فَلَوْ كُنْتَ فِي جُبٍّ ثَمَانِينَ قَامَةً ... وَرُقِّيتَ أَسْبَابَ السَّمَاءِ بِسُلَّمِ
“Seksen kulaç derinliğinde bir kuyuda olsan da... / Ve bir merdivenle göğün katlarına tırmansan da...”
وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ [سبأ: ٢٢] ، وَلَمْ تَقَعْ مِثْلُ هَذِهِ الزِّيَادَةِ فِي آيَةِ سُورَة الشورى [٣٠، ٣١] وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ لِأَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ جَمَعَتْ خِطَابًا لِلْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ بِقَوْلِهِ وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ [الشورى: ٣٠] إِذِ الْعَفْوُ عَنِ الْمُسْلِمِينَ. وَمَا هُنَا مِنَ الْمُبَالَغَةِ الْمَفْرُوضَةِ وَهِيَ مِنَ الْمُبَالَغَةِ الْمَقْبُولَةِ كَمَا فِي قَوْلِ أُبَيِّ بْنِ سُلَمِيٍّ الضَّبِّيِّ:
Yüce Allah'ın [Sebe: 22] { لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } “Göklerde de yerde de zerre ağırlığınca bir şeye sahip değillerdir” kavli de bu kabildendir. Şûrâ Suresi'ndeki [30-31] { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } ayetinde ise bu tür bir ilave yer almamıştır; zira o ayet, { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } [Şûrâ: 30] “Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] yüzündendir; O birçoğunu da affeder” kavliyle hem Müslümanlara hem de müşriklere yönelik bir hitabı bir araya getirmiştir; çünkü af Müslümanlar içindir. Buradaki ise farazi bir mübalağadır ve bu makbul mübalağa türündendir; nitekim Übey b. Sülemî ed-Dabbî'nin şu sözünde olduğu gibi:
وَلَوْ طَارَ ذُو حَافِرٍ قَبْلَهَا ... لَطَارَتْ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَطِرْ
“Eğer ondan önce tırnaklı bir hayvan uçmuş olsaydı... / O da uçardı, lâkin tırnaklı hayvan uçmamıştır.”
وَهِيَ أَظْهَرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا [الرَّحْمَن: ٣٣] . وَفِي هَذِه إِشَارَةٌ إِلَى إِبْطَالِ اغْتِرَارِهِمْ بِتَأْخِيرِ
Bu durum Yüce Allah'ın [Rahmân: 33] { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا } “Ey cin ve insan topluluğu! Eğer göklerin ve yerin bucaklarından aşıp geçmeye güç yetirebilirseniz, haydi geçin!” kavlinde daha açıktır. Bunda onların, dünyada kendilerine vadedilen
الْوَعِيدِ الَّذِي تَوَعَّدُوهُ فِي الدُّنْيَا.
azabın ertelenmesiyle aldanışlarını iptal etmeye bir işaret vardır.
وَلَمَّا آيَسَهُمْ مِنَ الِانْفِلَاتِ بِأَنْفُسِهِمْ فِي جَمِيعِ الْأَمْكِنَةِ أَعْقَبَهُ بِتَأْيِيسِهِمْ مِنَ الِانْفِلَاتِ مِنَ الْوَعِيدِ بِسَعْيِ غَيْرِهِمْ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَتَوَسَّطُونَ فِي دَفْعِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ بِنَحْوِ السِّعَايَةِ أَوِ الشَّفَاعَةِ، أَوْ مِنْ نُصَرَاءٍ يُدَافِعُونَ عَنْهُمْ بالمغالبة وَالْقُوَّة.
Onların bütün mekânlarda bizzat kaçıp kurtulmaktan ümitlerini kesince, ardından kendilerinden azabı arabuluculuk veya şefaat gibi yollarla savuşturmak üzere araya girecek dostlar yahut üstünlük ve güç kullanarak onları savunacak yardımcılar gibi başkalarının onlar adına gayretiyle de azaptan kurtulma ümitlerini kesti.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ٢٣]
[Ankebût Suresi (29), Âyet 23]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَلِقائِهِ أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٣)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَلِقائِهِ أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Allah'ın ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr edenler var ya, işte onlar benim rahmetimden ümitlerini kesmişlerdir ve onlar için acı bir azap vardır. (23)”
بَيَانٌ لِمَا فِي قَوْلِهِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشاءُ [العنكبوت: ٢١] وَإِنَّمَا عُطِفَ لِمَا فِيهِ مِنْ زِيَادَةِ الْإِخْبَارِ بِأَنَّهُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ وَأَنَّهُ يُصِيبُهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ.
[Ankebût: 21] { يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشاءُ } kavlinde yer alan hususun beyanıdır. Atfedilmesi ise Allah'ın onlara hiçbir rahmet ulaştırmayacağını ve onları elem verici bir azaba uğratacağını fazladan haber vermesinden dolayıdır.
وَالْكُفْرُ بِآيَاتِ اللَّهِ: هُوَ كُفْرُهُمْ بِالْقُرْآنِ. وَالْكُفْرُ بِلِقَائِهِ: إِنْكَارُ الْبَعْثِ.
Allah'ın ayetlerini inkâr etmek, Kur'an'ı inkâr etmeleridir; O'na kavuşmayı inkâr etmek ise ba's'i (yeniden dirilişi) inkâr etmeleridir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ يُفِيدُ أَنَّ مَا سَيَذْكُرُهُ بَعْدَهُ نَالَهُمْ مِنْ أَجْلِ مَا ذُكِرَ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ أَوْصَافٍ، أَيْ أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْيَأْسَ مِنَ الرَّحْمَةِ وَإِصَابَتَهُمْ بِالْعَذَابِ الْأَلِيمِ لِأَجْلِ كُفْرِهِمْ بِالْقُرْآنِ وَإِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ عَلَى أُسْلُوبِ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] .
İşaret ismi, kendisinden sonra zikredilecek olan şeyin, [Bakara: 5] { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” ayetinin üslubunda olduğu gibi, işaret isminden önce anılan nitelikler sebebiyle onların başına geldiğini ifade eder; yani onlar Kur'an'ı inkâr etmeleri ve ba's'i reddetmeleri sebebiyle rahmetten ümidi kesmeyi ve elem verici azaba çarptırılmayı hak etmişlerdir.
وَأَخْبَرَ عَنْ يَأْسِهِمْ مِنْ رَحْمَة الله بِالْفِعْلِ الْمُضِيِّ تَنْبِيهًا عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ. وَالْمَعْنَى:
Onların Allah'ın rahmetinden ümit kesmelerini geçmiş zaman (mâzî) fiiliyle haber vermesi, bunun kesin olarak vuku bulacağına dikkat çekmek içindir. Mana şudur:
أُولَئِكَ سَيَيْأَسُونَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ لَا مَحَالَةَ.
İşte onlar kaçınılmaz olarak Allah'ın rahmetinden ümitlerini keseceklerdir.
وَالتَّعْبِيرُ بِالِاسْمِ الظَّاهِرِ فِي قَوْلِهِ بِآياتِ اللَّهِ دُونَ ضَمِيرِ التَّكَلُّمِ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْآيَاتِ حَيْثُ أُضِيفَتْ إِلَى الِاسْمِ الْجَلِيلِ لِمَا فِي الِاسْمِ الْجَلِيلِ مِنَ التَّذْكِيرِ بِأَنَّهُ حَقِيقٌ بِأَنْ لَا يَكْفُرَ بِآيَاتِهِ. وَالْعُدُولُ إِلَى التَّكَلُّمِ فِي قَوْلِهِ رَحْمَتِي الْتِفَاتٌ عَادَ بِهِ أُسْلُوبُ الْكَلَامِ إِلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ، وَإِعَادَةُ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِتَأْكِيدِ التَّنْبِيهِ عَلَى استحقاقهم ذَلِك.
{ بِآياتِ اللَّهِ } kavlinde mütekellim zamiri yerine açık ismin (ism-i zâhir) kullanılması, lafza-i celâle izafe edilen ayetlerin şanını yüceltmek içindir; zira lafza-i celâlde, O'nun ayetlerinin inkâr edilmemesine layık olduğunu hatırlatan bir mana vardır. { رَحْمَتِي } kavlinde mütekellim kipine dönülmesi ise sözün üslubunu zahirin gereğine döndüren bir iltifattır; işaret isminin tekrarlanması da bunu hak ettiklerine dair dikkati pekiştirmek içindir.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ٢٤]
[Ankebût Suresi (29), Âyet 24]
فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٤)
{ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Kavminin cevabı ise sadece: 'Onu öldürün yahut yakın!' demelerinden ibaret oldu. Ama Allah onu ateşten kurtardı. Şüphesiz bunda inanan bir toplum için ibretler vardır. (24)”
لَمَّا تَمَّ الِاعْتِرَاضُ الْوَاقِعُ فِي خِلَالِ قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ عَادَ الْكَلَامُ إِلَى بَقِيَّةِ الْقِصَّةِ بِذِكْرِ مَا أَجَابَهُ بِهِ قَوْمُهُ.
İbrahim'in kıssası arasında yer alan itirâzî [cümleler] tamamlanınca, kavminin ona verdiği cevabın zikredilmesiyle söz kıssanın devamına dönmüştür.
وَالْفَاءُ تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ [العنكبوت: ١٦] .
