وَالْوَطَرُ: الْحَاجَةُ الْمُهِمَّةُ، وَالنَّهْمَةُ قَالَ النَّابِغَةُ:
Vatar (الْوَطَرُ): Önemli ihtiyaç ve şiddetli arzu demektir. Nâbiğa şöyle demiştir:
فَمَنْ يَكُنْ قَدْ قَضَى مِنْ خَلَّةٍ وَطَرًا ... فَإِنَّنِي مِنْكِ مَا قَضَّيتُ أَوْطَارِي
«Her kim bir dosttan muradını almışsa alsın ... Ben senden muradımı henüz almış değilim.»
وَالْمَعْنَى: فَلَمَّا اسْتَتَمَّ زَيْدٌ مُدَّةَ مُعَاشَرَةِ زَيْنَبَ فَطَلَّقَهَا، أَيْ فَلَمَّا لَمْ يَبْقَ لَهُ وَطَرٌ مِنْهَا.
Manası şudur: Zeyd, Zeyneb ile olan evlilik birlikteliği süresini tamamlayıp onu boşadığında, yani artık ona karşı bir ihtiyacı ve arzusu kalmadığında...
وَمَعْنَى زَوَّجْناكَها إِذْنًا لَكَ بِأَنْ تَتَزَوَّجَهَا، وَكَانَتْ زَيْنَبُ أَيِّمًا فَتَزَوَّجَهَا الرَّسُولُ ﵊ بِرِضَاهَا. وَذَكَرَ أَهْلُ السِّيَرِ: أَنَّهَا زَوَّجَهَا إِيَّاهُ أَخُوهَا أَبُو أَحْمَدَ الضَّرِيرِ وَاسْمُهُ عَبْدُ بْنُ جَحْشٍ، فَلَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ بِتَزَوُّجِهَا قَالَ لِزَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ: مَا أَجِدُ فِي نَفْسِي أَوْثَقَ مِنْكَ فَاخْطُبْ زَيْنَبَ عَلَيَّ، قَالَ زَيْدٌ: فَجِئْتُهَا فَوَلَّيْتُهَا ظَهْرِي تَوْقِيرًا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقُلْتُ: يَا زَيْنَبُ أَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ يَذْكُرُكِ. فَقَالَتْ: مَا أَنَا بِصَانِعَةٍ شَيْئًا حَتَّى أُوَامِرَ رَبِّي، وَقَامَتْ إِلَى مَسْجِدِهَا وَصَلَّتْ صَلَاةَ الِاسْتِخَارَةِ فَرَضِيَتْ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَدَخَلَ فَبَنَى بِهَا. وَكَانَتْ زَيْنَبُ تَفْخَرُ على نسَاء النبيء ﷺ وَتَقُولُ: زَوَّجَكُنَّ آبَاؤُكُنَّ وَزَوَّجَنِي رَبِّي. وَهَذَا يَقْتَضِي إِنْ لَمْ يَتَوَلَّ أَخُوهَا أَبُو أَحْمَدَ تَزْوِيجَهَا فَتَكُونُ هَذِه خُصُوصِيَّة للنبيء ﷺ عِنْدَ الَّذِينَ يَشْتَرِطُونَ
{ زَوَّجْناكَها } ifadesinin manası: 'Onunla evlenmen hususunda sana izin verdik' demektir. Zeyneb dul kalmıştı; Resûlullah aleyhisselâm da onun rızasıyla kendisiyle evlendi. Siyer âlimleri şunu zikretmişlerdir: Onu Peygamber ile âmâ olan kardeşi Ebû Ahmed (adı Abd b. Cahş'tır) evlendirmiştir. Allah Teâlâ onunla evlenmesini emredince, Zeyd b. Hârise'ye: «Kendim için senden daha güvenilir birini bulamam, git ve Zeyneb'i bana iste» buyurdu. Zeyd dedi ki: 'Yanına gittim, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in heybet ve saygısından dolayı ona sırtımı dönerek: «Ey Zeyneb! Resûlullah seni anarak beni elçi gönderdi» dedim. O da: «Rabbime danışmadıkça (istişare etmedikçe) hiçbir şey yapacak değilim» dedi ve namazgâhına gidip istihare namazı kıldı, akabinde razı oldu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, içeri girdi ve onunla zifafa girdi.' Zeyneb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer eşlerine karşı övünür ve şöyle derdi: «Sizi babalarınız evlendirdi, beni ise Rabbim evlendirdi.» Bu durum, şayet kardeşi Ebû Ahmed onun nikâhını kıymamışsa, Hanefîlerin aksine Mâlikîler gibi nikâhta veliyi şart koşanlara göre
الْوَلِيَّ فِي النِّكَاحِ كَالْمَالِكِيَّةِ دُونَ قَوْلِ الْحَنَفِيَّةِ. وَلَمْ يُذْكَرْ فِي الرِّوَايَات أنّ النبيء ﵊ أَصْدَقَهَا فَعَدَّهُ بَعْضُ أَهْلِ السَّيَرِ مِنْ خُصُوصِيَّاتِهِ ﷺ فَيَكُونُ فِي تَزَوُّجِهَا خُصُوصِيَّتَانِ نَبَوِيَّتَانِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has bir hususiyet (hasâis) olmasını iktiza eder. Rivayetlerde Peygamber aleyhisselâm'ın ona mehir verdiği zikredilmemiştir; bazı siyer ehli bunu da onun sallallâhu aleyhi ve sellem hususiyetlerinden saymıştır. Dolayısıyla onunla evlenmesinde peygambere has iki hususiyet bulunmaktadır.
وَأَشَارَ إِلَى حِكْمَةِ هَذَا التَّزْوِيجِ فِي إِقَامَةِ الشَّرِيعَةِ، وَهِيَ إِبْطَالُ الْحَرَجِ الَّذِي كَانَ يَتَحَرَّجُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ أَنْ يَتَزَوَّجَ الرَّجُلُ زَوْجَةَ دَعِيِّهِ، فَلَمَّا أَبْطَلَهُ اللَّهُ بِالْقَوْلِ إِذْ قَالَ:
[Ayet], bu evliliğin şeriatın ikamesindeki hikmetine işaret etmiştir ki o da Câhiliye ehlinin, kişinin evlatlığının karısıyla evlenmesini günah ve ayıp sayma anlayışını iptal etmektir. Nitekim Allah Teâlâ sözlü olarak:
وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ [الْأَحْزَاب: ٤] أَكَّدَ إِبْطَالَهُ بِالْفِعْلِ حَتَّى لَا يَبْقَى أَدْنَى أَثَرٍ مِنَ الْحَرَجِ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ: إِنَّ ذَاكَ وَإِنْ صَارَ حَلَالًا فَيَنْبَغِي التَّنَزُّهُ عَنْهُ لِأَهْلِ الْكَمَالِ، فَاحْتِيطَ لِانْتِفَاءِ ذَلِكَ بِإِيقَاعِ التَّزَوُّجِ بِامْرَأَةِ الدَّعِيِّ مِنْ أَفْضَلِ النَّاس وَهُوَ النبيء ﷺ.
{ وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ } [Ahzâb: 4] “Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız kılmamıştır” buyurarak bu âdeti iptal edince; bir kimsenin 'Bu her ne kadar helal kılınmışsa da kâmil insanların bundan sakınması (tenezzüh etmesi) gerekir' dememesi ve en ufak bir çekince izi dahi kalmaması için fiilî olarak da bu iptali pekiştirmiştir. İnsanların en faziletlisi olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlatlığının karısıyla bizzat evlendirilmesiyle, bu vehmin tamamen ortadan kalkması teminat altına alınmıştır.
وَالْجَمْعُ بَيْنَ اللَّامِ وَكَيْ تَوْكِيدٌ لِلتَّعْلِيلِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: لَيْسَتِ الْعِلَّةُ غَيْرَ ذَلِكَ، وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْأَحْكَامِ التَّشْرِيعِيَّةِ أَنْ تَكُونَ سَوَاء بَين النبيء ﷺ وَالْأُمَّةِ حَتَّى يَدُلَّ دَلِيلٌ عَلَى الْخُصُوصِيَّةِ.
[Ayet metnindeki] lâm harfi ile key (لِكَيْ) edatının birlikte getirilmesi, gerekçeyi (ta'lîl) pekiştirmek içindir; sanki 'Gerekçe bundan başkası değildir' denmektedir. Ayet ayrıca teşriî hükümlerde aslolanın, özel bir delil bulunmadıkça, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ümmet arasında eşitlik olduğunu göstermektedir.
وَجُمْلَةُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ زَوَّجْناكَها. وَأَمْرُ اللَّهِ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ من أَمر بِهِ مِنْ إِبَاحَةِ تَزَوُّجِ مَنْ كُنَّ حَلَائِلَ الأدعياء، فَهُوَ بِمَعْنى الْأَمْرِ التَّشْرِيعِيِّ فِيهِ.
{ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } cümlesi, { زَوَّجْناكَها } cümlesine bir fezleke ve tezyîldir. «Allah'ın emri» ifadesinden, evlatlıkların eski eşleriyle evlenmenin mubah kılınması şeklindeki teşriî emrin kastedilmiş olması caizdir; bu durumda buradaki emir, konuya dair teşriî emir manasındadır.
وَمَعْنَى مَفْعُولًا أَنَّهُ مُتَّبَعٌ ممتثل فَلَا يتنزه أَحَدٌ عَنْهُ، قَالَ تَعَالَى: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ [الْأَعْرَاف: ٣٢] .
«Mef'ûl» (مَفْعُولًا) kelimesinin manası ise: Tabi olunan ve gereği yerine getirilendir; dolayısıyla hiç kimse bundan sakınıp kendini müstağni göremez. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } [A'râf: 32] “De ki: Allah'ın kulları için yarattığı zineti ve temiz rızıkları kim haram kılmıştır?”
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ الْأَمْرُ التَّكْوِينِيُّ وَهُوَ مَا عَلِمَ أَنَّهُ يَكُونُ وَقَدَّرَ أَسْبَابَ كَوْنِهِ،
Bununla tekvînî emrin kastedilmiş olması da caizdir ki o da vuku bulacağını bildiği ve meydana gelme sebeplerini takdir ettiği şeydir.
فَيَكُونُ مَعْنَى مَفْعُولًا وَاقِعًا، وَالْأَمْرُ مِنْ إِطْلَاقِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبَّبِ، وَالْمَفْعُولُ هُوَ الْمُسَبَّبُ.
Bu takdirde «mef'ûl» kelimesinin anlamı 'kesinlikle vuku bulan' demektir. Emir kelimesi, sebebin müsebbebe (sonuca) ıtlak edilmesi kabilindendir; 'mef'ûl' ise o müsebbebin (sonucun) kendisidir.
وَتَزَوُّجُ النَّبِيءِ ﷺ زَيْنَبَ مِنْ أَمْرِ الله بالمعنيين.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyneb ile evlenmesi her iki manada da Allah'ın emrindendir.
[٣٨، ٣٩]
[38, 39]
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : الْآيَات ٣٨ إِلَى ٣٩]
[AHZÂB SURESİ (33): 38-39. AYETLER]
مَا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (٣٨) الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٣٩)
{ مَا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (٣٨) الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٣٩) } “Allah'ın kendisi için takdir edip farz kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir güçlük (vebal) yoktur. Bu, daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünnetidir. Allah'ın emri, biçilmiş bir kaderdir. (38) Onlar Allah'ın risaletlerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar. Hesap görücü olarak Allah yeter. (39)”
اسْتِئْنَافٌ لِزِيَادَةِ بَيَان مُسَاوَاة النبيء ﷺ لِلْأُمَّةِ فِي إِبَاحَةِ تَزَوُّجِ مُطَلَّقَةِ دَعِيِّهِ وَبَيَانِ أَنَّ ذَلِكَ لَا يخل بِصفة النبوءة لِأَنَّ تَنَاوُلَ الْمُبَاحَاتِ مِنْ سُنَّةِ الْأَنْبِيَاءِ، قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً [الْمُؤْمِنُونَ: ٥١] ، وَأَن النبيء إِذَا رَامَ الِانْتِفَاعَ بِمُبَاحٍ لِمَيْلِ نَفْسِهِ إِلَيْهِ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَتَنَاوَلَهُ لِئَلَّا يُجَاهِدَ نَفْسَهُ فِيمَا لَمْ يُؤْمَرْ بِمُجَاهِدَةِ النَّفْسِ فِيهِ، لِأَنَّ
[Bu ayetler], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlatlığının boşadığı kadınla evlenmenin mubahlığı hususunda ümmetle eşit olduğunu daha da açıklamak ve bunun peygamberlik vasfına halel getirmeyeceğini bildirmek için yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Çünkü mubah olan şeylerden yararlanmak peygamberlerin sünnetindendir; nitekim Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً } [Mü'minûn: 51] “Ey elçiler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin” buyurmuştur. Peygamber, nefsinin meyletmesi sebebiyle mubah bir şeyden yararlanmak istediğinde, nefsiyle mücadele etmekle emrolunmadığı bir hususta nefsini zorlamamak adına o mubahı almalıdır; çünkü
الْأَلْيَقَ بِهِ أَنْ يَسْتَبْقِيَ عَزِيمَتَهُ وَمُجَاهَدَتَهُ لِدَفْعِ مَا أُمِرَ بِتَجَنُّبِهِ.
ona daha uygun olan, azmini ve nefis mücadelesini kaçınmakla emrolunduğu şeyleri savmaya saklamasıdır.
وَفِي هَذَا الِاسْتِئْنَافِ ابْتِدَاءٌ لِنَقْضِ أَقْوَالِ الْمُنَافِقين أَن النبيء ﷺ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ ابْنِهِ.
Bu yeni başlangıçta (isti'nâf), münafıkların 'Peygamber oğlunun hanımıyla evlendi' şeklindeki iddialarını çürütmeye bir başlangıç da vardır.
وَمَعْنَى: فَرَضَ اللَّهُ لَهُ قَدَّرَهُ، إِذْ أَذِنَهُ بِفِعْلِهِ. وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ فَرَضَ بِاللَّامِ تَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنى بِخِلَاف تعديته بِحَرْفِ (عَلَى) كَقَوْلِهِ: قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ [الْأَحْزَاب: ٥٠] .
{ فَرَضَ اللَّهُ لَهُ } ifadesinin manası: Onu yapmasına izin vererek 'onun için takdir edip mubah kıldı' demektir. 'Faraza' fiilinin lâm harf-i ceri ile geçişli kılınması bu manayı ifade eder; { قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ } [Ahzâb: 50] “Eşleri hakkında onlara neyi farz kıldığımızı elbette bilmekteyiz” ayetinde olduğu gibi 'alâ' (عَلَى) harf-i ceri ile geçişli kılınması ise bunun aksinedir (yükümlülük ifade eder).
وَالسُّنَّةُ: السِّيرَةُ مِنْ عَمَلٍ أَوْ خُلُقٍ يُلَازِمُهُ صَاحِبُهُ. وَمَضَى الْقَوْلُ فِي هَلِ السُّنَّةُ اسْمٌ جامد أَو اسْم مَصْدَرٌ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٣٧] ، وَعَلَى الْأَوَّلِ فَانْتِصَابُ سُنَّةَ اللَّهِ هُنَا عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ وُضِعَ فِي مَوْضِعِ الْمَصْدَرِ لِدَلَالَتِهِ عَلَى مَعْنَى فِعْلٍ وَمَصْدَرٍ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» كَقَوْلِهِمْ: تُرْبًا وَجَنْدَلًا، أَيْ فِي الدُّعَاءِ، أَيْ تَرِبَ تُرْبًا. وَأَصْلُهُ: تُرْبٌ لَهُ وَجَنْدَلٌ لَهُ. وَجَاءَ عَلَى مُرَاعَاةِ الْأَصْلِ قَوْلُ الْمَعَرِّي:
Sünnet (السُّنَّةُ): Kişinin devam ettiği amel veya ahlaktan oluşan hayat tarzıdır (sîret). Sünnet kelimesinin câmid bir isim mi yoksa masdar ismi mi olduğuna dair açıklama, Âl-i İmrân suresindeki { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } [137] “Sizden önce nice sünnetler (kanunlar) gelip geçmiştir” ayetinde geçmişti. Birinci görüşe göre, buradaki { سُنَّةَ اللَّهِ } terkibinin mansub olması; fiil ve masdar manasına delalet etmesinden ötürü masdar yerine konulmuş bir isim olması sebebiyledir. el-Keşşâf'ta dendiği gibi, bu durum Arapların bedduadaki «türben ve cendelen» (toprak ve taş başlarına olsun) sözü gibidir; yani «teribe türben» (toprağa bulandı) demektir. Aslı ise «türbün lehû ve cendelün lehû» şeklindedir. Maarrî'nin şu beyti bu aslı gözeterek gelmiştir:
تَمَنَّتْ قُوَيْقًا وَالسَّرَاةُ حِيَالَهَا ... تُرَابٌ لَهَا مِنْ أَيَنُقٍ وَجِمَالٍ
«Kuveyt nehrini arzuladı, oysa onun önünde heybetli dağlar var ... Dişi develer ve erkek develerden ona nasip olan ancak tozdur-topraktır.»
سَاقَهُ مَسَاقَ التَّعَجُّبِ الْمَشُوبِ بِغَضَبٍ.
[Şair bunu] öfkeyle karışık bir şaşkınlık üslubuyla sevk etmiştir.
وَعَلَى الثَّانِي فَانْتِصَابُ سُنَّةَ عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ، وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فَالْفِعْلُ مُقَدَّرٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَصْدَرُ أَوْ نَائِبُهُ. فَالتَّقْدِيرُ: سَنَّ اللَّهُ سُنَّتَهُ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ.
İkinci görüşe göre ise «sünnet» kelimesinin mansub olması mef'ûl-i mutlak oluşundandır. Her iki yaklaşıma göre de fiil takdîrîdir; masdar veya onun yerine geçen lafız bu fiile delalet etmektedir. Buna göre takdir: «Allah, daha önce gelip geçenler hakkında da sünnetini böyle kılmıştır (senne)» şeklindedir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ مُتَّبِعٌ سُنَّةَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ سَبَقُوهُ اتِّبَاعًا لِمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ كَمَا فَرَضَ لَهُمْ، أَيْ أَبَاحَ.
Manası şudur: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın onlara mubah kıldığı gibi kendisine de takdir edip mubah kıldığı hususlara uyarak kendisinden önceki peygamberlerin sünnetine tabi olmaktadır.
وَالْمُرَادُ بِ الَّذِينَ خَلَوْا: الْأَنْبِيَاءُ بِقَرِينَةِ سِيَاق لفظ النبيء، أَيِ الَّذِينَ خَلَوْا من قبل النبوءة، وَقَدْ زَادَهُ بَيَانًا قَوْلُهُ: الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ، فَالْأَنْبِيَاءُ كَانُوا مُتَزَوِّجِينَ وَكَانَ لِكَثِيرٍ مِنْهُمْ عِدَّةُ أَزْوَاجٍ، وَكَانَ بَعْضُ أَزْوَاجِهِمْ أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنْ بَعْضِهِنَّ.
{ الَّذِينَ خَلَوْا } “Gelip geçenler” ifadesinden kasıt, 'Peygamber' lafzının siyakı karinesiyle peygamberlerdir; yani 'peygamberlik hususunda daha önce gelip geçenler' demektir. Nitekim ardından gelen { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ } “Onlar Allah'ın risaletlerini tebliğ ederler ve O'ndan korkarlar” buyruğu bunu daha da açıklamaktadır. Zira peygamberler evlenmişlerdi; birçoğunun birden fazla hanımı vardı ve bazı eşleri kendilerine diğerlerinden daha sevimliydi.
فَإِنْ وَقْفَنَا عِنْدَ مَا جَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا بَيَّنَتْهُ الْآثَارُ الصَّحِيحَةُ فَالْعِبْرَةُ بِأَحْوَالِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ.
Şayet bu ayette gelenlerle ve sahih rivayetlerin açıkladığı hususlarla yetinirsek, ibret bütün peygamberlerin hallerindedir.
وَإِنْ تَلَقَّيْنَا بِشَيْءٍ مِنَ الْإِغْضَاءِ بَعْضَ الْآثَارِ الضَّعِيفَةِ الَّتِي أُلْصِقَتْ بِقِصَّةِ تَزَوُّجِ زَيْنَبَ كَانَ دَاوُدُ ﵇ عِبْرَةً بِالْخُصُوصِ فَقَدْ كَانَتْ لَهُ زَوْجَاتٌ كَثِيرَاتٌ وَكَانَ قَدْ أَحَبَّ أَنْ يَتَزَوَّجَ زَوْجَةَ (أُورْيَا) وَهِيَ الَّتِي ضَرَبَ اللَّهُ لَهَا مَثَلًا بِالْخَصْمِ الَّذِينَ تُسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ وَتَشَاكَوْا بَيْنَ يَدَيْهِ. وَسَتَأْتِي فِي سُورَةِ ص، وَقَدْ ذُكِرَتِ الْقِصَّةُ فِي «سِفْرِ الْمُلُوكِ» . وَمَحَلُّ
Eğer Zeyneb ile evlilik kıssasına iliştirilen bazı zayıf rivayetleri bir ölçüde müsamaha ile karşılayacak olursak, özellikle Dâvûd aleyhisselâm buna bir örnek teşkil eder. Zira onun pek çok hanımı vardı ve (Ûriyâ'nın) hanımıyla evlenmeyi arzu etmişti; nitekim Allah Teâlâ onun hakkında, mabedin duvarına tırmanıp önünde davalaşan hasımları misal vermiştir. Bu kıssa Sâd suresinde gelecektir ve Krallar Kitabı'nda da (Kitab-ı Mukaddes) zikredilmiştir. Burada
التَّمْثِيلِ بِدَاوْدَ فِي أَصْلِ انْصِرَافِ رَغْبَتِهِ إِلَى امْرَأَةٍ لَمْ تَكُنْ حَلَالًا لَهُ فَصَارَتْ حَلَالًا لَهُ، وَلَيْسَ مَحِلُّ التَّمْثِيلِ فِيمَا حَفَّ بِقِصَّةِ دَاوُدَ مِنْ لَوْمِ اللَّهِ إِيَّاهُ عَلَى ذَلِكَ كَمَا قَالَ: وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ [ص: ٢٤] الْآيَةَ لِأَنَّ ذَلِكَ مُنْتَفٍ فِي قِصَّةِ تَزَوُّجِ زَيْنَبَ.
Dâvûd ile benzerlik kurulan asıl nokta, başlangıçta kendisine helal olmayan bir kadına meylinin yönelmesi ve akabinde o kadının kendisine helal hale gelmesi hususudur. Yoksa Dâvûd kıssasını çevreleyen ve Yüce Allah'ın: { وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ } [Sâd: 24] “Dâvûd kendisini imtihan ettiğimizi anladı ve Rabbinden bağışlanma diledi” ayetinde buyurduğu üzere Allah'ın onu kınaması şeklindeki hususlarda bir benzerlik yoktur; zira bu durum Zeyneb ile evlilik kıssasında kesinlikle söz konusu değildir.
وَجُمْلَةُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً مُعْتَرضَة بَين الْمَوْصُول وَالصِّفَةِ إِنْ كَانَتْ جُمْلَةُ الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ صِفَةً لِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ، أَوْ تَذْيِيلٌ مِثْلَ جُمْلَةِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا [الْأَحْزَاب: ٣٧] إِنْ كَانَتْ جُمْلَةُ الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ مُسْتَأْنَفَةً كَمَا سَيَأْتِي، وَالْقَوْلُ فِيهِ مِثْلُ نَظِيرِهِ الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا.
{ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } cümlesi; şayet { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ } cümlesi { الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } ifadesinin sıfatı kabul edilirse, mevsul ile sıfat arasına girmiş bir ara cümledir (mu'tarıza). Yok eğer { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ } cümlesi az sonra geleceği üzere müstakil bir cümle (isti'nâf) kabul edilirse, tıpkı [Ahzâb: 37'deki] { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } cümlesi gibi bir tezyîldir. Buradaki ifadelere dair açıklama da az önce geçen benzeri gibidir.
وَالْقَدَرُ بِفَتْحِ الدَّالِ: إِيجَادُ الْأَشْيَاءِ عَلَى صِفَةٍ مَقْصُودَةٍ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْقَدْرِ بِسُكُونِ الدَّالِ وَهُوَ الْكِمِّيَّةُ الْمُحَدَّدَةُ الْمَضْبُوطَةُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [١٧] وَقَوْلِهِ: وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٢١] . وَلَمَّا كَانَ مِنْ لَوَازِمِ هَذَا الْمَعْنَى أَنْ يَكُونَ مَضْبُوطًا مُحْكَمًا كَثُرَتِ الْكِنَايَةُ بِالْقَدَرِ عَنِ الْإِتْقَانِ وَالصُّدُورِ عَنِ الْعِلْمِ.
Dâl harfinin fethasıyla el-Kader (الْقَدَرُ); varlıkların hedeflenen bir nitelik üzere meydana getirilmesidir. Dâl harfinin sükûnuyla el-kadr (الْقَدْرِ) kökünden türemiştir ki o da belirlenmiş ve sınırları tam olarak tayin edilmiş miktar demektir. Bu kelime, daha önce Ra'd suresindeki { فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها } [Ra'd: 17] “Vadiler kendi miktarınca sel olup aktı” ve Hicr suresindeki { وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } [Hicr: 21] “Biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz” ayetlerinde geçmişti. Bu anlamın gereklerinden biri de ölçülü ve sağlam olması bulunduğundan, kader kelimesi sağlamlık ve ilimden kaynaklanma hususunda çokça kinaye olarak kullanılmıştır.
وَمِنْهُ حَدِيثُ: «كُلُّ شَيْءٍ بِقَضَاءٍ وَقَدَرٍ»
«كُلُّ شَيْءٍ بِقَضَاءٍ وَقَدَرٍ» “Her şey bir kaza ve kader iledir” hadisi de bu kabildendir;
، أَيْ مِنَ اللَّهِ.
yani Allah'tandır.
وَاصْطَلَحَ عُلَمَاءُ الْكَلَامِ: أَنَّ الْقَدَرَ اسْمٌ لِلْإِرَادَةِ الْأَزَلِيَّةِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْأَشْيَاءِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ، وَيُطْلِقُونَهُ عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي تَعَلَّقَ بِهِ الْقَدَرُ وَهُوَ الْمَقْدُورُ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَالْمَعْنَى:
Kelam âlimlerinin ıstılahında ise kader; şeylerin bizzat bulundukları hâl üzere gerçekleşmesine taalluk eden ezelî iradenin adıdır. Onlar bu ismi, kaderin kendisine taalluk ettiği şeye, yani bu ayette olduğu gibi takdir edilen şeye (makdûr) de ıtlak ederler. Buna göre mana şudur:
وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مُقَدَّرًا عَلَى حِكْمَةٍ أَرَادَهَا اللَّهُ تَعَالَى مِنْ ذَلِكَ الْأَمْرِ، فَاللَّهُ لَمَّا أَمَرَ رَسُولَهُ ﵊ بِتَزَوُّجِ زَيْنَبَ الَّتِي فَارَقَهَا زَيْدٌ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّ ذَلِكَ لَائِقٌ بِرَسُولِهِ ﵊ كَمَا قَدَّرَ لِأَسْلَافِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ.
Allah'ın emri, Yüce Allah'ın o emirle murat ettiği bir hikmete göre takdir edilmiş bulunuyordu. Nitekim Allah, Resûlü'ne aleyhisselâm Zeyd'in boşadığı Zeyneb ile evlenmesini emrettiğinde, geçmiş peygamberler için takdir ettiği gibi bunun da Resûlü'ne aleyhisselâm layık olduğunu biliyordu.
وَفِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ جِيءَ بِالْمَوْصُولِ دُونَ اسْمِ الْإِشَارَةِ أَوِ الضَّمِيرِ لِمَا فِي هَذِهِ الصِّلَةِ مِنْ إِيمَاءٍ إِلَى انْتِفَاءِ الْحَرَجِ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ فِي تَنَاوُلِ الْمُبَاحِ بِأَنَّ اللَّهَ أَرَادَ مِنْهُمْ تَبْلِيغَ الرِّسَالَةِ وَخَشْيَةَ اللَّهِ بِتَجَنُّبِ مَا نَهَى عَنْهُ وَلَمْ يُكَلِّفْهُمْ إِشْقَاقَ نُفُوسِهِمْ بِتَرْكِ الطَّيِّبَاتِ الَّتِي يُرِيدُونَهَا، وَلَا حَجْبَ وِجْدَانِهِمْ عَنْ إِدْرَاكِ الْأَشْيَاءِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ مِنْ حُسْنِ الْحَسَنِ وَقُبْحِ الْقَبِيحِ، وَلَا عَنِ انْصِرَافِ الرَّغْبَةِ إِلَى تَنَاوُلِ مَا حَسُنَ لَدَيْهِمْ إِذَا كَانَ ذَلِكَ فِي حُدُودِ الْإِبَاحَةِ، وَلَا كلّفهم مُرَاعَاة ميول النَّاسِ وَمُصْطَلَحَاتِهِمْ وَعَوَائِدِهِمُ الرَّاجِعَةِ إِلَى الْحَيْدَةِ بِالْأُمُورِ عَنْ مَنَاهِجِهَا فَإِنَّ فِي تَنَاوُلِهِمْ رَغَبَاتِهِمُ الْمُبَاحَةَ عَوْنًا لَهُمْ عَلَى النَّشَاطِ فِي تَبْلِيغِ رِسَالَاتِ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ: وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ، أَيْ لَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا خَشْيَةً تَقْتَضِي فِعْلَ شَيْءٍ أَوْ تَرْكَهُ.
{ الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ } buyruğunda işaret ismi veya zamir yerine ism-i mevsûl getirilmesi, bu sıla cümlesinde mubah olan şeyleri elde etme hususunda peygamberlerden sorumluluğun ve sıkıntının kalktığına bir ima bulunmasından dolayıdır. Zira Allah onlardan risaleti tebliğ etmelerini ve yasakladığı şeylerden sakınarak Allah'tan korkmalarını istemiş; nefislerini arzu ettikleri güzel şeyleri terk etmekle zorlamamış, vicdanlarının şeyleri güzellik ve çirkinlik yönünden oldukları gibi kavramalarına yahut mubah sınırlar dahilinde oldukça nefislerinin güzel gördükleri şeylere yönelmesine engel olmamıştır. İnsanların eğilimlerini, ıstılahlarını ve işleri tabiî mecrasından saptıran örf ve âdetlerini gözetmelerini de onlara yüklememiştir. Zira mubah arzularını elde etmeleri, Allah'ın risaletlerini tebliğ etmedeki gayret ve canlılıklarına bir destektir. Bundan dolayı: { وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } “ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar” buyruğu ile devam etmiştir; yani bir şeyi yapmayı veya terk etmeyi gerektirecek bir korkuyla kimseden korkmazlar.
ثُمَّ إِنَّ جُمْلَةَ الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ إِلَى آخِرِهَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِلَّذِينِ
Sonra, { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ } ile başlayan cümlenin sonuna kadar { الَّذِينَ } ifadesinin
خَلَوْا مِنْ قَبْلُ، أَيِ الْأَنْبِيَاءِ. وَإِذْ قَدْ علم أَن النبيء ﷺ مُتَّبِعٌ مَا أَذِنَ اللَّهُ لَهُ اتِّبَاعَهُ مِنْ سُنَّةِ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَهُ عُلِمَ أَنَّهُ مُتَّصِفٌ بِمَضْمُونِ جُمْلَةِ الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ بِحُكْمِ قِيَاسِ الْمُسَاوَاةِ، فَعُلِمَ أَنَّ الْخَشْيَةَ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: وَتَخْشَى النَّاسَ [الْأَحْزَاب: ٣٧] لَيْسَتْ خَشْيَةَ خَوْفٍ تُوجِبُ تَرْكَ مَا يَكْرَهُهُ النَّاسُ أَوْ فِعْلَ مَا يَرْغَبُونَهُ بِحَيْثُ يَكُونُ النَّاسُ محتسبين على النبيء عَلَيْهِ الصَّلَاةُ
{ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } yani peygamberler ifadesi için sıfat konumunda olması caizdir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden önceki peygamberlerin sünnetinden Allah'ın uymasına izin verdiği şeylere tabi olduğu bilindiğine göre, kıyâs-ı müsavat gereğince onun da { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } “Onlar Allah'ın risaletlerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar” cümlesinin içeriğiyle vasıflı olduğu bilinir. Böylece [Ahzâb: 37'deki] { وَتَخْشَى النَّاسَ } “insanlardan çekiniyordun” ayetindeki korkunun, insanların hoşlanmadığı şeyi terk etmeyi veya onların arzuladığı şeyi yapmayı zorunlu kılan bir korku olmadığı; insanların Peygamber'i aleyhissalâtü
وَالسَّلَامُ وَلَكِنَّهَا تَوَقُّعُ أَنْ يَصْدُرَ مِنَ النَّاسِ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ مَا يكرههُ النبيء ﵊ وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ: وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً، أَيِ اللَّهُ حَسِيبُ الْأَنْبِيَاءِ لَا غَيْرُهُ.
vesselâm denetleyen ve hesaba çeken bir konumda bulunamayacakları, aksine bunun insanlardan —ki onlar münafıklardır— Peygamber'in aleyhisselâm hoşlanmayacağı şeylerin meydana gelmesi beklentisi olduğu anlaşılır. { وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Hesap görücü olarak Allah yeter” buyruğu da buna delalet etmektedir; yani peygamberlerin hesap görücüsü başkası değil, yalnızca Allah'tır.
هَذَا هُوَ الْوَجْهُ فِي سِيَاقِ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَاتِ، فَلَا تَسْلُكْ فِي مَعْنَى الْآيَةِ مَسْلَكًا يُفْضِي بِكَ إِلَى تَوَهُّمِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ حَصَلَتْ مِنْهُ خَشْيَةُ النَّاسِ وَأَنَّ اللَّهَ عَرَّضَ بِهِ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ تَصْرِيحًا بَعْدَ أَنْ عَرَّضَ بِهِ تَلْمِيحًا فِي قَوْلِهِ: وَتَخْشَى النَّاسَ [الْأَحْزَاب: ٣٧] بَلِ النَّبِيءُ ﵊ لَمْ يَكْتَرِثْ بِهِمْ وَأَقَدَمَ عَلَى تَزَوُّجِ زَيْنَبَ، فَكُلُّ ذَلِكَ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي مَا نَزَلَتْ إِلَّا بَعْدَ تَزَوُّجِ زَيْنَبَ كَمَا هُوَ صَرِيحُ قَوْله:
Bu ayetlerin tefsir akışındaki doğru yaklaşım budur. Dolayısıyla ayetin anlamında, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem insanlardan korktuğu ve Allah'ın [Ahzâb: 37'deki] { وَتَخْشَى النَّاسَ } “insanlardan çekiniyordun” buyruğunda üstü kapalı bir biçimde ima ettikten sonra { وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başka kimseden korkmazlar” buyruğunda onu açıkça kınadığı vehmine seni götürecek bir yola girme! Bilakis Peygamber aleyhisselâm onlara aldırış etmemiş ve Zeyneb ile evlenmeye girişmiştir. Bütün bunlar, ancak Zeyneb ile evlendikten sonra inmiş olan bu ayetlerin nüzulünden önce gerçekleşmiştir; nitekim Yüce Allah'ın açık ifadesi de şöyledir:
زَوَّجْناكَها [الْأَحْزَاب: ٣٧] وَلَمْ يَتَأَخَّرْ إِلَى نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.
[Ahzâb: 37'de] { زَوَّجْناكَها } “Seni onunla evlendirdik” [buyrulmuş] olup bu ayetin inişine kadar gecikmemiştir.
وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ فِي قَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً حَيْثُ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ لِقَصْدِ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ جَارِيَةً مَجْرَى الْمَثَلِ وَالْحِكْمَةِ.
{ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } buyruğunda daha önce zikri geçtiği halde zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi (izhâr), bu cümlenin bir darbımesel ve hikmetli bir söz gibi cereyan etmesini sağlamak maksadıyla yapılmıştır.
وَإِذْ قَدْ كَانَ هَذَا وَصْفَ الْأَنْبِيَاءِ فَلَيْسَ فِي الْآيَة مجَال للاستدراك عَلَيْهَا بِمَسْأَلَةِ التُّقْيَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً [آل عمرَان: ٢٨] .
Peygamberlerin vasfı bu olduğuna göre, Yüce Allah'ın { إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً } [Âl-i İmrân: 28] “Ancak onlardan korunmak maksadıyla sakınmanız müstesnadır” ayetindeki takiyye meselesi üzerinden bu ayete bir itiraz yöneltme imkanı yoktur.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٤٠]
[Ahzâb Suresi (33), Ayet 40]
مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٤٠)
{ مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } (40) “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
اسْتِئْنَافٌ لِلتَّصْرِيحِ بِإِبْطَالِ أَقْوَالِ الْمُنَافِقِينَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَمَا يُلْقِيهِ الْيَهُودُ فِي نُفُوسِهِمْ مِنَ الشَّكِّ.
Münafıkların, kalplerinde hastalık bulunanların sözlerini ve Yahudilerin onların içlerine attığı şüpheyi açıkça iptal etmek için yapılan yeni bir başlangıçtır (isti'nâf).
وَهُوَ نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ [الْأَحْزَاب: ٤] . وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ قَطْعُ تَوَهُّمِ أَن يكون للنبيء ﷺ وَلَدٌ مِنَ الرِّجَالِ تَجْرِي عَلَيْهِ أَحْكَام البنوّة حَتَّى لَا يَتَطَرَّقَ الْإِرْجَافُ وَالِاخْتِلَاقُ إِلَى مَنْ يَتَزَوَّجَهُنَّ مِنْ أَيَامَى الْمُسْلِمِينَ أَصْحَابِهِ مِثْلَ أُمِّ سَلَمَةَ وَحَفْصَةَ.
Bu ayet, Yüce Allah'ın: { وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ } [Ahzâb: 4] “Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız kılmamıştır” buyruğuna bakmaktadır. Bu genellemedeki gaye; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerinde evlatlık hükümlerinin cari olacağı erkeklerden bir evladı bulunduğu vehmini ortadan kaldırmaktır; ta ki Ümmü Seleme ve Hafsa gibi vefat eden müslüman ashabının dullarından nikahladığı kimseler hakkında asılsız dedikodu ve iftiralar yayılmasın.
ومِنْ رِجالِكُمْ وَصْفٌ لِ أَحَدٍ، وَهُوَ احْتِرَاسٌ لِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَبُو بَنَاتٍ.
{ مِنْ رِجالِكُمْ } ifadesi { أَحَدٍ } kelimesinin sıfatıdır; bu da bir ihtirazdır (sakındırmadır), zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kız çocukları babasıdır.
وَالْمَقْصُودُ: نَفْيُ أَنْ يَكُونَ أَبًا لِأَحَدٍ مِنَ الرِّجَالِ فِي حِينِ نُزُولِ الْآيَةِ لِأَنَّهُ كَانَ وُلِدَ لَهُ أَوْلَادٌ أَوْ وَلَدَانِ بِمَكَّةَ مِنْ خَدِيجَةَ وَهُمُ الطَّيِّبُ وَالطَّاهِرُ (أَوْ هُمَا اسْمَانِ
Maksat, ayetin indiği esnada erkeklerden hiçbirinin babası olmadığını nefyetmektir. Çünkü Mekke'de Hatice'den Tayyib ve Tâhir (yahut bunlar tek bir çocuğun iki
لِوَاحِدٍ) وَالْقَاسِمُ، وَوُلِدَ لَهُ إِبْرَاهِيمُ بِالْمَدِينَةِ مِنْ مَارِيَةَ الْقِبْطِيَّةِ، وَكُلُّهُمْ مَاتُوا صِبْيَانًا وَلَمْ يَكُنْ مِنْهُمْ مَوْجُودٌ حِينَ نُزُولِ الْآيَةِ.
ismidir) ve Kāsım adında erkek çocukları doğmuş, Medine'de de Mâriye el-Kıbtiyye'den İbrâhim doğmuştu; ancak hepsi çocuk yaşta vefat etmiş olup ayetin indiği sırada onlardan hiçbiri hayatta değildi.
وَالْمَنْفِيُّ هُوَ وَصْفُ الْأُبُوَّةِ الْمُبَاشِرَةِ لِأَنَّهَا الْغَرَضُ الَّذِي سِيقَ الْكَلَامُ لِأَجْلِهِ وَالَّذِي وَهِمَ فِيهِ مَنْ وَهِمَ فَلَا الْتِفَاتَ إِلَى كَوْنِهِ جَدًّا لِلْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ وَمُحْسِنٍ أَبْنَاءِ ابْنَتِهِ فَاطِمَةَ ﵂ إِذْ لَيْسَ ذَلِكَ بِمَقْصُودٍ، وَلَا يَخْطُرُ بِبَالِ أَحَدٍ نَفْيُ أُبُوَّتِهِ لَهُمْ بِمَعْنَى الْأُبُوَّةِ الْعُلْيَا، أَوِ الْمُرَادُ أُبُوَّةُ الصُّلْبِ دُونَ أُبُوَّةِ الرَّحِمِ.
Nefyedilen husus, doğrudan babalık (baba olma) vasfıdır. Çünkü sözün kendisi için sevk edildiği ve yanılgıya düşenlerin hakkında yanılgıya düştüğü asıl gaye budur. Dolayısıyla kızı Fâtıma'nın radıyallâhu anhâ oğulları Hasan, Hüseyin ve Muhsin'in dedesi olmasına iltifat edilmez; zira kastedilen bu değildir ve hiç kimsenin aklına onun onlara üst soy anlamında babalık yapmasını nefyetmek gelmez. Yahut murat edilen, anne tarafından (rahim) babalık değil, öz sülbî babalıktır.
وَإِضَافَةُ (رِجَالٍ) إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ وَالْعُدُولُ عَنْ تَعْرِيفِهِ بِاللَّامِ لِقَصْدِ تَوْجِيهِ الْخِطَابِ إِلَى الْخَائِضِينَ فِي قَضِيَّةِ تَزَوُّجِ زَيْنَبَ إِخْرَاجًا لِلْكَلَامِ فِي صِيغَةِ التَّغْلِيطِ وَالتَّغْلِيظِ.
(Ricâl) kelimesinin muhatap zamirine tamlama yapılması ve harf-i tarif getirilmekten vazgeçilmesi, Zeyneb'in evliliği meselesine dalanlara hitabı yöneltmek ve sözü onları hatalı kılma ve kınama (teglîz) kalıbında ortaya koymak maksadıyla yapılmıştır.
وَأَمَّا تَوْجِيهُهُ بِأَنَّهُ كَالِاحْتِرَازِ عَنْ أَحْفَادِهِ وَأَنَّهُ قَالَ: مِنْ رِجالِكُمْ وَأَمَّا الْأَحْفَادُ فَهُمْ مِنْ رِجَالِهِ فَفِيهِ سَمَاجَةٌ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ فِي الْكَلَامِ تَوْجِيهٌ بِأَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ بَرِيءٌ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ أَعْنِي الْمُنَافِقِينَ وَلَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمُ الصِّلَةُ الشَّبِيهَةُ بِصِلَةِ الْأُبُوَّةِ الثَّابِتَةِ بِطَرِيقَةِ لَحْنِ الْخِطَابِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ [الْأَحْزَاب: ٦] كَمَا تَقَدَّمَ.
Bunun torunlarından sakınma kabilinden olduğu ve onun { مِنْ رِجالِكُمْ } “sizin erkeklerinizden” dediği, torunlarının ise kendi adamlarından olduğu şeklindeki izaha gelince, bunda bir zorlama ve soğukluk (semâcet) vardır. Sözün asıl yönü; Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem muhataplardan, yani münafıklardan beri olduğu ve daha önce geçtiği üzere Yüce Allah'ın { وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ } [Ahzâb: 6] “Peygamberin zevceleri de onların anneleridir” ayetinden lahnü'l-hitâb (sözün delaleti) yoluyla sabit olan babalık benzeri bir bağın onunla onlar arasında bulunmadığıdır.
وَاسْتِدْرَاكُ قَوْلِهِ: وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ لِرَفْعِ مَا قَدْ يُتَوَهَّمُ مِنْ نَفْيِ أُبُوَّتِهِ، مِنِ انْفِصَالِ صِلَةِ التَّرَاحُمِ وَالْبِرِّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْأُمَّةِ فَذُكِّرُوا بِأَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَهُوَ كَالْأَبِ لِجَمِيعِ أُمَّتِهِ فِي شَفَقَتِهِ وَرَحْمَتِهِ بِهِمْ، وَفِي بِرِّهِمْ وَتَوْقِيرِهِمْ إِيَّاهُ، شَأْن كل نبيء مَعَ أُمَّتِهِ.
{ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ } “fakat o, Allah'ın Resûlüdür” buyruğuyla yapılan istidrâk (düzeltme); onun babalığının nefyedilmesinden, ümmetle arasındaki merhamet ve iyilik bağının koptuğu şeklinde doğabilecek yanlış anlamayı gidermek içindir. Böylece onlara, onun Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu hatırlatılmıştır; zira her peygamberin kendi ümmetine karşı tutumunda olduğu gibi, o da şefkat ve merhametinde, onların da kendisine hürmet ve taziminde bütün ümmetinin babası gibidir.
وَالْوَاوُ الدَّاخِلَةُ عَلَى لكِنْ زَائِدَةٌ ولكِنْ عَاطِفَةٌ وَلَمْ تَرِدْ لكِنْ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ عَاطِفَةً إِلَّا مُقْتَرِنَةٌ بِالْوَاوِ كَمَا صَرَّحَ بِهِ الْمُرَادِيُّ فِي «شَرْحِ التَّسْهِيلِ» . وَحَرْفُ لكِنْ مُفِيدٌ الِاسْتِدْرَاكَ.
{ لكِنْ } edatının başına gelen vav harfi zâiddir, { لكِنْ } ise atıf harfidir. Murâdî'nin «Şerhu't-Teshîl»de açıkça belirttiği gibi { لكِنْ } edatı Arap kelamında yalnızca vav harfiyle bitişik olarak atıf için gelmiştir. { لكِنْ } harfi istidrâk (düzeltme) ifade eder.
وَعَطْفُ صِفَةِ وَخَاتم النَّبِيئِينَ عَلَى صِفَةِ رَسُولَ اللَّهِ تَكْمِيلٌ وَزِيَادَةٌ فِي التَّنْوِيهِ بِمَقَامِهِ ﷺ وَإِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ فِي انْتِفَاءِ أُبُوَّتهِ لِأَحَدٍ مِنَ الرِّجَالِ حِكْمَةً قَدَّرَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَهِيَ إِرَادَةُ أَنْ لَا يَكُونَ إِلَّا مِثْلَ الرُّسُلِ أَوْ أَفْضَلَ فِي جَمِيع خَصَائِصه.
{ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ } sıfatının { رَسُولَ اللَّهِ } sıfatına matuf kılınması bir tekmil (tamamlama), onun sallallâhu aleyhi ve sellem makamını yüceltmede bir ziyadelik ve erkeklerden hiçbirinin babası olmamasında Yüce Allah'ın takdir ettiği bir hikmet bulunduğuna ima niteliğindedir; o da bütün özelliklerinde tıpkı diğer elçiler gibi veya onlardan daha üstün kılınmasının murat edilmesidir.
وَإِذ قَدْ كَانَ الرُّسُلُ لَمْ يَخْلُ عَمُودُ أَبْنَائِهِمْ مِنْ نَبِيءٍ كَانَ كَوْنُهُ خَاتَمَ النَّبِيئِينَ مُقْتَضِيًا أَنْ لَا يَكُونَ لَهُ أَبْنَاءٌ بَعْدَ وَفَاتِهِ لِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا أَحْيَاءً بَعْدَ وَفَاتِهِ وَلَمْ تُخْلَعْ
Elçilerin soy zincirinde peygamber eksik olmadığı için, onun peygamberlerin sonuncusu olması, vefatından sonra geride oğullarının kalmamasını gerektiriyordu. Çünkü şayet onlar vefatından sonra hayatta kalsalardı ve
عَلَيْهِمْ خُلْعَةُ النبوءة
peygamberlik hil'ati
لِأَجْلِ خَتْمِ النُّبُوَّةِ بِهِ كَانَ ذَلِكَ غَضًّا فِيهِ دُونَ سَائِرِ الرُّسُلِ وَذَلِكَ مَا لَا يُرِيدُهُ اللَّهُ بِهِ. أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَرَادَ قَطْعَ النُّبُوءَةِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ عِيسَى ﵇ صَرَفَ عِيسَى عَنِ التَّزَوُّجِ.
peygamberliğin onunla sona ermesi sebebiyle kendilerine giydirilmeseydi, bu durum diğer elçilere nispetle onun hakkında bir noksanlık sayılırdı; Allah ise onun hakkında bunu murat etmemiştir. Görmez misin ki Allah, İsrailoğullarından peygamberliği İsa'dan aleyhisselâm sonra kesmeyi dileyince, İsa'yı evlenmekten alıkoymuştur.
فَلَا تَجْعَلْ قَوْلَهُ: وَخَاتِمَ النَّبِيئِينَ دَاخِلًا فِي حَيِّزِ الِاسْتِدْرَاكِ لِمَا عَلِمْتَ مِنْ أَنَّهُ تَكْمِيلٌ وَاسْتِطْرَادٌ بِمُنَاسَبَةِ إِجْرَاءِ وَصْفِ الرِّسَالَةِ عَلَيْهِ. وببيان هَذِه الْحِكْمَةِ يَظْهَرُ حُسْنُ مَوْقِعِ التَّذْيِيلِ بِجُمْلَةِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً إِذْ أَظْهَرَ مُقْتَضَى حِكْمَتِهِ فِيمَا قَدَّرَهُ مِنَ الْأَقْدَارِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ إِلَى قَوْلِهِ:
Öyleyse { وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ } buyruğunu istidrâk kapsamına dahil etme; zira bildiğin gibi bu, risalet vasfının ona atfedilmesi münasebetiyle bir tamamlama ve istıtrâddır (konuyla bağlantılı ek açıklamadır). Bu hikmetin açıklanmasıyla, { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” cümlesiyle yapılan tezyîlin (tamamlayıcı cümlenin) ne kadar yerinde olduğu açıkça anlaşılır; zira Allah, takdir ettiği kaderlerdeki hikmetinin gereğini ortaya koymuştur. Tıpkı Yüce Allah'ın: { جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ } “Allah Kâbe'yi, o saygıdeğer evi insanlar için bir nizam kıldı...” ayetinden şu sözüne kadar olan kısımda olduğu gibi:
ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [الْمَائِدَة: ٩٧] .
{ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } [Mâide: 97] “Bu, Allah'ın göklerde ve yerde ne varsa hepsini bildiğini ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bildiğini bilmeniz içindir.”
وَالْآيَةُ نَصٌّ فِي أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ خَاتَمَ النَّبِيئِينَ وَأَنه لَا نبيء بَعْدَهُ فِي الْبَشَرِ لِأَنَّ النَّبِيئِينَ عَامٌّ فَخَاتَمُ النَّبِيئِينَ هُوَ خَاتَمُهُمْ فِي صِفَةِ النُّبُوءَةِ. وَلَا يُعَكِّرُ عَلَى نَصِّيَّةِ الْآيَةِ أَنَّ الْعُمُومَ دِلَالَتُهُ عَلَى الْأَفْرَادِ ظَنِّيَّةٌ لِأَنَّ ذَلِكَ لِاحْتِمَالِ وُجُودِ مُخَصَّصٍ. وَقَدْ تَحَقَّقْنَا عَدَمَ الْمُخَصَّصِ بِالِاسْتِقْرَاءِ.
Ayet, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin sonuncusu olduğuna ve insanlık içinde ondan sonra hiçbir peygamberin gelmeyeceğine açık bir nasstır (kesin hükümdür); çünkü { النَّبِيِّينَ } kelimesi umûm bildirir, dolayısıyla nebilerin sonuncusu, nübüvvet vasfı bakımından onların sonuncusudur. Âm lafzın fertlere delaletinin zannî olması, ayetin nass olmasına halel getirmez; zira bu durum muhassis (özelleştirici) bir delilin bulunma ihtimalinden kaynaklanır. Biz ise istikrâ (tümevarım) yoluyla hiçbir muhassisin bulunmadığını kesin olarak tespit etmiş bulunmaktayız.
وَقَدْ أَجْمَعَ الصَّحَابَةُ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ خَاتَمُ الرُّسُلِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَعُرِفَ ذَلِكَ وَتَوَاتَرَ بَيْنَهُمْ وَفِي الْأَجْيَالِ مِنْ بَعْدِهِمْ وَلِذَلِكَ لَمْ يَتَرَدَّدُوا فِي تَكْفِيرِ مُسَيْلِمَةَ وَالْأَسْوَدِ الْعَنْسِيِّ فَصَارَ مَعْلُومًا مِنَ الدِّينِ بِالضَّرُورَةِ فَمَنْ أَنْكَرَهُ فَهُوَ كَافِرٌ خَارِجٌ عَنِ الْإِسْلَامِ وَلَوْ كَانَ مُعْتَرِفًا بِأَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ رَسُولُ اللَّهِ لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ. وَهَذَا النَّوْع من الْإِجْمَاع مُوجب الْعلم الضَّرُورِيّ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ جَمِيع عُلَمَائِنَا وَلَا يدْخل هَذَا النَّوْعُ فِي اخْتِلَافِ بَعْضِهِمْ فِي حُجِّيَّةِ الْإِجْمَاعِ إِذِ الْمُخْتَلِفُ فِي حُجِّيَّتِهِ هُوَ الْإِجْمَاعُ الْمُسْتَنِدُ لِنَظَرٍ وَأَدِلَّةٍ اجْتِهَادِيَّةٍ بِخِلَافِ الْمُتَوَاتِرِ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ فِي كَلَامِ الْغَزَالِيِّ فِي خَاتِمَةِ كِتَابِ «الِاقْتِصَادِ فِي الِاعْتِقَادِ» مُخَالَفَةً لِهَذَا عَلَى مَا فِيهِ مِنْ قِلَّةِ تَحْرِيرٍ. وَقَدْ حَمَلَ عَلَيْهِ ابْنُ عَطِيَّةَ حَمْلَةً غَيْرَ مُنْصِفَةٍ وَأَلْزَمَهُ إِلْزَامًا فَاحِشًا يُنَزَّهُ عَنْهُ عِلْمُهُ وَدِينُهُ فَرَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا.
Sahabe, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem resullerin ve nebilerin sonuncusu olduğu hususunda icma etmiştir; bu durum aralarında ve kendilerinden sonraki nesillerde bilinip tevatürle aktarılmıştır. Bundan dolayı Müseylime ve el-Esved el-Ansî'yi tekfir etmede tereddüt göstermemişlerdir. Böylece bu husus dinden zarûrî olarak bilinen bir mesele haline gelmiştir; dolayısıyla bunu inkâr eden kimse, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem bütün insanlara Allah'ın Resûlü olduğunu ikrar etse bile kâfirdir ve İslam dairesinden çıkmıştır. Bütün âlimlerimizin işaret ettiği gibi, icmânın bu türü zarûrî ilim doğurur ve bazılarının icmânın hüccet oluşundaki ihtilafına dahil değildir; zira hücciyeti ihtilaflı olan, ictihada ve re'ye dayalı icmâdır; zarûrî olarak bilinen mütevatir icmâ değildir. Gazâlî'nin «el-İktisâd fi'l-İ'tikâd» adlı kitabının hatimesindeki sözlerinde —yeterince tahkik edilmemiş olmasına rağmen— buna muhalif bir durum vardır. İbn Atıyye ona karşı insafsızca hücum etmiş ve ilminin ve dindarlığının tenzih edileceği pek ağır bir ithamda bulunmuştur. Allah her ikisine de rahmet eylesin.
وَلِذَلِكَ لَا يَتَرَدَّدُ مُسْلِمٌ فِي تَكْفِيرِ مَنْ يُثْبِتُ نُبُوءَةً لِأَحَدٍ بَعْدَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَفِي إِخْرَاجِهِ مِنْ حَظِيرَةِ الْإِسْلَامِ، وَلَا تُعْرَفُ طَائِفَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَقْدَمَتْ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا
Bu sebeple hiçbir müslüman, Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem sonra herhangi bir kimseye peygamberlik nispet eden kimseyi tekfir etmekte ve onu İslam dairesinden çıkarmakta tereddüt etmez. Müslümanlardan buna cüret eden hiçbir fırka bilinmemektedir, şunlar müstesna:
الْبَابِيَّةُ وَالْبَهَائِيَّةُ وَهُمَا نِحْلَتَانِ مُشْتَقَّةٌ ثَانِيَتُهُمَا مِنَ الْأُولَى. وَكَانَ ظُهُورُ الْفِرْقَةِ الْأُولَى فِي بِلَادِ فَارِسَ فِي حُدُودِ سَنَةِ مِائَتَيْنِ وَأَلْفٍ وَتَسَرَّبَتْ إِلَى الْعِرَاقِ وَكَانَ الْقَائِمُ بِهَا رَجُلًا مِنْ أَهْلِ شِيرَازٍ يَدْعُوهُ أَتْبَاعُهُ السَّيِّدَ عَلِي مُحَمَّد، كَذَا اشْتُهِرَ اسْمُهُ، كَانَ فِي أَوَّلِ أَمْرِهِ مِنْ غُلَاةِ الشِّيعَةِ الْإِمَامِيَّةِ. أَخَذَ عَنْ رَجُلٍ
Bâbîlik ve Bahâîlik; bu ikisi, ikincisi birincisinden türemiş iki fırkadır. İlk fırkanın ortaya çıkışı bin iki yüz (1200) seneleri civarında İran topraklarında olmuş ve Irak'a sızmıştır. Bunun kurucusu, Şiraz ehlinden olup takipçilerinin Seyyid Ali Muhammed diye çağırdığı bir adamdı —adı bu şekilde şöhret bulmuştu—; başlangıçta Gulât-ı Şîa-i İmâmiyye'den idi. Bir adamdan ders almıştı,
مِنَ الْمُتَصَوِّفِينَ اسْمُهُ الشَّيْخُ أَحْمَدُ زَيْنُ الدِّينِ الْأَحْسَائِيُّ الَّذِي كَانَ يَنْتَحِلُ التَّصَوُّفَ بِالطَّرِيقَةِ الْبَاطِنِيَّةِ وَهِيَ الطَّرِيقَةُ الْمُتَلَقَّاةُ عَنِ الْحَلَّاجِ. وَكَانَتْ طَرِيقَتُهُ تُعْرَفُ بِالشَّيْخِيَّةِ، وَلَمَّا أَظْهَرَ نِحْلَتَهُ عَلِيُّ مُحَمَّد هَذَا لَقَّبَ نَفْسَهُ بَابَ الْعِلْمِ فَغَلَبَ عَلَيْهِ اسْمُ الْبَابِ. وَعُرِفَتْ نِحْلَتُهُ بِالْبَابِيَّةِ وَادَّعَى لِنَفْسِهِ النُّبُوءَةَ وَزَعَمَ أَنَّهُ أُوحِيَ إِلَيْهِ بِكِتَابٍ اسْمُهُ «الْبَيَانُ» وَأَنَّ الْقُرْآنَ أَشَارَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ [الرَّحْمَن: ٣- ٤] .
tasavvuf erbabından olan bu şahsın adı Şeyh Ahmed Zeyneddin el-Ahsâî idi. O, Hallâc'dan tevarüs edilen bâtınî usul ile tasavvufa intisap ediyordu ve tarikatı Şeyhiyye olarak biliniyordu. Bu Ali Muhammed kendi fırkasını ortaya çıkardığında kendisini «ilmin kapısı» (Bâbü'l-İlm) olarak lakaplandırdı, böylece «el-Bâb» ismi ona galip geldi ve mezhebi Bâbîlik olarak tanındı. Kendisi için peygamberlik iddia etti ve kendisine «el-Beyân» adında bir kitap vahyolunduğunu, Kur'an'ın da { خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ } [Rahmân: 3-4] “İnsanı yarattı, ona beyanı öğretti” buyruğuyla buna işaret ettiğini öne sürdü.
وَكِتَابُ «الْبَيَانِ» مُؤَلَّفٌ بِالْعَرَبِيَّةِ الضَّعِيفَةِ وَمَخْلُوطٌ بِالْفَارِسِيَّةِ. وَقَدْ حُكِمَ عَلَيْهِ بِالْقَتْلِ فَقتل سَنَةَ ١٢٦٦ فِي تَبْرِيزَ.
«el-Beyân» kitabı, Farsça ile karışık zayıf bir Arapça ile yazılmıştır. Hakkında ölüm cezası verilmiş ve 1266 yılında Tebriz'de idam edilmiştir.
وَأَمَّا الْبَهَائِيَّةُ فَهِيَ شُعْبَة بن الْبَابِيَّةِ تُنْسَبُ إِلَى مُؤَسِّسِهَا الْمُلَقَّبِ بِبَهَاءِ اللَّهِ وَاسْمُهُ مِيرْزَا حُسَيْن عَلَي مِنْ أَهْلِ طَهْرَانَ تَتَلْمَذَ لِلْبَابِ بِالْمُكَاتَبَةِ وَأَخْرَجَتْهُ حُكُومَةُ شَاهِ الْعَجَمِ إِلَى بَغْدَادٍ بَعْدَ قَتْلِ الْبَابِ. ثُمَّ نَقَلَتْهُ الدَّوْلَةُ الْعُثْمَانِيَّةُ مِنْ بَغْدَادٍ إِلَى أَدِرْنَةَ ثُمَّ إِلَى عَكَّا، وَفِيهَا ظَهَرَتْ نِحْلَتُهُ وَهُمْ يَعْتَقِدُونَ نُبُوءَةَ الْبَابِ وَقَدِ الْتَفَّ حَوْلَهُ أَصْحَابُ نِحْلَةِ الْبَابِيَّةِ وَجَعَلُوهُ خَلِيفَةَ الْبَابِ فَقَامَ اسْمُ الْبَهَائِيَّةِ مَقَامَ اسْمُ الْبَابِيَّةِ فَالْبَهَائِيَّةُ هُمُ الْبَابِيَّةُ. وَقَدْ كَانَ الْبَهَاءُ بَنَى بِنَاءً فِي جَبَلِ الْكَرْمَلِ لِيَجْعَلَهُ مَدْفَنًا لِرُفَاتِ (الْبَابِ) وَآلَ أَمْرُهُ إِلَى أَنْ سَجَنَتْهُ السَّلْطَنَةُ الْعُثْمَانِيَّةُ فِي سِجْنِ عَكَّا فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ سَبْعَ سَنَوَاتٍ وَلَمْ يُطْلَقْ مِنَ السجْن إِلَّا عِنْد مَا أُعْلِنَ الدُّسْتُورُ التُّرْكِيُّ فَكَانَ فِي عِدَادِ الْمَسَاجِينِ السِّيَاسِيِّينَ الَّذِينَ أُطْلِقُوا يَوْمَئِذٍ فَرَحَلَ منتقلا فِي أوروبا وأَمِيرِكَا مُدَّةَ عَامَيْنِ ثُمَّ عَادَ إِلَى حَيْفَا فَاسْتَقَرَّ بِهَا إِلَى أَنْ تُوُفِّيَ سَنَةَ ١٣٤٠ وَبَعْدَ مَوْتِهِ نَشَأَ شِقَاقٌ بَيْنَ أَبْنَائِهِ وَإِخْوَتِهِ فَتَفَرَّقُوا فِي الزِّعَامَةِ وَتَضَاءَلَتْ نِحْلَتُهُمْ.
Bahâîliğe gelince; o, Bâbîliğin bir kolu olup Bahâullah lakaplı kurucusuna nispet edilir; asıl adı Mirza Hüseyin Ali olup Tahran ehlindendir. Mektuplaşma yoluyla Bâb'a talebelik etmiş ve Bâb'ın öldürülmesinden sonra İran Şahı hükümeti onu Bağdat'a sürmüştür. Ardından Osmanlı Devleti onu Bağdat'tan Edirne'ye, sonra da Akka'ya nakletmiştir ve mezhebi orada zuhur etmiştir. Onlar Bâb'ın peygamberliğine inanırlar. Bâbîlik mezhebi mensupları onun etrafında toplanmış ve onu Bâb'ın halifesi kılmışlardır; böylece Bahâîlik ismi Bâbîlik isminin yerine geçmiş, dolayısıyla Bahâîler de aslında Bâbîlerin ta kendisi olmuştur. Bahâ, (Bâb'ın) naaşına türbe yapmak üzere Karmel Dağı'nda bir bina inşa etmişti. Nihayetinde Osmanlı Devleti onu Akka hapishanesine hapsetti; hapiste yedi yıl kaldı ve ancak Türk Kanun-ı Esasîsi ilan edildiğinde hapisten çıkarıldı; o gün salıverilen siyasî mahkûmlar arasında yer aldı. İki yıl boyunca Avrupa ve Amerika'da seyahat etti, ardından Hayfa'ya dönerek 1340 senesinde vefat edene kadar oraya yerleşti. Ölümünden sonra oğulları ve kardeşleri arasında ihtilaf çıktı, liderlik konusunda ayrılığa düştüler ve fırkaları küçülüp zayıfladı.
فَمَنْ كَانَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مُتَّبِعًا لِلْبَهَائِيَّةِ أَوِ الْبَابِيَّةِ فَهُوَ خَارِجٌ عَنِ الْإِسْلَامِ مُرْتَدٌّ عَنْ دِينِهِ تَجْرِي عَلَيْهِ أَحْكَامُ الْمُرْتَدِّ. وَلَا يَرِثُ مُسْلِمًا وَيَرِثُهُ جَمَاعَةُ الْمُسْلِمِينَ وَلَا يَنْفَعُهُمْ قَوْلُهُمْ: إِنَّا مُسْلِمُونَ وَلَا نُطْقُهُمْ بِكَلِمَةِ الشَّهَادَةِ لِأَنَّهُمْ يُثْبِتُونَ الرِّسَالَةَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ وَلَكِنَّهُمْ قَالُوا بِمَجِيءِ رَسُولٍ مِنْ بَعْدِهِ. وَنَحْنُ كَفَّرْنَا الْغُرَابِيَّةَ مِنَ الشِّيعَةِ
Müslümanlardan kim Bahâîliğe veya Bâbîliğe tabi olursa İslam'dan çıkmış, dininden dönmüş bir mürteddir ve hakkında mürted hükümleri tatbik edilir. O bir müslümana mirasçı olamaz, onun mirası ise müslümanlar cemaatine kalır. Onların «Biz müslümanız» demeleri ve kelime-i şehadeti telaffuz etmeleri kendilerine fayda vermez; zira onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletini kabul etmekle birlikte ondan sonra bir elçinin geldiğini söylemişlerdir. Biz, Şiîlerden Gurâbiyye'yi de
لِقَوْلِهِمْ: بِأَنَّ جِبْرِيلَ أُرْسِلَ إِلَى عَلِيٍّ وَلَكِنَّهُ شُبِّهَ لَهُ مُحَمَّدٌ بِعَلِيٍّ إِذْ كَانَ أَحَدُهُمَا أَشْبَهُ بِالْآخَرِ مِنَ الْغُرَابِ بِالْغُرَابِ (وَكَذَبُوا) فَبَلَّغَ الرِّسَالَةَ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، فَهُمْ أَثْبَتُوا الرِّسَالَةَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ وَلَكِنَّهُمْ زَعَمُوهُ غَيْرَ الْمُعَيَّنِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
«Cebrail Ali'ye gönderilmişti fakat Muhammed Ali'ye benzediği için —ki biri diğerine karganın kargaya benzediğinden daha çok benziyordu (yalan söylediler)— risaleti Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem tebliğ etti» dedikleri için tekfir etmiştik. Onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğini kabul etmişler ancak onun Allah katından tayin edilen kişi olmadığını iddia etmişlerdir.
وَتُشْبِهُ طُقُوسُ الْبَهَائِيَّةِ طُقُوسَ الْمَاسُونِيَّةِ إِلَّا أَنَّ الْبَهَائِيَّةَ تَنْتَسِبُ إِلَى التَّلَقِّي مِنَ الْوَحْيِ الْإِلَهِيِّ، فَبِذَلِكَ فَارَقَتِ الْمَاسُونِيَّةِ وَعُدَّتْ فِي الْأَدْيَانِ وَالْمِلَلِ وَلَمْ تُعَدَّ فِي الْأَحْزَابِ.
Bahâîliğin ritüelleri Masonluğun ritüellerine benzer; şu kadar var ki Bahâîlik ilahî vahiyden beslendiğini iddia eder. İşte bu yönüyle Masonluktan ayrılmış, siyasî fırkalardan değil, dinler ve mezhepler zümresinden sayılmıştır.
وَانْتَصَبَ رَسُولَ اللَّهِ مَعْطُوفًا عَلَى أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ عَطْفًا بِالْوَاوِ الْمُقْتَرِنَةِ بِ لكِنْ لِتُفِيدَ رَفْعَ النَّفْيِ الَّذِي دَخَلَ عَلَى عَامِلِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ.
{ رَسُولَ اللَّهِ } ifadesi, { لكِنْ } ile bitişen vav harfiyle { أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ } ifadesine matuf kılınarak nasb olmuştur; böylece matûfun aleyhin amiline dahil olan olumsuzluğu giderme işlevi görmüştür.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَخَاتِمَ النَّبِيئِينَ بِكَسْرِ تَاءِ خاتَمَ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ خَتَمَ.
Cumhur, { وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ } ibaresini hateme (خَتَمَ) fiilinden ism-i fâil olmak üzere hâtem (خاتَمَ) kelimesinin tâ harfinin kesrasıyla okumuştur.
وَقَرَأَ عَاصِمٌ بِفَتْحِ التَّاءِ عَلَى تَشْبِيهِهِ بِالْخَاتَمِ الَّذِي يُخْتَمُ بِهِ الْمَكْتُوبُ فِي أَنَّ ظُهُوَرَهُ كَانَ غلقا للنبوءة.
Âsım ise tâ harfinin fethasıyla okumuştur; bu da Peygamber'in ortaya çıkışının peygamberliği kilitleyip sona erdirmesi bakımından, mektubun kendisiyle mühürlendiği mühre benzetilmesidir.
[٤١، ٤٢]
[41, 42]
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : الْآيَات ٤١ إِلَى ٤٢]
[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 41-42]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٤٢)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٤٢) } “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin ve O'nu sabah akşam tesbih edin.”
إِقْبَالٌ عَلَى مُخَاطَبَةِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يَشْغَلُوا أَلْسِنَتَهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ وَتَسْبِيحِهِ، أَيْ أَنْ يُمْسِكُوا عَنْ مُمَارَاةِ الْمُنَافِقِينَ أَوْ عَنْ سَبِّهِمْ فِيمَا يُرْجِفُونَ بِهِ فِي قَضِيَّةِ تَزَوُّجِ زَيْنَبَ فَأَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَعْتَاضُوا عَنْ ذَلِكَ بِذِكْرِ اللَّهِ وَتَسْبِيحِهِ خَيْرًا لَهُمْ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً [الْبَقَرَة: ٢٠٠] ، أَي خير مِنَ التَّفَاخُرِ بِذِكْرِ آبَائِكُمْ وَأَحْسَابِكُمْ، فَذَلِكَ أَنْفَعُ لَهُمْ وَأَبْعَدُ عَنْ أَنْ تَثُورَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُنَافِقِينَ ثَائِرَةُ فِتْنَةٍ فِي الْمَدِينَةِ، فَهَذَا مِنْ نَحْو قَوْله لنبيّئه وَدَعْ أَذاهُمْ [الْأَحْزَاب: ٤٨] وَمِنْ نَحْوِ قَوْلِهِ: وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ [الْأَنْعَام: ١٠٨] ، فَأُمِرُوا بِتَشْغِيلِ أَلْسِنَتِهِمْ وَأَوْقَاتِهِمْ بِمَا يَعُودُ بِنَفْعِهِمْ وَتَجَنُّبِ مَا عَسَى أَنْ يُوقِعَ فِي مُضِرَّةٍ.
Müminlere dillerini Allah'ı zikir ve tesbihle meşgul etmelerini emretmeye yönelik bir hitaptır; yani Zeyneb'in evliliği meselesinde münafıkların yaydığı asılsız haberler konusunda onlarla münakaşa etmekten yahut onlara sövmekten geri dursunlar. Allah müminlere bunun yerine Allah'ı zikredip O'nu tesbih etmelerini emretmiştir ki bu onlar için daha hayırlıdır. Bu, Yüce Allah'ın: { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } [Bakara: 200] “Hac ibadetlerinizi bitirince, babalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allah'ı anın” ayeti gibidir; yani babalarınızla ve soyunuzla övünmekten daha hayırlıdır. Zira bu, onlar için daha faydalı olduğu gibi, Medine'de müslümanlarla münafıklar arasında bir fitne ateşinin alevlenmesinden de daha uzaktır. Bu durum, Allah'ın Peygamberi'ne: { وَدَعْ أَذاهُمْ } [Ahzâb: 48] “Onların eziyetlerine aldırma” buyurması ve: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } [En'âm: 108] “Onların Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler” buyruğu kabilindendir. Böylece dillerini ve vakitlerini kendilerine fayda sağlayacak şeylerle meşgul etmeleri ve zarara yol açması muhtemel durumlardan kaçınmaları emredilmiştir.
وَفِيهِ تَسْجِيلٌ عَلَى الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ خَوْضَهُمْ فِي ذَلِكَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَامَةٌ عَلَى النِّفَاقِ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَا يُخَالِفُونَ أَمْرَ رَبِّهِمْ.
Bunda, münafıkların bu ayetten sonra bu konuya dalmalarının nifak alameti olduğuna dair aleyhlerine bir tescil vardır; zira müminler Rablerinin emrine muhalefet etmezler.
وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ لِلْمُنَاسَبَةِ الَّتِي أَشَرْنَا إِلَيْهَا.
Cümle, işaret ettiğimiz münasebet dolayısıyla öncesiyle bağlantılı bir istînâf-ı ibtidâîdir (yeni bir başlangıç cümlesidir).
وَالذِّكْرُ: ذِكْرُ اللِّسَانِ وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِمَوْقِعِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وَبَعْدَهَا.
Zikir, dil ile yapılan zikirdir; ayetin öncesi ve sonrasıyla olan konumuna uygun olan da budur.
وَالتَّسْبِيحُ: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الصَّلَوَاتُ النَّوَافِلُ فَلَيْسَ عَطْفُ وَسَبِّحُوهُ عَلَى اذْكُرُوا اللَّهَ مَنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِ.
Tesbih ile nâfile namazların kastedilmiş olması caizdir; [bu takdirde] { وَسَبِّحُوهُ } lafzının { اذْكُرُوا اللَّهَ } üzerine atfedilmesi, hasın (özelin) âma (genele) atfı kabilinden olmaz.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَأْمُورُ بِهِ مِنَ التَّسْبِيحِ قَوْلَ: سُبْحَانَ اللَّهِ، فَيَكُونُ عَطَفُ وَسَبِّحُوهُ عَلَى اذْكُرُوا اللَّهَ مَنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ اهْتِمَامًا بِالْخَاصِّ لِأَنَّ مَعْنَى التَّسْبِيحِ التَّنْزِيهُ عَمَّا لَا يَجُوزُ عَلَى اللَّهِ مِنَ النَّقَائِصِ فَهُوَ مَنْ أَكْمَلِ الذِّكْرِ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى جَوَامِع الثَّنَاء والتمجيد، وَلِأَنَّ فِي التَّسْبِيحِ إِيمَاءً إِلَى التَّبَرُّؤِ مِمَّا يَقُولُهُ الْمُنَافِقُونَ فِي حقّ النبيء ﷺ فَيَكُونُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ [النُّور: ١٦] فَإِنَّ كَلِمَةَ: سُبْحَانَ اللَّهِ، يَكْثُرُ أَنْ تُقَالَ فِي مَقَامِ
Tesbih ile emredilen şeyin “Sübhânallâh” sözü olması da caizdir. Bu takdirde { وَسَبِّحُوهُ } lafzının { اذْكُرُوا اللَّهَ } üzerine atfedilmesi, özele verilen önem dolayısıyla hasın âma atfı türünden olur. Zira tesbihin anlamı, Allah hakkında caiz olmayan noksanlıklardan O'nu tenzih etmektir; dolayısıyla övgü ve yüceltmenin özünü kapsadığı için zikrin en kâmil olanlarındandır. Ayrıca tesbihte, münafıkların Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında söylediklerinden berî olmaya (uzak durmaya) bir işaret vardır. Böylece Yüce Allah'ın şu buyruğunun anlamında olur: { وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ } [en-Nûr: 16] “Onu duyduğunuz zaman: 'Bunu konuşmak bize yakışmaz. Hâşâ, seni tenzih ederiz; bu, büyük bir iftiradır' demeniz gerekmez miydi?” Zira “Sübhânallâh” ifadesi çoğunlukla...
التَّبَرُّؤِ مِنْ نِسْبَةِ مَا لَا يَلِيقُ إِلَى أحد
bir kimseye yakışmayan bir şeyin isnat edilmesinden berî olma makamında söylenir;
كَقَوْل النبيء ﷺ: «سُبْحَانَ اللَّهِ! الْمُؤْمِنُ لَا يَنْجُسُ» .
Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Sübhânallâh! Mümin necis olmaz” buyurması
وَقَوْلِ هِنْدِ بِنْتِ عُتْبَةَ حِينَ أَخَذَ عَلَى النِّسَاءِ الْبَيْعَةَ «أَنْ لَا يَزْنِينَ» : سُبْحَانَ اللَّهِ أَتَزْنِي الْحُرَّةُ.
ve [Peygamber] kadınlardan “zina etmemeleri” üzere biat aldığı zaman Hind bint Utbe'nin: “Sübhânallâh! Hür bir kadın hiç zina eder mi?” demesi gibi.
وَالْبُكْرَةُ: أَوَّلُ النَّهَارِ. وَالْأَصِيلُ: الْعَشِيُّ الْوَقْتُ الَّذِي بَعْدَ الْعَصْرِ. وَانْتَصَبَا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ الَّتِي يَتَنَازَعُهَا الْفِعْلَانِ اذْكُرُوا اللَّهَ.. وسَبِّحُوهُ.
Bükre (بُكْرَة): Günün ilk vaktidir (sabah). Asîl (أَصِيل): Akşam vakti, yani ikindiden sonraki zamandır. Her ikisi de { اذْكُرُوا اللَّهَ } ve { وسَبِّحُوهُ } fiillerinin tenâzu' ettiği (üzerinde çekiştikleri) zarfiyet üzere mansupturlar.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْبُكْرَةِ وَالْأَصِيلِ إِعْمَارُ أَجْزَاءِ النَّهَارِ بِالذِّكْرِ وَالتَّسْبِيحِ بِقَدْرِ الْمُكْنَةِ لِأَنَّ ذِكْرَ طَرَفَيِ الشَّيْءِ يَكُونُ كِنَايَة عَن اسْتِيعَابِهِ كَقَوْلِ طَرْفَةَ:
Sabah ve akşamdan maksat, gündüzün vakitlerini imkân ölçüsünde zikir ve tesbihle ihya etmektir; zira bir şeyin iki ucunun zikredilmesi, tamamını kapsamasından kinayedir; nitekim Tarafe'nin şöyle dediği gibi:
لَكَالطِّوَلِ الْمُرَخَى وَثِنْيَاهُ بِالْيَدِ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ، كِنَايَةً عَنِ الْأَرْضِ كُلِّهَا، وَالرَّأْسُ والعقب كِنَايَة عَن الْجَسَدِ كُلِّهِ، وَالظَّهْرُ وَالْبَطْنُ كَذَلِكَ.
“Gevşetilmiş ip gibidir ki iki ucu da eldedir.” Yine Arapların bütün yeryüzünden kinaye olarak “doğu ve batı”, bütün bedenden kinaye olarak “baş ve topuk” yahut “sırt ve karın” demeleri de böyledir.
وَقَدَّمَ الْبُكْرَةَ عَلَى الْأَصِيلِ لِأَنَّ الْبُكْرَةَ أَسْبَقُ مِنَ الْأَصِيلِ لَا مَحَالَةَ. وَلَيْسَ الْأَصِيل جَدِيدا بِالتَّقْدِيمِ فِي الذِّكْرِ كَمَا قُدِّمَ لَفْظُ تُمْسُونَ فِي قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الرُّومِ فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ [الرّوم: ١٧] لِأَنَّ كَلِمَةَ الْمَسَاءِ تَشْمَلُ أَوَّلَ اللَّيْلِ فَقَدَّمَ لَفْظَ تُمْسُونَ هُنَالك رعّيا لَا عتبار اللَّيْلِ أَسْبَقَ فِي حِسَابِ أَيَّامِ الشَّهْرِ عِنْدَ الْعَرَبِ وَفِي الْإِسْلَامِ وَلَيْسَتْ كَذَلِكَ كلمة الْأَصِيل.
Sabahı akşama takdim etmiştir; çünkü şüphesiz sabah akşamdan öncedir. Rûm Suresi'ndeki { فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ } [er-Rûm: 17] “Akşama erdiğinizde ve sabaha kavuştuğunuzda Allah'ı tesbih edin” ayetinde { تُمْسُونَ } lafzının öne alınmasında olduğu gibi, asîl (akşam) kelimesi zikirde öne alınmaya layık değildir. Zira akşam (mesâ') kelimesi gecenin başlangıcını da kapsar; bu yüzden orada, Araplar nezdinde ve İslam'da ayın günlerinin hesabında gecenin daha önce geldiği dikkate alınarak { تُمْسُونَ } lafzı öne geçirilmiştir; asîl kelimesi ise böyle değildir.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٤٣]
[Ahzâb Suresi (33), Ayet 43]
هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً (٤٣)
{ هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً (٤٣) } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de [bağışlanmanız için dua ederler]. O, müminlere karşı çok merhametlidir.”
تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِذِكْرِ اللَّهِ وَتَسْبِيحِهِ بِأَنَّ ذَلِكَ مَجْلَبَةٌ لِانْتِفَاعِ الْمُؤْمِنِينَ بِجَزَاءِ اللَّهِ عَلَى ذَلِكَ بِأَفْضَلَ مِنْهُ مِنْ جِنْسِهِ وَهُوَ صَلَاتُهُ وَصَلَاةُ مَلَائِكَتِهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ إِذَا ذَكَرْتُمُوهُ ذِكْرًا بُكْرَةً وَأَصِيلًا.
Allah'ı zikretme ve tesbih etme emrinin gerekçesidir; zira bu, müminlerin buna karşılık Allah'ın kendi cinsinden daha üstün olan mükâfatından -ki o da O'nun rahmeti ve meleklerinin duasıdır- faydalanmasını celbeder. Anlam şudur: Siz O'nu sabah akşam andığınızda O ve melekleri size salat ederler.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ على الْخَيْر الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ لِإِفَادَةِ التَّقَوِّي وَتَحْقِيقِ الْحُكْمِ. وَالْمَقْصُودُ تَحْقِيقُ مَا تَعَلَّقَ بِفِعْلِ يُصَلِّي مِنْ قَوْلِ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ.
{ هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ } buyruğunda müsnedün ileyhin fiilî haberden önce getirilmesi, pekiştirme ve hükmü teyit etme (tahkik) ifade etmek içindir. Maksat ise { لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } sözünden { يُصَلِّي } fiiline taalluk eden hususu gerçekleştirmektir.
وَالصَّلَاةُ: الدُّعَاءُ وَالذِّكْرُ بِخَيْرٍ، وَهِيَ مِنَ اللَّهِ الثَّنَاءُ. وَأَمَرَهُ بِتَوْجِيهِ رَحْمَتِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، أَيِ اُذْكُرُوهُ ليذكركم كَقَوْلِه: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [الْبَقَرَة: ١٥٢] وَقَوْلُهُ
Salat; dua etmek ve hayırla anmaktır. Allah'tan olduğunda ise övgü ve dünyada ile ahirette rahmetini yöneltmesini emretmesidir. Yani Yüce Allah'ın: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } [el-Bakara: 152] “Beni anın ki ben de sizi anayım” buyruğu ve...
فِي الْحَدِيثِ الْقُدُسِيِّ: «فَإِنْ ذَكَرَنِي فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي وَإِنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَإٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ مِنْهُمْ» .
kudsî hadisteki: “Kulum beni kendi içinde anarsa, ben de onu kendi nefsimde anarım. Beni bir topluluk içinde anarsa, ben de onu onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde anarım” buyruğunda olduğu gibi, O'nu anın ki O da sizi ansın demektir.
وَصَلَاةُ الْمَلَائِكَةِ: دُعَاؤُهُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ فَيَكُونُ دُعَاؤُهُمْ مُسْتَجَابًا عِنْدَ اللَّهِ فَيَزِيدُ الذَّاكِرِينَ عَلَى مَا أَعْطَاهُمْ بِصَلَاتِهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ. فَفِعْلُ يُصَلِّي مُسْنَدٌ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى مَلَائِكَتِهِ لِأَنَّ حَرْفَ الْعَطْفِ يُفِيدُ تَشْرِيكَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ فِي الْعَامِلِ، فَهُوَ عَامِلٌ وَاحِدٌ لَهُ معمولان فَهُوَ مُسْتَعْمل فِي الْقَدْرِ الْمُشْتَرِكِ الصَّالِحِ لِصَلَاةِ اللَّهِ تَعَالَى وَصَلَاةِ الْمَلَائِكَةِ الصَّادِقِ فِي كُلٍّ بِمَا يَلِيقُ بِهِ بِحَسَبِ لَوَازِمِ مَعْنَى الصَّلَاةِ الَّتِي تَتَكَيَّفُ بِالْكَيْفِيَّةِ الْمُنَاسِبَةِ لِمَنْ أُسْنِدَتْ إِلَيْهِ.
Meleklerin salatı ise müminlere dua etmeleridir; bu duaları Allah katında kabul olunur ve böylece Allah, kendi salatıyla onlara verdiğinin üzerine zikredenlerin mükâfatını artırır. Dolayısıyla { يُصَلِّي } fiili hem Allah'a hem de meleklerine isnat edilmiştir; çünkü atıf harfi, matuf ile matufun aleyhin amilde ortak olduğunu ifade eder. Bu, iki mamulü olan tek bir amildir ve hem Yüce Allah'ın salatına hem de meleklerin salatına elverişli olan ortak paydada kullanılmıştır; bu payda, kendisine isnat edilen zata uygun bir keyfiyet kazanan salat anlamının gereksinimlerine göre her biri için layık olduğu şekilde geçerlidir.
وَلَا حَاجَةَ إِلَى دَعْوَى اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْهِ عَلَى أَنَّهُ لَا مَانِعَ مِنْهُ عَلَى الْأَصَحِّ، وَلَا إِلَى دَعْوَى عُمُومِ الْمَجَازِ. وَاجْتِلَابُ يُصَلِّي بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِإِفَادَةِ تَكَرُّرِ الصَّلَاةِ وَتَجَدُّدِهَا كُلَّمَا تَجَدَّدَ الذِّكْرُ وَالتَّسْبِيحُ، أَوْ إِفَادَةِ تَجَدُّدِهَا بِحَسَبِ أَسْبَابٍ أُخْرَى مِنْ أَعْمَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَمُلَاحَظَةِ إِيمَانِهِمْ.
En sahih görüşe göre müşterek lafzın iki anlamında birden kullanılmasına bir engel bulunmamakla birlikte, müşterekin iki manasında kullanıldığını veya umûm-ı mecâz olduğunu iddia etmeye gerek yoktur. { يُصَلِّي } fiilinin muzari sığasında getirilmesi, zikir ve tesbih yenilendikçe salatın da tekrarlanıp yenilendiğini veya müminlerin amellerinden ve imanlarının gözetilmesinden kaynaklanan diğer sebepler doğrultusunda yenilendiğini ifade etmek içindir.
وَفِي إِيرَادِ الْمَوْصُولِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَعْرُوفٌ عِنْدَهُمْ بِمَضْمُونِ الصِّلَةِ بِحَسَبِ غَالِبِ الِاسْتِعْمَالِ: فَإِمَّا لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ يَعْلَمُونَ عَلَى وَجْهِ الْإِجْمَالِ أَنَّهُمْ لَا يَأْتِيهِمْ خَيْرٌ إِلَّا مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى، فَكُلُّ تَفْصِيلٍ لِذَلِكَ الْإِجْمَالِ دَخَلَ فِي عِلْمِهِمْ، وَمِنْهُ
İsmi mevsulün getirilmesinde, yaygın kullanıma göre sıla cümlesinin içeriğiyle Yüce Allah'ın onlar tarafından bilindiğine bir işaret vardır: Bu da ya Müslümanların kendilerine gelen her hayrın ancak Yüce Allah katından geldiğini genel olarak bilmelerinden dolayıdır ki bu genellemenin her ayrıntısı onların bilgisine dâhildir; bundan biri de...
أَنَّهُ يُصَلِّي عَلَيْهِمْ وَيَأْمُرُ مَلَائِكَتَهُ بِذَلِكَ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ سَبَقَ لَهُمْ عِلْمٌ بِذَلِكَ تَفْصِيلًا مِنْ قَبْلُ: فَبَعْضُ آيَاتِ الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ [الشورى: ٥] فَقَدْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّ اسْتِغْفَارَ الْمَلَائِكَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ بِأَمْرٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ [يُونُس: ٣] ، وَالدُّعَاءُ لِأَحَدٍ مِنَ الشَّفَاعَةِ لَهُ، عَلَى أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ صِلَةِ الْمَوْصُولِ أَنَّ مَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ. وَذَلِكَ مَعْلُومٌ مِنْ آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَقَدْ يَكُونُ ذَلِك بِإِخْبَار النبيء ﷺ الْمُؤْمِنِينَ فِيمَا قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلَهُ بَعْدَهُ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً كَمَا يَأْتِي قَرِيبًا.
O'nun kendilerine salat etmesi ve meleklerine de bunu emretmesidir; ya da daha önce bunu ayrıntılı olarak bilmiş olmalarıdır: Zira Kur'an'ın bazı ayetlerinde, Yüce Allah'ın: { وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ } [eş-Şûrâ: 5] “Melekler de Rablerini hamd ile tesbih ederler ve yeryüzündekiler için bağışlanma dilerler” buyruğunda olduğu gibi, Müslümanlar meleklerin müminler için bağışlanma dilemesinin, Yüce Allah'ın: { مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ } [Yûnus: 3] “O'nun izni olmadan hiçbir şefaatçi şefaat edemez” buyruğu gereğince Allah'ın emriyle olduğunu bilmişlerdir; zira birine dua etmek ona şefaat etmektir. Bununla birlikte mevsulün sılasının bir parçası da meleklerin müminlere salat etmesidir. Bu da pek çok ayetten bilinmektedir. Bu durum, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayet inmeden önce müminlere haber vermesiyle de olabilir; nitekim az sonra geleceği üzere ardından gelen: { وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } buyruğu da bu anlamı desteklemektedir.