وَلِذَلِكَ فَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ وَما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ مِنْ شَيْءٍ لِأَنَّ جُمْلَةَ وَما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ مِنْ شَيْءٍ تَضَمَّنَتْ عُرُوَّ قَوْلِهِمْ وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ
Bu sebeple { إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } cümlesi, { وَما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ مِنْ شَيْءٍ } cümlesinden bedel-i iştimaldir. Çünkü { وَما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ مِنْ شَيْءٍ } cümlesi, onların { وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ } sözünün
عَنْ مُطَابَقَتِهِ لِلْوَاقِعِ فِي شَيْءٍ وَذَلِكَ
hiçbir şekilde gerçeğe uygun olmadığını içermektedir ve bu da
يَشْتَمِلُ عَلَى أَنَّ مَضْمُونَهَا كَذِبٌ صَرِيحٌ، فَكَانَ مَضْمُونُ جُمْلَةِ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ مِمَّا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مَضْمُونُ جُمْلَةِ وَما هُمْ بِحامِلِينَ. وَلَيْسَ مَضْمُونُ الثَّانِيَةِ عَيْنَ مَضْمُونِ الْأُولَى بَلِ الثَّانِيةُ أَوْفَى بِالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ كَذِبَهُمْ مُحَقَّقٌ وَأَنَّهُ صِفَةٌ لَهُمْ فِي خَبَرِهُمْ هَذَا وَفِي غَيْرِهِ، وَوِزَانُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ وِزَانُ بَيْتِ عِلْمِ الْمَعَانِي:
bu cümlenin muhtevasının açık bir yalan olduğunu kapsar. Dolayısıyla { إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } cümlesinin anlamı, { وَما هُمْ بِحامِلِينَ } cümlesinin anlamının kapsadığı şeylerden biridir. İkinci cümlenin anlamı birincinin aynısı olmayıp, bilakis ikinci cümle onların yalanının kesin olduğunu ve bu durumun hem bu sözlerinde hem de diğer sözlerinde onların ayrılmaz bir vasfı olduğunu daha kâmil bir biçimde göstermektedir. Bu cümlenin vezni (konumu), meânî ilmindeki şu beytin vezni gibidir:
أَقُولُ لَهُ ارْحَلْ لَا تُقِيمَنَّ عِنْدَنَا إِذْ جعل الْأَئِمَّة جُمْلَةَ (لَا تُقِيمَنَّ عِنْدَنَا) بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ (ارْحَلْ) لِأَنَّ جُمْلَةَ (لَا تُقِيمَنَّ) أَوْفَى بِالدَّلَالَةِ عَلَى كَرَاهِيَتِهِ وَطَلَبِ ارْتِحَالِهِ، وَلِهَذَا لَمْ تُعْطَفْ جُمْلَةُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ لِكَمَالِ الِاتِّصَالِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ وَما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ مِنْ شَيْءٍ.
“Ona diyorum ki: Çek git, yanımızda sakın konaklama!” İlim adamları bu beyitteki (yanımızda sakın konaklama) cümlesini (çek git) cümlesinden bedel-i iştimal kılmışlardır; çünkü (sakın konaklama) cümlesi, o kimseden hoşlanılmadığını ve ayrılıp gitmesinin istendiğini daha kâmil biçimde göstermektedir. İşte bu sebeple { إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } cümlesi, kendisi ile { وَما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ مِنْ شَيْءٍ } cümlesi arasındaki tam irtibattan (kemâl-i ittisâl) ötürü atıf harfiyle bağlanmamıştır.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ١٣]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 13]
وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالاً مَعَ أَثْقالِهِمْ وَلَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَمَّا كانُوا يَفْتَرُونَ (١٣)
{ وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالاً مَعَ أَثْقالِهِمْ وَلَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَمَّا كانُوا يَفْتَرُونَ (١٣) } “Andolsun ki onlar hem kendi ağırlıklarını hem de kendi ağırlıklarıyla beraber nice ağırlıkları yüklenecekler ve kıyamet günü uydurdukları şeylerden mutlaka sorguya çekileceklerdir.”
بَعْدَ أَنْ كَذَّبَهُمْ فِي قَوْلِهِمْ وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ [العنكبوت: ١٢] وَكَشَفَ كَيْدَهُمْ بِالْمُسْلِمِينَ عَطَفَ عَلَيْهِ مَا أَفَادَ أَنَّهُمْ غَيْرُ نَاجِينَ مِنْ حَمْلِ تَبِعَاتٍ لِأَقْوَامٍ آخَرِينَ وَهُمُ الْأَقْوَامُ الَّذِينَ أَضَلُّوهُمْ وَسَوَّلُوا لَهُمُ الشِّرْكَ وَالْبُهْتَانَ عَلَى وَجْهِ التَّأْكِيدِ بِحَمْلِهِمْ ذَلِكَ. فَذِكْرُ الْحَمْلِ تَمْثِيلٌ. وَالْأَثْقَالُ مَجَازٌ عَنِ الذُّنُوبِ وَالتَّبِعَاتِ. وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِلشَّقَاءِ وَالْعَنَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِحَالِ الَّذِي يَحْمِلُ مَتَاعَهُ وَهُوَ مُوقَرٌ بِهِ فَيُزَادُ حَمْلُ أَمْتِعَةِ أُنَاسٍ آخَرِينَ.
[Yüce Allah] onların { وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ } [Ankebût: 12] sözünü yalanlayıp Müslümanlara kurdukları tuzağı açığa çıkardıktan sonra; saptırdıkları, kendilerine şirki ve iftirayı süsleyip cazip gösterdikleri diğer kavimlerin veballerini yüklenmekten de kurtulamayacaklarını ve bunu kesinlikle yükleneceklerini bildiren hükmü ona atfetmiştir. Burada yüklenmenin zikredilmesi bir temsildir. Eskâl (ağırlıklar) kelimesi günahlardan ve veballerden mecazdır. Bu, kıyamet günündeki şekavet ve meşakkatin, zaten kendi eşyasıyla beli bükülmüşken üstüne bir de başkalarının eşyaları yüklenen kimsenin durumuna benzetilmesidir.
وَقَدْ عُلِمَ مِنْ مَقَامِ الْمُقَابَلَةِ أَنَّ هَذَا حَمْلُ تَثْقِيلٍ وَزِيَادَةٍ فِي الْعَذَابِ وَلَيْسَ حَمْلًا يَدْفَعُ التَّبِعَةَ عَنِ الْمَحْمُولِ عَنْهُ، وَأَنَّ الْأَثْقَالَ الْمَحْمُولَةَ مَعَ أَثْقَالِهِمْ هِيَ ذُنُوبُ الَّذِينَ أَضَلُّوهُمْ
Mukabele makamından anlaşılmıştır ki, bu yüklenme bir ağırlaştırma ve azapta artırma yüklenmesidir; yoksa yükü üstlenilen kimseden sorumluluğu kaldıran bir yüklenme değildir. Kendi ağırlıklarıyla beraber taşınan ağırlıklar ise saptırdıkları kimselerin günahlarıdır;
وَلَيْسَ مَنْ بَيْنِهَا شَيْءٌ مِنْ ذُنُوبِ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ سَالِمُونَ مِنْ تَضْلِيلِ الْمُشْرِكِينَ بِمَا كَشَفَ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ بهتانهم.
bunlar arasında Müslümanların günahlarından hiçbir şey yoktur. Çünkü Müslümanlar, Allah'ın kendilerine müşriklerin iftirasını açığa vurması sayesinde onların saptırmalarından korunmuşlardır.
وَجُمْلَة وَلَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَمَّا كانُوا يَفْتَرُونَ تَذْيِيلٌ جَامِعٌ لِمُؤَاخَذَتِهِمْ بِجَمِيعِ مَا اخْتَلَقُوهُ مِنَ الْإِفْكِ وَالتَّضْلِيلِ سَوَاءٌ مَا أَضَلُّوا بِهِ أَتْبَاعَهُمْ وَمَا حَاوَلُوا بِهِ بِتَضْلِيلِ الْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يَقَعُوا فِي أَشْرَاكِهِمْ، وَقَدْ شَمِلَ ذَلِكَ كُلَّهُ لَفْظُ الِافْتِرَاءِ، كَمَا عَبَّرَ عَنْ مُحَاوَلَتِهِمْ تَغْرِيرَ الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمْ فِيهِ كاذبون.
{ وَلَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَمَّا كانُوا يَفْتَرُونَ } cümlesi, uydurdukları bütün yalan ve saptırmalardan dolayı hesaba çekileceklerini ifade eden toparlayıcı bir fezlekedir (tezyîl); gerek kendi tabilerini saptırdıkları şeyler olsun gerekse Müslümanları saptırmaya yeltenip de onları tuzaklarına düşüremedikleri şeyler olsun hepsi buna dâhildir. İftira lafzı bütün bunları kapsamıştır; nitekim onların Müslümanları aldatma girişimleri de yalancı oldukları şeklinde ifade edilmiştir.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : الْآيَات ١٤ إِلَى ١٥]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 14-15]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاَّ خَمْسِينَ عَامًا فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ وَهُمْ ظالِمُونَ (١٤) فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ وَجَعَلْناها آيَةً لِلْعالَمِينَ (١٥)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاَّ خَمْسِينَ عَامًا فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ وَهُمْ ظالِمُونَ (١٤) فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ وَجَعَلْناها آيَةً لِلْعالَمِينَ (١٥) } “Andolsun ki biz Nûh'u kendi kavmine gönderdik; o da aralarında elli yılı müstesna bin sene kaldı. Sonunda onlar zulmetmektelerken tufan kendilerini yakalayıverdi. Fakat biz onu ve gemi ehlini kurtardık ve onu âlemlere bir ibret kıldık.”
سِيقَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ وَاللَّاتِي بَعْدَهَا شَوَاهِدَ عَلَى مَا لَقِيَ الرُّسُلُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُمْ مِنْ تَكْذِيبِ الْمُشْرِكِينَ كَمَا صَرَّحَ بِهِ قَوْلُهُ عَقِبَ الْقِصَّتَيْنِ وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ [العنكبوت: ١٨] عَلَى أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ الْآتِيَيْنِ.
Bu kıssa ve bundan sonrakiler, gelecek iki izahtan birine göre, bu iki kıssanın hemen ardından gelen { وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ } [Ankebût: 18] “Eğer siz yalanlarsanız, sizden önceki ümmetler de yalanlamıştı” kavlinde açıkça belirtildiği üzere, peygamberlerin ve onlarla birlikte iman edenlerin müşriklerin yalanlamalarından gördükleri eziyetlere delil olmak üzere getirilmiştir.
وَابْتُدِئَتِ الْقِصَصُ بِقِصَّةِ أَوَّلِ رَسُولٍ بَعْثَهُ اللَّهُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ فَإِنَّ لِأَوَّلِيَّاتِ الْحَوَادِثِ وَقْعًا فِي نُفُوسِ الْمُتَأَمِّلِينَ فِي التَّارِيخِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُ قِصَّتِهِ فِي سُورَةِ هُودٍ.
Kıssalara, Allah'ın yeryüzü ahalisine gönderdiği ilk peygamberin kıssasıyla başlanmıştır; zira ilk meydana gelen hadiselerin tarih üzerinde düşünen kimselerin nefislerinde ayrı bir tesiri vardır. Onun kıssasının ayrıntıları daha önce Hûd Suresi'nde geçmişti.
وَزَادَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّهُ لَبِثَ فِي قَوْمِهِ تِسْعَمِائَةٍ وَخَمْسِينَ سَنَةً. وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ هَذِهِ مُدَّةُ رِسَالَتِهِ إِلَى قَوْمِهِ وَلَا غَرَضَ فِي مَعْرِفَةِ عُمُرِهِ يَوْمَ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى قَوْمِهِ، وَفِي ذَلِكَ اخْتِلَافٌ بَيْنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَفَائِدَةُ ذِكْرِ هَذِهِ الْمُدَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى شِدَّةِ مُصَابَرَتِهِ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ وَدَوَامِهِ عَلَى إِبْلَاغِ الدَّعْوَةِ تَثْبِيتًا لِلنَّبِيءِ ﷺ. وَأُوثِرَ تَمْيِيزُ أَلْفَ بِ سَنَةٍ لِطَلَبِ الْخِفَّةِ بِلَفْظِ سَنَةٍ، وَمُيِّزَ خَمْسِينَ بِلَفْظِ عَامًا لِئَلَّا يُكَرَّرَ لَفْظُ سَنَةٍ.
Bu ayet, onun kavmi arasında dokuz yüz elli sene kaldığını fazladan zikretmiştir. Ayetin zahiri, bunun onun kavmine olan risaletinin süresi olduğunu göstermektedir; Allah'ın onu kavmine gönderdiği gündeki yaşını bilmenin ise bir gayesi yoktur ve bu hususta müfessirler arasında ihtilaf bulunmaktadır. Bu sürenin zikredilmesindeki fayda, Peygamber'in ﷺ kalbini tesbit edip pekiştirmek amacıyla [Nûh'un] kavminin eziyetlerine karşı ne kadar büyük bir sabır gösterdiğine ve daveti tebliğe aralıksız devam ettiğine delalet etmesidir. { أَلْفَ } kelimesinin temyizi, { سَنَةٍ } lafzının hafifliği arandığı için { سَنَةٍ } ile getirilmiş; { خَمْسِينَ } kelimesi ise { سَنَةٍ } lafzı tekrarlanmasın diye { عَامًا } lafzı ile temyiz edilmiştir.
وَالْفَاءُ مِنْ قَوْلِهِ: فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ عَطْفٌ عَلَى أَرْسَلْنا كَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ فَلَبِثَ وَقَدْ طُوِيَ ذِكْرُ مَا تَرَتَّبَ عَلَيْهِ أَخْذُهُمْ بِالطُّوفَانِ وَهُوَ اسْتِمْرَارُ تَكْذِيبِهِمْ.
{ فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ } kavlindeki fâ harfi, tıpkı { فَلَبِثَ } fiilinin matuf olması gibi { أَرْسَلْنا } fiiline matuftur. Tufanla yakalanmalarına sebep teşkil eden yalanlamadaki ısrarlarının zikri ise hazfedilip geçilmiştir.
وَجُمْلَةُ وَهُمْ ظالِمُونَ حَالٌ، أَيْ أَخَذَهُمْ وَهُمْ مُتَلَبِّسُونَ بِالظُّلْمِ، أَيِ الشِّرْكِ وَتَكْذِيبِ الرَّسُولِ، تَلَبُّسًا ثَابِتًا لَهُمْ مُتَقَرِّرًا وَهَذَا تَعْرِيضٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ سَيَأْخُذُهُمْ عَذَابٌ.
{ وَهُمْ ظالِمُونَ } cümlesi hâldir; yani onlar zulme, yani şirke ve peygamberi yalanlamaya sabit ve kararlı bir şekilde gömülmüş bir hâldeyken [tufan] onları yakalayıverdi. Bu ise müşriklere kendilerini de bir azabın yakalayacağına dair üstü kapalı bir tehdittir (tarizdir).
وَفَاءُ فَأَنْجَيْناهُ عَطْفٌ عَلَى فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ. وَهَذَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ مُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعَذَابِ.
{ فَأَنْجَيْناهُ } kavlindeki fâ harfi { فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ } kavline matuftur. Bu ise Allah'ın, müminleri azaptan kurtarıcı olduğuna bir işarettir.
وَقَوْلُهُ وَجَعَلْناها آيَةً لِلْعالَمِينَ الضَّمِيرُ لِلسَّفِينَةِ. وَمَعْنَى كَوْنِهَا آيَةً أَنَّهَا دَلِيلٌ عَلَى وُقُوعِ الطُّوفَانِ عَذَابًا مِنَ اللَّهِ لِلْمُكَذِّبِينَ الرُّسُلَ، فَكَانَتِ السَّفِينَةُ آيَةً مَاثِلَةً فِي
{ وَجَعَلْناها آيَةً لِلْعالَمِينَ } kavlindeki zamir gemiye râcidir. Geminin ibret (ayet) olmasının anlamı, peygamberleri yalanlayanlar için tufanın Allah'tan gelen bir azap olarak gerçekleştiğine bir delil olmasıdır; dolayısıyla gemi,
عُصُورِ جَمِيعِ الْأُمَمِ الَّذِينَ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ بَعْدَ نُوحٍ مَوْعِظَةً لِلْمُكَذِّبِينَ وَحُجَّةً لِلْمُؤْمِنِينَ. وَقَدْ أَبْقَى اللَّهُ بَقِيَّةَ السَّفِينَةِ إِلَى صَدْرِ الْأُمَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» : «قَالَ قَتَادَةُ: بَقِيَتْ بَقَايَا السَّفِينَةِ عَلَى الْجُودِيِّ حَتَّى نَظْرَتْهَا أَوَائِلُ هَذِهِ الْأُمَّةِ» . وَيُقَالُ إِنَّهَا دَامَتْ إِلَى أَوَائِلِ الدَّوْلَةِ الْعَبَّاسِيَّةِ ثُمَّ غَمَرَتْهَا الثُّلُوجُ. وَكَانَ الْجُودِيُّ قُرْبَ (بَاقِرْدَى) وَهِيَ قَرْيَةٌ مِنْ جَزِيرَةِ ابْنِ عُمَرَ بِالْمَوْصِلِ شَرْقِيِّ دِجْلَةَ (وَبَاقِرْدَى بِمُوَحَّدَةٍ بَعْدَهَا أَلِفٌ ثُمَّ قَافٌ مَكْسُورَةٌ وَيَجُوزُ فَتْحُهَا وَدَالٌّ فَأَلِفٌ مَقْصُورَةٌ) وَقَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْقَمَرِ [١٥] وَلَقَدْ تَرَكْناها آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ.
Nûh'tan sonra kendilerine peygamber gelen bütün ümmetlerin çağlarında yalanlayanlar için bir öğüt, müminler için ise bir delil olarak gözler önünde duran bir ayet olmuştur. Allah o geminin kalıntısını İslam ümmetinin ilk dönemlerine kadar baki kılmıştır; nitekim Sahîh-i Buhârî'de şöyle geçer: “Katâde şöyle dedi: Geminin kalıntıları Cûdî üzerinde kaldı, hatta bu ümmetin ilkleri onu gördü.” Onun Abbâsî Devleti'nin ilk dönemlerine kadar kaldığı, sonra üzerini karların kapladığı söylenir. Cûdî, Dicle'nin doğusunda Musul'daki Cizre (Cezîretü İbn Ömer) köylerinden biri olan Bâkırdâ yakınlarındaydı (Bâkırdâ kelimesi; başta tek noktalı bâ, ardından elif, sonra esreli kāf —üstün de caizdir—, dâl ve maksur elifledir). Yüce Allah Kamer Suresi'nde [15] { وَلَقَدْ تَرَكْناها آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun ki biz onu bir ibret olarak bıraktık; peki düşünen var mı?” buyurmuştur.
وَإِنَّمَا قَالَ لِلْعالَمِينَ الشَّامِلِ لِجَمِيعِ سُكَّانِ الْأَرْضِ لِأَنَّ مَنْ لَمْ يُشَاهِدْ بَقَايَا سَفِينَةِ نُوحٍ يُشَاهِدُ السُّفُنَ فَيَتَذَكَّرُ سَفِينَةَ نُوحٍ وَكَيْفَ كَانَ صُنْعُهَا بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ لِإِنْجَاءِ نُوحٍ وَمَنْ شَاءَ اللَّهُ نَجَاتَهُ، وَلِأَنَّ الَّذِينَ مِنْ أَهْلِ قَرْيَتِهَا يُخْبِرُونَ عَنْهَا وتنقل أَخْبَارُهُمْ فَتَصِيرُ مُتَوَاتِرَةً.
Bütün yeryüzü sakinlerini içine alan { لِلْعالَمِينَ } ifadesini kullanmasının sebebi şudur: Nûh'un gemisinin kalıntılarını bizzat görmeyen kimse gemileri görür de böylece Nûh'un gemisini ve onun Nûh'u ve Allah'ın kurtulmasını dilediği kimseleri kurtarmak için Allah'tan gelen bir vahiyle nasıl yapıldığını hatırlar. Ayrıca o köyün ahalisi o gemiden haber verir ve onların haberleri nakledilerek mütevâtir hâle gelir.
هَذَا وَقَدْ وَقَعَ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّامِنِ مِنْ سِفْرِ التَّكْوِينِ مِنَ التَّوْرَاةِ «وَاسْتَقَرَّ الْفُلْكُ عَلَى جِبَالِ أَرَارَاطَ» ، وَقَدِ اخْتَلَفَ الْبَاحِثُونَ فِي تَعْيِينِ جِبَالِ أَرَارَاطَ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ اسْمُ الْجُودِيِّ وَعَيَّنُوا أَنَّهُ مِنْ جِبَالِ بِلَادِ الْأَكْرَادِ فِي الْحَدِّ الْجَنُوبِيِّ لِأَرْمِينْيَا فِي سُهُولِ مَا بَيْنَ النَّهْرَيْنِ وَوَصَفُوهُ بِأَنَّ نَهْرَ دِجْلَةَ يَجْرِي بَيْنَ مُرْتَفَعَاتِهِ بِحَيْثُ لَا يُمْكِنُ الْعُبُورُ بَيْنَ الْجَبَلِ وَنَهْرِ دِجْلَةَ إِلَّا فِي الصَّيْفِ، وَأَيَّدُوا قَوْلهم بِوُجُود بِقَيْد سَفِينَةٍ عَلَى قِمَّةِ ذَلِكَ الْجَبَلِ. وَبَعْضُهُمْ زَعَمَ أَنْ (أَرَارَاطَ) فِي بِلَادِ أَرْمِينْيَا وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لِتَجَاوُرِ مُوَاطِنِ الْكُرْدِسْتَانِ وَأَرْمِينْيَا وَقَدْ تَخْتَلِفُ حُدُودُ الْمُوَاطِنِ بِاخْتِلَافِ الدُّوَلِ وَالْفُتُوحِ.