[Ayetin başındaki] fâ harfi, [Ankebût: 16] { إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Hani kavmine: 'Allah'a kulluk edin...' demişti” cümlesi üzerine bir tefrîdir.
وَجِيءَ بِصِيغَةِ حَصْرِ الْجَواب فِي قَوْلهم اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ
Cevabın, onların { اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ } sözüne hasredilmesi kalıbıyla getirilmesi, onların
يَتَرَدَّدُوا فِي جَوَابِهِ وَكَانَتْ كَلِمَتُهُمْ وَاحِدَةً فِي تَكْذِيبِهِ وَإِتْلَافِهِ وَهَذَا مِنْ تَصَلُّبِهُمْ فِي كُفْرِهِمْ.
onun cevabında hiç tereddüt etmediklerini, onu yalanlama ve yok etme hususunda söz birliği içinde olduklarını göstermek içindir; bu da onların küfürlerindeki bağnazlıklarındandır.
ثُمَّ تَرَدَّدُوا فِي طَرِيقِ إِهْلَاكِهِ بَيْنَ الْقَتْلِ بِالسَّيْفِ وَالْإِتْلَافِ بِالْإِحْرَاقِ ثُمَّ اسْتَقَرَّ أَمْرُهُمْ عَلَى إِحْرَاقِهِ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ وجَوابَ قَوْمِهِ خَبَرُ كانَ وَاسْمُهَا أَنْ قالُوا. وَغَالِبُ الِاسْتِعْمَالِ أَنْ يُؤَخَّرَ اسْمُهَا إِذَا كَانَ أَنْ الْمَصْدَرِيَّةُ وَصِلَتُهَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا فِي آخِرِ سُورَةِ النُّورِ [٥١] ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُقْرَأْ الِاسْمُ الْمُوَالِي لِفِعْلِ الْكَوْنِ فِي أَمْثَالِهَا فِي غَيْرِ الْقِرَاءَاتِ الشَّاذَّةِ إِلَّا مَنْصُوبًا.
Sonra onu kılıçla öldürmek ile yakarak yok etmek arasında helak etme yöntemi hususunda tereddüt ettiler; ardından Yüce Allah'ın { فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ } kavlinin delalet ettiği üzere onu yakma konusunda karara vardılar. { جَوابَ قَوْمِهِ } lafzı kâne'nin haberi, ismi ise { أَنْ قالُوا } kısmıdır. Yaygın kullanım, masdariyet bildiren 'en' ve sılası olduğunda kâne'nin isminin tehir edilmesidir; nitekim Nûr Suresi'nin sonundaki [51] { إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resulüne çağrıldıklarında müminlerin sözü ancak 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir” kavlinde daha önce geçmişti. Bu sebeple şaz kıraatler dışında, bu gibi yerlerde kevn fiilini (kâne'yi) takip eden isim sadece mensup olarak okunmuştur.
وَقَدْ أُجْمِلَ إِنْجَاؤُهُ مِنَ النَّارِ هُنَا وَهُوَ مُفَصَّلٌ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ.
Onun ateşten kurtarılması burada mücmel bırakılmış, Enbiyâ Suresi'nde ise tafsilatıyla anlatılmıştır.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكَ إِلَى الإنجاء الْمَأْخُوذ مِنْ فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ وَجُعِلَ ذَلِكَ
{ ذلِكَ } ile yapılan işaret, { فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ } kavlinden anlaşılan kurtarılma hadisesinedir. Bu
الْإِنْجَاءُ آيَاتٍ وَلَمْ يُجْعَلْ آيَةً وَاحِدَةً لِأَنَّهُ آيَةٌ لِكُلِّ مَنْ شَهِدَهُ مِنْ قَوْمِهِ وَلِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ، وَكَرَامَةِ رَسُولِهِ، وَتَصْدِيقِ وَعْدِهِ، وَإِهَانَةِ عَدُّوِهِ، وَأَنَّ الْمَخْلُوقَاتِ كُلَّهَا جَلِيلَهَا وَحَقِيرَهَا مُسَخَّرَةٌ لِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
kurtarılış tek bir ayet (ibret) değil, birçok ayet kılınmıştır; çünkü kavminden buna şahit olan herkes için bir ayettir; ayrıca Allah'ın kudretine, Resulünün ikramına, vaadinin doğrulanmasına, düşmanının zelil kılınmasına ve büyüğüyle küçüğüyle bütün mahlûkatın Yüce Allah'ın kudretine boyun eğdirilmiş olduğuna delalet etmektedir.
وَجِيء بِلَفْظ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ إِيمَانَهُمْ مُتَمَكِّنٌ مِنْهُمْ وَمِنْ مُقَوِّمَاتِ قَوْمِيَّتِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] . فَذَلِكَ آيَاتٌ عَلَى عَظِيمِ عِنَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِرُسُلِهِ فَصَدَّقَ أَهْلُ الْإِيمَانِ فِي مُخْتَلِفِ الْعُصُورِ. فَفِي قَوْلِهِ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ تِلْكَ الْآيَاتِ لَمْ يُصَدِّقْ بِهَا قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ لِشِدَّةِ مُكَابَرَتِهِمْ وَكَوْنِ الْإِيمَانِ لَا يخالط عُقُولهمْ.
{ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } lafzının getirilmesi, Bakara Suresi'nde [164] geçen { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Aklını kullanan bir kavim için elbette ibretler vardır” kavlinde belirtildiği gibi, imanın onların benliğine yerleştiğini ve onların karakteristik niteliklerinden olduğunu göstermek içindir. Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın peygamberlerine olan yüce inayetine dair ibretlerdir; nitekim farklı çağlardaki iman ehli de bunu tasdik etmiştir. { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } kavlinde, inatlarının şiddeti ve imanın akıllarına işlememesi sebebiyle İbrahim'in kavminin bu ayetleri tasdik etmediğine dair üstü kapalı bir sitem (ta'rîz) bulunmaktadır.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ٢٥]
[Ankebût Suresi (29), Âyet 25]
وَقالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً وَمَأْواكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٥)
{ وَقالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً وَمَأْواكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “[İbrahim onlara] dedi ki: 'Siz, dünya hayatında aranızdaki sevgi uğruna Allah'ı bırakıp birtakım putlar edindiniz. Sonra kıyamet gününde kiminiz kiminizi inkâr edecek, kiminiz kiminize lanet okuyacaktır. Barınağınız ateştir ve sizin hiçbir yardımcınız da yoktur.' (25)”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَقَالَتُهُ هَذِهِ سَابِقَةً عَلَى إِلْقَائِهِ فِي النَّارِ وَأَنْ تَكُونَ بَعْدَ أَنْ أَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ. وَالْأَظْهَرُ مِنْ تَرْتِيبِ الْكَلَامِ أَنَّهَا كَانَتْ بَعْدَ أَنْ أَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ، أَرَادَ بِهِ إِعْلَانَ مُكَابَرَتِهِمُ الْحَقَّ وَإِصْرَارِهِمْ عَلَى عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ بَعْدَ وُضُوحِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ بِمُعْجِزَةِ سَلَامَتِهِ مِنْ حَرْقِ النَّارِ. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْأَوْثَانِ قَرِيبًا.
Onun bu sözünün ateşe atılmasından önce olması da, Allah'ın kendisini ateşten kurtarmasından sonra olması da caizdir. Sözün akışına göre daha zahir olanı, ateşin yakmasından sağ salim kurtulması mucizesiyle kendilerine karşı hüccet açıkça ortaya konduktan sonra hakka karşı inatlarını ve putlara tapma konusundaki ısrarlarını ilan etmek maksadıyla Allah'ın kendisini ateşten kurtarmasından sonra söylenmiş olmasıdır. Evsân (putlar) kelimesinin zikri az önce geçmişti.
وَمَحَطُّ الْقَصْرِ بِ إِنَّمَا هُوَ الْمَفْعُولُ لِأَجْلِهِ أَمَّا قَصْرُ الْمَعْبُودَاتِ مِنْ دُونِ اللَّهِ عَلَى
{ إِنَّمَا } ile yapılan hasrın odak noktası mef'ûlün lieclih'tir. Allah'tan başka tapılanların
كَوْنِهَا أَوْثَانًا فَقَدْ سَبَقَ فِي قَوْلِهِ إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً [العنكبوت: ١٧] أَيْ مَا اتَّخَذْتُمْ أَوْثَانًا إِلَّا لِأَجْلِ مَوَدَّةِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا. وَوَجْهُ الْحَصْرِ أَنَّهُ لَمْ تَبْقَ لَهُمْ شُبْهَةٌ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ بَعْدَ مُشَاهَدَةِ دَلَالَةِ صِدْقِ الرَّسُولِ الَّذِي جَاءَ بِإِبْطَالِهَا فَتَمَحَّضَ أَنْ يَكُونَ سَبَبُ بَقَائِهِمْ عَلَى عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ هُوَ مَوَدَّةَ بَعْضِهِمْ بَعْضًا الدَّاعِيَةَ لِإِبَايَةِ الْمُخَالَفَةِ. وَالْمَوَدَّةُ: الْمَحَبَّةُ وَالْإِلْفُ. وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ بَيْنِكُمْ شَامِلًا لِلْأَوْثَانِ.
putlardan ibaret olmasına dair hasır ise daha önce [Ankebût: 17] { إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً } kavlinde geçmişti. Yani: “Siz ancak birbirinize olan sevginiz uğruna putlar edindiniz.” Hasrın vechi şudur: Putları geçersiz kılmak üzere gelen peygamberin doğruluğunun delilini gördükten sonra putlara tapma konusunda tutunacakları hiçbir şüpheleri kalmamıştı; dolayısıyla putlara tapmayı sürdürmelerinin tek sebebinin, muhalefet etmekten çekinmeye sevk eden birbirlerine olan sevgileri olduğu anlaşılmıştır. Meveddet (مَوَدَّة), sevgi ve ülfet demektir. { بَيْنِكُمْ } lafzındaki zamirin putları da kapsaması gerekir.
