı olarak; "hakka"nın gerçekleşti ve sabit oldu manasında olması, "el-kavl"ün de Allah Teâlâ’nın { وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Fakat benden: ‘Cehennemi cinlerden ve insanlardan bütünüyle dolduracağım’ sözü hak olmuştur” [Secde: 13] ve { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ } “Üzerine azap sözü hak olmuş kimse...” [Zümer: 19] buyruklarından Müslümanlarca bilinen ahdi bir söz olması caizdir. Dolayısıyla aleyhlerine söz hak olanlar, üzerlerine bu sözün hak olacağı vakit gelip çatmış olan kimselerdir. Anlam şudur:

أَنَّ اللَّهَ أَلْجَأَهُمْ إِلَى الِاعْتِرَافِ بِأَنَّهُمْ أَضَلُّوا الضَّالِّينَ وَأَغْوَوْهُمْ.

Allah onları sapanları saptırdıklarını ve azdırdıklarını itiraf etmeye mecbur bırakmıştır.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَقَّ بِمَعْنَى وَجَبَ وَتَعَيَّنَ، أَيْ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْجَوَابُ لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ مُوَجَّهٌ إِلَيْهِمْ فَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ بُدٌّ مِنْ

"Hakka" fiilinin vacip oldu ve belirlendi manasında olması da caizdir; yani Allah Teâlâ’nın { فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } buyruğunun kendilerine yöneltildiğini bildikleri için cevap vermek üzerlerine zorunlu olmuştur, dolayısıyla...

إِجَابَةِ ذَلِكَ السُّؤَالِ. وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْقَوْلِ جِنْسَ الْقَوْلِ، أَيِ الْكَلَامُ الَّذِي يُقَالُ فِي ذَلِكَ الْمَقَامِ وَهُوَ الْجَوَابُ عَنِ الِاسْتِفْهَامِ بِقَوْلِهِ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ وَعَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ فَالَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ هُمْ أَيِمَّةُ الْكُفْرِ كَمَا يَقْتَضِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا ... إِلَخْ.

...o soruya cevap vermekten başka çareleri kalmamıştır. Bu durumda "el-kavl"den murat söz cinsidir; yani o makamda söylenecek söz olup o da { أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } sorusuna verilen cevaptır. Her iki ihtimale göre de, Allah Teâlâ’nın { هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا } ilâ ahirih buyruğunun gerektirdiği gibi aleyhlerine söz hak olanlar küfrün önderleridir.

وَالتَّعْرِيفُ فِي الْقَوْلُ الْأَظْهَرُ أَنَّهُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ وَهُوَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قالَ، أَيْ قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمْ أَنْ يَقُولُوا، أَيِ الَّذِينَ كَانُوا أَحْرَى بِأَنْ يُجِيبُوا لِعِلْمِهِمْ بِأَنَّ تَبِعَةَ الْمَسْئُولِ عَنْهُ وَاقِعَةٌ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُ لَمَّا وُجِّهَ التَّوْبِيخُ إِلَى جُمْلَتِهِمْ تَعَيَّنَ أَنْ يَتَصَدَّى لِلْجَوَابِ الْفَرِيقُ الَّذِينَ ثَبَّتُوا الْعَامَّةَ عَلَى الشِّرْكِ وأضلوا الدهماء.

{ الْقَوْلُ } kelimesindeki belirlilik takısının (el-takısının) cins için olması daha belirgindir ve bu { قَالَ } fiilinin delalet ettiği husustur; yani söylemeleri üzerlerine vacip olanlar, bir başka deyişle sorulan şeyin vebalinin kendi üzerlerinde olduğunu bildikleri için cevap vermeye en layık olanlar konuştular. Zira kınama hepsine birden yöneltilince, avamı şirk üzere tutan ve halk tabakasını saptıran zümrenin cevaba kalkışması zorunlu hâle geldi.

وابتدأوا جَوَابَهُمْ بِتَوْجِيهِ النِّدَاءِ إِلَى اللَّهِ بِعُنْوَانِ أَنَّهُ رَبُّهُمْ، نِدَاءً أُرِيدَ مِنْهُ الِاسْتِعْطَافُ بِأَنَّهُ الَّذِي خَلَقَهُمُ اعْتِرَافًا مِنْهُمْ بِالْعُبُودِيَّةِ وَتَمْهِيدًا لِلتَّنَصُّلِ مِنْ أَنْ يَكُونُوا هُمُ الْمُخْتَرِعِينَ لِدِينِ الشِّرْكِ فَإِنَّهُمْ إِنَّمَا تَلَقَّوْهُ عَنْ غَيْرِهِمْ مِنْ سَلَفِهِمْ، وَالْإِشَارَةُ

Cevaplarına, kulluklarını itiraf ederek ve şirk dinini bizzat kendilerinin uydurmuş olduğu [ithamından] sıyrılmaya bir zemin hazırlamak üzere, kendilerini yaratanın O olduğunu belirterek merhamet celbetmek amacıyla, Allah'a Rableri vasfıyla nida yönelterek başladılar. Zira onlar bunu ancak kendilerinden önceki atalarından devralmışlardı. Buradaki işaret ise...

بِ هؤُلاءِ إِلَى بَقِيَّةِ الْمُنَادَيْنَ مَعَهُمْ قَصْدًا لِأَنْ يَتَمَيَّزُوا عَمَّنْ سِوَاهُمْ مِنْ أَهْلِ الْمَوْقِفِ وَذَلِكَ بِإِلْهَامٍ مِنَ اللَّهِ لِيَزْدَادُوا رُعْبًا، وَأَنْ يَكُونَ لَهُمْ مَطْمَعٌ فِي التَّخْلِيصِ. والَّذِينَ أَغْوَيْنا خَبَرٌ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَهُوَ اعْتِرَافٌ بِأَنَّهُمْ أَغْوَوْهُمْ.

...{ هَؤُلَاءِ } ile, mahşer ehlinden başkalarından ayrılsınlar diye kendileriyle beraber çağrılanların geri kalanına yapılmıştır; bu da korkularının artması ve kurtulma ümidi taşımaları için Allah’tan bir ilham iledir. { الَّذِينَ أَغْوَيْنَا } ise işaret isminin haberidir ve onları azdırdıklarının bir itirafıdır.