Tevrat'ın Tekvin kitabının sekizinci babında “Gemi Ararat dağları üzerine oturdu” ifadesi yer almaktadır. Araştırmacılar Ararat dağlarının tayininde ihtilaf etmişlerdir; onlardan bir kısmı bunun Cûdî'nin ismi olduğunu söylemiş ve onun Ermenistan'ın güney sınırında, Mezopotamya ovalarındaki Kürt diyarının dağlarından olduğunu belirlemişlerdir. Onu, Dicle Nehri'nin bu dağın yüksek kesimleri arasından aktığı ve dağ ile Dicle arasından ancak yazın geçilebildiği şeklinde tavsif etmişler ve o dağın zirvesinde gemi kalıntısının bulunmasını görüşlerine delil getirmişlerdir. Bazıları ise Ararat'ın Ermenistan topraklarında olduğunu ileri sürmüştür ki bu da Kürdistan ile Ermenistan yurtlarının komşu olması sebebiyle birinci görüşe yakındır; zira devletlerin ve fetihlerin değişmesiyle yurtların sınırları farklılık gösterebilir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ النَّصْبِ فِي وَجَعَلْناها عَائِدًا إِلَى الْخَبَرِ الْمَذْكُورِ بِتَأْوِيلِ الْقِصَّةِ أَو الْحَادِثَة.
{ وَجَعَلْناها } kavlindeki mansub zamirin, kıssa veya hadise teviliyle zikredilen habere raci olması da caizdir.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : الْآيَات ١٦ إِلَى ١٧]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 16-17]
وَإِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٦) إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (١٧)
{ وَإِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٦) إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (١٧) } “İbrâhim'i de [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: 'Allah'a kulluk edin ve O'ndan korkup sakının! Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Siz Allah'ı bırakıp ancak birtakım putlara tapıyor ve asılsız yalanlar uyduruyorsunuz. Şüphesiz Allah'ı bırakıp da taptıklarınız size hiçbir rızık veremezler. O hâlde rızkı Allah katında arayın, O'na kulluk edin ve O'na şükredin; ancak O'na döndürüleceksiniz.'”
انْتَقَلَ مِنْ خَبَرِ نُوحٍ إِلَى خَبَرِ إِبْرَاهِيمَ لِمُنَاسَبَةِ إِنْجَاءِ إِبْرَاهِيمَ مِنَ النَّارِ كَإِنْجَاءِ نُوحٍ مِنَ الْمَاءِ. وَفِيهِ تَنْبِيهٌ إِلَى عِظَمِ الْقُدْرَةِ إِذْ أَنْجَتْ مِنَ الْمَاءِ وَمِنَ النَّارِ.
Nûh'un sudan kurtarılması gibi İbrâhim'in de ateşten kurtarılması münasebetiyle Nûh'un haberinden İbrâhim'in haberine geçilmiştir. Bunda, hem sudan hem de ateşten kurtarması hasebiyle ilahî kudretin büyüklüğüne bir dikkat çekme vardır.
وإِبْراهِيمَ عطف على نُوحاً [العنكبوت: ١٤] . وَالتَّقْدِيرُ: وَأَرْسَلْنَا إِبْرَاهِيمَ.
{ إِبْراهِيمَ } kelimesi { نُوحاً } [Ankebût: 14] kelimesine matuftur. Takdiri ise: “Ve İbrâhim'i de gönderdik” şeklindedir.
وإِذْ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ (أَرْسَلْنَا) الْمُقَدَّرِ، أَيْ فِي وَقْتِ قَوْلِهِ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ إِلَخْ وَهُوَ أَوَّلُ زَمَنِ دَعْوَتِهِ. وَاقْتَضَى قَوْلُهُ اعْبُدُوا اللَّهَ أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا عَابِدِينَ لِلَّهِ أَصْلًا.
{ إِذْ } kelimesi takdir edilen (gönderdik) fiiline müteallik bir zarftır; yani kavmine { اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” dediği vakitte [gönderdik] ki bu da onun davetinin ilk zamanıdır. { اعْبُدُوا اللَّهَ } sözü, onların esasen Allah'a hiç ibadet etmediklerini gerektirmektedir.
وَجُمْلَةُ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِعِبَادَةِ اللَّهِ. وَقَدْ أُجْمِلَ الْخَبَرُ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَفُصِّلَ بِقَوْلِهِ إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً الْآيَةَ.
{ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } cümlesi, Allah'a kulluk etme emrinin illetidir. Bu cümledeki haber özlü biçimde verilmiş, ardından { إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً } ayeti ile tafsil edilmiştir.
وَمَعْنَى إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَدِلَّةَ اخْتِصَاصِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ فَمَفْعُولُ الْعِلْمِ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ. وَيَجُوزُ جَعْلُ فِعْلِ تَعْلَمُونَ مُنَزَّلًا مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ أَهْلَ عِلْمٍ وَنَظَرٍ.
{ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } ifadesinin anlamı: “Eğer uluhiyetin Allah'a mahsus olduğunun delillerini biliyorsanız” demektir; dolayısıyla önceki ifadenin delaletinden ötürü ilim fiilinin mefulü hazfedilmiştir. { تَعْلَمُونَ } fiilinin lazım fiil konumuna indirilmesi de caizdir; yani “Eğer ilim ve basiret ehli kimselerseniz” anlamına gelir.
وَجُمْلَةُ إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ اعْبُدُوا اللَّهَ. وَقَصْرُهُمْ عَلَى عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَصْرًا عَلَى عِبَادَتِهِمُ الْأَوْثَانَ، أَيْ دُونَ أَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ فَهُوَ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ إِذْ كَانَ قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ لَا يَعْبُدُونَ اللَّهَ فَالْقَصْرُ مُنْصَبٌّ عَلَى قَوْلِهِ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَيْ إِنَّمَا تَعْبُدُونَ غَيْرَ اللَّهِ وَبِذَلِكَ يَكُونُ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَالًا مِنْ أَوْثاناً، أَيْ حَالَ كَوْنِهَا مَعْبُودَةً مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَهَذَا مُقَابِلُ قَوْلِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ دُونَ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ لَكِنَّ قَوْمَ إِبْرَاهِيمَ قَدْ وُصِفُوا بِالشِّرْكِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٧٨] قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ فَهُمْ مِثْلَ مُشْرِكِي الْعَرَبِ، فَالْقَصْرُ مُنْصَبٌّ عَلَى عِبَادَتِهِمُ الْمَوْصُوفَةِ بِالْوَثَنِيَّةِ، أَيْ مَا
{ إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً } cümlesi, { اعْبُدُوا اللَّهَ } cümlesinin illetidir. Onların ibadetinin putlara hasredilmesi, Allah'a kulluk etmeksizin sadece putlara tapmaları anlamına gelen gerçek bir hasr (kasr-ı hakîkî) olabilir; çünkü İbrâhim'in kavmi Allah'a ibadet etmiyordu. Bu durumda hasr { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesine yöneliktir, yani “Siz ancak Allah'tan başkasına tapıyorsunuz” demektir. Buna göre { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesi { أَوْثاناً } kelimesinden hâl olur; yani Allah'tan başka ilah edinilmiş putlar olarak [onlara tapıyorsunuz]. Bu, onlara “Yalnızca Allah'a kulluk edin” demeksizin { اعْبُدُوا اللَّهَ } demesinin mukabilidir. Fakat İbrâhim'in kavmi, Yüce Allah'ın En'âm Suresi'ndeki [78] { قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Dedi ki: Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım” kavlinde şirk ile nitelenmiştir; dolayısıyla onlar Arap müşrikleri gibidir. Bu takdirde hasr, onların putperestlik vasfını taşıyan ibadetlerine yöneliktir; yani
تَعْبُدُونَ إِلَّا صُوَرًا لَا إِدْرَاكَ لَهَا، فَيَكُونُ قَصْرَ قَلْبٍ لِإِبْطَالِ اعْتِقَادِهِمْ إِلَهِيَّةَ تِلْكَ الصُّوَرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ [الصافات: ٩٥] .
siz idraki olmayan heykellerden başkasına tapmıyorsunuz demektir. Bu durumda, Yüce Allah'ın { قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ } [Sâffât: 95] “[İbrâhim] dedi ki: Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” kavlinde olduğu gibi, bu heykellerin ilah olduğuna dair inançlarını çürütmek için yapılmış bir kasr-ı kalb (tersine çevirme hasrı) olur.
وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ يَتَخَرَّجُ مَعْنَى قَوْلِهِ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنَّ دُونِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى (غَيْرِ) فَتَكُونُ مِنْ زَائِدَةً، وَالْمَعْنَى: تَعْبُدُونَ أَوْثَانًا غَيْرَ اللَّهِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ كَلِمَةُ دُونِ اسْمًا لِلْمَكَانِ الْمُبَاعِدِ فَهِيَ إِذَنْ مُسْتَعَارَةٌ لِمَعْنَى الْمُخَالَفَةِ فَتَكُونُ مِنْ ابْتِدَائِيَّةً، وَالْمَعْنَى: تَعْبُدُونَ أَوْثَانًا مَوْصُوفَةً بِأَنَّهَا مُخَالِفَةٌ لِصِفَاتِ اللَّهِ.
Her iki yaklaşıma göre de { مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavlinin manası açıklanabilir: Zira { دُونِ } kelimesinin (gayr/başka) anlamında olması caizdir; bu durumda { مِنْ } zaid olur ve anlam: “Allah'tan başka birtakım putlara tapıyorsunuz” şeklinde olur. { دُونِ } kelimesinin uzak mekân ismi olması da caizdir ki o takdirde aykırılık/zıtlık manasına istiare edilmiş olur; bu durumda { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç) bildirir ve anlam: “Allah'ın sıfatlarına aykırı nitelikteki birtakım putlara tapıyorsunuz” şeklinde olur.
وَالْأَوْثَانُ: جَمْعُ وَثَنٍ بِفَتْحَتَيْنِ، وَهُوَ صُورَةٌ مِنْ حَجَرٍ أَوْ خَشَبٍ مُجَسَّمَةٍ عَلَى صُورَةِ إِنْسَانٍ أَوْ حَيَوَانٍ. وَالْوَثَنُ أَخَصُّ مِنَ الصَّنَمِ لِأَنَّ الصَّنَمَ يُطْلَقُ عَلَى حِجَارَةٍ غَيْرِ مُصَوَّرَةٍ مَثْلَ أَكْثَرِ أَصْنَامِ الْعَرَبِ كَصَنَمِ ذِي الْخَلَصَةِ لَخَثْعَمَ، وَكَانَتْ أَصْنَامُ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ صُوَرًا قَالَ تَعَالَى قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ [الصافات: ٩٥] . وَتَقَدَّمَ وَصْفُ أَصْنَامِهِمْ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ.
Evsân (أَوْثَان); iki fethalı olan vesen (وَثَن) kelimesinin çoğuludur; o da taştan veya ahşaptan yapılan, insan ya da hayvan suretinde cisimlendirilmiş bir heykeldir. Vesen (put), sanemden daha özeldir; çünkü sanem, Arapların ekseri putları olan Has'am kabilesinin Zü'l-Halasa putu gibi, suret verilmemiş taşlar için de kullanılır. İbrâhim'in kavminin putları ise suretler hâlindeydi; nitekim Yüce Allah { قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ } [Sâffât: 95] “Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” buyurmuştur. Onların putlarının vasfı Enbiyâ Suresi'nde geçmişti.