وَالْمَوَدَّةُ: الْمَحَبَّةُ. فَهَؤُلَاءِ الْقَوْمُ يُحِبُّ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَلَا يُخَالِفُهُ وَإِنْ لَاحَ لَهُ أَنَّهُ عَلَى ضَلَالٍ، وَيُحِبُّونَ الْأَوْثَانَ فَلَا يَتْرُكُونَ عِبَادَتَهَا وَإِنْ ظَهَرَتْ لِبَعْضِهِمْ دَلَالَةُ بُطْلَانِ إِلَهِيَّتِهَا قَالَ تَعَالَى وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٦٥] .
Meveddet, sevgidir. Bu kavim birbirini sevmekte, sapıklık üzere olduğu kendisine belirginleşse bile birbirine muhalefet etmemektedir; ayrıca putları da sevmekte, bazısına onların ilahlığının batıl olduğuna dair delil aşikâr olsa bile onlara tapmayı bırakmamaktadırlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: [Bakara: 165] { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ } “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka ortaklar edinir de onları Allah'ı sever gibi severler.”
قَالَ الْفَخْرُ: أَيْ مَوَدَّةً بَيْنَ الْأَوْثَانِ وَعَبَدَتِهَا فَإِنَّ مَنْ غَلَبَتْ عَلَيْهِ اللَّذَّاتُ الْجِسْمِيَّةُ لَا يَلْتَفِتُ إِلَى اللَّذَّاتِ الْعَقْلِيَّةِ كَالْمَجْنُونِ إِذَا احْتَاجَ إِلَى قَضَاءِ حَاجَةٍ مِنْ أَكْلٍ أَوْ شُرْبٍ أَوْ إِرَاقَةِ مَاءٍ وَهُوَ بَيْنَ مَجْمَعٍ مِنَ الْأَكَابِرِ لَا يَلْتَفِتُ إِلَى اللَّذَّةِ الْعَقْلِيَّةِ مِنَ الْحَيَاءِ وَحُسْنِ السِّيرَةِ بَلْ يُحَصِّلُ مَا فِيهِ لَذَّةُ جِسْمِهِ. فَهُمْ كَانُوا قَلِيلِي الْعُقُولِ فَغَلَبَتْ عَلَيْهِمُ اللَّذَّاتُ الْجِسْمِيَّةُ فَلَمْ يَتَّسِعْ عَقْلُهُمْ لِمَعْبُودٍ غَيْرِ جُسْمَانِيٍّ وَرَأَوْا تِلْكَ الْأَصْنَامَ مُزَيَّنَةً بِأَلْوَانٍ وَجَوَاهِرَ فَأَحَبُّوهَا.
Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: “Yani putlar ile onlara tapanlar arasındaki bir sevgidir. Zira cismani lezzetlerin galebe çaldığı kimse akli lezzetlere iltifat etmez; tıpkı bir mecnunun ileri gelenlerin bulunduğu bir toplulukta yemek, içmek veya su dökmek gibi bir ihtiyacını gidermesi gerektiğinde hayâ ve güzel ahlak gibi akli lezzete aldırmayıp bedeninin lezzet duyacağı şeyi elde etmesi gibidir. Onlar da akılları kıt kimselerdi; bu sebeple cismani zevkler kendilerine baskın geldi, akılları cismani olmayan bir mabudu kavramaya yetmedi ve o putları renklerle, mücevherlerle bezenmiş görünce onları sevdiler.”
وَفِعْلُ اتَّخَذْتُمْ مُرَادٌ بِهِ الِاسْتِمْرَارُ وَالْبَقَاءُ عَلَى اتِّخَاذِهَا بَعْدَ وُضُوحِ حُجَّةِ بُطْلَانِ اسْتِحْقَاقِهَا الْعِبَادَةَ.
{ اتَّخَذْتُمْ } (edindiniz) fiiliyle, onların ibadete layık olmadıklarına dair hüccetin açıklığa kavuşmasından sonra putları edinmeyi sürdürmeleri ve bunda ısrar etmeleri kastedilmiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَخَلَفٌ مَوَدَّةَ مَنْصُوبًا مُنَوَّنًا بِدُونِ إِضَافَةٍ، وبَيْنِكُمْ مَنْصُوبًا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ مَوَدَّةَ مَنْصُوبًا غَيْرَ مُنَوَّنٍ بَلْ مُضَافًا إِلَى بَيْنِكُمْ، وبَيْنِكُمْ مَجْرُورٌ أَوْ هُوَ مِنْ إِضَافَةِ الْمَظْرُوفِ إِلَى الظَّرْفِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ مَرْفُوعًا مُضَافًا عَلَى أَنْ تَكُونَ (مَا) فِي إِنَّمَا مَوْصُولَةً وَحَقُّهَا أَنْ تُكْتَبُ مَفْصُولَةً، ومَوَدَّةَ خَبَرُ (إِنَّ) تَكُونُ كِتَابَةُ إِنَّمَا مُتَّصِلَةً مِنْ قَبِيلِ الرَّسْمِ غَيْرِ الْقِيَاسِيِّ فَيَكُونُ الْإِخْبَارُ عَنْهَا بِأَنَّهَا مَوَدَّةٌ إِخْبَارًا مَجَازِيًّا عَقْلِيًّا بِاعْتِبَارِ أَنَّ الِاتِّخَاذَ سَبَبٌ عَنِ الْمَوَدَّةِ. وَلِمَا فِي الْمَجَازِ مِنَ الْمُبَالَغَةِ كَانَ فِيهِ تَأْكِيدٌ لِلْخَبَرِ بَعْدَ تَأْكِيدِهِ بِ (إِنَّ) فَيَقُومُ التَّأْكِيدَانِ مَقَامَ الْحَصْرِ إِذْ لَيْسَ الْحَصْرُ إِلَّا تَأْكِيدًا عَلَى تَأْكِيدٍ كَمَا قَالَ السَّكَّاكِيُّ، أَيْ لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ إِعَادَةِ الْخَبَرِ حَيْثُ يُثْبِتُ ثُمَّ يُؤَكِّدُ بِنَفْيِ مَا عَدَاهُ.
Nâfi', İbn Âmir, Âsım'dan Ebû Bekir, Ebû Ca'fer ve Halef { مَوَدَّةَ } kelimesini tenvinli olarak nasb ile [ve] izafetsiz, { بَيْنِكُمْ } lafzını da zarfiyyet üzere mansub okumuşlardır. Hamza, Âsım'dan Hafs ve Ya'kûb'dan Ravh ise { مَوَدَّةَ } kelimesini tenvinsiz nasb ile { بَيْنِكُمْ } lafzına muzâf olarak okumuşlardır; { بَيْنِكُمْ } ise mecrurdur yahut mazrûfun zarfa izafeti kabilindendir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Kisâî ve Ya'kûb'dan Ruveys ise, { إِنَّمَا } içindeki (mâ) mevsûle olup ayrık yazılması gerekirken bitişik yazılmasının kıyasa dayalı olmayan resm-i hatta ait kabul edilmesi esasına binaen, { مَوَدَّةُ } lafzını { إِنَّ }'nin haberi olarak merfû ve muzâf okumuşlardır. Bu durumda [putları] edinmenin meveddet (sevgi) olduğu şeklinde haber verilmesi, edinmenin sevgiden kaynaklanan bir sebep olması hasebiyle aklî mecaz yoluyla bir ihbar olur. Mecazda mübalağa bulunduğu için de { إِنَّ } ile tekit edildikten sonra habere bir tekit daha kazandırmış olur; böylece bu iki tekit hasrın yerine geçer. Zira Sekkâkî'nin de belirttiği gibi hasır, tekit üstüne tekitten başka bir şey değildir; yani hükmü önce ispatlayıp ardından onun dışındakileri nefyederek pekiştirmesi bakımından haberi tekrarlamak mesabesindedir.
وَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي غَيْرِ إِفَادَةِ الْحُكْمِ بَلْ فِي التَّنْبِيهِ عَلَى الْخَطَأِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ عَقِبَهُ ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً. وَنَظِيرُهُ جُمْلَةُ صِلَةِ الْمَوْصُولِ فِي
Bu haber, salt bir hüküm bildirmek için değil, hemen ardından gelen { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } karinesiyle onların düştüğü hataya dikkat çekmek amacıyla kullanılmıştır. Bunun benzeri,
قَوْلِ عَبْدَةَ بْنِ الطَّبِيبِ :
Abde b. et-Tabîb'in şu sözündeki sıla cümlesidir:
إِنَّ الَّذِينَ تَرَوْنَهُمْ إِخْوَانَكُمْ ... يَشْفِي غَلِيلَ صُدُورِهِمْ أَنْ تُصْرَعُوا
“Kardeşiniz saydığınız o kimseler [var ya]... Yere serilmeniz göğüslerindeki harareti teskin eder.”