وَجُمْلَةُ أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِجُمْلَةِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا لِأَنَّ اعْتِرَافَهُمْ بِأَنَّهُمْ أَغْوَوْهُمْ يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلٍ مُتَعَجِّبٍ كَيْفَ يَعْتَرِفُونَ بِمِثْلِ هَذَا الْجُرْمِ فَأَرَادُوا بَيَانَ الْبَاعِثِ لَهُمْ عَلَى إِغْوَاءِ إِخْوَانِهِمْ وَهُوَ أَنَّهُمْ بَثُّوا فِي عَامَّةِ أَتْبَاعِهِمُ الْغَوَايَةَ الْمُسْتَقِرَّةَ فِي نُفُوسِهِمْ وَظَنُّوا أَنَّ ذَلِكَ الِاعْتِرَافَ يُخَفِّفُ عَنْهُمْ مِنَ الْعَذَابِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِمْ تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ.

{ أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا } cümlesi, { الَّذِينَ أَغْوَيْنَا } cümlesinin istînâf-ı beyânîsidir. Çünkü onları azdırdıklarını itiraf etmeleri, böyle bir cürmü nasıl itiraf ettiklerine şaşan birinin sorusunu doğurur; bu yüzden din kardeşlerini azdırmaya kendilerini sevk eden sebebi açıklamak istediler ki bu da kendi nefislerinde yerleşmiş olan azgınlığı avam tabakasındaki takipçilerine aşılamış olmalarıdır. { تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ } sözlerinin karinesiyle, bu itirafın azaplarını hafifleteceğini zannettiler.

وَإِنَّمَا لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى جُمْلَةِ أَغْوَيْناهُمْ بِأَنْ يُقَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا، لِقَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِذِكْرِ هَذَا الْإِغْوَاءِ بِتَأْكِيدِهِ اللَّفْظِيِّ، وَبِإِجْمَالِهِ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى وَتَفْصِيلِهِ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ، فَلَيْسَتْ إِعَادَةُ فِعْلِ أَغْوَيْنا لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ. قَالَ ابْنُ جِنِّي فِي كِتَابِ «التَّنْبِيهِ» عَلَى إِعْرَابِ الْحَمَاسَةِ عِنْدَ قَوْلِ الْأَحْوَصِ:

[Sözün] “Kendimiz azdığımız gibi azdırdığımız kimseler işte bunlardır” denilerek doğrudan { أَغْوَيْنَاهُمْ } cümlesiyle yetinilmeyişi; lafzî tekitle ve ilkinde mücmel (öz), ikincisinde mufassal (ayrıntılı) vererek bu azdırma fiilinin zikrine ehemmiyet verilmesi maksadıyla yapılmıştır; dolayısıyla { أَغْوَيْنَا } fiilinin tekrarı sırf tekit için değildir. İbn Cinnî, *et-Tenbîh alâ İ’râbi’l-Hamâse* adlı kitabında el-Ahvas’ın şu beytini açıklarken şöyle der:

فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ عَنْ مُتَخَمِّطٍ ... تَخْشَى بَوَادِرَهُ عَلَى الْأَقْرَانِ

“O, [yerinden] ayrılırsa, hasımlarının gazabından korktuğu öfkeli ve heybetli bir yiğitten ayrılır.”

إِنَّمَا جَازَ أَنْ يَقُولَ: فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ، لَمَّا اتَّصَلَ بِالْفِعْلِ الثَّانِي مِنْ حَرْفِ الْجَرِّ الْمُفَادِ مِنْهُ الْفَائِدَةُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا وَلَوْ قَالَ:

“Şairin: ‘fe-izâ tezûlü tezûlü...’ demesi, ancak ikinci fiile anlam faydası sağlayan cer harfinin bitişmesiyle caiz olmuştur. Allah Teâlâ’nın: { هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا } buyruğu da böyledir. Şayet şöyle deseydi:

هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ لَمْ يُفِدِ الْقَوْلُ شَيْئًا، لِأَنَّهُ كَقَوْلِكَ: الَّذِي ضَرَبْتُهُ ضَرْبَتُهُ، وَالَّتِي أَكْرَمْتُهَا أَكْرَمْتُهَا، وَلَكِنْ لَمَّا اتَّصَلَ بِ أَغْوَيْناهُمْ الثَّانِيَةِ قَوْلُهُ كَما غَوَيْنا أَفَادَ الْكَلَامُ كَقَوْلِكَ: الَّذِي ضَرَبْتُهُ ضَرْبَتُهُ لِأَنَّهُ جَاهِلٌ. وَقَدْ كَانَ أَبُو عَلِيٍّ امْتَنَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِمَّا اخْتَرْنَاهُ غَيْرَ أَنَّ الْأَمْرَ فِيهَا عِنْدِي عَلَى مَا عَرَّفْتُكَ» اه. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ كَلَامِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٧] ، وَقَوْلِهِ وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [١٣٠] ، وَقَوْلِهِ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٧٢] ، فَإِنَّ تِلْكَ الْآيَاتِ تُطَابِقُ بَيْتَ الْأَحْوَصِ لِاشْتِمَالِهِنَّ عَلَى (إِذَا) .

‘Bunlar azdırdıklarımızdır, onları azdırdık’ [deseydi], bu söz hiçbir fayda sağlamazdı. Zira bu, senin: ‘Dövdüğüm adamı dövdüm’ ve ‘İkram ettiğim kadına ikram ettim’ demen gibi olurdu. Ancak ikinci { أَغْوَيْنَاهُمْ } fiiline { كَمَا غَوَيْنَا } sözü bitiştiğinde, söz tıpkı senin: ‘Dövdüğüm adamı cahil olduğu için dövdüm’ demen gibi fayda sağlamıştır. Ebû Ali bu ayette bizim tercih ettiğimiz görüşe karşı çıkmıştı; ne var ki bu konudaki durum bana göre sana bildirdiğim gibidir.” İbn Cinnî'nin sözünün açıklaması daha önce İsrâ Suresi’nde [7] Allah Teâlâ’nın { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz”, Şuarâ Suresi’nde [130] { وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ } “Yakaladığınız zaman zorbalar gibi yakalarsınız” ve Furkân Suresi’nde [72] { وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا } “Boş ve faydasız söze rastladıklarında vakarla geçip giderler” buyrukları geçerken yapılmıştı; zira bu ayetler ‘izâ’ şart edatını içermeleri bakımından el-Ahvas’ın beytine mutabıktır.