وتَخْلُقُونَ مُضَارِعُ خَلَقَ الْخَبَرِ، أَيِ اخْتَلَقَهُ، أَيْ كَذَبَهُ وَوَضَعَهُ، أَيْ وَتَضَعُونَ لَهَا
{ تَخْلُقُونَ } fiili, söz uydurdu anlamına gelen halaka'l-habera (خَلَقَ الْخَبَرَ) fiilinin muzarisidir; yani onu uydurdu, yalanlayıp icat etti demektir. Yani siz onlar için
أَخْبَارًا وَمَنَاقِبَ وَأَعْمَالًا مَكْذُوبَةً مَوْهُومَةً.
yalan ve asılsız rivayetler, menkıbeler ve işler uyduruyorsunuz.
وَالْإِفْكُ: الْكَذِبُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ فِي سُورَةِ النُّورِ [١١] .
İfk (إِفْك), yalan demektir. Nûr Suresi'ndeki [11] { إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ } “O iftirayı atanlar içinizden bir gruptur” kavlinde daha önce geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً إِنْ كَانَ قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ يَعْتَرِفُونَ لِلَّهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ وَالْخَلْقِ وَالرِّزْقِ وَلَكِنَّهُمْ يَجْعَلُونَ لَهُ شُرَكَاءَ فِي الْعِبَادَةِ لِيَكُونُوا لَهُمْ شُفَعَاءَ كَحَالِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ تَكُونُ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلًا لِجُمْلَةِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ أَيْ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ الَّتِي هِيَ شُكْرٌ عَلَى نِعَمِهِ، وَإِنْ كَانَ قَوْمُهُ لَا يُثْبِتُونَ إِلَهِيَّةً لِغَيْرِ أَصْنَامِهِمْ كَانَتْ جُمْلَةُ إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مُسْتَأْنَفَةً ابْتِدَائِيَّةً إِبْطَالًا لِاعْتِقَادِهِمْ أَنَّ آلِهَتَهُمْ تَرْزُقُهُمْ، وَيُرَجِّحُ هَذَا الِاحْتِمَالَ التَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ التَّرَدُّدُ فِي حَالِ إِشْرَاكِ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ.
{ إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً } cümlesi; şayet İbrâhim'in kavmi uluhiyeti, yaratmayı ve rızık vermeyi Yüce Allah'a ikrar ediyor ancak Arap müşriklerinin durumunda olduğu gibi kendilerine şefaatçi olsunlar diye ibadette O'na ortaklar koşuyor idiyse, { اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ } cümlesinin gerekçesi (ilการ) olur; yani O'nun nimetlerine şükür demek olan ibadete müstahak olan yalnızca O'dur. Şayet kavmi putlarından başkasına hiçbir ilahlık tanımıyorsa, { إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } cümlesi, putlarının kendilerine rızık verdiği yönündeki inançlarını iptal eden müstakil bir başlangıç (istînâf-ı ibtidâî) cümlesi olur. { فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ } kavlindeki tafri' (çıkarım bildiren fâ) bu ihtimali kuvvetlendirmektedir. İbrâhim'in kavminin şirk koşma biçimindeki tereddütlü durum daha önce Şuarâ Suresi'nde ve aynı şekilde Enbiyâ Suresi'nde geçmişti.
وَتَنْكِيرُ رِزْقاً فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يَدُلُّ عَلَى عُمُومِ نَفْيِ قُدْرَةِ أَصْنَامِهِمْ عَلَى كُلِّ رِزْقٍ وَلَوْ قَلِيلًا. وَتَفْرِيعُ الْأَمْرِ بِابْتِغَاءِ الرِّزْقِ مِنَ اللَّهِ إِبْطَالٌ لِظَنِّهِمُ الرِّزْقَ مِنْ أَصْنَامِهِمْ
{ رِزْقاً } kelimesinin nefy bağlamında nekire olarak gelmesi, putlarının az da olsa herhangi bir rızka güç yetiremeyeceğinin genelliğini gösterir. Rızkın Allah katında aranması emrinin bunun üzerine bina edilmesi (tafri') ise rızkın putlarından geldiğine dair zanlarını kökten iptal etmektedir.
أَوْ تَذْكِيرٌ بِأَنَّ الرَّازِقَ هُوَ اللَّهُ، فَابْتِغَاءُ الرِّزْقِ مِنْهُ يَقْتَضِي تَخْصِيصَهُ بِالْعِبَادَةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ عَطْفُ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ. وَقَدْ سَلَكَ إِبْرَاهِيمُ مَسْلَكَ الِاسْتِدْلَالِ بِالنِّعَمِ الْحِسِّيَّةِ لِأَنَّ إِثْبَاتَهَا أَقْرَبُ إِلَى أَذْهَانِ الْعُمُومِ.
Veya rızık verenin yalnızca Allah olduğunu bir hatırlatmadır; dolayısıyla rızkın O'ndan aranması, { وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ } kavlinin atfedilmesinin de gösterdiği üzere, ibadetin yalnızca O'na has kılınmasını gerektirir. İbrâhim, somut ve hissedilir nimetlerle delil getirme yolunu tutmuştur; çünkü bunların ispatı avamın zihnine daha yakındır.
وعِنْدَ ظَرْفُ مَكَانٍ وَهُوَ مُجَازٌ. شَبَّهَ طَلَبَ الرِّزْقِ مِنَ اللَّهِ بِالْبَحْثِ عَنْ شَيْءٍ فِي مَكَانٍ يَخْتَصُّ بِهِ فَاسْتُعِيرَ لَهُ عِنْدَ الدَّالَّةُ عَلَى الْمَكَانِ الْمُخْتَصِّ بِمَا يُضَافُ إِلَيْهِ الظَّرْفُ.
{ عِنْدَ } bir mekân zarfıdır ve mecazdır. Allah'tan rızık talep etmeyi, bir şeyi kendine has bir mekânda aramaya benzetmiş; böylece zarfın kendisine muzaf olduğu şeye has kılınan mekânı gösteren { عِنْدَ } lafzı istiare yoluyla bunun için kullanılmıştır.
وَعُدِّيَ الشُّكْرُ بِاللَّامِ جَرْيًا عَلَى أَكْثَرِ اسْتِعْمَالِهِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِقَصْدِ إِفَادَةِ مَا فِي اللَّامِ مِنْ مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ أَيِ الِاسْتِحْقَاقِ.
Şükür fiili, lām harf-i cerindeki tahsis yani hak etme (istihkak) manasını ifade etme gayesiyle, Arap kelamındaki galip kullanımına uygun olarak lām ile geçişli kılınmıştır.
وَلَامُ التَّعْرِيفِ فِي الرِّزْقَ لَامُ الْجِنْسِ الْمُفِيدَةُ لِلِاسْتِغْرَاقِ بِمَعُونَةِ الْمَقَامِ، أَيْ فَاطْلُبُوا كُلَّ رِزْقٍ قَلَّ أَوْ كَثُرَ مِنَ اللَّهِ دُونَ غَيْرِهِ. وَالْمُعَرَّفُ بِلَامِ الْجِنْسِ فِي قُوَّةِ النَّكِرَةِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ رِزْقًا، وَلِذَلِكَ لَمْ تَكُنْ إِعَادَةُ لَفْظِ الرِّزْقِ بِالتَّعْرِيفِ مُقْتَضِيَةً كَوْنَهُ غَيْرَ الْأَوَّلِ، فَلَا تَنْطَبِقُ هُنَا قَاعِدَةُ النَّكِرَةِ إِذَا أُعِيدَتْ مُعَرَّفَةً كَانَتْ عَيْنَ الْأُولَى.
{ الرِّزْقَ } kelimesindeki belirlilik takısı (lâm-ı ta'rîf), makamın yardımıyla istiğrâk (bütün fertleri kapsama) ifade eden lâm-ı cinstir; yani az olsun çok olsun her türlü rızkı başkasından değil, sadece Allah'tan isteyin demektir. Lâm-ı cins ile belirlilik kazanan kelime nekire kuvvetindedir; dolayısıyla sanki { فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ رِزْقًا } denilmiş gibidir. Bu sebeple rızık lafzının belirlilik takısıyla tekrarlanması, onun öncekinden başka bir şey olmasını gerektirmez; dolayısıyla bir nekire lafız belirlilik takısıyla tekrarlandığında öncekinin aynısı olur kaidesi burada geçerli değildir.
وَجُمْلَةُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِعِبَادَتِهِ وَشُكْرِهِ، أَيْ لِأَنَّهُ الَّذِي يُجَازِي عَلَى ذَلِكَ ثَوَابًا وَعَلَى ضِدِّهِ عِقَابًا إِذْ إِلَى اللَّهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ مَرْجِعُكُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ. وَفِي هَذَا إدماج تَعْلِيل بِالْعبَادَة بِإِثْبَات الْبَعْث.
{ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } cümlesi, O'na ibadet etme ve O'na şükretme emrinin gerekçesidir (illettir); yani buna sevapla, zıddına ise ceza ile karşılık verecek olan O'dur; zira ölümden sonra dönüşünüz başkasına değil, yalnızca Allah'adır. Bunda, ibadetin gerekçelendirilmesi ile öldükten sonra dirilmenin (ba's) ispatının iç içe geçirilmesi (idmâc) vardır.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ١٨]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 18]
وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (١٨)
{ وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (١٨) } “Eğer yalanlarsanız bilin ki, sizden önceki ümmetler de yalanlamıştı. Elçiye düşen ancak apaçık bir tebliğdir.”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مِنْ بَقِيَّةِ مَقَالَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِأَنْ يَكُونَ رَأَى مِنْهُمْ مَخَائِلَ التَّكْذِيبِ فَفَرَضَ وُقُوعَهُ، أَوْ يَكُونَ سَبَقَ تَكْذِيبُهِمْ إِيَّاهُ مَقَالَتَهُ هَذِهِ، فَيَكُونُ الْغَرَضُ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ لَازِمَ الْخَبَرِ وَهُوَ أَنَّ تَكْذِيبَهُمْ إِيَّاهُ لَيْسَ بِعَجِيبٍ فَلَا يَضِيرُهُ وَلَا يَحْسَبُوا أَنَّهُمْ يَضِيرُونَهُ بِهِ وَيَتَشَفَّوْنَ مِنْهُ فَإِنَّ ذَلِكَ قَدِ انْتَابَ الرُّسُلَ قَبْلَهُ مِنْ أُمَمِهِمْ، وَلِذَلِكَ أَجْمَعَ الْقُرَّاءُ عَلَى قِرَاءَةِ فِعْلِ تُكَذِّبُوا بِتَاءِ الْخِطَابِ وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِيهِ اخْتِلَافَهُمْ فِي قِرَاءَةِ قَوْلِهِ أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ [العنكبوت: ١٩] إِلَخْ.