وَلَمَّا كَانَ فِي قَوْلِهِ مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ شَائِبَةُ ثُبُوتِ مَنْفَعَةٍ لَهُمْ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ إِذْ يَكْتَسِبُونَ بِذَلِكَ مَوَدَّةً بَيْنَهُمْ تَلَذُّ لِنُفُوسِهِمْ قَرَنَهُ بِقَوْلِهِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ إِلَخْ تَنْبِيهًا لِسُوءِ عَاقِبَةِ هَذِهِ الْمَوَدَّةِ وَإِزَالَةٍ لِلْغُرُورِ وَالْغَفْلَةِ، لِيَعْلَمُوا أَنَّ اللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةَ لَا عِبْرَةَ بِهَا إِنْ كَانَتْ تُعْقِبُ نَدَامَةً آجِلَةً.
{ مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ } ifadesinde, putlara tapmakla kendi aralarında nefislerine hoş gelen bir sevgi kazanmaları sebebiyle sanki putlara tapmalarında kendileri için bir fayda varmış gibi bir şaibe bulunduğundan, bu sevginin kötü akıbetine dikkat çekmek, aldanmışlığı ve gafleti ortadan kaldırmak için bu ifadeyi hemen { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ } [şeklindeki ifadeyle] bir arada zikretmiştir; ta ki peşinden ertelenmiş bir pişmanlık getirecekse peşin lezzetlerin hiçbir kıymeti olmadığını bilsinler.
وَمَعْنَى يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ يَكْفُرُونَ بِالْأَصْنَامِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا إِذْ يَجْحَدُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَهَا.
{ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ } ifadesinin anlamı şudur: Muhataplar, taptıkları putları inkâr edecek ve kıyamet gününde onlara taptıklarını reddedeceklerdir.
وَمَعْنَى وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ يَلْعَنُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ الْآخَرِينَ إِمَّا لِأَنَّ الْمَلْعُونِينَ غَرُّوا اللَّاعِنِينَ فَسَوَّلُوا لَهُمُ اتِّخَاذَ الْأَصْنَامِ، وَإِمَّا لِأَنَّهُمْ وَافَقُوهُمْ عَلَى ذَلِكَ.
{ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } ifadesinin anlamı ise muhatapların her birinin diğerlerine lanet edeceğidir; zira ya lanet edilenler lanet edenleri aldatıp put edinmeyi onlara süslemişlerdir ya da o konuda onlara uymuşlardır.
وَهَذِهِ مَخَازٍ تَلْحَقُ بَعْضَهُمْ مِنْ بَعْضٍ، ثُمَّ ذَكَرَ مَا يَعُمُّهُمْ مِنْ عَذَابِ الْخِزْيِ بِقَوْلِهِ وَمَأْواكُمُ النَّارُ.
Bunlar bazısının bazısına yaşatacağı rezilliklerdir; ardından { وَمَأْواكُمُ النَّارُ } buyurarak hepsini kuşatan rüsvaylık azabını zikretmiştir.
ثُمَّ ذَكَرَ مَا يَعُمُّهُمْ جَمِيعًا مِنِ انْعِدَامِ النَّصِيرِ فَقَالَ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ فَنَفَى عَنْهُمْ جِنْسَ النَّاصِرِ. وَهُوَ مَنْ يُزِيلُ عَنْهُمْ ذَلِكَ الْخِزْيَ. وَجِيءَ فِي نَفْيِ النَّاصِرِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ هُنَا خِلَافًا لِقَوْلِهِ آنِفًا وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ [العنكبوت: ٢٢] لِأَنَّهُمْ لَمَّا تَأَلَّبُوا عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَتَجَمَّعُوا لِنُصْرَةِ أَصْنَامِهِمْ كَانَ جَزَاؤُهُمْ حِرْمَانَهُمْ مِنَ النُّصَرَاءِ مُطَابَقَةً بَيْنَ الْجَزَاءِ وَالْحَالَةِ الَّتِي جُوزُوا عَلَيْهَا. عَلَى أَنَّ الْمُفْرَدَ وَالْجَمْعَ فِي حَيِّزِ النَّفْيِ سَوَاءٌ فِي إِفَادَةِ نَفْيِ كُلِّ فَرْدٍ من الْجِنْس.
Daha sonra hepsini birden kapsayan yardımcısızlığı zikrederek { وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ } buyurmuş ve onlardan yardımcı cinsini, yani o rezilliği kendilerinden giderecek olan kimseyi nefyetmiştir. Yardımcının nefyinde burada çoğul sığasının getirilmesi, az önce geçen [Ankebût: 22] { وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } kavlinin aksinedir; çünkü onlar İbrahim'e karşı birleşip putlarına yardım etmek için toplandıklarında, cezaları da ceza ile üzerine ceza verilen durum arasındaki uygunluk gereği yardımcılardan mahrum bırakılmak olmuştur. Bununla birlikte nefiy sahasında müfred ile cem', cinsin her bir ferdini nefyetmeyi ifade etme bakımından eşittir.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ٢٦]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 26]
فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٦)
{ فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٦) } “Bunun üzerine Lût ona iman etti ve [İbrahim]: ‘Doğrusu ben Rabbime hicret ediyorum. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir’ dedi.”
فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ.
{ فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } “Bunun üzerine Lût ona iman etti.”
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْإِخْبَارِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ اعْتِرَاضَ التَّفْرِيعِ، وَأَفَادَتِ الْفَاءُ مُبَادَرَةَ لُوطٍ
İbrahim'den haber veren [ifadeler] arasına tefri' (sonuç bildiren) itiraz yoluyla girmiş bir ara cümledir. Fa (فَ) harfi, Lût'un İbrahim'i
بِتَصْدِيقِ إِبْرَاهِيمَ، وَالِاقْتِصَارُ عَلَى ذِكْرِ لُوطٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُؤْمِنْ بِهِ إِلَّا لُوطٌ لِأَنَّهُ الرَّجُلُ الْفَرْدُ الَّذِي آمَنَ بِهِ وَأَمَّا امْرَأَةُ إِبْرَاهِيمَ وَامْرَأَةُ لُوطٍ فَلَا يَشْمَلُهُمَا اسْمُ الْقَوْمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَإِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ [العنكبوت: ١٦] الْآيَةَ لِأَنَّ الْقَوْمَ خَاصٌّ بِرِجَالِ الْقَبِيلَةِ قَالَ زُهَيْرٌ:
tasdik etmekte acele ettiğini bildirir. Yalnızca Lût'un zikredilmesiyle yetinilmesi, ona sadece Lût'un iman ettiğine delalet eder; çünkü ona iman eden tek erkek o idi. İbrahim'in hanımı ile Lût'un hanımına gelince, Yüce Allah'ın [Ankebût: 16] { وَإِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } ayetindeki kavim ismi onları kapsamaz; zira kavim lafzı kabilenin erkeklerine mahsustur. Nitekim Züheyr şöyle demiştir:
أَقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أَمْ نِسَاءُ
“Hısn hanedanı bir kavim [erkekler topluluğu] mudur, yoksa kadınlar mıdır?”
وَفِي التَّوْرَاةِ أَنَّهُ كَانَتْ مَعَهُ زَوْجُهُ (سَارَّةٌ) وَزَوْجُ لُوطٍ وَاسْمُهَا (مَلِكَةٌ) . وَلُوطٌ هُوَ ابْن (هاران) أَخِي إِبْرَاهِيمَ، فَلُوطٌ يَوْمَئِذٍ مِنْ أُمَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵉.
Tevrat'ta onun yanında hanımı (Sâre) ve adı (Melike) olan Lût'un hanımının da bulunduğu belirtilmektedir. Lût ise İbrahim'in kardeşi (Hârân)'ın oğludur; dolayısıyla Lût o gün için İbrahim'in (aleyhisselâm) ümmetindendir.
وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
{ وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Ve [İbrahim]: ‘Doğrusu ben Rabbime hicret ediyorum. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir’ dedi.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ [العنكبوت: ٢٤] .
[Ankebût: 24] { فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ } cümlesine atıftır.
فَضَمِيرُ قالَ عَائِدٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ، أَيْ أَعْلَنَ أَنَّهُ مُهَاجِرٌ دِيَارَ قَوْمِهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ أمره بمفارقة ديار أَهْلِ الْكُفْرِ.
{ قالَ } fiilinin zamiri İbrahim'e döner; yani kavminin yurdunu terk edip hicret edeceğini ilan etmiştir; zira Allah ona küfür ehlinin yurdundan ayrılmasını emretmişti.
وَهَذِهِ أَوَّلُ هِجْرَةٍ لِأَجْلِ الدِّينِ وَلِذَلِكَ جَعَلَهَا هِجْرَةً إِلَى رَبِّهِ. وَالْمُهَاجَرَةُ مُفَاعَلَةٌ مِنَ الْهَجْرِ: وَهُوَ تَرْكُ شَيْءٍ كَانَ مُلَازِمًا لَهُ، وَالْمُفَاعَلَةُ لِلْمُبَالَغَةِ أَوْ لِأَنَّ الَّذِي يَهْجُرُ قَوْمَهُ يَكُونُونَ هُمْ قَدْ هَجَرُوهُ أَيْضًا.
Bu, din uğruna yapılan ilk hicrettir; bu yüzden onu Rabbine yapılan bir hicret kılmıştır. Muhâceret (مُهَاجَرَة), hecr (هَجْر) kökünden müfâale babındandır: Hecr, insanın ayrılmadığı bir şeyi terk etmesidir. Müfâale babı ise mübalağa içindir yahut kavmini terk eden kimseyi kavminin de terk etmiş olması sebebiyledir.
وَحَرْفُ إِلى فِي قَوْلِهِ إِلى رَبِّي لِلِانْتِهَاءِ الْمَجَازِيِّ إِذْ جَعَلَ هِجْرَتَهُ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي أَمَرَهُ اللَّهُ بِأَنْ يُهَاجِرَ إِلَيْهَا كَأَنَّهَا هِجْرَةٌ إِلَى ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى فَتَكُونُ إِلى تَخْيِيلًا لِاسْتِعَارَةٍ مَكْنِيَّةٍ أَوْ جَعَلَ هِجْرَتَهُ مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي لَا يَعْبُدُ أَهْلُهُ اللَّهَ لِطَلَبِ مَكَانٍ لَيْسَ فِيهِ مُشْرِكُونَ بِاللَّهِ كَأَنَّهُ هِجْرَةٌ إِلَى اللَّهِ، فَتَكُونُ إِلى عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مُسْتَعَارَةً لِمَعْنَى لَامِ التَّعْلِيلِ اسْتِعَارَةً تَبَعِيَّةً.
{ إِلى رَبِّي } kavlindeki { إِلى } harfi mecazi son nokta (intihâ) içindir; zira Allah'ın hicret etmesini emrettiği diyara yaptığı hicreti bizzat Yüce Allah'ın zâtına yapılmış bir hicret gibi kılmıştır; bu takdirde { إِلى } lafzı mekniyye istiaresinin telyili (hayali tasviri) olur. Yahut halkı Allah'a kulluk etmeyen bir mekândan Allah'a ortak koşanların bulunmadığı bir yeri aramak üzere hicret etmesini Allah'a hicret gibi kılmıştır; bu veche göre de { إِلى } lafzı tebeiyye istiaresi yoluyla tâlil lâmı (için) manasında müstear kılınmış olur.
وَرُشِّحَتْ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةُ عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ بِقَوْلِهِ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ. وَهِيَ جُمْلَةٌ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِمَضْمُونِ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي، لِأَنَّ مَنْ كَانَ عَزِيزًا يَعْتَزُّ بِهِ جَارُهُ وَنَزِيلُهُ.
Bu istiare her iki veche göre de { إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } kavliyle müraccah kılınmıştır (güçlendirilmiştir). Bu cümle, { إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي } cümlesinin içeriğine gerekçe (tâlil) konumundadır; zira kim izzet sahibi ise, O'na sığınan ve konuk olan da izzet bulur.
وَإِتْبَاعُ وَصْفِ الْعَزِيزُ بِ الْحَكِيمُ لِإِفَادَةِ أَنَّ عِزَّتَهُ مُحْكَمَةٌ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَهَا الْمَحْمُودَ عِنْدَ الْعُقَلَاءِ مِثْلَ نَصْرِ الْمَظْلُومِ، وَنَصْرِ الدَّاعِي إِلَى الْحَقِّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْحَكِيمُ بِمَعْنَى الْحَاكِمِ فَيَكُونُ زِيَادَةَ تَأْكِيدِ مَعْنَى الْعَزِيزُ.
{ الْعَزِيزُ } vasfının peşinden { الْحَكِيمُ } vasfının getirilmesi, O'nun izzetinin sapasağlam olduğunu ve mazluma yardım etmek, hakka çağıranı muzaffer kılmak gibi akıl sahipleri nezdinde övgüye değer yerli yerinde konumlandığını bildirmek içindir. { الْحَكِيمُ } kelimesinin hüküm veren manasında “el-Hâkim” olması da caizdir; bu durumda { الْعَزِيزُ } manasının pekiştirilmesini artırmış olur.
وَقَدْ مَضَتْ قِصَّةُ إِبْرَاهِيمَ وَقَوْمِهِ وَبِلَادِهِمْ مُفَصَّلَةً فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ
İbrahim'in, kavminin ve memleketlerinin kıssası Enbiyâ Suresi'nde ayrıntılı olarak geçmişti.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ٢٧]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 27]
وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (٢٧)
{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (٢٧) } “Ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık; peygamberliği ve kitabı onun nesline verdik. Dünyada ona mükâfatını verdik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir.”
وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ.
{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ } “Ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık; peygamberliği ve kitabı onun nesline verdik.”
هَذَا الْكَلَامُ عُقِّبَتْ بِهِ قِصَّةُ إِبْرَاهِيمَ تِبْيَانًا لِفَضْلِهِ إِذْ لَا عَلَاقَةَ لَهُ بِالْقِصَّةِ. وَالظَّاهِرُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِ وَهَبْنا، وجَعَلْنا الْإِعْلَامَ بِذَلِكَ فَيَكُونُ مِنْ تَمَامِ الْقِصَّةِ كَمَا فِي سُورَةِ هُودٍ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْأَنْعَامِ فِي ذِكْرِ فَضَائِلِ إِبْرَاهِيمَ. والْكِتابَ مُرَادٌ بِهِ الْجِنْسُ فَالتَّوْرَاةُ، وَالْإِنْجِيلُ، وَالزَّبُورُ، وَالْقُرْآنُ كُتُبٌ نَزَلَتْ فِي ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ.
Bu söz, İbrahim'in kıssasının hemen peşinden onun faziletini açıklamak üzere getirilmiştir; zira kıssanın [doğrudan cereyanıyla] bir ilgisi yoktur. Zahir olan odur ki { وَهَبْنا } ve { جَعَلْنا } ile kastedilen bunun bildirilmesidir; böylece Hûd Suresi'nde olduğu gibi kıssanın tamamlayıcısı olur. Bu ayetin benzeri İbrahim'in faziletlerinin zikrinde En'âm Suresi'nde geçmişti. { الْكِتابَ } ile cins kastedilmiştir; dolayısıyla Tevrat, İncil, Zebur ve Kur'an, İbrahim'in zürriyetine indirilmiş kitaplardır.
وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ.
{ وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Dünyada ona mükâfatını verdik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir.”
جَمَعَ اللَّهُ لَهُ أَجْرَيْنِ: أَجْرًا فِي الدُّنْيَا بِنَصْرِهِ عَلَى أَعْدَائِهِ وَبِحُسْنِ السُّمْعَةِ وَبَثِّ التَّوْحِيدِ وَوَفْرَةِ النَّسْلِ، وَأَجْرًا فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ كَوْنُهُ فِي زُمْرَةِ الصَّالِحِينَ، وَالتَّعْرِيفُ لِلْكَمَالِ، أَيْ مِنْ كُمْلِ الصَّالِحِينَ.
Allah onun için iki mükâfatı bir araya getirmiştir: Düşmanlarına karşı ona yardım etmekle, güzel bir şöhretle, tevhidi yaymakla ve neslinin çokluğuyla dünyadaki bir mükâfat; ahiretteki bir mükâfat ki o da salihler zümresinde olmasıdır. [Salihler kelimesindeki] belirlilik (lâm-ı tarif) kemal içindir; yani kâmil salihlerdendir.
[٢٨- ٣٠]
[28-30]
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : الْآيَات ٢٨ الى ٣٠]
[Ankebût Suresi (29), Ayetler 28-30]
وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ (٢٨) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٩) قالَ رَبِّ انْصُرْنِي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ (٣٠)
{ وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ (٢٨) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٩) قالَ رَبِّ انْصُرْنِي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ (٣٠) } “Lût'u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: ‘Gerçekten siz, sizden önce âlemlerden hiçbir kimsenin yapmadığı o çirkin hayâsızlığı yapıyorsunuz öyle mi? Siz gerçekten erkeklere yaklaşıyor, yol kesiyor ve meclisinizde o kötülüğü işliyor musunuz?’ Kavminin cevabı ise sadece: ‘Eğer doğru söyleyenlerden isen bize Allah'ın azabını getir!’ demekten ibaret oldu. [Lût]: ‘Rabbim! Bozguncu kavme karşı bana yardım et!’ dedi.”
وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ
{ وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ } “Lût'u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: ‘Gerçekten siz, sizden önce âlemlerden hiçbir kimsenin yapmadığı o çirkin hayâsızlığı yapıyorsunuz öyle mi? Siz gerçekten erkeklere yaklaşıyor, yol kesiyor ve meclisinizde o kötülüğü işliyor musunuz?’”
الِانْتِقَالُ مِنْ رِسَالَةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَى قَوْمِهِ إِلَى رِسَالَةِ لُوطٍ لِمُنَاسَبَةِ أَنَّهُ شَابَهَ إِبْرَاهِيمَ فِي أَنْ أَنْجَاهُ اللَّهُ مِنْ عَذَابِ الرِّجْزِ. وَالْقَوْلُ فِي صَدْرِ هَذِهِ الْآيَةِ كَالْقَوْلِ فِي آيَةِ وَإِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ [العنكبوت: ١٦] الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهَا فِي سُورَةِ النَّمْلِ وَفِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ.
İbrahim'in kavmine gönderilmesinden Lût'un risaletine geçiş, Allah'ın kendisini azap musibetinden kurtarması hususunda İbrahim'e benzemesi münasebetiyledir. Bu ayetin başındaki söz, az önce geçen [Ankebût: 16] { وَإِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } ayetindeki söz gibidir. Benzeri Neml Suresi'nde ve Şuarâ Suresi'nde de geçmişti.
وَمَا بَيْنَ الْآيَاتِ مِنْ تَفَاوُتٍ هُوَ تَفَنُّنٌ فِي حِكَايَةِ الْقِصَّةِ لِلْغَرَضِ الَّذِي ذَكَرْتُهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ السَّابِعَةِ، إِلَّا قَوْلَهُ هُنَا إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ فَإِنَّهُ لَمْ يَقَعْ لَهُ نَظِيرٌ فِيمَا مَضَى.
Ayetler arasındaki farklılık, yedinci mukaddimede belirttiğim maksat doğrultusunda kıssanın anlatımındaki üslup çeşitliliğinden (tefennün) ibarettir; ancak buradaki { إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } kavli müstesnadır, zira geçmişte bunun benzeri yer almamıştır.
وَقَوْمُ لُوطٍ مِنَ الْكَنْعَانِيِّينَ وَتَقَدَّمَ ذِكْرُهِمْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
Lût'un kavmi Ken'ânîlerdendir ve onların zikri A'râf Suresi'nde geçmişti.
وَتَوْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِ (إِنَّ) وَاللَّامِ تَوْكِيدٌ لِتَعَلُّقِ النِّسْبَةِ بِالْمَفْعُولِ لَا تَأْكِيدٌ لِلنِّسْبَةِ، فَالْمَقْصُودُ
Cümlenin { إِنَّ } ve lâm ile tekit edilmesi, nisbetin teyidi için değil, nisbetin mef'ûl ile irtibatının tekididir; dolayısıyla maksat,
تَحْقِيقُ أَنَّ الَّذِي يَفْعَلُونَهُ فَاحِشَةٌ، أَيْ عَمَلٌ قَبِيحٌ بَالِغُ الْغَايَةِ فِي الْقُبْحِ، لِأَنَّ الْفُحْشَ بُلُوغُ الْغَايَةِ فِي شَيْءٍ قَبِيحٍ لِأَنَّهُمْ كَانُوا غَيْرَ شَاعِرِينَ بِشَنَاعَةِ عَمَلِهِمْ وَقُبْحِهِ.
yaptıkları şeyin bir fuhşiyât, yani son derece çirkin bir amel olduğunu tahkik etmektir; zira fuhş, çirkin olan bir şeyde son sınıra varmaktır; çünkü onlar işledikleri amelin iğrençliğinin ve çirkinliğinin farkında değillerdi.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ عَلَى الْإِخْبَارِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي التَّوْبِيخِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ بِهَمْزَتَيْنِ: هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ وَهَمْزَةِ (إِنَّ) .
Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir, Âsım'dan Hafs ve Ebû Ca'fer, azarlamada kullanılan bir ihbar olarak tek hemze ile { إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr, Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekir, Ya'kûb ve Halef ise iki hemze ile: İstifham hemzesi ve { إِنَّ }'nin hemzesiyle okumuşlardır.
وَقَرَأَ الْجَمِيع أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ بِهَمْزَتَيْنِ. وَفِي «الْكَشَّافِ» : قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَجَدْتُ الْأَوَّلَ أَيْ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ فِي الْإِمَامِ بِحَرْفٍ وَاحِدٍ بِغَيْرِ يَاءٍ، أَيْ بِغَيْرِ الْيَاءِ الَّتِي تُكْتَبُ الْهَمْزَةُ الْمَكْسُورَةُ عَلَى صُورَتِهَا وَرَأَيْتُ الثَّانِي (أَي إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ) بِحَرْفَيِ الْيَاءِ وَالنُّونِ اه. (يَعْنِي الْيَاءَ بَعْدَ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ وَالنُّونُ نُونُ إِنَّ) . وَلَعَلَّهُ يَعْنِي بِالْإِمَامِ مُصْحَفَ الْبَصْرَةِ أَوِ الْكُوفَةِ فَتَكُونُ قِرَاءَةُ قُرَّائِهِمَا رِوَايَةً مُخَالِفَةً لِصُورَةِ الرَّسْم.
Bütün kurrâ { أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ } kısmını iki hemze ile okumuştur. el-Keşşâf'ta şöyle denmektedir: Ebû Ubeyd dedi ki: Birincisini, yani { إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } kısmını imam mushafta tek harfle, ye olmaksızın, yani harekesi esre olan hemzenin sureti olarak yazılan ye harfi olmaksızın buldum; ikincisini ise (yani { أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ }) iki harfle, ye ve nûn ile gördüm (yani istifham hemzesinden sonraki ye ile inne'nin nûnu). -Alıntı sonu- İmam ile Basra veya Kûfe mushafını kastediyor olabilir; bu durumda o iki beldenin kurrâsının kıraati resm-i hattın suretine aykırı bir rivayet olmuş olur.
وَجُمْلَة أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ إِلَخْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ مَضْمُونِ جُمْلَةِ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ، بِاعْتِبَارِ مَا عُطِفَ على جملَة أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ مِنْ قَوْلِهِ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ إِلَخْ لِأَنَّ قَطْعَ السَّبِيلِ وَإِتْيَانَ الْمُنْكَرِ فِي نَادِيهِمْ مِمَّا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ إِتْيَانُ الْفَاحِشَةِ.
{ أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ } cümlesi, { وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ } kavlinden bu cümleye atfedilenler dikkate alındığında, { لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } cümlesinin anlamından bedel-i iştimaldir; zira yol kesmek ve meclislerinde kötülüğü işlemek, fuhşiyâtı işlemenin içerdiği şeylerdendir.
وَأُدْخِلَ اسْتِفْهَامُ الْإِنْكَارِ عَلَى جَمِيعِ التَّفْصِيلِ وَأُعِيدَ حَرْفُ التَّأْكِيدِ لِتَتَطَابَقَ جُمْلَةِ الْبَدَلِ مَعَ الْجُمْلَةِ الْمُبْدَلِ مِنْهَا لِأَنَّهَا الْجُزْءُ الْأَوَّلُ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ الْمُبْدَلَةِ عِنْدَ قَطْعِ النَّظَرِ عَمَّا عُطِفَ عَلَيْهَا تَكُونُ مِنَ الْجُمْلَةِ الْمُبْدَلِ مِنْهَا بِمَنْزِلَةِ الْبَدَلِ الْمُطَابِقِ.
İnkâr istifhamı bütün bu ayrıntıların başına dahil edilmiş ve bedel cümlesinin mübdelün minh cümle ile tam olarak uyuşması için tekit harfi tekrarlanmıştır; zira bu bedel cümlesinin ilk parçası, kendisine atfedilenler göz ardı edildiğinde, mübdelün minh cümleye mutabık bedel (bedel-i kül) mesabesindedir.
وَقَطْعُ السَّبِيلِ: قَطْعُ الطَّرِيقِ، أَيِ التَّصَدِّي لِلْمَارِّينَ فِيهِ بِأَخْذِ أَمْوَالِهِمْ أَوْ قَتْلِ أَنْفُسِهِمْ أَوْ إِكْرَاهِهِمْ عَلَى الْفَاحِشَةِ. وَكَانَ قَوْمُ لُوطٍ يَقْعُدُونَ بِالطُّرُقِ لِيَأْخُذُوا مِنَ الْمَارَّةِ مَنْ يَخْتَارُونَهُ.
Yolu kesmek (kat'u's-sebîl), yoldan geçenlerin önüne çıkıp mallarını almak, canlarına kıymak veya onları fuhşiyata zorlamaktır. Lût kavmi, yoldan geçenlerden gözlerine kestirdiklerini yakalamak için yollarda pusu kurup otururlardı.
فَقَطْعُ السَّبِيلِ فَسَادٌ فِي ذَاتِهِ وَهُوَ أَفْسَدُ فِي هَذَا الْمَقْصِدِ. وَأَمَّا إِتْيَانُ الْمُنْكَرِ فِي نَادِيهِمْ فَإِنَّهُمْ جَعَلُوا نَادِيَهُمْ لِلْحَدِيثِ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْفَاحِشَةِ وَالِاسْتِعْدَادِ لَهَا
Yol kesmek başlı başına bir fesattır ve bu maksat doğrultusunda daha da büyük bir fesada dönüşmektedir. Meclislerinde kötülüğü işlemelerine gelince; onlar toplandıkları yerleri bu hayâsızlığı konuşmak, ona hazırlanmak
وَمُقَدِّمَاتِهَا كَالتَّغَازُلِ بِرَمْيِ الْحَصَى اقْتِرَاعًا بَيْنَهُمْ على من يرومونه، وَالتَّظَاهُرِ بِتَزْيِينِ الْفَاحِشَةِ زِيَادَةً فِي فَسَادِهَا وَقُبْحِهَا لِأَنَّهُ مُعِينٌ عَلَى نَبْذِ التَّسَتُّرِ مِنْهَا وَمُعِينٌ عَلَى شُيُوعِهَا فِي النَّاسِ.
ve gözlerine kestirdikleri kimse üzerinde aralarında kura çekmek üzere çakıl taşı atmak gibi onun ön hazırlıklarını yapmak ve kötülüğünü ile çirkinliğini daha da artıracak şekilde hayâsızlığı süsleyip açıkça sergilemek için edinmişlerdi; zira bu durum, ondan gizlenmeyi terk etmeye ve insanlar arasında yayılmasına yardımcı oluyordu.
وَفِي قَوْلِهِ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ تَشْدِيدٌ فِي الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ فِي أَنَّهُمُ الَّذِينَ سَنُّوا هَذِهِ الْفَاحِشَةَ السَّيِّئَةَ لِلنَّاسِ وَكَانَتْ لَا تَخْطِرُ لِأَحَدٍ بِبَالٍ، وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمَفَاسِدِ تَكُونُ النَّاسُ فِي غَفْلَةٍ عَنِ ارْتِكَابِهَا لِعَدَمِ الِاعْتِيَادِ بِهَا حَتَّى إِذَا أَقْدَمَ أَحَدٌ عَلَى فِعْلِهَا وَشُوهِدَ
{ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } kavlinde, kimsenin aklına bile gelmeyen bu kötü hayâsızlığı insanlar arasında ilk defa âdet haline getirenlerin kendileri olması hususunda onlara yönelik şiddetli bir kınama vardır. İnsanlar alışık olmadıkları için çoğu kötülükleri işlemekten habersiz ve uzak dururlar; ta ki birisi onu işlemeye cüret edip de bu durum görülünceye
ذَلِكَ مِنْهُ تَنَبَّهَتِ الْأَذْهَانُ إِلَيْهَا وَتَعَلَّقَتِ الشَّهَوَاتُ بِهَا.
zihinler ona uyanır ve şehvetler ona bağlanır.
وَالنَّادِي: الْمَكَانُ الَّذِي يَنْتَدِي فِيهِ النَّاسُ، أَيْ يَجْتَمِعُونَ نَهَارًا لِلْمُحَادَثَةِ وَالْمُشَاوَرَةِ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ النَّدْوِ بِوَزْنِ الْعَفْوِ وَهُوَ الِاجْتِمَاعُ نَهَارًا. وَأَمَّا مَكَانُ الِاجْتِمَاعِ لَيْلًا فَهُوَ السَّامِرُ، وَلَا يُقَالُ لِلْمَجْلِسِ نَادٍ إِلَّا مَا دَامَ فِيهِ أَهْلُهُ فَإِذَا قَامُوا عَنْهُ لَمْ يُسَمَّ نَادِيًا.
Nâdî (نَادِي); insanların toplandığı, yani gündüz vakti sohbet ve istişare için bir araya geldiği yerdir. Bu kelime, afv (عَفْو) vezninde olan ve gündüz toplanmak anlamına gelen nedv (نَدْو) kökünden türetilmiştir. Gece toplanma yerine ise sâmir (سَامِر) denir. Bir meclise ancak içinde oturanlar bulunduğu sürece nâdî denir; oradan kalkıp dağıldıklarında artık nâdî olarak isimlendirilmez.
فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ قالَ رَبِّ انْصُرْنِي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ.
{ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ قالَ رَبِّ انْصُرْنِي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ } “Kavminin cevabı ise sadece: ‘Eğer doğru söyleyenlerden isen, haydi bize Allah'ın azabını getir!’ demelerinden ibaret oldu. [Lût:] ‘Rabbim! Bozguncu kavme karşı bana yardım et!’ dedi.”
الْكَلَامُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا فِي قَوْلِهِ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ [العنكبوت: ٢٤] الْآيَةَ، وَالْأَمْرُ فِي ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ لِلتَّعْجِيزِ وَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّهُ أَنْذَرَهُمُ الْعَذَابَ فِي أَثْنَاءِ دَعْوَتِهِ. وَلَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُ ذَلِكَ فِي قِصَّةِ لُوطٍ فِيمَا مَضَى لَكِنَّ الْإِنْذَار من شؤون دَعْوَةِ الرُّسُلِ.
Buradaki izah, az önce geçen { فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ } [Ankebût: 24] ayetinin benzerindeki açıklama gibidir. { ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ } ifadesindeki emir aciz bırakma (ta'cîz) içindir ve bu da [Lût'un] daveti esnasında onları azapla uyardığını iktiza eder. Daha önce Lût kıssasında bunun zikri geçmemişti; ancak uyarmak, peygamberlerin davetinin gereklerindendir.
وَأَرَادَ بِالنَّصْرِ عِقَابَ الْمُكَذِّبِينَ لِيُرِيَهُمْ صِدْقَ مَا أَبْلَغَهُمْ مِنْ رِسَالَةِ اللَّهِ.
Yardım (nasr) ile yalanlayanların cezalandırılmasını istemiştir ki onlara, Allah'ın risaletinden kendilerine tebliğ ettiği şeylerin doğruluğunu göstersin.
وَوَصَفَهُمْ بِ الْمُفْسِدِينَ لِأَنَّهُمْ يُفْسِدُونَ أَنْفُسَهُمْ بِشَنَاعَاتِ أَعْمَالِهِمْ وَيُفْسِدُونَ النَّاسَ بِحَمْلِهِمْ عَلَى الْفَوَاحِشِ وَتَدْرِيبِهِمْ بِهَا، وَفِي هَذَا الْوَصْفِ تَمْهِيدٌ لِلْإِجَابَةِ بِالنَّصْرِ لِأَنَّ اللَّهَ لَا يحب المفسدين.
Onları { الْمُفْسِدِينَ } (bozguncular) olarak nitelemiştir; çünkü onlar çirkin amelleriyle kendi nefislerini ifsat etmekte, insanları da hayâsızlıklara sevk edip buna alıştırarak onları bozmaktadırlar. Bu nitelendirmede, yardım talebinin kabul edilmesine bir zemin hazırlama vardır; zira Allah bozguncuları sevmez.
[سُورَة العنكبوت (٢٩) : الْآيَات ٣١ إِلَى ٣٢]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 31-32]
وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ (٣١) قالَ إِنَّ فِيها لُوطاً قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٣٢)
{ وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ (٣١) قالَ إِنَّ فِيها لُوطاً قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٣٢) } “Elçilerimiz İbrahim'e müjdeyi getirdiklerinde: ‘Biz bu kentin halkını helak edeceğiz; çünkü onun halkı zalim kimselerdir’ dediler. (31) [İbrahim:] ‘Ama orada Lût var!’ dedi. Onlar: ‘Biz orada kimin bulunduğunu daha iyi biliriz. Geride kalacaklardan olan karısı müstesna, onu ve ailesini muhakkak kurtaracağız’ dediler. (32)”
لَمَّا أَدَاةٌ تَدُلُّ عَلَى التَّوْقِيتِ، وَالْأَصْلُ أَنَّهَا ظَرْفٌ مُلَازِمٌ الْإِضَافَةَ إِلَى جُمْلَةٍ.
{ لَمَّا }, vakit bildiren bir edattır; asıl itibarıyla bir cümleye tamlanan (muzâf) olmayı gerektiren bir zarftır.
وَمَدْلُولُهَا وُجُودٌ لِوُجُودٍ، أَيْ وُجُودُ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الَّتِي تُضَافُ إِلَيْهَا عِنْدَ وُجُودِ الْجُمْلَةِ الَّتِي تَتَعَلَّقُ بِهَا فَهِيَ تَسْتَلْزِمُ جُمْلَتَيْنِ: أُولَاهُمَا فِعْلِيَّةٌ مَاضَوِيَّةٌ وَتُضَافُ إِلَيْهَا لَمَّا، وَالثَّانِيَةُ فِعْلِيَّةٌ أَوِ اسْمِيَّةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى مَا يَصْلُحُ لِأَنْ يَتَعَلَّقَ بِهِ الظَّرْفُ مِنْ فِعْلٍ أَوِ اسْمٍ مُشْتَقٍّ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ الْوَاقِعَةِ بَعْدَ لَمَّا اسْمُ الْجَزَاءِ تَسَامُحًا.
Anlamı bir şeyin varlığının başka bir şeyin varlığına bağlı olmasıdır; yani kendisine tamlanan cümlenin içeriğinin, ilişkili olduğu cümlenin içeriği gerçekleştiğinde var olmasıdır. Dolayısıyla iki cümleyi gerektirir: İlki geçmiş zamanlı fiil cümlesidir ve { لَمَّا } ona tamlanır; ikincisi ise fiil veya türemiş isim gibi bu zarfın taalluk etmesine elverişli bir ögeyi içeren fiil ya da isim cümlesidir. { لَمَّا }'dan sonra gelen ikinci cümleye mecazen ceza (cevap) ismi verilir.
وَلَمَّا كَانَتْ لَمَّا ظَرْفًا مُبْهَمًا تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ مَضْمُونُ الْجُمْلَةِ الَّتِي تُضَافُ إِلَيْهَا لَمَّا مَعْلُومًا لِلسَّامِعِ، إِذِ التَّوْقِيتُ الْإِعْلَامُ بِمُقَارَنَةِ زَمَنٍ مَجْهُولٍ بِزَمَنٍ مَعْلُومٍ. فَوُجُودُ لَمَّا هُنَا يَقْتَضِي أَنَّ مَجِيءَ الْمَلَائِكَةِ بِالْبُشْرَى أَمْرٌ مَعْلُومٌ لِلسَّامِعِ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرٌ
{ لَمَّا } müphem bir zarf olduğundan, kendisine tamlanan cümlenin içeriğinin muhatap tarafından bilinmesi gerekir; zira vakit belirleme (tevkit), bilinmeyen bir zamanın bilinen bir zamanla birlikteliğini bildirmektir. Dolayısıyla burada { لَمَّا } edatının bulunması, meleklerin müjde ile gelişinin muhatapça bilinen bir husus olmasını iktiza eder; oysa daha önce müjdenin zikri geçmemiştir,
لِلْبُشْرَى، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ التَّعْرِيفُ فِي الْبُشْرَى تَعْرِيفُ الْعَهْدِ لِاقْتِضَاءِ لَمَّا أَنْ تَكُونَ مَعْلُومَةً، فَالْبُشْرَى هِيَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى آنِفًا وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِ النبوءة وَالْكتاب [العنكبوت: ٢٧] كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ.
Bu sebeple { الْبُشْرَى } kelimesindeki belirlilik takısının (ahd-i zihnî/zikrî) ahid için olması zorunlu hale gelmiştir; zira { لَمَّا }, onun bilinir olmasını gerektirmektedir. Buradaki müjde, daha önce açıklandığı üzere, Yüce Allah'ın az önce geçen { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِ النبوءة وَالْكتاب } [Ankebût: 27] kavlinin delalet ettiği şeydir.
وَالْبُشْرَى: اسْمٌ لِلْبِشَارَةِ وَهِيَ الْإِخْبَارُ بِمَا فِيهِ مَسَرَّةٌ لِلْمُخْبَرِ- بِفَتْحِ الْبَاءِ- وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْبِشَارَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١٩] .
Büşrâ (بُشْرَى), bişâret (müjde) anlamında bir isimdir; bu da kendisine haber verilen kimseye sevinç veren bir şeyi bildirmektir. Bişâret kavramının açıklaması Bakara Suresi'nde [119] Yüce Allah'ın { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً } kavlinde geçmişti.
وَمِنْ لُطْفِ اللَّهِ بِإِبْرَاهِيمَ أَنْ قَدَّمَ لَهُ الْبُشْرَى قَبْلَ إِعْلَامِهِ بِإِهْلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ لِعِلْمِهِ تَعَالَى بِحِلْمِ إِبْرَاهِيمَ. وَالْمَعْنَى: قَالُوا لإِبْرَاهِيم إِنَّا مهلكوا أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ إِلَخْ.
Yüce Allah'ın İbrahim'e lütfundandır ki, İbrahim'in hilmini bildiği için Lût kavminin helak edileceğini bildirmeden önce ona müjdeyi vermiştir. Anlam şudur: İbrahim'e: “Biz bu kentin halkını helak edeceğiz...” dediler.
وَالْقَرْيَةُ هِيَ (سَدُومُ) قَرْيَةُ قَوْمِ لُوطٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
Kent (karye), Lût kavminin kenti olan Sodom'dur. Bunun zikri A'râf Suresi'nde geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ تَعْلِيلٌ لِلْإِهْلَاكِ وَقُصِدَ بِهِ اسْتِئْنَاسُ إِبْرَاهِيمَ لِقَبُولِ هَذَا الْخَبَرِ الْمُحْزِنِ، وَأَيْضًا لِأَنَّ الْعَدْلَ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ الْعِقَابُ إِلَّا عَلَى ذَنْبٍ يَقْتَضِيهِ.
{ إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ } cümlesi helakin gerekçesidir ve bununla İbrahim'in bu üzücü haberi kabul etmeye alıştırılması amaçlanmıştır; ayrıca adalet, cezanın ancak bunu gerektiren bir günah sebebiyle olmasını iktiza eder.
وَالظُّلْمُ: ظُلْمُهُمْ أَنْفُسَهُمْ بِالْكُفْرِ وَالْفَوَاحِشِ، وَظُلْمُهُمُ النَّاسَ بِالْغَصْبِ عَلَى الْفَوَاحِشِ وَالتَّدَرُّبِ بِهَا.
Zulüm; küfür ve fuhşiyatla kendi nefislerine zulmetmeleri ve insanları hayâsızlıklara zorlayıp buna alıştırmak suretiyle insanlara zulmetmeleridir.
وَقَوْلُهُ إِنَّ فِيها لُوطاً خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّذْكِيرِ بِسُنَّةِ اللَّهِ مَعَ رُسُلِهِ مِنَ الْإِنْجَاءِ مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي يَحِلُّ بِأَقْوَامِهِمْ. فَهُوَ مِنَ التَّعْرِيضِ لِلْمَلَائِكَةِ بِتَخْصِيصِ لُوطٍ مِمَّنْ شَمِلَتْهُمُ الْقَرْيَةُ فِي حُكْمِ الْإِهْلَاكِ، وَلُوطٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ الْقَرْيَةِ بِالْأَصَالَةِ إِلَّا أَنَّ كَوْنَهُ بَيْنَهُمْ يَقْتَضِي الْخَشْيَةَ عَلَيْهِ مِنْ أَنْ يَشْمَلَهُ الْإِهْلَاكُ. وَلِهَذَا قَالَ إِنَّ فِيها لُوطاً بِحَرْفِ الظَّرْفِيَّةِ وَلَمْ يَقِلْ: إِنَّ مِنْهَا.
Onun { إِنَّ فِيها لُوطاً } kavli; Allah'ın, kavimlerinin başına gelen azaptan peygamberlerini kurtarma sünnetini hatırlatmak amacıyla kullanılmış bir haberdir. Bu, helak hükmü açısından kentin kapsadığı kimseler arasından Lût'un istisna tutulması hususunda meleklere yapılan üstü kapalı bir hatırlatmadır (ta'rizdir). Lût aslen o kentin ahalisinden olmasa da onların arasında bulunması, helakin onu da kapsamasından endişe edilmesini gerektiriyordu. Bu sebeple "O halktandır" dememiş, zarfiyet harfiyle { إِنَّ فِيها لُوطاً } "Orada Lût var" demiştir.
وَجَوَابُ الْمَلَائِكَةِ إِبْرَاهِيمَ بِأَنَّهُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا يُرِيدُونَ أَنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْهُ بِأَحْوَالِ مَنْ فِي الْقَرْيَةِ، فَهُوَ جَوَابٌ عَمَّا اقْتَضَاهُ تَعْرِيضُهُ بِالتَّذْكِيرِ بِإِنْجَاءِ لُوطٍ، أَيْ نَحْنُ أَعْلَمُ مِنْكَ بِاسْتِحْقَاقِ لُوطٍ النَّجَاةَ عِنْدَ اللَّهِ، وَاسْتِحْقَاقِ غَيْرِهِ الْعَذَابَ فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا يَسْبِقُونَ اللَّهَ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ وَكَانَ جَوَابُهُمْ مُطَمْئِنًا إِبْرَاهِيمَ. فَالْمُرَادُ مِنْ عِلْمِهِمْ بِمَنْ فِي الْقَرْيَةِ عِلْمُهُمْ بِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ أَهْلِهَا الْمُرَتَّبِ عَلَيْهَا اسْتِحْقَاقُ الْعَذَابِ، أَوِ الْكَرَامَةِ بِالنَّجَاةِ.
Meleklerin İbrahim'e kentte kimin bulunduğunu daha iyi bildiklerini söyleyerek verdikleri cevap, kenttekilerin durumunu ondan daha iyi bildiklerini kastetmektedir. Bu, İbrahim'in Lût'un kurtarılmasını hatırlatan kinayeli ifadesinin gerektirdiği şeye bir cevaptır; yani "Biz, Lût'un Allah katında kurtuluşu hak ettiğini, diğerlerinin ise azabı hak ettiğini senden daha iyi biliriz; zira melekler O'nun sözünün önüne geçmezler ve O'nun emriyle hareket ederler." Onların bu cevabı İbrahim'i teskin etmiştir. Kenttekileri bilmelerinden maksat, halkın azabı hak etme ya da kurtuluş ikramına erme durumlarına dayanak teşkil eden farklı hallerini bilmeleridir.
وَإِنَّمَا كَانَ الْمَلَائِكَةُ أَعْلَمَ مِنْ إِبْرَاهِيمَ بِذَلِكَ لِأَنَّ عِلْمَهُمْ سَابِقٌ عَلَى عِلْمِهِ وَلِأَنَّهُ عِلْمُ يَقِينٍ مُلْقًى مِنْ وَحْيِ اللَّهِ فِيمَا سَخَّرَ لَهُ أُولَئِكَ الْمَلَائِكَةَ إِذْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ لَمْ يُوحِ اللَّهُ إِلَيْهِ بِشَيْءٍ فِي ذَلِكَ، وَلِأَنَّهُ عِلْمٌ تَفْصِيلِيٌّ لَا إِجْمَالِيٌّ، وَعُمُومِيٌّ لَا خُصُوصِيٌّ. فَلِأَجْلِ هَذَا الْأَخِيرِ أَجَابُوا بِ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها. وَلَمْ يَقُولُوا: نَحْنُ أَعْلَمُ بِلُوطٍ، وَكَوْنُهُمْ أَعْلَمَ مِنْ إِبْرَاهِيمَ
Meleklerin bu hususta İbrahim'den daha bilgili olmaları; onların bilgisinin İbrahim'in bilgisinden önce gelmesi, Allah'ın o melekleri görevlendirdiği konuda vahyettiği kesin bir bilgi olması -ki Allah o sırada İbrahim'e bu hususta bir şey vahyetmemişti- ve bunun icmâlî değil tafsilatlı, hususi değil umumi bir bilgi olması sebebiyledir. İşte bu son nedenden ötürü "Biz Lût'u daha iyi biliriz" dememiş, { نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها } cevabını vermişlerdir. Onların İbrahim'den daha bilgili olmaları,