وكَما غَوَيْنا صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ، أَيْ إِغْوَاءً يُوقِعُ فِي نُفُوسِهِمْ غَيًّا مِثْلَ الْغَيِّ الَّذِي فِي قُلُوبِنَا. وَوَجْهُ الشَّبَهِ فِي أَنَّهُمْ تَلَقَّوُا الْغَوَايَةَ مِنْ غَيْرِهِمْ فَأَفَادَ التَّشْبِيهُ أَنَّ الْمُجِيبِينَ أَغْوَاهُمْ مُغْوُونَ قَبْلَهُمْ، وَهُمْ يَحْسَبُونَ هَذَا الْجَوَابَ يَدْفَعُ التَّبِعَةَ عَنْهُمْ وَيَتَوَهَّمُونَ أَنَّ

{ كَمَا غَوَيْنَا } bir masdarın sıfatıdır; yani “kalplerimizdeki sapkınlığın benzeri bir sapkınlığı nefislerine düşüren bir azdırma ile” demektir. Teşbihin yönü (vech-i şebeh), sapkınlığı başkalarından almış olmalarıdır. Dolayısıyla teşbih, cevap verenleri kendilerinden önceki saptırıcıların saptırdığını ifade eder; onlar ise bu cevabın vebali kendilerinden savacağını sanmakta ve...

السَّيْرَ عَلَى قَدَمِ الْغَاوِينَ يُبَرِّرُ الْغَوَايَةَ، وَهَذَا كَمَا حَكَى عَنْهُمْ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [٩٦، ٩٩] : قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ. وَحُذِفَ مَفْعُولُ فِعْلِ أَغْوَيْنا الْأَوَّلِ وَهُوَ الْعَائِدُ مِنَ الصِّلَةِ إِلَى الْمَوْصُولِ لِكَثْرَةِ حَذْفِ أَمْثَالِهِ مِنْ كُلِّ عَائِدٍ صِلَةٍ هُوَ ضَمِيرُ نَصْبٍ مُتَّصِلٌ وَنَاصُبُهُ فِعْلٌ أَوْ وَصْفٌ شَبِيهٌ بِالْفِعْلِ، لِأَنَّ اسْمَ الْمَوْصُولِ مُغْنٍ عَنْ ذِكْرِهِ وَدَالٌّ عَلَيْهِ فَكَانَ حَذْفُ الْعَائِدِ اخْتِصَارًا. وَذَكَرَ مَفْعُولَ فِعْلِ أَغْوَيْناهُمْ الثَّانِي اهْتِمَامًا بِذِكْرِهِ لِعَدَمِ الِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ فِي الِاسْتِعْمَالِ.

...sapkınların izinden gitmenin sapkınlığı mazur göstereceğini vehmetmektedirler. Bu, tıpkı Şuarâ Suresi’nde [96-99] onlardan nakledilen şu söz gibidir: { قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ وَمَا أَضَلَّنَا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ } “Orada birbiriyle çekişerek derler ki: ‘Vallahi biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz; çünkü sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk. Bizi ancak o günahkârlar saptırdı.’” Birinci { أَغْوَيْنَا } fiilinin mefûlü -ki sıladan mevsûle dönen aid zamiridir- hazfedilmiştir; zira sıla aid zamiri olan, fiil veya fiile benzer bir vasfın nasbettiği muttasıl nasp zamirlerinin benzerlerinin hazfedilmesi çok yaygındır. Çünkü ism-i mevsûl onu anmaktan müstağni kılar ve ona delalet eder; bu yüzden aid zamirinin hazfi bir kısaltma (ihtisar) olmuştur. İkinci { أَغْوَيْنَاهُمْ } fiilinin mefûlü ise kullanımda ondan müstağni kalınamayacağı için zikrine ehemmiyet verilerek açıkça belirtilmiştir.

وَجُمْلَةُ تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ اسْتِئْنَافٌ. وَالتَّبَرُّؤُ: تَفَعُّلٌ مِنَ الْبَرَاءَةِ وَهِيَ انْتِفَاءُ مَا يَصِمُ، فَالتَّبَرُّؤُ: مُعَالَجَةُ إِثْبَاتِ الْبَرَاءَةِ وَتَحْقِيقُهَا. وَهُوَ يَتَعَدَّى إِلَى مَنْ يُحَاوِلُ إِثْبَاتَ الْبَرَاءَةِ لِأَجْلِهِ بِحَرْفِ (إِلَى) الدَّالِّ عَلَى الِانْتِهَاءِ الْمَجَازِيِّ يُقَالُ: إِنِّي أَبْرَأُ إِلَى اللَّهِ مِنْ كَذَا، أَيْ أُوَجِّهُ بَرَاءَتِي إِلَى اللَّهِ، كَمَا يَتَعَدَّى إِلَى الشَّيْءِ الَّذِي يَصِمُ بِحِرَفِ (مِنِ) الِاتِّصَالِيَّةِ الَّتِي هِيَ لِلِابْتِدَاءِ الْمَجَازِيِّ قَالَ تَعَالَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا [الْأَحْزَاب: ٦٩] . وَقَدْ تَدْخُلُ (مِنْ) عَلَى اسْمِ ذَاتٍ بِاعْتِبَارِ مُضَافٍ مُقَدَّرٍ نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ [الْأَنْفَال: ٤٨] أَيْ مِنْ كُفْرِكُمْ.

{ تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ } cümlesi müstakil bir cümledir (istînâftır). Teberrü' (تَبَرُّؤ): Berâet (بَرَاءَة) kökünden tefe‘‘ul babında olup [ayıp sayılan] kusur ve lekenin bulunmaması demektir; dolayısıyla teberrü', berâeti ispat ve tahkik etmeye çabalamaktır. Uğruna berâetin ispat edilmeye çalışıldığı kimseye mecazi sonluluk (intiha) bildiren ‘ilâ’ (إِلَى) harfiyle geçişli olur; nitekim “İnni ebreu ilallâhi min kezâ / Şundan Allah'a berâetimi sunarım” yani berâetimi Allah'a yöneltirim denilir. Ayıp sayılan şeye ise mecazi başlangıç bildiren ‘min’ (مِنْ) harfiyle geçişli olur; nitekim Allah Teâlâ: { فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا } “Fakat Allah onu onların söylediklerinden temize çıkardı” [Ahzâb: 69] buyurmuştur. Bazen ‘min’ harfi, takdiri bir muzaf dikkate alınarak zat isminin üzerine dahil olur; nitekim Allah Teâlâ’nın: { وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ } “Ve: ‘Ben sizden uzağım’ dedi” [Enfâl: 48] yani “sizin küfrünüzden [uzağım]” buyruğu böyledir.

وَالتَّقْدِيرُ: من أَعمالكُم وشؤونكم إِمَّا مِنْ أَعْمَالٍ خَاصَّةٍ يَدُلُّ عَلَيْهَا الْمَقَامُ أَوْ مِنْ عِدَّةِ أَعْمَالٍ.

Takdiri şöyledir: “Amellerinizden ve durumlarınızdan [uzağım]”; bu da ya makamın delalet ettiği özel amellerden yahut çeşitli amellerdendir.

فَالْمَعْنَى هُنَا تَحَقُّقُ التَّبَرُّؤِ لَدَيْكَ وَالْمُتَبَرَّأُ مِنْهُ هُوَ مَضْمُونُ جُمْلَةِ مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ فَهِيَ بَيَانٌ لِإِجْمَالِ التَّبَرُّؤِ.

Buradaki anlam; Sen'in huzurunda berâetin gerçekleşmesidir. Kendisinden teberrî edilen (uzaklaşılan) şey ise { مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ } cümlesinin içeriğidir; dolayısıyla bu cümle, teberrîdeki mücmelliğin beyanıdır (açıklamasıdır).

وَالْمَقْصُود: أَنهم يتبرؤون مِنْ أَنْ يَكُونُوا هُمُ الْمَزْعُومَ أَنَّهُمْ شُرَكَاءُ وَإِنَّمَا قُصَارَى

Kastedilen şudur: Onlar kendilerinin ortaklar olduğu iddiasından berî olduklarını beyan etmektedirler; işin özü sadece...

أَمْرِهِمْ أَنَّهُمْ مُضِلُّونَ وَكَانَ هَذَا الْمَقْصِدُ إِلْجَاءً مِنَ اللَّهِ إِيَّاهُمْ لِيُعْلِنُوا تَنَصُّلَهُمْ مِنِ ادِّعَاءِ أَنَّهُمْ شُرَكَاء على رُؤُوس الْمَلَإِ، أَوْ حَمَلَهُمْ عَلَى ذَلِكَ مَا يُشَاهِدُونَ مِنْ فَظَاعَةِ عَذَابِ كُلِّ مَنِ ادَّعَى الْمُشْرِكُونَ لَهُ الْإِلَهِيَّةَ بَاطِلًا لَمَّا سَمِعُوا قَوْلَهُ تَعَالَى إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاء: ٩٨] . هَذَا مَا انْطَوَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ مِنَ الْمَعَانِي.

...onların saptırıcı kimseler olduğudur. Bu maksat, ortak oldukları iddiasından sıyrıldıklarını herkesin huzurunda açıkça ilan etmeleri için Allah’ın onları buna mecbur bırakmasıdır; yahut Allah Teâlâ’nın: { إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah’tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” [Enbiyâ: 98] buyruğunu işittiklerinde, müşriklerin bâtıl yere ilahlık iddia ettikleri herkesin uğrayacağı azabın dehşetini görmeleri onları buna sevk etmiştir. Bu ayetin içerdiği manalar bunlardır.

وَتَقْدِيمُ إِيَّانا عَلَى يَعْبُدُونَ دُونَ أَنْ يُقَالَ يَعْبُدُونَنَا لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا التَّبَرُّؤِ مَعَ الرِّعَايَةِ على الفاصلة.

“Ya'budûnenâ” denilmeyip { إِيَّانَا } zamirinin { يَعْبُدُونَ } fiilinin önüne geçirilmesi, ayet sonu uyumunun (fâsılanın) gözetilmesiyle birlikte bu teberrîye (uzaklaşmaya) ehemmiyet verilmesi içindir.

[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٦٤]

[Kasas Suresi (28), Ayet 64]

وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤)

{ وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) } “Ve [onlara]: ‘Ortaklarınızı çağırın!’ denir; onlar da çağırırlar fakat kendilerine karşılık veremezler. Azabı da görürler. Ne olurdu [dünyada] doğru yolu bulmuş olsalardı!” (Kasas: 64)

هَذَا مُوَجَّهٌ إِلَى جَمِيعِ الَّذِينَ نُودُوا بِقَوْلِهِ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الْقَصَص:

Bu [söz], { أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Nerede o [bana] ortak olduklarını iddia ettikleriniz?” buyruğuyla kendilerine seslenilen kimselerin tamamına yöneliktir [Kasas:

٦٢] فَإِنَّ ذَلِكَ النِّدَاءَ كَانَ تَوْبِيخًا لَهُمْ عَلَى اتِّخَاذِهِمْ آلِهَةً شُرَكَاءَ لِلَّهِ تَعَالَى. فَلَمَّا شَعَرُوا بِالْمَقْصِدِ مِنْ نِدَائِهِمْ وَتَصَدَّى كُبَرَاؤُهُمْ لِلِاعْتِذَارِ عَنِ اتِّخَاذِهِمْ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِهَذَا الْقَوْلِ.

62] buyruğu ile nida edilenlerin tümüne yöneliktir; çünkü o nida, Allah Teâlâ’ya ortak ilahlar edinmelerinden ötürü onları azarlamaktı. Kendilerine seslenilmesindeki maksadı anlayıp önderleri onları [ilah] edinme hususunda özür beyanına kalkışınca, bunun ardından bu söz söylenmiştir.

وَأَسْنَدَ فِعْلَ الْقَوْلِ إِلَى الْمَجْهُولِ لِأَنَّ الْفَاعِلَ مَعْلُومٌ مِمَّا تَقَدَّمَ، أَيْ وَقَالَ اللَّهُ. وَالْأَمْرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِطْمَاعِ لِتَعَقُّبِ الْإِطْمَاعِ بِالْيَأْسِ.

Söz fiili meçhul olarak getirilmiştir; çünkü fail önceki ifadelerden bilinmektedir, yani: “Allah dedi” [demektir]. Buradaki emir [kipi], ümitlendirdikten sonra ümitsizliğe düşürmek amacıyla bir ümitlendirme makamında kullanılmıştır.

وَإِضَافَةُ الشُّرَكَاءِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ ادَّعَوْا لَهُمُ الشَّرِكَةَ كَمَا فِي آيَةِ الْأَنْعَامِ [٩٤] الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ. وَالدُّعَاءُ دُعَاءُ الِاسْتِغَاثَةِ حَسَبَ زَعْمِهِمْ أَنَّهُمْ شُفَعَاؤُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا. وَقَوْلُهُ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ هُوَ مَحَلُّ التَّأْيِيسِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْكَلَامِ.

Ortakların muhatapların zamirine izafe edilmesi ({ شُرَكَاءَكُمْ }), onlar adına ortaklık iddia edenlerin bizzat kendileri olmasından ötürüdür; nitekim En'âm suresindeki [94. ayette de]: { الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ } “içinizde ortak olduklarını iddia ettiğiniz [ortaklarınız]” buyrulmuştur. Çağırma ise, dünyada onların Allah katında şefaatçileri oldukları yönündeki zanlarına binaen yapılmış bir yardım isteme (istigâse) çağrısıdır. { فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “fakat kendilerine karşılık veremezler” buyruğu ise sözden kastedilen ümitsizliğe düşürme yeridir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ فَيَحْتَمِلُ مَعَانِيَ كَثِيرَةً فَرَضَهَا الْمُفَسِّرُونَ: وَجُمَّاعُ أَقْوَالِهِمْ فِيهَا أَخْذًا وَرَدًّا أَنْ نَجْمَعَهَا فِي أَرْبَعَةِ وُجُوهٍ:

Allah Teâlâ'nın: { وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ } “Azabı da görürler. Ne olurdu [dünyada] doğru yolu bulmuş olsalardı!” buyruğuna gelince, müfessirlerin öne sürdüğü pek çok muhtemel anlam taşımaktadır. Onların bu konudaki lehte ve aleyhte görüşlerini dört veçhede toplayabiliriz:

أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ. وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ، وَالْعَذَابُ عَذَابُ الْآخِرَةِ، أَيْ أَحْضَرَ لَهُمْ آلَةَ الْعَذَابِ لِيَعْلَمُوا أَنَّ شُرَكَاءَهُمْ لَا يُغْنُونَ عَنْهُمْ شَيْئًا.

Birincisi: { فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } cümlesine atıf olmasıdır. Buradaki görme gözle görmedir (basarîdir), azap da ahiret azabıdır; yani ortaklarının kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağını bilsinler diye azap aletleri kendilerine hazır edilmiştir.

وَعَلَى هَذَا تَكُونُ جُمْلَةُ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ مُسْتَأْنَفَةً ابْتِدَائِيَّةً مُسْتَقِلَّةً عَنْ جُمْلَةِ وَرَأَوُا الْعَذابَ.

Buna göre { لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ } cümlesi, { وَرَأَوُا الْعَذَابَ } cümlesinden bağımsız, yeni bir başlangıç (istînâf-ı ibtidâî) cümlesi olur.

الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلْحَالِ وَالرُّؤْيَةُ أَيْضًا بَصَرِيَّةً وَالْعَذَابُ عَذَابَ الْآخِرَةِ، أَيْ وَقَدْ رَأَوُا الْعَذَابَ فَارْتَبَكُوا فِي الِاهْتِدَاءِ إِلَى سَبِيلِ الْخَلَاصِ فَقِيلَ لَهُمْ: ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ

İkincisi: Vâv'ın hâl için olmasıdır; görme yine gözle görmedir ve azap da ahiret azabıdır. Yani onlar azabı görmüş ve kurtuluş yolunu bulma hususunda şaşkına dönmüşken kendilerine: “Kurtuluşunuz için ortaklarınızı çağırın!” denilmiştir.

لِخَلَاصِكُمْ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ كَذَلِكَ مُسْتَأْنَفَةً ابْتِدَائِيَّةً.

Ve { لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ } cümlesi yine müstakil bir ibtidâî cümle olur.

الثَّالِثُ: أَنْ تَكُونَ الرُّؤْيَةُ عِلْمِيَّةً، وَحُذِفَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي اخْتِصَارًا، وَالْعَذَابُ عَذَابَ الْآخِرَةِ. وَالْمَعْنَى: وَعَلِمُوا الْعَذَابَ حَائِقًا بِهِمْ، وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ أَوِ الْحَالِ. وَجُمْلَةُ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا كَأَنَّ سَائِلًا سَأَلَ: مَاذَا

Üçüncüsü: Görmenin bilgi (ilmiye) anlamında olmasıdır ve ikinci mef'ul (tümleç) ihtisar amacıyla hazfedilmiştir; azap ise ahiret azabıdır. Anlam şudur: “Azabın kendilerini kuşattığını bildiler.” Vâv harfi atıf veya hâl içindir. { لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ } cümlesi ise sanki birisi: “Azaba uğratılacaklarını kesin olarak anladıklarında ne yaptılar?”

صَنَعُوا حِينَ تَحَقَّقُوا أَنَّهُمْ مُعَذَّبُونَ؟ فَأُجِيبُ بِأَنَّهُمْ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا لَسَلَكُوهُ وَلَكِنَّهُمْ لَا سَبِيلَ لَهُمْ إِلَى النَّجَاةِ.

diye sormuş gibi bir beyânî istînâftır. Buna karşılık: Şayet bir kurtuluş yolu bulsalardı o yola girerlerdi, fakat onların kurtuluşa erecekleri hiçbir yol yoktur, şeklinde cevap verilmiştir.

وَعَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ تَكُونُ لَوْ حَرْفَ شَرْطٍ وَجَوَابُهَا مَحْذُوفًا دَلَّ عَلَيْهِ حَذْفُ مَفْعُولِ يَهْتَدُونَ أَيْ يَهْتَدُونَ خَلَاصًا أَوْ سَبِيلًا. وَالتَّقْدِيرُ: لَتَخَلَّصُوا مِنْهُ. وَعَلَى الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ فَفِعْلُ كانُوا مَزِيدٌ فِي الْكَلَامِ لِتَوْكِيدِ خَبَرِ (أَنَّ) أَيْ لَوْ أَنَّهُمْ يَهْتَدُونَ اهْتِدَاءً مُتَمَكِّنًا مِنْ نُفُوسِهِمْ، وَفِي ذَلِكَ إِيمَاءٌ أَنَّهُمْ حِينَئِذٍ لَا قَرَارَةَ لِنُفُوسِهِمْ. وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ فِي يَهْتَدُونَ دَالَّةٌ عَلَى التَّجَدُّدِ فالاهتداء مُنْقَطع عَنْهُم وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ الِاهْتِدَاءِ مِنْ أَصْلِهِ.

Bu üç veçheye göre { لَوْ }, şart edatıdır ve cevabı mahzuftur; bu cevaba, { يَهْتَدُونَ } fiilinin mef'ulünün hazfedilmesi delalet etmiştir; yani bir kurtuluş veya bir yol bulsalardı demektir. Takdiri ise şöyledir: “Ondan kurtulurlardı.” Bu üç veçhede { كَانُوا } fiili, inne’nin ({ أَنَّ }) haberini pekiştirmek için sözde zaid olarak yer almıştır; yani şayet onların nefislerinde iyice yerleşmiş bir hidayet olsaydı [demektir]; bunda da o anda onların nefislerinde hiçbir kararlılık ve sükûn kalmadığına bir ima vardır. { يَهْتَدُونَ } lafzındaki muzari sığası teceddüde (yenilenmeye) delalet eder; dolayısıyla hidayet onlardan kesilip gitmiştir ve bu da hidayetin kökten yokluğundan kinayedir.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنْ تَكُونَ لَوْ لِلتَّمَنِّي الْمُسْتَعْمَلِ فِي التَّحَسُّرِ عَلَيْهِمْ. وَالْمُرَادُ اهْتِدَاؤُهُمْ فِي حَيَاتِهِمُ الدُّنْيَا كَيْلَا يَقَعُوا فِي هَذَا الْعَذَابِ، وَفِعْلُ كانُوا حِينَئِذٍ فِي مَوْقِعِهِ الدَّالِّ عَلَى الِاتِّصَافِ بِالْخَبَرِ فِي الْمَاضِي، وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ فِي يَهْتَدُونَ لِقَصْدِ تَجَدُّدِ الْهُدَى الْمُتَحَسَّرِ عَلَى فَوَاتِهِ عَنْهُمْ فَإِنَّ الْهُدَى لَا يَنْفَعُ صَاحِبَهُ إِلَّا إِذَا اسْتَمَرَّ إِلَى آخِرِ حَيَاتِهِ.

Dördüncü veçih: { لَوْ } edatının, onlara acınarak hayıflanma (tahassür) makamında kullanılan temenni için olmasıdır. Kastedilen, bu azaba düşmemeleri için dünya hayatlarındayken doğru yolu bulmalarıdır. Bu durumda { كَانُوا } fiili, geçmişte haber ile nitelenmeye delalet ettiği kendi [asıl] konumundadır; { يَهْتَدُونَ } fiilindeki muzari sığası ise kaçırılmasına hayıflanılan hidayetin yenilenerek sürmesini ifade etmek içindir. Zira hidayet, sahibine ancak hayatının sonuna kadar devam ettiği takdirde fayda verir.

وَوَجْهٌ خَامِسٌ عِنْدِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْعَذَابِ عَذَابَ الدُّنْيَا، وَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ تَقْدِيرُهُ: وَرَأَوْا آثَارَ الْعَذَابِ. وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ، أَيْ وَهُمْ رَأَوُا الْعَذَابَ فِي حَيَاتِهِمْ أَيْ رَأَوْا آثَارَ عَذَابِ الْأُمَمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا الرُّسُلَ وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ [٤٥ وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَجُمْلَةُ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ شَرْطٌ جَوَابُهُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ أَيْ بِالِاتِّعَاظِ وَبِالِاسْتِدْلَالِ بِحُلُولِ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا عَلَى أَنَّ وَرَاءَهُ عَذَابًا أَعْظَمَ مِنْهُ لَاهْتَدَوْا فَأَقْلَعُوا عَنِ الشِّرْكِ وَصَدَّقُوا النَّبِيءَ ﷺ. وَهَذَا لِأَنَّهُ يُفِيدُ مَعْنًى زَائِدًا عَلَى مَا أَفَادَتْهُ جُمْلَةُ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ. فَهَذِهِ عِدَّةُ مَعَانٍ يُفِيدُهَا لَفْظُ الْآيَةِ، وَكُلُّهَا مَقْصُودَةٌ، فَالْآيَةُ مِنْ جَوَامِع الْكَلم.

Bana göre beşinci bir veçih ise şudur: Azaptan maksadın dünya azabı olmasıdır; söz, takdiri “ve azabın izlerini gördüler” şeklinde olan bir muzaf hazfi üzerinedir. Görme ise gözle görmedir; yani onlar hayatlarında azabı gördüler, peygamberleri yalanlayan ümmetlerin azap kalıntılarını gördüler [demektir]. Bu, Allah Teâlâ’nın İbrahim suresindeki şu buyruğu anlamındadır: [45] { وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ } “Sizler kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz ve onlara neler yaptığımız size apaçık belli oldu”. { لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ } cümlesi ise cevabı mahzuf bir şart cümlesidir; buna bizzat { لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ } ifadesi delalet etmiştir; yani ibret alarak ve dünyada azabın inmesinden yola çıkıp bunun ardında bundan daha büyük bir azap olduğuna istidlal ederek hidayete erselerdi, şirkten vazgeçer ve Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik ederlerdi. Bu [yorum], { فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } cümlesinin ifade ettiğinden daha fazla bir anlam ifade ettiği içindir. İşte ayetin lafzının verdiği birden çok mana bunlardır; hepsi de kastedilmiştir ve ayet cevamiu'l-kelim (az sözle çok mana anlatan) kabilindendir.

[٦٥- ٦٦]

[65-66]

[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : الْآيَات ٦٥ إِلَى ٦٦]

[Kasas Suresi (28), Ayetler 65-66]

وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ (٦٦)

{ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ (٦٦) } “Ve o gün [Allah] onlara seslenerek: ‘Gönderilen elçilere ne cevap verdiniz?’ der. O gün artık haberler onlara karşı körleşmiştir (bütün mazeret yolları tıkanmıştır); bu yüzden birbirlerine de bir şey soramazlar.” (Kasas: 65-66)

هُوَ يَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الْقَصَص: ٦٢] . كَرَّرَ

Bu gün: { يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Onlara seslenip: ‘Nerede o ortaklarım olduklarını iddia ettikleriniz?’ diyeceği gündür” [Kasas: 62]. O gün hakkında söz tekrar edilmiştir;

الْحَدِيثَ عَنْهُ

çünkü o günde meydana gelecek şeylerin çokluğu dikkate alınmıştır;

بِاعْتِبَارِ تَعَدُّدِ مَا يَقَعُ فِيهِ لِأَنَّ مَقَامَ الْمَوْعِظَةِ يَقْتَضِي الْإِطْنَابَ فِي تَعْدَادِ مَا يَسْتَحِقُّ بِهِ التَّوْبِيخَ. وَكُرِّرَتْ جُمْلَةُ يَوْمَ يُنادِيهِمْ لِأَنَّ التَّكْرَارَ مِنْ مُقْتَضَيَاتِ مَقَامِ الْمَوْعِظَةِ.

zira öğüt makamı, azarlamayı hak ettiren hususların sayılmasında sözü geniş tutmayı (itnabı) gerektirir. { يَوْمَ يُنَادِيهِمْ } cümlesi tekrarlanmıştır, zira tekrar vaz ve nasihat makamının gereklerindendir.

وَهَذَا تَوْبِيخٌ لَهُمْ عَلَى تَكْذِيبِهِمُ الرُّسُلَ بَعْدَ انْقِضَاءِ تَوْبِيخِهِمْ عَلَى الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ.

Bu, Allah’a ortak koşmalarından ötürü azarlanmalarının sona ermesinden sonra, peygamberleri yalanlamaları sebebiyle onlara yöneltilen bir azarlamadır.

وَالْمُرَادُ: مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ وَإِبْطَالِ الشُّرَكَاءِ. وَالْمُرَادُ بِ الْمُرْسَلِينَ مُحَمَّدٌ ﷺ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ سَبَأٍ [٤٥] فَكَذَّبُوا رُسُلِي. وَلَهُ نَظَائِرُ فِي الْقُرْآنِ مِنْهَا قَوْلُهُ ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا يُرِيدُ مُحَمَّدًا ﷺ فِي سُورَةِ يُونُسَ [١٠٣] وَقَوْلُهُ كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ الْآيَاتِ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [١٠٥] ، وَإِنَّمَا كَذَّبَ كُلُّ فَرِيقٍ مِنْ أُولَئِكَ رَسُولًا وَاحِدًا. وَالَّذِي اقْتَضَى صِيغَةَ الْجَمْعِ أَنَّ جَمِيعَ الْمُكَذِّبِينَ إِنَّمَا كَذَّبُوا رُسُلَهُمْ بِعِلَّةِ اسْتِحَالَةِ رِسَالَةِ الْبَشَرِ إِلَى الْبَشَرِ فَهُمْ إِنَّمَا كَذَّبُوا بِجِنْسِ الْمُرْسَلِينَ، وَلَامُ الْجِنْسِ إِذَا دَخَلَتْ عَلَى (جَمِيعِ) أَبْطَلَتْ مِنْهُ مَعْنَى الْجَمْعِيَّةِ.

Kastedilen: “Allah'ın birliğine ve ortakların bâtıl olduğuna davet hususunda peygamberlere ne cevap verdiniz?” demektir. { الْمُرْسَلِينَ } (elçiler) kelimesiyle kastedilen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; nitekim Allah Teâlâ’nın Sebe' suresindeki [45. ayette geçen]: { فَكَذَّبُوا رُسُلِي } “böylece elçilerimi yalanladılar” buyruğunda da böyledir. Bunun Kur'an'da benzerleri vardır; bunlardan biri Yûnus suresinde [103] geçen ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kasteden: { ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Sonra elçilerimizi ve iman edenleri kurtarırız” buyruğu ile Şuarâ suresindeki [105] şu ayetlerdir: { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } “Nûh kavmi elçileri yalanladı”. Oysa o fırkaların her biri sadece bir tek elçiyi yalanlamıştı. Çoğul sığasını gerektiren husus ise şudur: Bütün yalanlayıcılar elçilerini ancak insanın insana elçi olarak gönderilmesinin imkânsızlığı gerekçesiyle yalanlamışlardır; dolayısıyla onlar aslında peygamberler cinsini yalanlamışlardır. Cins belirten lâm (lâm-ı cins), çoğul bir kelimenin ({ جَمِيع }) üzerine girdiğinde ondaki çoğulluk anlamını hükümsüz kılar.

وَالِاسْتِفْهَامُ بِ مَاذَا صُورِيٌّ مَقْصُودٌ مِنْهُ إِظْهَارُ بَلْبَلَتِهِمْ. وَ (ذَا) بَعْدَ (مَا) الِاسْتِفْهَامِيَّةِ تُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الْمَوْصُولِ، أَيْ مَا الَّذِي أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ، أَيْ مَا جَوَابُكُمْ. والْأَنْباءُ:

{ مَاذَا } ile yapılan istifham (soru), zahirî olup maksat onların şaşkınlık ve telaşlarını ortaya çıkarmaktır. İstifham bildiren { مَا }'dan sonra gelen { ذَا }, ism-i mevsul muamelesi görür; yani: “Elçilere verdiğiniz o cevap nedir?”, yani cevabınız nedir [demektir]. { الْأَنْبَاءُ } ise;

جَمْعُ نَبَأٍ، وَهُوَ الْخَبَرُ عَنْ أَمْرٍ مُهِمٍّ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْجَوَابُ عَنْ سُؤَالِ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ لِأَنَّ ذَلِكَ الْجَوَابَ إِخْبَارٌ عَمَّا وَقَعَ مِنْهُمْ مَعَ رُسُلِهِمْ فِي الدُّنْيَا.

{ نَبَأ } kelimesinin çoğuludur; o da önemli bir işe dair haber demektir. Burada kastedilen: { مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ } “Elçilere ne cevap verdiniz?” sorusunun cevabıdır; çünkü o cevap, dünyada elçileriyle aralarında geçen olayları bildirmektir.

وَالْمَعْنَى: عَمِيَتِ الْأَنْبَاءُ عَلَى جَمِيعِ الْمَسْئُولِينَ فَسَكَتُوا كُلُّهُمْ وَلَمْ يُنْتَدَبْ زُعَمَاؤُهُمْ لِلْجَوَابِ كَفِعْلِهِمْ فِي تَلَقِّي السُّؤَالِ السَّابِقِ: أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الْقَصَص:

Anlam şudur: Sorgulananların hepsine haberler kapalı kaldı (körleşti), böylece hepsi sustu ve önceki: { أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Nerede o [bana] ortak olduklarını iddia ettikleriniz?” [Kasas:

٦٢] .

62] sorusunu karşılarken yaptıkları gibi liderleri cevap vermeye öne atılamadı.

وَمعنى فَعَمِيَتْ خَفِيَتْ عَلَيْهِمْ وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ عَمَى الْبَصَرِ لِأَنَّهُ يَجْعَلُ صَاحِبَهُ لَا يَتَبَيَّنُ الْأَشْيَاءَ، فَتَصَرَّفَتْ مِنَ الْعَمَى مَعَانٍ كَثِيرَةٌ مُتَشَابِهَةٌ يُبَيِّنُهَا تَعْدِيَةُ الْفِعْلِ كَمَا عُدِّيَ هُنَا بِحَرْفِ (عَلَى) الْمُنَاسِبِ لِلْخَفَاءِ. وَيُقَالُ: عَمِيَ عَلَيْهِ الطَّرِيقُ. إِذَا لَمْ يَعْرِفْ مَا يُوَصِّلُ مِنْهُ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ:

{ فَعَمِيَتْ } kelimesinin anlamı onlara gizli kaldı (kapandı) demektir; bu, sahibinin eşyayı ayırt edememesine sebep olan göz körlüğünden alınmadır. Körlük (amâ) kökünden, birbirine benzeyen pek çok mana türemiştir ki fiilin geçişli kılınması bunu açıklar; nitekim burada da gizliliğe uygun düşen { عَلَى } harf-i cerri ile geçişli yapılmıştır. Nereye çıkacağını bilemediğinde “Yol ona kapandı / belirsizleşti” (amiyet aleyhi't-tarîk) denir. Abdullah b. Revâha şöyle demiştir:

أَرَانَا الْهُدَى بَعْدَ الْعَمَى فَقُلُوبُنَا ... بِهِ مُوقِنَاتٌ أَنَّ مَا قَالَ وَاقِعُ

Körlüğün ardından bize hidayeti gösterdi, artık kalplerimiz ... Onun söylediğinin muhakkak gerçekleşeceğine kesin olarak inanmıştır.

وَالْمَعْنَى: خَفِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ وَلَمْ يَهْتَدُوا إِلَى جَوَابٍ وَذَلِكَ مِنَ الْحَيْرَةِ وَالْوَهَلِ

Anlam şudur: Haberler onlara kapandı ve hiçbir cevap bulamadılar; bu da şaşkınlıktan ve dehşete kapılmaktan ileri gelmektedir.

فَإِنَّهُمْ لَمَّا نُودُوا أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الْقَصَص: ٦٢] انْبَرَى رُؤَسَاؤُهُمْ فَلَفَّقُوا جَوَابًا عَدَلُوا بِهِ عَنْ جَادَّةِ الِاسْتِفْهَامِ إِلَى إِنْكَارِ أَنْ يَكُونُوا هُمُ الَّذِينَ سَنُّوا لِقَوْمِهِمْ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ، فَلَمَّا سُئِلُوا عَنْ جَوَابِ دَعْوَةِ الرَّسُولِ ﷺ عَيُوا عَنِ الْجَوَابِ فَلَمْ يَجِدُوا مُغَالَطَةً لِأَنَّهُمْ لَمْ

Zira onlara: { أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Nerede o ortaklarım olduklarını iddia ettikleriniz?” [Kasas: 62] diye seslenildiğinde, liderleri öne atılıp sorgunun asıl amacından saparak kavimlerine putlara tapmayı âdet edindirenlerin kendileri olduğunu inkâr eden uydurma bir cevap düzmüşlerdi. Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem davetine verdikleri cevap sorulduğunda ise cevap vermekten âciz kaldılar ve bir saptırma (mugalata) yolu bulamadılar; çünkü onlar

يَكُونُوا مَسْبُوقِينَ مِنْ سَلَفِهِمْ بِتَكْذِيبِ الرَّسُولِ فَإِنَّ الرَّسُولَ بُعِثَ إِلَيْهِمْ أَنْفُسِهِمْ.

Peygamber'i yalanlama hususunda geçmişlerinden bir öncüye sahip değillerdi; zira Peygamber bizzat kendilerine gönderilmişti.

وَلِهَذَا تفرع على (عميت عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ) قَوْلُهُ فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ أَيْ لَا يَسْأَلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا لِاسْتِخْرَاجِ الْآرَاءِ وَذَلِكَ مِنْ شِدَّةِ الْبَهْتِ وَالْبَغْتِ عَلَى الْجَمِيعِ أَنَّهُمْ لَا مُتَنَصَّلَ لَهُمْ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ فَوَجِمُوا.

İşte bu sebeple { عَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ } ifadesinden { فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ } “bu yüzden birbirlerine de bir şey soramazlar” buyruğu türetilmiştir; yani fikir üretmek için birbirlerine danışamazlar. Bu da hepsinin üzerine çöken şiddetli şaşkınlık ve ansızın gelen dehşetten dolayıdır; zira bu sorudan hiçbir sıyrılma yolları olmadığını anlamış ve donakalmışlardır.

وَإِذْ كَانَ الِاسْتِفْهَامُ لِتَمْهِيدِ أَنَّهُمْ مَحْقُوقُونَ بِالْعَذَابِ عُلِمَ مِنْ عَجْزِهِمْ عَنِ الْجَوَابِ عَنْهُ أَنَّهُمْ قَدْ حَقَّ عَلَيْهِم الْعَذَاب.

Soru, onların azabı hak ettiklerini ortaya koymak için sorulduğuna göre, buna cevap vermekten âciz kalmalarından azabın üzerlerine kesinleştiği anlaşılmıştır.