Bu cümlenin, İbrâhim'in (aleyhisselâm) sözünün devamı olması caizdir; şöyle ki, onlarda yalanlama emareleri görmüş ve bunun vukuunu varsaymıştır ya da onların kendisini yalanlamaları bu sözünden önce vaki olmuştur. Bu durumda söz konusu cümleden maksat, haberin lazımı (dolaylı anlamı) olur; o da onların kendisini yalanlamalarının şaşılacak bir şey olmadığı, dolayısıyla kendisine zarar vermeyeceği, onların da bu yalanlamayla kendisine zarar verdiklerini ve öclerini aldıklarını sanmamaları gerektiğidir; zira bu durum, ondan önceki peygamberlerin de ümmetleri tarafından başına gelmiştir. Bu sebepledir ki kurrâ, { تُكَذِّبُوا } fiilini muhatap tâ'sı ile okuma hususunda icma etmiş ve Ankebût Suresi 19. ayetteki { أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ } kavlinin kıraatindeki ihtilafları gibi bu kelimede ihtilaf etmemişlerdir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةً وَالْوَاو اعتراضية وَاعْترض هَذَا الْكَلَامِ بَيْنَ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ وَجَوَابِ قَوْمِهِ، فَهُوَ كَلَامٌ مُوَجَّهٌ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى الْمُشْرِكِينَ الْتَفَتَ بِهِ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ تَسْجِيلًا عَلَيْهِمْ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ فَائِدَةِ سَوْقِ قِصَّةِ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَأَنَّ لِلرَّسُولِ ﷺ أُسْوَةً بِرُسُلِ الْأُمَمِ الَّذِينَ قَبْلَهُ وَخَاصَّةً إِبْرَاهِيمُ جَدُّ الْعَرَبِ الْمَقْصُودِينَ بِالْخِطَابِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ.
Cümlenin ara cümle (mu'teriza) olması ve vav harfinin de i'tirâziyye olması caizdir; bu söz İbrâhim'in sözü ile kavminin cevabı arasına girmiştir. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ tarafından müşriklere yöneltilmiş bir hitaptır; onların aleyhine tescil etmek amacıyla gaib kurgusundan muhatap kurgusuna iltifat yapılmıştır. Bundan maksat, Nûh ve İbrâhim kıssasının anlatılmasındaki faydayı ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisinden önceki ümmetlerin peygamberlerinde ve özellikle bu vecih üzere hitabın asıl muhatabı olan Arapların atası İbrâhim'de kendisi için güzel bir örnek (üsve) bulunduğunu açıklamaktır.
وَجُمْلَةُ وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ إِعْلَامٌ لِلْمُخَاطَبِينَ بِأَنَّ تَكْذِيبَهُمْ لَا يَلْحَقُهُ مِنْهُ مَا فِيهِ تَشَفٍّ مِنْهُ فَإِنْ كَانَ مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ فَالْمُرَادُ بِالرَّسُولِ إِبْرَاهِيمُ سَلَكَ مَسْلَكَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِإِيذَانِ عُنْوَانِ الرَّسُولِ بِأَنَّ وَاجِبَهُ إِبْلَاغُ مَا أُرْسِلَ بِهِ بَيِّنًا وَاضِحًا، وَإِنْ كَانَ مِنْ خِطَابِ اللَّهِ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ فَالْمُرَادُ بِالرَّسُولِ مُحَمَّدٌ ﷺ وَقَدْ غَلَبَ عَلَيْهِ هَذَا الْوَصْفُ فِي الْقُرْآنِ مَعَ الْإِيذَانِ بِأَنَّ عُنْوَانَ الرِّسَالَةِ لَا يَقْتَضِي إِلَّا التَّبْلِيغ الْوَاضِح.
{ وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } cümlesi, muhataplara, onların yalanlamasından ötürü elçiye hınç çıkarılacak bir zararın dokunmayacağını bildirmektir. Şayet bu İbrâhim'in sözünden ise, 'resûl'den maksat İbrâhim'dir; zamir makamında açık isim (ızhâr) yolunu tutmuştur; çünkü resûl unvanı, onun vazifesinin gönderildiği şeyi apaçık ve anlaşılır bir şekilde tebliğ etmekten ibaret olduğunu hissettirmektedir. Şayet bu Allah'ın Kureyş müşriklerine hitabından ise, 'resûl'den maksat Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem); nitekim bu nitelik Kur'an'da onun için galip gelmiştir ve elçilik unvanının apaçık bir tebliğden başka bir şey gerektirmediğini hissettirmektedir.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ١٩]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 19]
أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (١٩)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (١٩) } “Allah'ın yaratmayı nasıl başlattığını, sonra onu nasıl tekrarladığını görmediler mi? Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır.”
يَجْرِي هَذَا الْكَلَامُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي قَوْلِهِ وَإِنْ تُكَذِّبُوا [العنكبوت: ١٨] .
Bu ifade, [Ankebût: 18] ayetindeki { وَإِنْ تُكَذِّبُوا } kavlinde zikredilen iki vecih üzere cereyan eder.
وَيَتَرَجَّحُ أَنَّ هَذَا مَسُوقٌ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى الْمُشْرِكِينَ بِأَن الْجُمْهُور قرأوا أَوَلَمْ يَرَوْا بِيَاءِ الْغَيْبَةِ وَلَمْ يَجْرِ مِثْلَ قَوْلِهِ وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ [العنكبوت: ١٨] .
Cumhurun { أَوَلَمْ يَرَوْا } kelimesini gaib yâ'sı ile okumuş olması ve [Ankebût: 18] ayetindeki { وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ } kavli gibi cereyan etmemiş bulunması sebebiyle, bunun Allah Teâlâ tarafından müşriklere yöneltilmiş bir hitap olduğu görüşü tercih kazanmaktadır.
وَمُنَاسَبَةُ التَّعَرُّضِ لِهَذَا هُوَ مَا جَرَى مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى الْبَعْثِ فِي قَوْلِهِ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [العنكبوت: ١٧] تَنْظِيرًا لِحَالِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ بِحَالِ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ.
Buna değinilmesinin münasebeti, Arap müşriklerinin durumunu İbrâhim'in kavminin durumuna kıyaslayıp benzetmek üzere, [Ankebût: 17] ayetindeki { إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } kavlinde ba's (yeniden dirilme) konusuna yapılan işarettir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَوَلَمْ يَرَوْا بِيَاءِ الْغَائِبِ وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا [العنكبوت: ١٢] فِي قَوْلِهِ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا [العنكبوت: ١٢] ، أَوْ إِلَى مَعْلُومٍ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ. وَعَلَى وَجْهِ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ وَإِنْ تُكَذِّبُوا [العنكبوت: ١٨] إِلَخْ خَارِجًا عَنْ مَقَالَةِ إِبْرَاهِيمَ يَكُونُ ضَمِيرُ الْغَائِبِ فِي أَوَلَمْ يَرَوْا الْتِفَاتًا. وَالِالْتِفَاتُ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ لِنُكْتَةِ إِبْعَادِهِمْ عَنْ شَرَفِ الْحُضُورِ بَعْدَ الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ مُكَذِّبُونَ.
Cumhur { أَوَلَمْ يَرَوْا } fiilini gaib yâ'sı ile okumuştur; zamir ise [Ankebût: 12] ayetindeki { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا } kavlinde geçen inkâr edenlere { الَّذِينَ كَفَرُوا } ya da sözün bağlamından bilinen kimselere dönmektedir. { وَإِنْ تُكَذِّبُوا } [Ankebût: 18] kavli ve devamının İbrâhim'in sözünün dışında olduğu kabul edilen veche göre ise { أَوَلَمْ يَرَوْا } fiilindeki gaib zamiri iltifattır. Muhatap kurgusundan gaib kurgusuna iltifat yapılmasının nüktesi, onların yalanlayıcı oldukları haber verildikten sonra huzur şerefinden uzaklaştırılmalarıdır.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٌ أَوَلَمْ تَرَوْا بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى
Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef ise
طَرِيقَةِ وَإِنْ تُكَذِّبُوا [العنكبوت: ١٨] عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ.
zikredilen iki vecih doğrultusunda [Ankebût: 18] ayetindeki { وَإِنْ تُكَذِّبُوا } kavlinin üslubuna uygun olarak { أَوَلَمْ تَرَوْا } şeklinde üstteki iki noktalı tâ ile okumuşlardır.
وَالْهَمْزَةُ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ عَنْ عَدَمِ الرُّؤْيَةِ، نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ لَمْ يَرَ فَأَنْكَرَ عَلَيْهِمْ.
Hemze, görmemeyi kınayan istifhâm-ı inkârî içindir; görmeyen kimse konumuna indirilmişler ve bu yüzden kınanmışlardır.
وَالرُّؤْيَةُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَصَرِيَّةً ، وَالِاسْتِدْلَالُ بِمَا هُوَ مُشَاهَدٌ مِنْ تَجَدُّدِ الْمَخْلُوقَاتِ فِي كُلِّ حِينٍ بِالْوِلَادَةِ وَبُرُوزِ النَّبَاتِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ لِكُلِّ ذِي بَصَرٍ.
Görmenin (rüyet) gözle görme (basarî) olması caizdir; nitekim her an doğumla ve bitkilerin çıkmasıyla mahlukatın yenilenmesinde müşahede edilen şeylerle delil getirmek, göz sahibi herkes için apaçık bir delildir.
وَإِبْدَاءُ الْخَلْقِ: بَدْؤُهُ وَإِيجَادُهُ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ مَوْجُودًا. يُقَالُ: أَبْدَأَ بِهَمْزَةٍ فِي أَوَّلِهِ وَبَدَأَ بِدُونِهَا وَقَدْ وَرَدَا مَعًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِذْ قَالَ كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ قَالَ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ [العنكبوت: ٢٠] وَلم يجىء فِي أَسْمَائِهِ تَعَالَى إِلَّا الْمُبْدِئُ دُونَ الْبَادِئِ.
Yaratmayı başlatmak (ibdâü'l-halk); onu ilk kez meydana getirmek ve yokken var etmektir. Başında hemze ile (أَبْدَأَ) şeklinde de hemzesiz (بَدَأَ) şeklinde de kullanılır; nitekim bu ayette her ikisi birlikte gelmiştir: Önce { كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ } buyurmuş, ardından da [Ankebût: 20] ayetinde { فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ } buyurmuştur. Yüce Allah'ın isimlerinde ise Bâdî değil, yalnızca Mübdî' ismi gelmiştir.
وَأَحْسَبُ أَنَّهُ لَا يُقَالُ (أَبْدَأَ) بِهَمْزٍ فِي أَوَّلِهِ إِلَّا إِذَا كَانَ مَعْطُوفًا عَلَيْهِ (يُعِيدُ) وَلَمْ أَرَ مَنْ قَيَّدَهُ بِهَذَا.
Zannımca başında hemze ile (أَبْدَأَ) fiili, ancak kendisine (يُعِيدُ) fiili atfedildiği zaman kullanılır; gerçi bunu bu şekilde kayıtlayan birini görmüş değilim.
والْخَلْقَ: مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيِ الْمَخْلُوقِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ [لُقْمَان: ١١] .
{ الْخَلْقَ } kelimesi, mef'ûl (mahlûk/yaratılan) anlamında bir masdardır; nitekim Yüce Allah'ın Lokmân Suresi'ndeki [11] { هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } “İşte bu Allah'ın yarattığıdır; haydi gösterin bana O'ndan başkaları ne yaratmış?” kavlinde de böyledir.
وَجِيءَ يُبْدِئُ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِإِفَادَةِ تَجَدُّدِ بَدْءِ الْخَلْقِ كُلَّمَا وَجَّهَ النَّاظِرُ بَصَرَهُ فِي الْمَخْلُوقَاتِ، وَالْجُمْلَةُ انْتَهَتْ بِقَوْلِهِ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ. وَأَمَّا جُمْلَةُ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَهِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ فَلَيْسَتْ مَعْمُولَةً لِفِعْلِ يَرَوْا لِأَنَّ إِعَادَةَ الْخَلْقِ بَعْدَ انْعِدَامِهِ لَيْسَتْ مَرْئِيَّةً لَهُمْ وَلَا هُمْ يَظُنُّونَهَا فَتَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ ثُمَّ يُعِيدُهُ مُسْتَقِلَّةً مُعْتَرِضَةً بَيْنَ جُمْلَةِ أَوَلَمْ يَرَوْا وَجُمْلَةِ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ. وثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتَبِيِّ لِأَنَّ أَمْرَ إِعَادَةِ الْخَلْقِ أَهَمُّ وَأَرْفَعُ رُتْبَةً مِنْ بَدْئِهِ لِأَنَّهُ غَيْرُ مُشَاهَدٍ وَلِأَنَّهُمْ يُنْكِرُونَهُ وَلَا يُنْكِرُونَ بَدْءَ الْخَلْقِ قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» :
{ يُبْدِئُ } fiilinin muzari kalıbında getirilmesi, bakan kimse gözünü yaratılmışlara her çevirdiğinde yaratılışın ilk başlangıcının yenilendiğini ifade etmek içindir. Cümle { يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ } kavliyle sona ermiştir. { ثُمَّ يُعِيدُهُ } cümlesine gelince; o, müstakil bir başlangıç (istînâf-ı ibtidâî) cümlesidir ve { يَرَوْا } fiilinin mefulü değildir; zira yaratılanın yok olduktan sonra yeniden yaratılması onlar tarafından görülen bir şey değildir ve onlar bunu zannetmemektedirler de. Dolayısıyla { ثُمَّ يُعِيدُهُ } cümlesinin, { أَوَلَمْ يَرَوْا } cümlesi ile { قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ } cümlesi arasına giren müstakil bir ara cümle olması zorunludur. { ثُمَّ } edatı ise rütbe bakımından sonralık (terâhî-i rütbî) içindir; çünkü yaratmanın tekrarlanması meselesi, ilk defa yaratılmasından daha mühim ve mertebece daha yücedir; zira o müşahede edilmemiştir ve yaratılışın başlangıcını inkâr etmedikleri halde onu inkâr etmektedirler. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir:
هُوَ كَقَوْلِك: مَا زلت أُوثِرُ فُلَانًا وَأَسْتَخْلِفُهُ عَلَى مَنْ أُخَلِّفُهُ» يَعْنِي فَجُمْلَةُ: وَأَسْتَخْلِفُهُ، لَيْسَتْ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ: أُوثِرُ، وَلَا دَاخِلَةً فِي خبر: مَا زلت، لِأَنَّكَ تَقُولُهُ قَبْلَ أَنْ تَسْتَخْلِفَهُ فَضْلًا
Bu, senin: «Filanca kimseyi daima üstün tutarım ve [vefatımdan sonra] geride bırakacağım kimselere onu vekil tayin ederim» sözün gibidir. Yani «ve onu vekil tayin ederim» cümlesi, «üstün tutarım» cümlesine matuf olmadığı gibi, «mâ ziltü» fiilinin haberine de dâhil değildir; zira sen bu sözü henüz onu vekil tayin etmeden önce söylersin; nerede kaldı ki
عَنْ تَكَرُّرِ الِاسْتِخْلَافِ مِنْكَ. هَذِهِ طَرِيقَةُ «الْكَشَّافِ» وَهُوَ يَجْعَلُ مَوْقِعَ ثُمَّ يُعِيدُهُ كَمَوْقِعِ التَّفْرِيعِ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ.
vekillik tayininin senden tekrar tekrar sâdır olması söz konusu olsun. Bu el-Keşşâf'ın metodudur; o, { ثُمَّ يُعِيدُهُ } cümlesinin konumunu istifhâm-ı inkârî üzerine yapılan bir çıkarım (tafri') konumu olarak değerlendirmektedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هذَيْن الْفِعْلَيْنِ (يبدىء وَيُعِيدُ) وَمَا تَصَرَّفَ مِنْهُمَا مِمَّا جَرَى اسْتِعْمَالُهُمَا مُتَزَاوِجَيْنِ بِمَنْزِلَةِ الِاتِّبَاعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ فِي سُورَةِ سَبَأٍ [٤٩] .
Bil ki bu iki fiil (يبدىء ve يُعِيدُ) ve bunlardan türeyenler, Sebe' Suresi'ndeki [49] { وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ } “Bâtıl ne bir şey başlatabilir ne de geri getirebilir” kavlinde olduğu gibi, pekiştirici ikileme (itbâ') kabilinden birbirine eşleşmiş olarak kullanıla gelmiştir.
قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي سُورَةِ سَبَأٍ: فَجَعَلُوا قَوْلهم: لَا يبدىء وَلَا يُعِيدُ، مَثَلًا فِي الْهَلَاكِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَبِيدٍ:
el-Keşşâf'ta Sebe' Suresi'nde şöyle denilmiştir: Araplar { لَا يبدىء وَلَا يُعِيدُ } (ne başlatır ne tekrar eder) sözünü helak olma hakkında darbımesel yapmışlardır. Ubeyd'in şu sözü de bundandır:
فَالْيَوْمَ لَا يُبْدِي وَلَا يُعِيدُ وَيُقَالُ: أَبْدَأَ وَأَعَادَ بِمَعْنَى تَصَرَّفَ تَصَرُّفًا وَاسِعًا، قَالَ بِشَارٌ:
Bugün artık o ne bir şey başlatır ne de tekrarlar. Geniş ölçüde tasarrufta bulundu anlamında da (أَبْدَأَ وَأَعَادَ) denilir. Beşşâr şöyle demiştir:
فَهُمُومِي مِظَلَّةٌ ... بَادِئَاتٍ وَعُوَّدَا
Tasam bir gölgelik gibidir... Yenileri başlar, eskileri tekrarlanır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الرُّؤْيَةُ عِلْمِيَّةً مُتَعَدِّيَةً إِلَى مَفْعُولَيْنِ: أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ تَرْكَهُمُ النَّظَرَ وَالِاسْتِدْلَالَ الْمُوَصِّلَ إِلَى علم كَيفَ يبدىء اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِأَنَّ أَدِلَّةَ بَدْءِ الْخَلْقِ تُفْضِي بِالنَّاظِرِ إِلَى الْعِلْمِ بِأَنَّ اللَّهَ يُعِيدُ الْخَلْقَ فَتَكُونُ ثُمَّ عَاطِفَةً فِعْلَ يُعِيدُهُ عَلَى فِعْلِ يُبْدِئُ وَالْجَمِيعُ دَاخِلٌ فِي حَيِّزِ الْإِنْكَارِ.
Görmenin (rüyet), iki mef'ûl alan kalbî/ilmî bir görme olması da caizdir: Allah'ın yaratmayı nasıl başlattığını sonra da onu nasıl tekrarladığını bilmeye ulaştıracak olan nazar ve istidlali terk etmeleri kınanmıştır; zira yaratılışın başlangıcına dair deliller, bakan kimseyi Allah'ın yaratmayı tekrarlayacağı bilgisine ulaştırır. Bu takdirde { ثُمَّ } edatı, { يُعِيدُهُ } fiilini { يُبْدِئُ } fiiline atfetmiş olur ve cümlenin tamamı inkâr kapsamına girer.
وكَيْفَ اسْمُ اسْتِفْهَامٍ وَهِيَ مُعَلِّقَةُ فِعْلِ يَرَوْا عَنِ الْعَمَلِ فِي مَعْمُولِهِ أَوْ مَعْمُولَيْهِ.
{ كَيْفَ } istifham ismidir ve { يَرَوْا } fiilinin mef'ûlünde veya iki mef'ûlünde amel etmesine engel olmuştur (ta'lîk yapmıştır).
وَالْمَعْنَى: أَلَمْ يَتَأَمَّلُوا فِي هَذَا السُّؤَالِ، أَيْ فِي الْجَوَابِ عَنهُ. والاستفهام ب كَيْفَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّنْبِيهِ وَلَفْتِ النَّظَرِ لَا فِي طَلَبِ الْإِخْبَارِ.
Manası şudur: Bu soru üzerinde, yani onun cevabı üzerinde düşünmediler mi? { كَيْفَ } ile yapılan istifham, bilgi talep etmek için değil, uyarmak ve dikkat çekmek için kullanılmıştır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ مُبَيِّنَةٌ لِمَا تَضَمَّنَهُ الِاسْتِفْهَامُ مِنْ إِنْكَارِ عَدَمِ الرُّؤْيَةِ الْمُؤَدِّيَةِ إِلَى الْعِلْمِ بِوُقُوعِ الْإِعَادَةِ، إِذْ أَحَالُوهَا مَعَ أَنَّ إِعَادَةَ الْخَلْقِ إِنْ لَمْ تَكُنْ أَيْسَرَ مِنَ الْإِعَادَةِ فِي الْعُرْفِ فَلَا أَقَلَّ مِنْ كَوْنِهَا مُسَاوِيَةً لَهَا وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرّوم: ٢٧] . وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكَ إِلَى الْمَصْدَرِ الْمُفَادِ مِنْ يُعِيدُهُ مِثْلَ عَوْدِ الضَّمِيرِ عَلَى نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرّوم: ٢٧] . وَوَجَهُ تَوْكِيدِ الْجُمْلَةِ بِ إِنَّ رَدُّ دَعْوَاهُمْ أَنه مُسْتَحِيل.
{ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } cümlesi, istifhamın içerdiği 'yeniden yaratmanın vuku bulacağını bilmeye götüren görme eyleminin terk edilmesini kınama' manasını açıklamaktadır; zira örfte yaratmayı tekrarlamak ilk yaratmadan daha kolay değilse bile en azından ona denk olduğu halde bunu imkânsız görmüşlerdir. Bu, Yüce Allah'ın Rûm Suresi'ndeki [27] { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “O, yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayacak olandır ki bu O'na pek kolaydır” kavli gibidir. { ذلِكَ } ile işaret edilen, Rûm Suresi 27. ayetteki { وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } kavlinde zamirin benzerine dönmesi gibi, { يُعِيدُهُ } fiilinden anlaşılan masdardır. Cümlenin { إِنَّ } ile tekit edilmesinin sebebi, onların bunun imkânsız olduğu yönündeki iddialarını reddetmektir.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ٢٠]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 20]
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)
{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠) } “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da yaratılışı nasıl başlattığına bir bakın. Sonra Allah ahiret hayatını da meydana getirecektir. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”
اعْتِرَاضٌ انْتِقَالِيٌّ مِنَ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ تَرْكَ الِاسْتِدْلَالِ بِمَا هُوَ بِمَرْأًى مِنْهُمْ، إِلَى إِرْشَادِهِمْ لِلِاسْتِدْلَالِ بِمَا هُوَ بَعِيدٌ عَنْهُمْ مِنْ أَحْوَالِ إِيجَادِ الْمَخْلُوقَاتِ وَتَعَاقُبِ الْأُمَمِ وَخَلْفِ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ، فَإِنَّ تَعَوُّدَ النَّاسِ بِمَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ يَصْرِفُ عُقُولَهُمْ عَنِ التَّأَمُّلِ فِيمَا وَرَاءَ ذَلِكَ مِنْ دَلَائِلِ دَقَائِقِهَا عَلَى مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ، فَلِذَلِكَ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يَدْعُوَهُمْ إِلَى السَّيْرِ فِي الْأَرْضِ لِيُشَاهِدُوا آثَارَ خَلْقِ اللَّهِ الْأَشْيَاءَ مِنْ عَدَمٍ فَيُوقِنُوا أَنَّ إِعَادَتَهَا بَعْدَ زَوَالِهَا لَيْسَ بِأَعْجَبَ مِنِ ابْتِدَاءِ صُنْعِهَا.
Gözlerinin önündeki şeylerle delil getirmeyi terk etmelerini kınamaktan, yaratılmışların var ediliş durumları, ümmetlerin birbiri ardınca gelip birinin diğerinin yerini alması gibi kendilerinden uzak olan şeylerle delil getirmeye onları yönlendirmeye geçiş yapan bir ara cümledir (i'tirâz-ı intikâlî). Zira insanların çevrelerindeki şeylere alışkın olmaları, zihinlerini bunların ardındaki ince delillerin gösterdiği hakikatler üzerinde düşünmekten alıkoyar. İşte bu sebeple Allah, yoktan var edilen mahlukatın izlerini müşahede etsinler ve böylece onların yok olduktan sonra iade edilmelerinin ilk baştaki yaratılışından daha şaşırtıcı olmadığını kesin olarak anlasınlar diye Resulüne onları yeryüzünde dolaşmaya davet etmesini emretmiştir.
وَإِنَّمَا أَمَرَ بِالسَّيْرِ فِي الْأَرْضِ لِأَنَّ السَّيْرَ يُدْنِي إِلَى الرَّائِي مُشَاهَدَاتٍ جَمَّةً مِنْ مُخْتَلَفِ الْأَرَضِينَ بجبالها وأنهارها ومحويّاتها وَيَمُرُّ بِهِ عَلَى مَنَازِلِ الْأُمَمِ حَاضِرِهَا وَبَائِدِهَا فَيَرَى كَثِيرًا مِنْ أَشْيَاءَ وَأَحْوَالٍ لَمْ يَعْتَدْ رُؤْيَةَ أَمْثَالِهَا، فَإِذَا شَاهَدَ ذَلِكَ جَالَ نَظَرُ فِكْرِهِ فِي تَكْوِينِهَا بَعْدَ الْعَدَمِ جَوَلَانًا لَمْ يَكُنْ يَخْطُرُ لَهُ بِبَالٍ حِينَمَا كَانَ يُشَاهِدُ أَمْثَالَ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ فِي دِيَارِ قَوْمِهِ، لِأَنَّهُ لَمَّا نَشَأَ فِيهَا مِنْ زَمَنِ الطُّفُولَةِ فَمَا بَعْدَهُ قَبْلَ حُدُوثِ التَّفْكِيرِ فِي عَقْلِهِ اعْتَادَ أَنْ يَمُرَّ بِبَصَرِهِ عَلَيْهَا دُونَ اسْتِنْتَاجٍ مِنْ دَلَائِلِهَا حَتَّى إِذَا شَاهَدَ أَمْثَالَهَا مِمَّا كَانَ غَائِبًا عَنْ بَصَرِهِ جَالَتْ فِي نَفْسِهِ فِكْرَةُ الِاسْتِدْلَالِ، فَالسَّيْرُ فِي الْأَرْضِ وَسِيلَةٌ جَامِعَةٌ لِمُخْتَلِفِ الدَّلَائِلِ فَلِذَلِكَ كَانَ الْأَمْرُ بِهِ لِهَذَا الْغَرَضِ مِنْ جَوَامِعِ الْحِكْمَةِ. وَجِيءَ فِي جَانِبِ بَدْءِ الْخَلْقِ بِالْفِعْلِ الْمَاضِي لِأَنَّ السَّائِرَ لَيْسَ لَهُ مِنْ قَرَارٍ فِي طَرِيقِهِ فَنَدَرَ أَنْ يَشْهَدَ حُدُوثَ بَدْءِ مَخْلُوقَاتٍ، وَلَكِنَّهُ يَشْهَدُ مَخْلُوقَاتٍ مَبْدُوءَةً مِنْ قَبْلُ فَيَفْطِنُ إِلَى أَنَّ الَّذِي أَوْجَدَهَا إِنَّمَا أَوْجَدَهَا بَعْدَ أَنْ لَمْ تَكُنْ وَأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى إِيجَادِ أَمْثَالِهَا فَهُوَ بِالْأَحْرَى قَادِرٌ عَلَى إِعَادَتِهَا بَعْدَ عَدَمِهَا.
Yeryüzünde dolaşmayı emretmesinin sebebi şudur: Zira yolculuk, dağları, nehirleri ve barındırdıklarıyla farklı yeryüzü parçalarından pek çok müşahedeyi bakan kimsenin önüne serer; onu yaşayan ve helak olmuş ümmetlerin yurtlarından geçirir; böylece benzerlerini görmeye alışık olmadığı birçok şeyi ve durumu görür. Bunları müşahede ettiğinde, kendi kavminin diyarında bu tür mahlukların benzerlerini seyrederken hatırına dahi gelmeyen bir tefekkürle onların yokluktan sonraki var edilişleri üzerinde zihnini gezdirir. Çünkü çocukluğundan itibaren aklında düşünme yetisi oluşmadan önce o çevrede yetiştiği için, delillerinden hiçbir çıkarım yapmaksızın onlara sadece göz ucuyla bakmaya alışmıştır; fakat gözünden uzak olan benzerlerini gördüğünde nefsinde delil çıkarma fikri canlanır. Dolayısıyla yeryüzünde dolaşmak, farklı delilleri bir araya getiren kapsamlı bir vesiledir; bu sebeple bu gaye doğrultusunda onun emredilmesi hikmetli ve veciz sözlerdendir. Yaratılışın başlangıcı hususunda geçmiş zaman (mâzî) fiili getirilmiştir; çünkü yolcunun yolunda durup dinlenmesi söz konusu değildir, bu yüzden mahlukatın başlangıcının meydana gelişine şahit olması nadirdir; ancak daha önceden başlatılmış yaratılmışları müşahede eder ve onları var edenin yokken var ettiğini, onların benzerlerini var etmeye de kadir olduğunu, dolayısıyla yok olduktan sonra onları iade etmeye evleviyetle kadir olduğunu anlar.
وَالِاسْتِدْلَالُ بِالْأَفْعَالِ الَّتِي مَضَتْ أَمْكَنُ لِأَنَّ لِلشَّيْءِ الْمُتَقَرِّرِ تَحَقُّقًا مَحْسُوسًا.
Geçmiş fiillerle delil getirmek daha sağlamdır; çünkü sabit ve gerçekleşmiş bir şeyin somut bir hakikati vardır.
وَجِيءَ فِي هَذَا الِاسْتِدْلَالِ بِفِعْلِ النَّظَرِ لِأَنَّ إِدْرَاكَ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ حَاصِلٌ بِطَرِيقِ الْبَصَرِ وَهُوَ بِفِعْلِ النَّظَرِ أَوْلَى وَأَشْهَرُ لِيَنْتَقِلَ مِنْهُ إِلَى إِدْرَاكِ أَنَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ.
Bu istidlalde 'nazar' (bakma/düşünme) fiili getirilmiştir; çünkü Allah'ın yarattığı şeylerin idraki göz yoluyla حاصل olur ve bundan hareketle O'nun ahiret hayatını da var edeceği idrakine geçmek için 'nazar' fiili daha uygun ve daha meşhurdur.
وَلِذَلِكَ أَعْقَبَ بِجُمْلَةِ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ فَهِيَ جُمْلَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ. (وَثُمَّ) لِلتَّرْتِيبِ الرُّتَبِيِّ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ ثُمَّ يُعِيدُهُ [العنكبوت: ١٩] .
Bu sebeple hemen ardından müstakil bir cümle olarak { ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ } cümlesi getirilmiştir. { ثُمَّ } edatı, [Ankebût: 19] ayetindeki { ثُمَّ يُعِيدُهُ } kavlinde geçtiği gibi rütbe sıralaması (tertîb-i rütbî) içindir.
وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ بَعْدَ تَقَدُّمِ ضَمِيرِهِ فِي قَوْلِهِ كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يَقُول: ثمَّ ينشىء. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : لِأَنَّ الْكَلَامَ كَانَ وَاقِعًا فِي الْإِعَادَةِ فَلَمَّا قَرَّرَهُمْ فِي الْإِبْدَاءِ بِأَنَّهُ مِنَ اللَّهِ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ الْإِعَادَةَ إِنْشَاءٌ مِثْلَ الْإِبْدَاءِ، فَالَّذِي لَمْ يُعْجِزْهُ
{ كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ } kavlinde O'na ait zamir geçmişken açıkça lafza-i celâlin getirilmesi —ki zâhir olan 'sonra O var eder' (ثم ينشىء) denilmesiydi— hususunda el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Çünkü söz yeniden yaratma (iade) hakkındaydı; ilk yaratmanın Allah'tan olduğunu onlara ikrar ettirince, iadenin de tıpkı ilk yaratma gibi bir inşa olduğunu belirterek onlara karşı delil getirdi.
الْإِبْدَاءُ فَهُوَ الَّذِي وَجَبَ أَنْ لَا تُعْجِزَهُ الْإِعَادَةُ. فَكَأَنَّهُ قَالَ: ثُمَّ ذَاكَ الَّذِي أَنْشَأَ النَّشْأَةَ الْأُولَى هُوَ الَّذِي ينشىء النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ فَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَبْرَزَ اسْمَهُ وَأَوْقَعَهُ مُبْتَدَأً اه. يُرِيدُ أَنَّ الْعُدُولَ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ لِتَسْجِيلِ وُقُوعِ هَذَا الْإِنْشَاءِ الثَّانِي، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً حَتَّى تَكُونَ عُنْوَانَ اعْتِقَادٍ بِمَنْزِلَةِ الْمَثَلِ لِأَنَّ فِي اسْمِ الْجَلَالَةِ إِحْضَارًا لِجَمِيعِ الصِّفَاتِ الذَّاتِيَّةِ الَّتِي بِهَا التَّكْوِينُ، وَلِيُفِيدَ وُقُوعُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ مُخْبَرًا عَنْهُ بِمُسْنَدٍ فِعْلِيٍّ مَعْنَى التَّقَوِّي.
Dolayısıyla ilk yaratmanın aciz bırakamadığı Zat'ı, ikinci yaratmanın da aciz bırakamaması vaciptir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Sonra ilk yaratmayı gerçekleştiren işte O Zat, ahiretteki yaratmayı da gerçekleştirecektir.' İşte bu manaya dikkat çekmek için O'nun ismini açıkça zikretmiş ve onu mübteda kılmıştır. [Zemahşerî'nin sözü bitti.] Yani zamir yerine açık isme yönelmek, bu ikinci yaratmanın kesin olarak vuku bulacağını tescil etmek içindir; böylece cümle, lafza-i celâlde var etmeyi sağlayan bütün zatî sıfatların hazır bulunması sebebiyle adeta bir darbımesel gibi bir inanç umdesi haline gelmiş bağımsız bir cümle olur; ayrıca müsnedün ileyhin fiilî bir müsned ile haber verilmesi de pekiştirme (takavvî) manası ifade eder.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تَذْيِيلٌ، أَيْ قَدِيرٌ عَلَى الْبَعْثِ وَعَلَى كُلِّ شَيْءٍ إِذَا أَرَادَهُ. وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ لِتَكُونَ جُمْلَةُ التَّذْيِيلِ مُسْتَقِلَّةً بِنَفْسِهَا فَتَجْرِي مَجْرَى الْأَمْثَالِ.
{ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } cümlesi bir fezleke (tezyîl)dir; yani O dilediği vakit ba's'e de her şeye de kadirdir. Lafza-i celâlin açıkça getirilmesi ise, bu fezleke cümlesinin kendi başına bağımsız olması ve böylece darbımeseller kabilinden cereyan etmesi içindir.
والنَّشْأَةَ بِوَزْنِ فَعْلَةٍ: الْمَرَّةُ مِنَ النَّشْءِ وَهُوَ الْإِيجَادُ، وَكَذَلِكَ قَرَأَهَا الْجُمْهُورُ، عُبِّرَ عَنْهَا بِصِيغَةِ الْمَرَّةِ لِأَنَّهَا نَشْأَةٌ دَفْعِيَّةٌ تُخَالِفُ النَّشْءَ الْأَوَّلَ وَيُقَالُ: النِّشَاءَةُ بِمَدٍّ بَعْدَ الشِّينِ بِوَزْنِ الْكَآبَةِ وَمِثْلُهَا الرَّأْفَةُ وَالرَّءَافَةُ.
Fa'leh (فَعْلَة) veznindeki { النَّشْأَةَ } kelimesi, var etmek demek olan neş' kökünden bir defalık yaratma (merre) masdarıdır. Cumhur da bu şekilde okumuştur; ilk yaratılıştan farklı olarak bir defada ve ansızın gerçekleşen bir yaratma olduğu için ism-i merre kalıbıyla ifade edilmiştir. Şîn harfinden sonra uzatma ile keâbet (الكَآبَة) vezninde (النِّشَاءَةُ) şeklinde de söylenir; re'fet (الرَّأْفَةُ) ve reâfet (الرَّءَافَةُ) kelimeleri de bunun gibidir.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو النَّشَاءَةُ بِالْمَدِّ. وَوَصْفُهَا بِ الْآخِرَةَ إِيمَاءٌ بِأَنَّهَا مُسَاوِيَةٌ لِلنَّشْأَةِ الْأُولَى فَلَا شُبْهَةَ لَهُمْ فِي إِحَالَةِ وُقُوعِهَا. وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى [الْوَاقِعَة: ٦٢] فَذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْمُشَاكَلَةِ التَّقْدِيرِيَّةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ قَبْلَهُ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ
İbn Kesîr ve Ebû Amr uzatarak { النَّشَاءَةُ } şeklinde okumuşlardır. Onun { الْآخِرَةَ } şeklinde nitelenmesi, ilk yaratmaya denk olduğuna ve dolayısıyla onun vukuunu imkânsız görmeleri için hiçbir şüphe bulunmadığına bir işarettir. Yüce Allah'ın Vâkıa Suresi'ndeki [62] { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى } “Andolsun ki ilk yaratılışı bildiniz” kavline gelince, bu takdirî bir müşâkele yoluyladır; zira bir önceki ayetteki
[الْوَاقِعَة: ٦١] يَتَضَمَّنُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ فَعبر عَن مقابلتها بالنشأة.
[Vâkıa: 61] { وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ } “...ve sizi bilmediğiniz bir şekilde yeniden var edelim diye” kavli ahiret yaratılışını içermektedir; dolayısıyla onun karşılığı da 'neş'et' lafzıyla ifade edilmiştir.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ٢١]
[Ankebût Suresi (29), Âyet 21]
يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشاءُ وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ (٢١)
{ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشاءُ وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ } “O, dilediğine azap eder, dilediğine de merhamet eder. Ve ancak O'na döndürüleceksiniz. (21)”
لَمَّا ذَكَرَ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ أَتْبَعَ ذِكْرَهَا بِذِكْرِ أَهَمِّ مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ وَمَا أُوجِدَتْ لِأَجْلِهِ وَهُوَ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ.
Ahiret yaratılışını zikredince, onun hemen ardından içerdiği en önemli hususu ve kendisi için var edildiği gayeyi, yani sevap ve cezayı zikretmiştir.
وَابْتُدِئَ بِذِكْرِ الْعِقَابِ لِأَنَّ الْخِطَابَ جَارٍ مَعَ مُنْكِرِي الْبَعْثِ الَّذِينَ حَظُّهُمْ فِيهِ هُوَ التَّعْذِيبُ. وَمَفْعُولَا فِعْلَيِ الْمَشِيئَةِ مَحْذُوفَانِ جَرْيًا عَلَى غَالِبِ الِاسْتِعْمَالِ فِيهِمَا. وَالتَّقْدِيرُ:
Cezanın zikriyle başlanmıştır; çünkü hitap, oradaki payları azap edilmek olan diriliş inkârcılarına yöneliktir. Meşiet (dileme) ifade eden iki fiilin mef'ulleri ise bu fiillerdeki yaygın kullanım gereğince hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir:
مَنْ يَشَاءُ تَعْذِيبَهُ وَمَنْ يَشَاءُ رَحْمَتَهُ. وَالْفَرِيقَانِ مَعْلُومَانِ مِنْ آيَاتِ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ فَأَصْحَابُ الْوَعْدِ شَاءَ اللَّهُ رَحْمَتَهُمْ وَأَصْحَابُ الْوَعِيدِ شَاءَ تَعْذِيبَهُمْ، فَمِنَ الَّذِينَ شَاءَ تَعْذِيبَهُمُ الْمُشْرِكُونَ وَمِنَ الَّذِينَ شَاءَ رَحْمَتَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَالْمَقْصُودُ هُنَا هُمُ الْفَرِيقَانِ مَعًا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ الْخِطَابُ الْعَامُّ فِي قَوْلِهِ وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ.
“Azap etmeyi dilediği kimseye [azap eder], merhamet etmeyi dilediği kimseye de [merhamet eder].” Bu iki zümre vaad ve vaid ayetlerinden bilinmektedir; nitekim vaad ehli Allah'ın kendilerine merhamet etmeyi dilediği kimseler, vaid ehli ise O'nun kendilerine azap etmeyi dilediği kimselerdir. Kendilerine azap etmeyi dilediği kimseler müşrikler, merhamet etmeyi dilediği kimseler ise müminlerdir. Burada kastedilen, { وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ } “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz” kavlindeki genel hitabın da gösterdiği gibi her iki zümredir.
وَالْقَلْبُ: الرُّجُوعُ، أَيْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ.
Kalb (قَلْب), dönmek demektir; yani “Ve yalnız O'na döndürüleceksiniz.”
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ وَالتَّأْكِيدِ إِذْ لَيْسَ الْمَقَامُ لِلْحَصْرِ إِذْ لَيْسَ ثَمَّةَ اعْتِقَادٌ مَرْدُودٌ. وَفِي هَذَا إِعَادَةُ إِثْبَاتِ وُقُوعِ الْبَعْثِ وتعريض بالوعيد.
Mecrurun amiline takdim edilmesi önem ve tekit içindir; zira reddedilecek [başka bir merciye dönüş] inancı bulunmadığından makam hasır makamı değildir. Bunda ba's'in (yeniden dirilişin) vukuunu yeniden ispat ve bir tehdit (ta'rîz) bulunmaktadır.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ٢٢]
[Ankebût Suresi (29), Âyet 22]
وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٢٢)
{ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Siz ne yerde ne de gökte [Allah'ı] âciz bırakamazsınız. Sizin Allah'tan başka ne bir dostunuz ne de bir yardımcınız vardır. (22)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ [العنكبوت: ٢١] بِاعْتِبَارِ مَا تَضَمَّنَتْهُ مِنَ الْوَعِيدِ.
İçerdiği tehdit (vaid) dikkate alınarak [Ankebût: 21] { وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ } cümlesine atfedilmiştir.
وَالْمُعْجِزُ حَقِيقَتُهُ: هُوَ الَّذِي يَجْعَلُ غَيْرَهُ عَاجِزًا عَنْ فِعْلٍ مَا، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْغَلَبَةِ وَالِانْفِلَاتِ مِنَ الْمُكْنَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٤] .
Mu'ciz (مُعْجِز) kelimesinin hakiki anlamı, başkasını bir fiili yapmaktan âciz bırakan kimsedir. Burada ise galip gelmek ve kudret alanından kaçıp kurtulmak anlamında mecazdır. Bu husus, En'âm Suresi'nde [134] geçen { إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Size vaad edilen mutlaka gelecektir ve siz [O'nu] âciz bırakamazsınız” kavlinde daha önce geçmişti.
فَالْمَعْنَى: وَمَا أَنْتُمْ بِمُفْلَتِينَ مِنَ الْعَذَابِ. وَمَفْعُولُ (مُعْجِزِينِ) مَحْذُوفٌ لِلْعِلْمِ بِهِ، أَيْ بِمُعْجِزِينَ اللَّهَ.
Buna göre mana: “Siz azaptan kurtulacak değilsiniz” şeklindedir. “Mu'cizîn” kelimesinin mef'ulü ise bilindiği için hazfedilmiştir; yani “Allah'ı âciz bırakacak değilsiniz” demektir.
وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ فِي الْأَرْضِ بِمُعْجِزِينَ، أَيْ لَيْسَ لَكُمُ انْفِلَاتٌ فِي الْأَرْضِ، أَيْ لَا تَجِدُونَ مَوْئِلًا يُنْجِيكُمْ مِنْ قُدْرَتِنَا عَلَيْكُمْ فِي مَكَانٍ مِنَ الْأَرْضِ سَهْلِهَا وَجَبَلِهَا، وَبَدْوِهَا وَحَضَرِهَا.
{ فِي الْأَرْضِ } kavli “mu'cizîn” lafzına müteallıktır; yani yeryüzünde sizin için bir kaçıp kurtulma imkânı yoktur; diğer bir deyişle yeryüzünün ovalarında ve dağlarında, çöllerinde ve şehirlerinde hiçbir yerde sizi bizim üzerinizdeki kudretimizden kurtaracak bir sığınak bulamazsınız.
وَعَطْفُ وَلا فِي السَّماءِ عَلَى فِي الْأَرْضِ احْتِرَاسٌ وَتَأْيِيسٌ مِنَ الطَّمَعِ فِي النَّجَاةِ وَإِنْ كَانُوا لَا مَطْمَعَ لَهُمْ فِي الِالْتِحَاقِ بِالسَّمَاءِ. وَهَذَا كَقَوْلِ الْأَعْشَى:
{ وَلا فِي السَّماءِ } kavlinin { فِي الْأَرْضِ } üzerine atfedilmesi, kurtuluş ümidini kesin olarak kesmek (ihtirâs ve te'yîs) içindir; her ne kadar onların göğe çıkma gibi bir ümitleri olmasa da. Bu, A'şâ'nın şu sözü gibidir: