وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيُخْرِجَكُمْ مُتَعَلِّقَةٌ بِ يُصَلِّي. فَعُلِمَ أَنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ جَزَاءٌ عَاجِلٌ حَاصِلٌ وَقْتَ ذِكْرِهِمْ وتسبيحهم.
{ لِيُخْرِجَكُمْ } buyruğundaki lâm harfi { يُصَلِّي } fiiline taalluk etmektedir (bağlıdır). Böylece bu salatın, onların zikir ve tesbihleri vaktinde gerçekleşen peşin bir mükâfat olduğu anlaşılmaktadır.
وَالْمرَاد ب الظُّلُماتِ: الضَّلَالَة، وب النُّورِ: الْهُدَى، وَبِإِخْرَاجِهِمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ:
{ الظُّلُماتِ } ile kastedilen sapıklık (dalâlet), { النُّورِ } ile kastedilen hidayet, onların karanlıklardan çıkarılması ile kastedilen ise:
دَوَامُ ذَلِكَ وَالِاسْتِزَادَةُ مِنْهُ لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا مُؤْمِنِينَ كَانُوا قَدْ خَرَجُوا مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً [مَرْيَم: ٧٦] .
bunun devam etmesi ve artmasıdır. Çünkü onlar mümin olduklarında zaten karanlıklardan aydınlığa çıkmışlardı ve { وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً } [Meryem: 76] “Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır”.
وَجُمْلَةُ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً تذييل.
{ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } cümlesi tezyîldir (anlamı pekiştiren bir tamamlayıcıdır).
ودلّ الْإِخْبَار عَنْ رَحْمَتِهِ بِالْمُؤْمِنِينَ بِإِقْحَامِ فِعْلِ كانَ وَخَبَرِهَا لِمَا تَقْتَضِيهِ كانَ مِنْ ثُبُوتِ ذَلِكَ الْخَبَرِ لَهُ تَعَالَى وتحققه وَأَنَّهُ شَأْن من شؤونه الْمَعْرُوفِ بِهَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ.
{ كانَ } fiili ve haberinin araya sokulmasıyla O'nun müminlere olan merhametinin haber verilmesi, { كانَ } fiilinin gerektirdiği üzere bu haberin Yüce Allah için sabit ve muhakkak olduğuna, bunun pek çok ayette bilinen O'nun şanlarından bir şan olduğuna delalet etmiştir.
وَرَحْمَتُهُ بِالْمُؤْمِنِينَ أَعَمُّ مِنْ صَلَاتِهِ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهَا تَشْمَلُ إِسْدَاءَ النَّفْعِ إِلَيْهِمْ وَإِيصَالَ الْخَيْرِ لَهُمْ بِالْأَقْوَالِ وَالْأَفْعَال والألطاف.
O'nun müminlere olan merhameti, onlara salat etmesinden daha geneldir; çünkü bu, sözlerle, fiillerle ve lütuflarla onlara menfaat sağlamayı ve hayrı ulaştırmayı kapsar.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٤٤]
[Ahzâb Suresi (33), Ayet 44]
تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً (٤٤)
{ تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً (٤٤) } “O'na kavuşacakları gün onların selamlaşması 'Selam'dır. [Allah] onlara pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır.”
أَعْقَبَ الْجَزَاءَ الْعَاجِلَ الَّذِي أَنْبَأَ عَنْهُ قَوْلُهُ: هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ [الْأَحْزَاب: ٤٣] بِذِكْرِ جَزَاءٍ آجِلٍ وَهُوَ ظُهُورُ أَثَرِ الْأَعْمَالِ الَّتِي عَمِلُوهَا فِي الدُّنْيَا وَأَثَرِ الْجَزَاءِ الَّذِي عَجَّلَ لَهُمْ عَلَيْهَا مِنَ اللَّهِ فِي كَرَامَتِهِمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَ رَبَّهُمْ.
{ هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ } [el-Ahzâb: 43] buyruğunun haber verdiği peşin (dünyevî) mükâfatın ardından, vadeli (ahirete ertelenmiş) mükâfatı zikretmiştir; bu da dünyada yaptıkları amellerin eserinin ve Allah'ın bu amellere karşılık kendilerine peşin verdiği mükâfatın eserinin, Rablerine kavuşacakları günde onlara yapılacak ikramda ortaya çıkmasıdır.
فَالْجُمْلَةُ تَكْمِلَةٌ لِلَّتِي قَبْلَهَا لِإِفَادَةِ أَنَّ صَلَاةَ اللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَاقِعَةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الدَّارِ الْآخِرَةِ.
Bu cümle, Allah'ın ve meleklerinin salatının hem dünya hayatında hem de ahiret yurdunda vuku bulduğunu ifade etmek üzere önceki cümlenin tamamlayıcısıdır.
وَالتَّحِيَّةُ: الْكَلَامُ الَّذِي يُخَاطَبُ بِهِ عِنْدَ ابْتِدَاءِ الْمُلَاقَاةِ إِعْرَابًا عَنِ السُّرُورِ بِاللِّقَاءِ مِنْ دُعَاءٍ وَنَحْوِهِ. وَهَذَا الِاسْمُ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرُ حَيَّاهُ، إِذَا قَالَ لَهُ: أَحْيَاكَ اللَّهُ، أَيْ أَطَالَ حَيَاتَكَ. فَسَمَّى بِهِ الْكَلَامَ الْمُعْرِبَ عَنِ ابْتِغَاءِ الْخَيْرِ لِلْمُلَاقَى أَوِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ غَلَبَ أَنْ يَقُولُوا: أَحْيَاكَ اللَّهُ عِنْدَ ابْتِدَاءِ الْمُلَاقَاةِ فَأَطْلَقَ اسْمَهَا عَلَى كُلِّ دُعَاءٍ وَثَنَاءٍ يُقَالُ عِنْدَ الْمُلَاقَاةِ وَتَحِيَّةُ الْإِسْلَامِ: سَلَامٌ عَلَيْكَ أَوِ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، دُعَاءٌ بِالسَّلَامَةِ وَالْأَمْنِ، أَيْ مِنَ الْمَكْرُوهِ لِأَنَّ السَّلَامَةَ أَحْسَنُ مَا يُبْتَغَى فِي الْحَيَاةِ. فَإِذَا أَحْيَاهُ اللَّهُ وَلَمْ يُسَلِّمْهُ كَانَتِ الْحَيَاةُ أَلَمًا وَشَرًّا، وَلِذَلِكَ كَانَتْ تَحِيَّةُ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ السَّلَامَ بِشَارَةً بِالسَّلَامَةِ مِمَّا يُشَاهِدُهُ النَّاسُ مِنَ الْأَهْوَالِ الْمُنْتَظَرَةِ. وَكَذَلِكَ تَحِيَّةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ فِيمَا بَيْنَهُمْ تَلَذُّذًا بِاسْمِ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ السَّلَامَةِ مِنْ أَهْوَالِ أَهْلِ النَّارِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ فِي سُورَةِ يُونُسَ [١٠] .
Tahiyye (تَحِيَّة): Karşılaşmanın başlangıcında, buluşmaktan duyulan sevinci ifade etmek üzere söylenen dua ve benzeri sözdür. Bu isim aslen, bir kimseye “Ahyâkallâh” (Allah sana uzun ömür versin) denildiğinde kullanılan hayyâhü (حَيَّاهُ) fiilinin masdarıdır. Karşılaşılan kişi için iyilik dilemeyi veya onu övmeyi ifade eden söze bu ad verilmiştir; çünkü karşılaşmanın başında çoğunlukla “Ahyâkallâh” derlerdi; bu yüzden karşılaşma esnasında söylenen her dua ve övgüye bu isim verilmiştir. İslam'ın tahiyyesi ise “Selâmün aleyk” yahut “es-Selâmü aleyküm”dür; bu da esenlik ve emniyet -yani hoşa gitmeyen şeylerden kurtuluş- duasıdır; zira esenlik hayatta arzulanan en güzel şeydir. Şayet Allah bir kişiyi yaşatır da ona esenlik vermezse, hayat bir acı ve şer olur. Bu sebeple kıyamet gününde müminlerin tahiyyesinin “Selam” olması, insanların şahit olacağı beklenen dehşetlerden yana bir esenlik müjdesidir. Aynı şekilde cennet ehlinin kendi aralarındaki tahiyyesi de cehennem ehlinin korkunç hallerinden uzakta, içinde bulundukları esenliğin adıyla lezzetlenmektir. Bu husus daha önce Yûnus Suresi'ndeki [10] { وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } “Orada onların dirlik temennileri 'selam'dır” buyruğunda geçmişti.
وَإِضَافَةُ التَّحِيَّةِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ إِضَافَةِ اسْمِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ، أَيْ تَحِيَّةٌ يَحْيَوْنَ بِهَا.
Tahiyye kelimesinin müminlerin zamirine izafe edilmesi, isim masdarın mefulüne izafeti kabilindendir; yani kendilerine verilecek bir selam demektir.
وَلِقَاءُ اللَّهِ: الْحُضُورُ مِنْ حَضْرَةِ قُدْسِهِ لِلْحِسَابِ فِي الْمَحْشَرِ. وَتَقَدَّمَ تَفْصِيلُ الْكَلَامِ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٣] . وَهَذَا اللِّقَاءُ عَامٌّ لِجَمِيعِ النَّاسِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ [التَّوْبَة: ٧٧] فَمَيَّزَ
Allah ile karşılaşma (likâullâh): Mahşerde hesap için O'nun kudsî huzuruna çıkmaktır. Buna dair ayrıntılı açıklama Bakara Suresi'ndeki [223] Yüce Allah'ın: { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “Ve bilin ki siz mutlaka O'na kavuşacaksınız” buyruğunda geçmişti. Yüce Allah'ın: { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } [et-Tevbe: 77] “O'nun huzuruna çıkacakları güne kadar onların kalplerine nifak soktu” buyurduğu gibi bu karşılaşma bütün insanlar için geneldir. Bu sebeple...
اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَئِذٍ بِالتَّحِيَّةِ كَرَامَةً لَهُمْ.
Allah, o gün bir ikram olarak müminleri selamla ayırt etmiştir.
وَجُمْلَةُ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ، أَيْ يُحَيِّيهِمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ وَقَدْ أَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا. وَالْمَعْنَى: وَمِنْ رَحْمَتِهِ بِهِمْ أَنْ بَدَأَهُمْ بِمَا فِيهِ بِشَارَةٌ بِالسَّلَامَةِ وَقَدْ أَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا إِتْمَامًا لِرَحْمَتِهِ بِهِمْ.
{ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً } cümlesi, celâlet zamirinden hâldir; yani kendilerine pek değerli bir mükâfat hazırlamış olduğu halde, O'na kavuşacakları gün onları selamlar. Anlam şudur: Onlara olan merhametinin tamamlanması için, O'nun müminlere olan merhametindendir ki kendilerine pek değerli bir mükâfat hazırlamış olarak onlara esenlik müjdesiyle başlamıştır.
وَالْأَجْرُ: الثَّوَابُ. وَالْكَرِيمُ: النَّفِيسُ فِي نَوْعِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٢٩] . وَالْأَجْرُ الْكَرِيمُ: نَعَيْمُ الْجَنَّةِ
Ecr (أَجْر): Sevap ve mükâfattır. Kerîm (كَرِيم): Kendi türünde pek değerli ve kıymetli olandır; bu husus daha önce Neml Suresi'ndeki [29] Yüce Allah'ın: { إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } “Bana çok değerli bir mektup bırakıldı” buyruğunda geçmişti. Kerîm ecir ise cennet nimetleridir.
[٤٥- ٤٦]
[45-46]
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : الْآيَات ٤٥ الى ٤٦]
[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 45-46]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥) وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً (٤٦)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥) وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً (٤٦) } “Ey Peygamber! Biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Allah'ın izniyle bir davetçi ve nur saçan bir kandil olarak [gönderdik].”
هَذَا النداء الثَّالِث للنبيء ﷺ فَإِنَّ اللَّهَ لَمَّا أَبْلَغَهُ بِالنِّدَاءِ الْأَوَّلِ مَا هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِذَاتِهِ، وَبِالْنِدَاءِ الثَّانِي مَا هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِأَزْوَاجِهِ وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ مِنَ التَّكْلِيفِ وَالتَّذْكِيرِ، نَادَاهُ بِأَوْصَافٍ أَوْدَعَهَا سُبْحَانَهُ فِيهِ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِهِ، وَزِيَادَةِ رِفْعَةِ مِقْدَارِهِ وَبَيَّنَ لَهُ أَرْكَانَ رِسَالَتِهِ، فَهَذَا الْغَرَضُ هُوَ وَصْفُ تَعَلُّقَاتِ رِسَالَتِهِ بِأَحْوَالِ أُمَّتِهِ وَأَحْوَالِ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ.
Bu, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yapılan üçüncü hitaptır. Zira Allah, birinci hitapla bizzat şahsıyla ilgili olan hususları, ikinci hitapla hanımlarıyla ilgili olan hususları ve bunların arasına serpiştirilen yükümlülük ve hatırlatmaları bildirdikten sonra, şanını yüceltmek ve kadrini daha da artırmak için kendisinde var ettiği sıfatlarla ona seslenmiş ve risaletinin rükünlerini ona açıklamıştır. Dolayısıyla buradaki gaye, risaletinin kendi ümmetinin ve geçmiş ümmetlerin durumlarıyla olan bağlantılarını nitelemektir.
وَذُكِرَ لَهُ هُنَا خَمْسَةُ أَوْصَافٍ هِيَ: شَاهَدٌ. وَمُبَشِّرٌ. وَنَذِيرٌ. وَدَاعٍ إِلَى اللَّهِ. وَسِرَاجٌ مُنِيرٌ. فَهَذِهِ الْأَوْصَافُ يَنْطَوِي إِلَيْهَا وَتَنْطَوِي عَلَى مَجَامِعِ الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ فَلِذَلِكَ اقْتَصَرَ عَلَيْهَا مِنْ بَيْنِ أَوْصَافِهِ الْكَثِيرَةِ.
Burada onun için beş vasıf zikredilmiştir: Şahit, müjdeci, uyarıcı, Allah'a çağıran bir davetçi ve nur saçan bir kandil. Bu vasıflar, Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) risaletinin bütün esaslarını kapsamakta ve ona dayanmaktadır; bu sebeple onun pek çok vasfı arasından bunlarla yetinilmiştir.
وَالشَّاهِدُ: الْمُخْبِرُ عَنْ حُجَّةِ الْمُدَّعِي الْمُحِقِّ وَدَفْعِ دَعْوَى الْمُبْطِلِ، فَالرَّسُولُ ﷺ شَاهِدٌ بِصِحَّةِ مَا هُوَ صَحِيحٌ مِنَ الشَّرَائِعِ وَبَقَاءِ مَا هُوَ صَالِحٌ لِلْبَقَاءِ مِنْهَا وَيَشْهَدُ بِبُطْلَانِ مَا أُلْصِقَ بِهَا وَبِنَسْخِ مَا لَا يَنْبَغِي بَقَاؤُهُ مِنْ أَحْكَامِهَا بِمَا أَخْبَرَ عَنْهُمْ فِي الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، قَالَ تَعَالَى:
Şâhid (şahit): Haklı davacının delilini haber veren ve bâtıl iddiacının davasını çürüten kimsedir. Resulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şeriatlerden sahih olanın doğruluğuna ve kalması uygun olanın devam ettiğine şahitlik eder; Kur'an ve Sünnet'te onlar hakkında bildirdikleriyle, o şeriatlere sonradan iliştirilenlerin batıllığına ve hükümleri arasından devam etmemesi gerekenlerin neshedildiğine de tanıklık eder. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ [الْمَائِدَة: ٤٨] .
{ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } [el-Mâide: 48] “Kendinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve onun üzerine bir şahit/koruyucu olarak...”
وَفِي حَدِيثِ الْحَشْرِ: «يَسْأَلُ كل رَسُول هَل بَلَّغَ؟ فَيَقُولُ: نَعَمْ. فَيَقُولُ اللَّهُ: مَنْ يَشْهَدُ لَكَ؟ فَيَقُولُ: مُحَمَّدٌ وَأُمَّتُهُ»
Haşir hadisinde şöyle buyrulur: “Her peygambere 'Tebliğ ettin mi?' diye sorulur; o da 'Evet' der. Allah: 'Sana kim şahitlik eder?' buyurur. O da: 'Muhammed ve ümmeti' der.”
...
...
الْحَدِيثَ.
Hadisin tamamı.
وَمُحَمَّدٌ ﷺ شَاهِدٌ أَيْضًا عَلَى أُمَّتِهِ بِمُرَاقَبَةِ جَرْيِهِمْ عَلَى الشَّرِيعَةِ فِي حَيَاتِهِ وَشَاهِدٌ عَلَيْهِمْ فِي عَرَصَاتِ الْقِيَامَةِ، قَالَ تَعَالَى: وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاء: ٤١] فَهُوَ شَاهِدٌ عَلَى الْمُسْتَجِيبِينَ لِدَعْوَتِهِ وَعَلَى الْمَعْرِضِينَ عَنْهَا، وَعَلَى مَنِ اسْتَجَابَ لِلدَّعْوَةِ ثُمَّ بَدَّلَ.
Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) aynı zamanda hayattayken şeriata uymalarını gözetleyerek ümmetine şahittir ve kıyamet meydanlarında da onların aleyhine şahittir. Yüce Allah: { وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } [en-Nisâ: 41] “Seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman [halleri nice olur]!” buyurmuştur. Dolayısıyla o, davetine icabet edenlere, ondan yüz çevirenlere ve davete uyup sonra dinini değiştirenlere karşı şahittir.
وَفِي حَدِيثِ الْحَوْضِ: «لِيَرِدَنَّ عَلَيَّ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِي الْحَوْضَ حَتَّى إِذَا رَأَيْتُهُمْ وَعَرَفْتُهُمُ
Havz hadisinde şöyle buyrulur: “Ashabımdan birtakım kimseler havzın başında yanıma gelecekler. Hatta onları görüp tanıdığımda...
اخْتُلِجُوا دُونِي فَأَقُولُ: يَا رَبِّ أُصَيْحَابِي أُصَيْحَابِي. فَيُقَالُ لِي: إِنَّكَ لَا تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ فَأَقُولُ تَبًّا وَسُحْقًا لِمَنْ أَحْدَثَ بَعْدِي»
...önümden çekilip koparılırlar. Ben de: 'Ey Rabbim! Ashabım, ashabım!' derim. Bana şöyle denilir: 'Şüphesiz sen, senden sonra onların neler ihdas ettiğini (uydurup değiştirdiğini) bilmezsin.' Bunun üzerine ben: 'Benden sonra [dinini] değiştirenler helak olsun, uzak olsun!' derim.”
يَعْنِي: أَحْدَثُوا الْكُفْرَ وَهُمْ أَهْلُ الرِّدَّةِ كَمَا
Yani küfrü ihdas etmişlerdir ve onlar ridde (dinden dönme) ehlidir. Nitekim
فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ: «إِنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ»
hadisin bazı rivayetlerinde şöyle buyrulmuştur: “Şüphesiz onlar, sen kendilerinden ayrıldığından beri ökçeleri üzerinde gerisin geriye dinden dönüp durdular.”
. فَلَا جَرَمَ كَانَ وَصْفُ الشَّاهِدِ أَشْمَلَ هَذِهِ الْأَوْصَافِ لِلرَّسُولِ ﷺ بِوَصْفِ كَوْنِهِ رَسُولًا لِهَذِهِ الْأَمَةِ، وَبِوَصْفِ كَوْنِهِ خَاتَمًا لِلشَّرَائِعِ وَمُتَمِّمًا لِمُرَادِ اللَّهِ مِنْ بِعْثَةِ الرُّسُلِ.
Şüphe yok ki 'şahit' vasfı, bu ümmetin peygamberi olması, şeriatlerin sonuncusu olması ve Allah'ın peygamberler göndermekle murat ettiği gayeyi tamamlayıcılığı vasfıyla Resulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bu vasıfların en kapsamlı olanıydı.
وَالْمُبَشِّرُ: الْمُخْبِرُ بِالْبُشْرَى وَالْبِشَارَةِ. وَهِيَ الْحَادِثُ الْمُسِرُّ لِمَنْ يُخْبَرُ بِهِ والوعد بِالْعَطِيَّةِ، والنبيء ﷺ مُبَشِّرٌ لِأَهْلِ الْإِيمَانِ وَالْمُطِيعِينَ بِمَرَاتِبِ فَوْزِهِمْ. وَقَدْ تَضَمَّنَ هَذَا الْوَصْفُ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الشَّرِيعَةُ مِنَ الدُّعَاءِ إِلَى الْخَيْرِ مِنَ الْأَوَامِرِ وَهُوَ قِسْمُ الِامْتِثَالِ مِنْ قِسْمَيِ التَّقْوَى، فَإِنَّ التَّقْوَى امْتِثَالُ الْمَأْمُورَاتِ وَاجْتِنَابُ الْمَنْهِيَّاتِ، وَالْمَأْمُورَاتُ مُتَضَمِّنَةٌ الْمَصَالِحَ فَهِيَ مُقْتَضِيَةٌ بِشَارَةَ فَاعِلِيهَا بِحُسْنِ الْحَالِ فِي الْعَاجِلِ وَالْآجِلِ.
Mübeşşir (müjdeci): Büşrâ ve beşaret (müjde) haberini veren kimsedir. Bu da kendisine haber verilen kimseyi sevindiren olay ve bir bağış vadidir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman ehline ve itaatkârlara kazanacakları dereceleri müjdeleyendir. Bu vasıf, şeriatın içerdiği emirlere ve hayra daveti kapsamaktadır ki bu da takvanın iki kısmından biri olan imtisal (emirlere uyma) kısmıdır. Zira takva, emirlere uymak ve yasaklardan kaçınmaktır; emirler ise maslahatları içermekte olup bunları yerine getirenleri dünyada ve ahirette durumlarının güzel olacağıyla müjdelemeyi gerektirir.
وَقُدِّمَتِ الْبِشَارَةُ عَلَى النذارة لِأَن النبيء ﷺ غَلَبَ عَلَيْهِ التَّبْشِيرُ لِأَنَّهُ رَحْمَةٌ لِلْعَالَمِينَ، وَلِكَثْرَةِ عَدَدِ الْمُؤْمِنِينَ فِي أُمَّتِهِ.
Müjdeleme (bişâret), uyarmadan (nizâret) önce zikredilmiştir; çünkü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) âlemlere rahmet olduğu için ve ümmetindeki müminlerin sayısının çokluğundan ötürü onda müjdeleyicilik vasfı galiptir.
وَالنَّذِيرُ: مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِنْذَارِ وَهُوَ الْإِخْبَارُ بِحُلُولِ حَادِثٍ مُسِيءٍ أَوْ قرب حُلُوله، والنبيء ﵊ مُنْذِرٌ لِلَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ دِينِهِ مِنْ كَافِرِينَ بِهِ وَمِنْ أَهْلِ الْعِصْيَانِ بِمُتَفَاوِتِ مُؤَاخَذَتِهِمْ عَلَى عَمَلِهِمْ.
Nezîr (uyarıcı): Kötü bir olayın vuku bulduğunu veya vuku bulmasının yaklaştığını haber vermek olan inzâr kökünden türemiştir. Peygamber (aleyhisselâm), dinine muhalefet eden kâfirleri ve isyankâr kimseleri, amellerine karşılık görecekleri farklı derecelerdeki cezalarla uyarıcıdır.
وَانْتَصَبَ شاهِداً عَلَى الْحَالِ مِنْ كَافِ الْخِطَابِ وَهِيَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ، أَيْ أَرْسَلْنَاكَ مُقَدَّرًا أَنْ تَكُونَ شَاهِدًا عَلَى الرُّسُلِ وَالْأُمَمِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَمَثَّلَ سِيبَوَيْهِ لِلْحَالِ الْمُقَدَّرَةِ بِقَوْلِهِ: مُرِرْتُ بِرَجُلٍ مَعَهُ صَقْرٌ صَائِدًا بِهِ.
{ شاهِداً } kelimesi, hitap kâf'ından hâl olarak mansub olmuştur; bu mukadder bir hâldir. Yani: 'Seni, dünyada ve ahirette peygamberler ve ümmetler üzerine şahit olman takdir edilmiş olarak gönderdik' demektir. Sîbeveyh mukadder hâle şu sözüyle örnek vermiştir: 'Yanında onunla avlanacak bir doğan bulunan adama uğradım.'
وَجِيءَ فِي جَانِبِ النِّذَارَةِ بِصِيغَةِ فَعِيلٍ دُونَ اسْم الْفَاعِل لإِرَادَة الِاسْمِ فَإِنَّ النَّذِيرَ فِي كَلَامِهِمُ اسْمٌ لِلْمُخْبِرِ بِحُلُولِ الْعَدُوِّ بِدِيَارِ الْقَوْمِ. وَمِنَ الْأَمْثَالِ: أَنَا النَّذِيرُ الْعُرْيَانُ، أَيِ الْآتِي بِخَبَرِ حُلُولِ العدوّ بديار قوم. وَالْمُرَادُ بِالْعُرْيَانِ أَنَّهُ يَنْزِعُ عَنْهُ قَمِيصَهُ لِيُشِيرَ بِهِ مِنْ مَكَانٍ مُرْتَفِعٍ فَيَرَاهُ مَنْ لَا يَسْمَعُ نِدَاءَهُ، فَالْوَصْفُ بِنَذِيرٍ تَمْثِيلٌ بِحَالِ نَذِيرِ الْقَوْمِ كَمَا قَالَ: إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ [سبأ: ٤٦] لِلْإِيمَاءِ إِلَى تَحْقِيقِ مَا أَنْذَرَهُمْ بِهِ حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ حَلَّ بِهِمْ وَكَأَنَّ الْمُخْبِرَ عَنْهُ مُخْبِرٌ عَنْ أَمْرٍ قَدْ وَقَعَ، وَهَذَا لَا يُؤَدِّيهِ إِلَّا اسْمُ النَّذِيرِ، وَلِذَلِكَ كَثُرَ فِي الْقُرْآنِ الْوَصْفُ بِالنَّذِيرِ وَقَلَّ الْوَصْفُ بِمُنْذِرٍ.
Uyarı hususunda, isim kastedildiği için ism-i fâil yerine faîl (فَعِيل) vezninde getirilmiştir; çünkü onların (Arapların) kelamında nezîr (نَذِير), düşmanın bir kavmin yurduna baskın yaptığını haber veren kimsenin ismidir. 'Ben çıplak uyarıcıyım (en-nezîrü'l-uryân)' sözü de bu darbımesellerdendir; yani düşmanın bir kavmin yurduna baskın yaptığı haberini getiren kimsedir. Çıplak (el-uryân) ile kastedilen, yüksek bir yerden işaret etmek için gömleğini çıkarıp sallayan, böylece sesini duymayanların da onu görmesini sağlayan kimsedir. Dolayısıyla nezîr ile nitelenme, kavmin uyarıcısının hâline yapılan bir benzetmedir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ } [Sebe': 46] “O, şiddetli bir azaptan hemen önce sizin için ancak bir uyarıcıdır” buyurmuştur. Bu, onları uyardığı şeyin adeta başlarına gelmiş gibi ve haber verenin de gerçekleşmiş bir işi haber veriyor gibi kesinliğine işaret etmek içindir. Bunu da ancak nezîr ismi ifade eder. Bu sebeple Kur'an'da nezîr ile nitelenme çok, münzir ile nitelenme ise azdır.
وَفِي الصَّحِيحِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا أُنْزِلَ عَلَيْهِ: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ [الشُّعَرَاء: ٢١٤] خَرَجَ حَتَّى صَعَدَ الصَّفَا، فَنَادَى: يَا
Sahih'te [nakledildiğine göre] Resulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzerine: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } [eş-Şuarâ: 214] “En yakın akrabanı uyar” ayeti indirildiğinde çıkıp Safa tepesine tırmandı ve şöyle seslendi: 'Ey
صَبَاحَاهْ (كَلِمَةٌ يُنَادِي بِهَا مَنْ يَطْلُبُ النَّجْدَةَ) فَاجْتَمَعُوا إِلَيْهِ فَقَالَ: أَرَأَيْتُمْ إِنَّ أَخْبَرَتْكُمْ أَنَّ خَيْلًا تَخْرُجُ مِنْ سَفْحِ هَذَا الْجَبَلِ أَكُنْتُمْ مُصَدِّقِيَّ؟ قَالُوا: نَعَمْ. قَالَ: فَإِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ»
sabah felaketi! (yardım isteyen kimsenin haykırdığı bir söz)'. Bunun üzerine etrafına toplandılar. Şöyle buyurdu: 'Size şu dağın eteğinden bir süvari birliğinin çıkacağını haber versem beni doğrular mısınız?' 'Evet' dediler. O da: 'Şüphesiz ben, şiddetli bir azaptan hemen önce sizin için bir uyarıcıyım' buyurdu.”
. فَهَذَا يُشِيرُ إِلَى تَمْثِيلِ الْحَالَةِ الَّتِي اسْتَخْلَصَهَا
İşte bu, onun şu sözüyle
بِقَوْلِهِ: (فَإِنِّي نَذِيرٌ
('Şüphesiz ben
لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ)
şiddetli bir azaptan hemen önce sizin için bir uyarıcıyım')
. وَمَا فِي بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ مِنْ مَعْنَى التَّقْرِيبِ.
çıkardığı durumun temsiline ve 'beyne yedey azâb (azaptan hemen önce)' ifadesindeki yakınlaştırma manasına işaret etmektedir.
وَشَمَلَ اسْمُ النَّذِيرِ جَوَامِعَ مَا فِي الشَّرِيعَةِ مِنَ النَّوَاهِي وَالْعُقُوبَاتِ وَهُوَ قِسْمُ الِاجْتِنَابِ مِنْ قِسْمَيِ التَّقْوَى فَإِنَّ الْمَنْهِيَّاتِ مُتَضَمِّنَةٌ مَفَاسِدَ فَهِيَ مُقْتَضِيَةٌ تَخْوِيفَ الْمُقْدِمِينَ عَلَى فِعْلِهَا مِنْ سُوءِ الْحَالِ فِي الْعَاجِلِ وَالْآجِلِ.
Nezîr ismi, şeriatteki yasakların ve cezaların bütün esaslarını kapsamaktadır ki bu da takvanın iki kısmından biri olan ictinâb (sakınma) kısmıdır. Zira yasaklanan şeyler fesatları içermektedir; dolayısıyla bunları yapmaya yeltenenleri dünyada ve ahirette durumlarının kötü olacağıyla korkutmayı gerektirir.
وَالدَّاعِي إِلَى اللَّهِ هُوَ الَّذِي يَدْعُو النَّاسَ إِلَى تَرْكِ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ وَيَدْعُوهُمْ إِلَى اتِّبَاعِ مَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ اللَّهُ. وَأَصْلُ دَعَاهُ إِلَى فُلَانٍ: أَنَّهُ دَعَاهُ إِلَى الْحُضُورِ عِنْدَهُ، يُقَالُ: ادْعُ فَلَانًا إليَّ.
Allah'a davet eden (ed-Dâî ilellâh), insanları Allah'tan başkasına ibadeti bırakmaya çağıran ve onları Allah'ın kendilerine emrettiği şeylere uymaya davet eden kimsedir. 'Onu falancaya çağırdı' ifadesinin aslı, onu falancanın huzuruna gelmeye çağırmasıdır; nitekim 'Falancayı bana çağır' denilir.
وَلَمَّا عُلِمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنْ جِهَةٍ يَحْضُرُهَا النَّاسُ عِنْدَهُ تَعَيَّنَ أَنَّ مَعْنَى الدُّعَاءِ إِلَيْهِ الدُّعَاءُ إِلَى تَرْكِ الِاعْتِرَافِ بِغَيْرِهِ (كَمَا يَقُولُونَ: أَبُو مُسلم الْخُرَاسَانِي يَدْعُو إِلَى الرِّضَى مِنْ آلِ الْبَيْتِ) فَشَمَلَ هَذَا الْوَصْفُ أُصُولَ الِاعْتِقَادِ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِصِفَاتِ اللَّهِ لِأَنَّ دَعْوَةَ اللَّهِ دَعْوَةٌ إِلَى مَعْرِفَتِهِ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِصِفَاتِ الدُّعَاةِ إِلَيْهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ وَالْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَيْهِمْ.
Allah Teâlâ'nın insanların huzuruna varacağı bir mekândan/yönden münezzeh olduğu bilindiğinde, O'na davet etmenin anlamının O'ndan başkasını [rab olarak] tanımayı terk etmeye davet olduğu kesinleşir (nitekim 'Ebû Müslim el-Horasânî, Ehl-i Beyt'ten razı olunacak kişiye davet ediyor' derler). Dolayısıyla bu vasıf, Allah'ın sıfatlarıyla ilgili İslam şeriatindeki inanç esaslarını kapsamıştır; çünkü Allah'a davet O'nu tanımaya davettir; aynı şekilde O'na davet eden peygamberlerin ve resullerin sıfatları ile onlara indirilen kitaplarla ilgili hususları da kapsar.
وَزِيَادَةُ بِإِذْنِهِ لِيُفِيدَ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَهُ دَاعِيًا إِلَيْهِ وَيَسَّرَ لَهُ الدُّعَاءَ إِلَيْهِ مَعَ ثِقْلِ أَمْرِ هَذَا الدُّعَاءِ وَعِظَمِ خَطَرِهِ وَهُوَ مَا كَانَ استشعره النبيء ﷺ فِي مَبْدَأِ الْوَحْيِ مِنَ الْخَشْيَةِ إِلَى أَنْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ [المدثر: ١، ٢] ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى لِمُوسَى: لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى [طه: ٦٨] ، فَهَذَا إِذْنٌ خَاصٌّ وَهُوَ الْإِذْنُ بَعْدَ الْإِحْجَامِ الْمُقْتَضِي لِلتَّيْسِيرِ، فَأَطْلَقَ اسْمَ الْإِذْنِ عَلَى التَّيْسِيرِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى خِطَابًا لِعِيسَى ﵇: وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي [الْمَائِدَة: ١١٠] وَقَوْلُهُ حِكَايَةً عَنْ عِيسَى فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طائرا بِإِذْنِ اللَّهِ [آل عمرَان: ٤٩] .
{ بِإِذْنِهِ } ifadesinin eklenmesi, bu davetin ağırlığına ve tehlikesinin büyüklüğüne rağmen Allah'ın onu Kendisine çağıran bir davetçi olarak gönderdiğini ve O'na daveti ona kolaylaştırdığını bildirmek içindir. Bu durum, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vahyin başlangıcında hissettiği korkudur; ta ki kendisine: { يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ } [el-Müddessir: 1-2] “Ey örtüsüne bürünen! Kalk ve uyar” indirilene kadar. Nitekim Allah Teâlâ'nın Musa'ya: { لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى } [Tâhâ: 68] “Korkma, şüphesiz üstün gelecek olan sensin” buyurması da böyledir. Bu özel bir izindir; çekinmeden sonra gelen ve kolaylaştırmayı gerektiren bir izindir. Dolayısıyla mecaz-ı mürsel yoluyla kolaylaştırma için 'izin' kelimesi kullanılmıştır. Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın İsa'ya (aleyhisselâm) hitaben buyurduğu: { وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي } [el-Mâide: 110] “Körü ve alacalıyı iznimle iyileştiriyordun; ölüleri de iznimle [diriltip mezardan] çıkarıyordun” ayeti ve İsa'dan hikâyeten aktardığı: { فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طائرا بِإِذْنِ اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 49] “Ona üflerim de Allah'ın izniyle bir kuş oluverir” ayetidir.
وَقَوْلُهُ وَسِراجاً مُنِيراً تَشْبِيه بليغ بطرِيق الْحَالِيَّةِ وَهُوَ طَرِيقٌ جَمِيلٌ، أَيْ أَرْسَلْنَاكَ كَالسِّرَاجِ الْمُنِيرِ فِي الْهِدَايَةِ الْوَاضِحَةِ الَّتِي لَا لَبْسَ فِيهَا وَالَّتِي لَا تَتْرُكُ لِلْبَاطِلِ شُبْهَةً إِلَّا فَضَحَتْهَا وَأَوْقَفَتِ النَّاسَ عَلَى دَخَائِلِهَا، كَمَا يُضِيءُ السِّرَاجُ الْوَقَّادُ ظُلْمَةَ الْمَكَانِ. وَهَذَا الْوَصْفُ يَشْمَلُ مَا جَاءَ بِهِ النبيء ﷺ مِنَ الْبَيَانِ وَإِيضَاحِ الِاسْتِدْلَالِ وَانْقِشَاعِ مَا كَانَ قبله فِي الْأَدْيَانِ مِنْ مَسَالِكٍ لِلتَّبْدِيلِ وَالتَّحْرِيفِ فَشَمَلَ مَا فِي الشَّرِيعَةِ مِنْ أُصُولِ الِاسْتِنْبَاطِ وَالتَّفَقُّهِ فِي الدِّينِ وَالْعِلْمِ، فَإِنَّ الْعِلْمَ يُشَبَّهُ
Allah Teâlâ'nın { وَسِراجاً مُنِيراً } “ve nur saçan bir kandil” buyruğu, hâl yoluyla yapılmış beliğ bir teşbihtir ve bu pek güzel bir üsluptur. Yani: Parlak kandilin bir yerin karanlığını aydınlattığı gibi, hiçbir kapalılığı bulunmayan, batıla ait hiçbir şüpheyi açığa vurup insanlara içyüzünü göstermeden bırakmayan apaçık bir hidayet hususunda seni aydınlatıcı bir kandil gibi [gönderdik] demektir. Bu vasıf, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği beyanı, delillendirmenin açıklığını ve kendisinden önceki dinlerde var olan tahrif ve değiştirme yollarının ortadan kaldırılmasını kapsar. Dolayısıyla şeriattaki istinbat usullerini, dinde derin kavrayışı (tefakkuh) ve ilmi de içine alır; çünkü ilim
بِالنُّورِ فَنَاسَبَهُ السِّرَاجُ الْمُنِيرُ. وَهَذَا وَصْفٌ شَامِلٌ لِجَمِيعِ
nura benzetilir; dolayısıyla ona 'nur saçan kandil' vasfı uygun düşmüştür. Bu, daha önce
الْأَوْصَافِ الَّتِي وُصِفَ بِهَا آنِفًا فَهُوَ كَالْفَذْلَكَةِ وَكَالتَّذْيِيلِ.
kendisiyle nitelendiği bütün vasıfları kuşatan bir vasıftır; bu bakımdan bir özet (fezleke) ve tezyîl (tamamlayıcı ifade) gibidir.
وَوُصِفَ السِّرَاجُ بِ مُنِيراً مَعَ أَنَّ الْإِنَارَةَ مِنْ لَوَازِمِ السِّرَاجِ هُوَ كَوَصْفِ الشَّيْءِ بِالْوَصْفِ الْمُشْتَقِّ مِنْ لَفْظِهِ فِي قَوْلِهِ: شِعْرُ شَاعِرٍ، وَلَيْلٌ أَلْيَلُ لِإِفَادَةِ قُوَّةِ مَعْنَى الِاسْمِ فِي الْمَوْصُوفِ بِهِ الْخَاصِّ فَإِن هدى النبيء ﷺ هُوَ أَوْضَحُ الْهُدَى. وَإِرْشَادُهُ أَبْلَغُ إِرْشَادٍ.
Aydınlatmanın kandilin ayrılmaz bir vasfı olmasına rağmen kandilin { مُنِيراً } olarak nitelenmesi, özel olarak nitelenen şeyde ismin anlamının kuvvetini ifade etmek için 'şâirâne şiir (şi‘ru şâir)' ve 'kapkaranlık gece (leylün elyel)' sözlerinde olduğu gibi bir şeyin kendi lafzından türetilmiş bir sıfatla nitelenmesi gibidir. Zira Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hidayeti en açık hidayettir; irşadı da en beliğ irşattır.
رَوَى الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ «التَّفْسِيرِ» مِنْ صَحِيحِهِ فِي الْكَلَامِ عَلَى سُورَةِ الْفَتْحِ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: «إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الَّتِي فِي الْقُرْآنِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيءُ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً قَالَ فِي التَّوْرَاةِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيءُ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا وَحِرْزًا لِلْأُمِّيِّينَ، أَنْتَ عَبْدِي وَرَسُولِي سَمَّيْتُكَ الْمُتَوَكِّلَ لَيْسَ بِفَظٍّ وَلَا غَلِيظٍ وَلَا صَخَّابٍ فِي الْأَسْوَاقِ، وَلَا يَدْفَعُ السَّيِّئَةَ بِالسَّيِّئَةِ وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَصْفَحُ (أَوْ وَيَغْفِرُ) وَلَنْ يَقْبِضَهُ اللَّهُ حَتَّى يُقِيمَ بِهِ الْمِلَّةَ الْعَوْجَاءَ بِأَنْ يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَيَفْتَحَ (أَوْ فَيَفْتَحُ) بِهِ أَعْيُنًا عُمْيًا وَآذَانًا صُمًّا وَقُلُوبًا غَلْفَاءَ» اهـ.
Buhârî, Sahîh'inin «Tefsir» kitabında Fetih Suresi'nin tefsirinde Atâ b. Yesâr'dan nakletmiştir ki Abdullah b. Amr b. el-Âs şöyle demiştir: “Kur'an'da yer alan şu ayet: 'Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik' [ayeti], Tevrat'ta şöyle geçer: 'Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci, bir uyarıcı ve ümmîler için bir sığınak olarak gönderdik. Sen Benim kulum ve resulümsün. Sana Mütevekkil adını verdim. O ne kaba, ne katı yürekli, ne de çarşılarda bağırıp çağıran biridir. Kötülüğe kötülükle karşılık vermez; aksine affeder ve bağışlar (yahut mağfiret eder). İnsanlar 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar eğri yolu onunla doğrultmadıkça ve onunla kör gözleri, sağır kulakları ve kilitli kalpleri açmadıkça Allah onun ruhunu kabzetmeyecektir.'”
وَقَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو «فِي التَّوْرَاةِ» يَعْنِي بِالتَّوْرَاةِ: أَسْفَارُ التَّوْرَاةِ وَمَا مَعَهَا مِنْ أَسْفَارِ الْأَنْبِيَاءِ إِذْ لَا يُوجَدُ مِثْلُ ذَلِكَ فِيمَا رَأَيْتُ مِنَ الْأَسْفَارِ الْخَمْسَةِ الْأَصْلِيَّةِ مِنَ التَّوْرَاةِ.
Abdullah b. Amr'ın 'Tevrat'ta' sözüyle kastettiği Tevrat: Tevrat'ın kitapları (bölümleri) ve onunla birlikte yer alan peygamberlerin kitaplarıdır; zira gördüğüm kadarıyla Tevrat'ın asıl beş kitabında bunun benzeri bulunmamaktadır.
وَهَذَا الَّذِي حَدَّثَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَرَأَيْتُ مُقَارِبَهُ فِي سِفْرِ النَّبِيءِ أَشْعِيَاءَ مِنَ الْكُتُبِ الْمعبر عَنْهَا بِالتَّوْرَاةِ تَغْلِيبًا وَهِيَ الْكُتُبُ الْمُسَمَّاةُ بِالْعَهْدِ الْقَدِيمِ وَذَلِكَ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِي وَالْأَرْبَعِينَ مِنْهُ بِتَغْيِيرٍ قَلِيلٍ (أَحْسَبُ أَنَّهُ مِنَ اخْتِلَافِ التَّرْجَمَةِ أَوْ مِنْ تَفْسِيرَاتِ بَعْضِ الْأَحْبَارِ وَتَأْوِيلَاتِهِمْ) ، فَفِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِي وَالْأَرْبَعِينَ مِنْهُ «هُوَ ذَا عَبْدَيِ الَّذِي أَعْضُدُهُ مُخْتَارِي الَّذِي سُرَّتْ بِهِ نَفْسِي، وَضَعْتُ رُوحِي عَلَيْهِ فَيُخْرِجُ الْحَقَّ للأمم، لَا يَصِيح ولَا يَرْفَعُ وَلَا يُسْمَعُ فِي الشَّارِعِ صَوْتُهُ، قَصَبَةٌ مرضوضة لَا تقصف، وَفَتِيلَةٌ خَامِدَةٌ لَا تُطْفَأُ، إِلَى الْأَمَانِ يَخْرُجُ الْحَقُّ، لَا يَكِلُّ وَلَا يَنْكَسِرُ حَتَّى يَضَعَ الْحَقَّ فِي الْأَرْضِ وَتَنْتَظِرَ الْجَزَائِرُ شَرِيعَتَهُ
Abdullah b. Amr'ın rivayet ettiği bu [haberin] bir benzerini, galebe yoluyla Tevrat olarak adlandırılan ve Eski Ahit olarak isimlendirilen kitaplardan olan İşaya Peygamber'in Kitabı'nda gördüm. Bu da onda kırk ikinci bapta az bir lafız farkıyla (bunun tercüme farklılığından veya bazı Yahudi din bilginlerinin tefsir ve yorumlarından kaynaklandığını zannetmekteyim) yer almaktadır. Nitekim kırk ikinci bapta şöyle denilmektedir: «İşte kendisine destek olduğum kulum, canımın kendisinden hoşnut olduğu seçkinim! Ruhumu onun üzerine koydum; o, milletlere hakkı çıkaracaktır (hükmü ulaştıracaktır). O bağırmayacak, sesini yükseltmeyecek ve sokakta sesini işittirmeyecektir. Ezilmiş kamışı kırmayacak, sönmek üzere olan fitili söndürmeyecektir. Hakkı emniyete (adalete) çıkaracaktır. Yeryüzüne hakkı yerleştirinceye kadar yılmayacak, kırılmayacak ve adalar onun şeriatını (yasasını) bekleyecektir.
أَنَا الرَّبُّ قَدْ دَعَوْتُكَ بِالْبِرِّ فَأُمْسِكُ بِيَدِكَ وَأَحْفَظُكَ وَأَجْعَلُكَ عَهْدًا لِلشَّعْبِ وَنُورًا لِلْأُمَمِ لِنَفْتَحَ عُيُونَ الْعُمْيِ لِتُخْرِجَ مِنَ الْحَبْسِ الْمَأْسُورِينَ مِنْ بَيْتِ السِّجْنِ، الْجَالِسِينَ فِي الظُّلْمَةِ، أَنَا الرَّبُّ هَذَا اسْمِي وَمَجْدِي لَا أُعْطِيهِ لِآخَرَ» .
Ben Rab, seni doğrulukla çağırdım; elinden tutacak, seni koruyacağım. Seni halka bir ahit, milletlere bir nur kılacağım; körlerin gözlerini açmak, zindandaki esirleri hapishaneden, karanlıkta oturanları [zindandan] çıkarmak için. Ben Rab'bim, adım budur; izzetimi bir başkasına vermem.»
وَإِلَيْكَ نَظَائِرُ صِفَتِهِ الَّتِي فِي التَّوْرَاةِ مِنْ صِفَاتِهِ فِي الْقُرْآنِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيءُ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً نَظِيرُهَا هَذِهِ الْآيَةُ وَحِرْزًا لِلْأُمِّيِّينَ (هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ سُورَةُ الْجُمُعَةِ [٢] ) أَنْتِ عَبْدِي وَرَسُولِي (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ سُورَةُ الْكَهْفِ [١] ) سَمَّيْتُكَ الْمُتَوَكِّلَ (وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ سُورَةُ الْأَحْزَابِ [٣] ) لَيْسَ بِفَظٍّ وَلَا غَلِيظٍ (وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ (سُورَةُ آلِ عِمْرَانِ [١٥٩] ) وَلَا صَخَّابٍ فِي الْأَسْوَاقِ (وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ سُورَةُ لُقْمَانَ [١٩] ) وَلَا يَدْفَعُ السَّيِّئَةَ بِالسَّيِّئَةِ (وادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ سُورَةُ فُصِّلَتْ [٣٤] ) وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَصْفَحُ (فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ سُورَةُ الْعُقُودِ [١٣] ) وَلَنْ يَقْبِضَهُ اللَّهُ حَتَّى يُقِيمَ بِهِ الْمِلَّةَ الْعَوْجَاءَ بِأَنْ يَقُولُوا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ (الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً سُورَةُ الْمَائِدَةِ [٣] ) وَيَفْتَحُ بِهِ أَعْيُنًا عُمْيًا وَآذَانًا صُمًّا وَقُلُوبًا غُلْفًا (خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧] فِي ذِكْرِ الَّذِينَ كَفَرُوا مُقَابِلًا لِذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ فِي قَوْلِهِ قَبْلَهُ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الْآيَةَ [٢] ) .
İşte Tevrat'ta geçen vasıflarının Kur'an'daki vasıflarından benzerleri: 'Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik' ifadesinin benzeri bu ayettir; 'ümmîler için bir sığınak' ifadesinin benzeri: ({ هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ } [Cuma Suresi: 2] “Ümmîler arasından kendilerine bir resul gönderen O'dur”); 'Sen Benim kulum ve resulümsün' ifadesinin benzeri: ({ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ } [Kehf Suresi: 1] “Kuluna Kitab'ı indiren Allah'a hamdolsun”); 'Sana Mütevekkil adını verdim' ifadesinin benzeri: ({ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } [Ahzâb Suresi: 3] “Allah'a tevekkül et”); 'O kaba ve katı yürekli değildir' ifadesinin benzeri: ({ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } [Âl-i İmrân Suresi: 159] “Eğer kaba ve katı kalpli olsaydın, şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi”); 'çarşılarda bağırıp çağıran değildir' ifadesinin benzeri: ({ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ } [Lokman Suresi: 19] “Sesini alçalt”); 'kötülüğe kötülükle karşılık vermez' ifadesinin benzeri: ({ وادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [Fussilet Suresi: 34] “[Kötülüğü] en güzel olanla sav”); 'aksine affeder ve bağışlar' ifadesinin benzeri: ({ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ } [Ukûd/Mâide Suresi: 13] “Onları affet ve bağışla”); 'İnsanlar 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar eğri yolu onunla doğrultmadıkça Allah onun ruhunu kabzetmeyecektir' ifadesinin benzeri: ({ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } [Mâide Suresi: 3] “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve size din olarak İslam'ı seçtim”); 'onunla kör gözleri, sağır kulakları ve kilitli kalpleri açacaktır' ifadesinin benzeri: ({ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ } [Bakara Suresi: 7] “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinin üzerinde de bir perde vardır” ayetidir; bu, öncesindeki { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [2] “müttakiler için bir hidayettir” ayetindeki müminlerin zikrinin karşılığı olarak kâfirlerin zikredilmesidir).
وَلْنُذَكِّرْ هُنَا مَا فِي سِفْرِ أَشْعِيَاءَ وَنُقْحِمُ فِيهِ بَيَانَ مُقَابَلَةِ كَلِمَاتِهِ بِالْكَلِمَاتِ الَّتِي جَاءَتْ فِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو.
Şimdi burada İşaya'nın kitabında olan metni zikredelim ve arasına Abdullah b. Amr'ın hadisinde geçen kelimelerle olan karşılıklarının açıklamasını ekleyelim:
جَاءَ فِي «الْإِصْحَاحِ» الثَّانِي وَالْأَرْبَعِينَ مِنْ سِفْرِ أَشْعِيَاءَ: هُوَ ذَا عَبْدَيْ (أَنْتَ عَبْدِي) «الَّذِي أَعْضُدُهُ مُخْتَارِي (وَرَسُولَيِ) الَّذِي سُرَّتْ بِهِ نَفْسِي، وَضَعَتُ رُوحِي عَلَيْهِ فَيُخْرِجُ الْحَقَّ لِلْأُمَمِ لَا يَصِيحُ (لَيْسَ بِفَظٍّ) وَلَا يَرْفَعُ (وَلَا غَلِيظٍ) وَلَا يُسْمَعُ فِي الشَّارِعِ صَوْتُهُ (وَلَا صَخَّابٍ فِي الْأَسْوَاقِ) قَصَبَةٌ مَرْضُوضَةٌ لَا يُقْصَفُ (وَلَا يَدْفَعُ السَّيِّئَةَ بِالسَّيِّئَةِ) وَفَتِيلَةٌ خامدة لَا يطفا (يَعْفُو وَيَصْفَحُ) إِلَى الْأَمَانِ يُخْرِجُ الْحَقَّ (وَحِرْزًا) لَا يَكِلُّ وَلَا يَنْكَسِرُ حَتَّى يَضَعَ الْحَقَّ فِي الْأَرْضِ (وَلَنْ يَقْبِضَهُ اللَّهُ حَتَّى يُقِيمَ بِهِ الْمِلَّةَ الْعَوْجَاءَ) وَتَنْتَظِرُ الْجَزَائِرُ شَرِيعَتَهُ (لِلْأُمِّيِّينَ) أَنَا الرَّبُّ قَدْ دَعَوْتُكَ بِالْبِرِّ فَأُمْسِكُ بِيَدِكَ (سَمَّيْتُكَ الْمُتَوَكِّلُ) وَأَحْفَظُكَ (وَلَنْ يَقْبِضَهُ اللَّهُ) وَأَجْعَلُكَ عَهْدًا
İşaya'nın kitabının kırk ikinci bâbında şöyle geçer: «İşte kulum [hadisteki: 'Sen Benim kulum'], desteklediğim seçtiğim [hadisteki: 've resulümsün'], gönlümün hoşnut olduğu! Ruhumu onun üzerine koydum; o milletlere hakkı çıkaracaktır. O haykırmaz [hadisteki: 'kaba değildir'], [sesini] yükseltmez [hadisteki: 've katı yürekli değildir'] ve sokakta sesi duyulmaz [hadisteki: 'çarşılarda bağırıp çağıran da değildir']. Ezilmiş kamışı kırmaz [hadisteki: 'kötülüğe kötülükle karşılık vermez'], sönmekte olan fitili söndürmez [hadisteki: 'affeder ve bağışlar']. Hakkı emniyete çıkarır [hadisteki: 've bir sığınak']. Yeryüzüne hakkı yerleştirinceye kadar yılmaz ve kırılmaz [hadisteki: 'eğri yolu onunla doğrultmadıkça Allah onun ruhunu kabzetmeyecektir']; adalar onun şeriatını bekler [hadisteki: 'ümmîler için']. Ben Rab, seni doğrulukla çağırdım; elinden tutacak [hadisteki: 'Sana Mütevekkil adını verdim'], seni koruyacağım [hadisteki: 'Allah onun ruhunu kabzetmeyecektir']; seni bir ahit kılacağım
لِلشَّعْبِ أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا (وَنُورًا لِلْأُمَمِ) (مُبَشِّرًا) لِنَفْتَحَ عُيُونَ الْعُمْيِ (وَنَفْتَحَ بِهِ أَعْيُنًا عُمْيًا) لِتُخْرِجَ مِنَ الْحَبْسِ الْمَأْسُورِينَ مِنْ بَيْتِ السِّجْنِ (وَآذَانًا صُمًّا) الْجَالِسِينَ فِي الظُّلْمَةِ (وَقُلُوبًا غُلْفًا) . أَنَا الرَّبُّ هَذَا اسْمِي وَمَجْدِي لَا أُعْطِيهِ لِآخَرَ» (بِأَنْ يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا الله) .
...halka [hadisteki: 'seni şahit olarak gönderdik'], milletlere bir nur [hadisteki: 've müjdeci olarak']; körlerin gözlerini açmak için [hadisteki: 've onunla kör gözleri açmak'], zindandaki esirleri hapishaneden [hadisteki: 've sağır kulakları'], karanlıkta oturanları [zindandan çıkarmak için] [hadisteki: 've kilitli kalpleri']. Ben Rab'bim, adım budur; izzetimi bir başkasına vermem» [hadisteki: 'Lâ ilâhe illallâh demeleriyle'].
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٤٧]
[Ahzâb Suresi (33), Âyet 47]
وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً (٤٧)
{ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً } (47) “Müminlere, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu müjdele!”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّا أَرْسَلْناكَ [الْأَحْزَاب: ٤٥] عَطَفَ الْإِنْشَاءَ عَلَى الْخَبَرِ لَا مَحَالَةَ
{ إِنَّا أَرْسَلْناكَ } [el-Ahzâb: 45] cümlesine atıftır; hiç şüphesiz inşânın habere atfıdır.
وَهِيَ أَوْضَحُ دَلِيلٍ عَلَى صِحَّةِ عَطْفِ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْخَبَرِ إِذْ لَا يَتَأَتَّى فِيهَا تَأْوِيلٌ مِمَّا تَأَوَّلَهُ الْمَانِعُونَ لِعَطْفِ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْخَبَرِ وَهُمُ الْجُمْهُور والزمخشري والتفتازانيّ مِمَّا سَنَذْكُرُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ:
Bu ayet, inşânın habere atfedilmesinin caiz olduğuna dair en açık delildir; zira inşânın habere atfedilmesine engel olan cumhurun, Zemahşerî'nin ve Teftâzânî'nin yaptığı tevillerden hiçbiri burada uygulanamaz. İnşallah bunu Allah Teâlâ'nın Saf Suresi'ndeki: { تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } [es-Saf: 11] “Allah'a ve Resulüne iman eder, O'nun yolunda cihad edersiniz...” ayetinden şu kavline kadarki kısmın tefsirinde zikredeceğiz:
وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ فِي سُورَةِ الصَّفِّ [١١- ١٣] ، فَالْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهَا إِخْبَارٌ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ بِأَنَّهُ أَرْسَلَهُ مُتَلَبِّسًا بِتِلْكَ الصِّفَات الْخمس. وَهَذَا أَمَرٌ لَهُ بِالْعَمَلِ بِصِفَةِ الْمُبَشِّرِ، فَلِاخْتِلَافِ مَضْمُونِ الْجُمْلَتَيْنِ عُطِفَتْ هَذِهِ عَلَى الْأُولَى.
{ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } [es-Saf: 11-13] “...ve müminleri müjdele”. Kendisine atıf yapılan cümle (matûfun aleyh), Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu beş vasıfla donatılmış olarak gönderildiğini haber vermektedir. Bu ise ona 'müjdeci' vasfıyla amel etmesini emretmektedir. İki cümlenin mazmunu (içeriği) farklı olduğu için bu cümle öncekine atfedilmiştir.
وَالْفَضْلُ: الْعَطَاءُ الَّذِي يَزِيدُهُ الْمُعْطِي زِيَادَةً عَلَى الْعَطِيَّةِ. فَالْفَضْلُ كِنَايَةٌ عَنِ الْعَطِيَّةِ أَيْضًا لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ فَضْلًا إِلَّا إِذَا كَانَ زَائِدًا عَلَى الْعَطِيَّةِ. وَالْمُرَادُ أَنَّ لَهُمْ ثَوَابَ أَعْمَالِهِمُ الْمَوْعُودَ بِهَا وَزِيَادَةً مِنْ عِنْدَ رَبِّهِمْ، قَالَ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يُونُس:
Fazl (lütuf/ihsan): Verenin, [hak edilen] bağışa ilave olarak fazladan verdiği şeydir. Dolayısıyla fazl, aynı zamanda bağıştan kinayedir; zira ancak bağışın üzerine bir fazlalık olduğunda fazl (lütuf) adını alır. Kastedilen, onlar için hem vaad edilen amellerinin sevabı hem de Rablerinden bir fazlalık (lütuf) bulunmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } [Yûnus:
٢٦] .
26] “Güzel davrananlara daha güzeli ve bir de fazlası vardır.”
وَوصف كَبِيراً مُسْتَعَارٌ لِلْفَائِقِ فِي نَوْعِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: قَالَ لِي أَبِي ﵁ : هَذِهِ أَرْجَى آيَةٍ عِنْدِي فِي كِتَابِ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ قد أَمر نبيئه أَنْ يُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عِنْدَهُ فَضْلًا كَبِيرًا. وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى الْفَضْلَ الْكَبِيرَ مَا هُوَ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ [الشورى:
{ كَبِيرًا } (büyük) nitelendirmesi, kendi türünde üstün olan için istiare yoluyla kullanılmıştır. İbn Atıyye şöyle demiştir: "Babam -radıyallâhu anh- bana şöyle dedi: 'Bu, Allah'ın Kitabı'nda bana göre en ümit verici ayettir; çünkü Allah, Peygamberine müminleri, katında kendileri için büyük bir lütuf bulunduğuyla müjdelemesini emretmiştir. Nitekim Allah Teâlâ, büyük lütfun ne olduğunu şu buyruğunda açıklamıştır: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } [eş-Şûrâ:
٢٢] فَالْآيَةُ الَّتِي فِي هَذِهِ السُّورَةِ خَبَرٌ، وَالْآيَةُ الَّتِي فِي حم عسق تَفْسِيرٌ لَهَا اهـ.
22] “İman edip salih amel işleyenler cennet bahçelerindedirler. Rableri katında diledikleri her şey onlarındır. İşte büyük lütuf budur.” Dolayısıyla bu suredeki ayet bir haber, Hâ-Mîm Ayn-Sîn-Kâf (Şûrâ) Suresi'ndeki ayet ise onun tefsiridir.'
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٤٨]
[Ahzâb Suresi (33), Âyet 48]
وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٤٨)
{ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً } (48) “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme; onların eziyetlerine aldırma ve Allah'a tevekkül et! Vekil olarak Allah yeter.”
جَاءَ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ [الْأَحْزَاب: ٤٧] بِقَوْلِهِ: وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ تَحْذِيرًا لَهُ مِنْ مُوَافَقَتِهِمْ فِيمَا يَسْأَلُونَ مِنْهُ وَتَأْيِيدًا لِفِعْلِهِ مَعَهُمْ حِينَ اسْتَأْذَنَهُ الْمُنَافِقُونَ فِي الرُّجُوعِ عَنِ الْأَحْزَابِ فَلَمْ يَأْذَنْ لَهُمْ، فَنُهِيَ عَنِ الْإِصْغَاءِ إِلَى مَا يَرْغَبُونَهُ فَيَتْرُكَ مَا أُحِلَّ لَهُ مِنَ التَّزَوُّجِ، أَوْ فَيُعْطِي الْكَافِرِينَ مِنَ الْأَحْزَابِ ثَمَرَ النَّخْلِ صُلْحًا أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ، وَالنَّهْيُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الدَّوَامِ عَلَى الِانْتِهَاءِ.
{ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } [el-Ahzâb: 47] buyruğunun karşılığı olarak { وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } buyruğu getirilmiştir; bu, kendisinden istedikleri hususlarda onlara uymaktan onu sakındırmak ve münafıklar Ahzâb (Hendek) gününde geri dönmek için kendisinden izin istediklerinde onlara izin vermeyişindeki tutumunu teyit etmek içindir. Böylece onların arzu ettiği şeylere kulak verip kendisine helal kılınan evliliği terk etmesi yahut Hendek'teki kâfirlere barış karşılığı hurma mahsulünden pay vermesi veya benzeri durumlardan nehyedilmiştir. Buradaki nehiy, sakınma hâlinin devam ettirilmesi anlamında kullanılmıştır.
وَعُلِمَ مِنْ مُقَابَلَةِ أَمْرِ التَّبْشِيرِ لِلْمُؤْمِنِينَ بِالنَّهْيِ عَنْ طَاعَةِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ أَنَّ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ هُمْ مُتَعَلَّقُ الْإِنْذَارِ مِنْ قَوْله: وَنَذِيراً [الْأَحْزَاب: ٤٥] لِأَنَّ وَصْفَ
Müminleri müjdeleme emrinin kâfirlere ve münafıklara itaatten men edilmekle karşılanmasından anlaşılmaktadır ki kâfirler ve münafıklar, { وَنَذِيراً } [el-Ahzâb: 45] buyruğundaki inzârın (uyarmanın) müteallakıdır (ilişkili olduğu kimselerdir); zira
«بَشِيرًا» قَدْ أَخَذَ مُتَعَلَّقَهُ فَقَدْ صَارَ هَذَا نَاظِرًا إِلَى قَوْله: وَنَذِيراً [الْأَحْزَاب: ٤٥] .
'beşîr' (müjdeci) vasfı müteallakını almış, dolayısıyla bu nehiy de { وَنَذِيراً } [el-Ahzâb: 45] buyruğuna bakar/yönelir olmuştur.
وَقَوله: وَدَعْ أَذاهُمْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِعْلُ دَعْ مُرَادًا بِهِ أَنْ لَا يُعَاقِبَهُمْ فَيَكُونُ دَعْ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَتَكُونُ إِضَافَةُ أَذَاهُمْ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ، أَيْ دَعْ أَذَاكَ إِيَّاهُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ دَعْ مُسْتَعْمَلًا مَجَازًا فِي عَدَمِ الِاكْتِرَاثِ وَعدم الاغتمام، فَمَا يَقُولُونَهُ مِمَّا يُؤْذِي وَيَكُونُ إِضَافَةُ أَذَاهُمْ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى فَاعِلِهِ، أَيْ لَا تَكْتَرِثْ بِمَا يَصْدُرُ مِنْهُمْ مِنْ أَذًى إِلَيْكَ فَإِنَّكَ أَجَلُّ مِنَ الِاهْتِمَامِ بِذَلِكَ، وَهَذَا مِنَ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ. وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ اقْتَصَرُوا عَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ الْأَخِيرِ. وَالْوَجْهُ: الْحَمْلُ عَلَى كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ، فَيَكُونُ الْأَمْرُ بِتَرْكِ أَذَاهُمْ صَادِقًا بِالْإِعْرَاضِ عَمَّا يُؤْذُونَ بِهِ النَّبِيءَ ﷺ مِنْ أَقْوَالِهِمْ، وَصَادِقًا بِالْكَفِّ عَنِ الْإِضْرَارِ بِهِمْ، أَيْ أَنْ يَتَرَفَّعَ النَّبِيءُ ﷺ عَنْ مُؤَاخَذَتِهِمْ عَلَى مَا يَصْدُرُ مِنْهُمْ فِي شَأْنِهِ، وَهَذَا إِعْرَاضٌ عَنْ أَذًى خَاصٍّ لَا عُمُومَ لَهُ، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمُعَرَّفِ بِلَامِ الْعَهْدِ، فَلَيْسَتْ آيَاتُ الْقِتَالِ بِنَاسِخَةٍ لَهُ.
Allah Teâlâ'nın { وَدَعْ أَذاهُمْ } buyruğundaki { دَعْ } (bırak/vazgeç) fiiliyle onları cezalandırmaması kastedilmiş olabilir; bu durumda { دَعْ } gerçek anlamında kullanılmış ve { أَذاهُمْ } tamlaması masdarın mef'ûlüne izafeti olur; yani 'onlara eziyet etmeyi (cezalandırmayı) bırak' demektir. { دَعْ } fiilinin mecazen umursamamak ve kederlenmemek anlamında kullanılmış olması da caizdir; bu durumda onların söyledikleri eziyet verici sözler kastedilir ve { أَذاهُمْ } tamlaması masdarın fâiline izafeti olur; yani 'onlardan sana gelen eziyetlere aldırış etme, zira sen buna kafa yormaktan çok daha yücesin' demektir. Bu da lafzın hem hakikatinde hem mecazında kullanılması kabilindendir. Müfessirlerin çoğu bu son ihtimalle yetinmiştir. Doğru olan yaklaşım ise her iki anlama da hamledilmesidir. Böylece onların eziyetini bırakma emri, hem onların sözleriyle Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) verdikleri eziyetlerden yüz çevirmesini hem de onlara zarar vermekten el çekmesini kapsar; yani Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendi şahsı hakkında onlardan sâdır olan şeylerden ötürü onları cezalandırmaktan yüce tutulmasıdır. Bu, umumi olmayan özel bir eziyetten yüz çevirmedir; dolayısıyla ahd lâmı ile marife kılınmış gibidir; bu sebeple kıtal (savaş) ayetleri bu hükmü neshetmiş değildir.
وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ يَتْرُكُ أَذَاهُمْ وَيَكِلُهُمْ إِلَى عِقَابٍ آجِلٍ وَذَلِكَ مِنْ مَعْنَى قَوْله:
Bu durum, onun onların eziyetini bırakıp kendilerini gelecekteki bir cezaya havale etmesini gerektirir ki bu da Allah Teâlâ'nın
شاهِداً [الْأَحْزَاب: ٤٥] لِأَنَّهُ يَشْهَدُ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ كَقَوْلِهِ: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ وَأَبْصِرْهُمْ [الصافات: ١٧٤- ١٧٥] .
{ شاهِداً } [el-Ahzâb: 45] buyruğunun manasındandır; zira o bu hususta onların aleyhine şahitlik edecektir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ وَأَبْصِرْهُمْ } [es-Sâffât: 174-175] “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir ve onları gör/gözetle!” buyurmuştur.
وَالتَّوَكُّلُ: الِاعْتِمَادُ وَتَفْوِيضُ التَّدْبِيرِ إِلَى اللَّهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٩] وَقَوْلِهِ: وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
Tevekkül; [birine] güvenip dayanmak ve tedbiri/işlerin yönetimini Allah'a havale etmektir. Bu husus, Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 159] “Karar verdiğin zaman da artık Allah'a tevekkül et” ve { وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ }
فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٢٣] ، أَيِ اعْتَمِدْ عَلَى اللَّهِ فِي تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ وَفِي كِفَايَتِهِ إِيَّاكَ شَرَّ عَدُوِّكَ، فَهَذَا نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَداعِياً إِلَى اللَّهِ [الْأَحْزَاب: ٤٦] .
el-Ukûd (el-Mâide) Suresi'ndeki [23] “Eğer inanıyorsanız yalnız Allah'a tevekkül edin” buyruğunda geçmişti. Yani 'risaleti tebliğ hususunda ve düşmanının şerrine karşı O'nun sana yeteceği konusunda Allah'a güvenip dayan'. Dolayısıyla bu, O'nun { وَداعِياً إِلَى اللَّهِ } [el-Ahzâb: 46] “ve Allah'a bir davetçi” buyruğuna bakmaktadır.
وَقَوْلُهُ: وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ.
Allah Teâlâ'nın { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter” buyruğu, { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “ve Allah'a tevekkül et” cümlesinin tezyîlidir (tamamlayıcı pekiştirmesidir).
وَالْمَعْنَى: فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْوَكِيلُ الْكَافِي فِي الْوِكَالَةِ، أَيِ الْمُجْزِي مَنْ تَوَكَّلَ عَلَيْهِ مَا وَكَّلَهُ عَلَيْهِ فَالْبَاءُ تَأْكِيدٌ، وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ: وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٨١] . وَالتَّقْدِيرُ:
Anlamı şudur: Şüphesiz Allah, vekillikte yetip artan tek vekildir; yani kendisine tevekkül edene, O'na bıraktığı iş hususunda kâfi gelendir. Buradaki 'bâ' harfi tekit içindir. { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } [en-Nisâ: 81] “Vekil olarak Allah yeter” buyruğu Nisâ Suresi'nde geçmişti. Takdiri ise şöyledir:
كَفَى اللَّهُ ووَكِيلًا تَمْيِيزٌ.
“Kefe’llâhu” (كَفَى اللَّهُ) [şeklindedir] ve { وَكِيلًا } kelimesi de temyizdir.
فَقَدْ جَاءَتْ هَذِهِ الْجُمَلُ الطَّلَبِيَّةُ مُقَابِلَةٌ وَنَاظِرَةٌ لِلْجُمَلِ الْإِخْبَارِيَّةِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً إِلَى وَسِراجاً مُنِيراً [الْأَحْزَاب: ٤٥، ٤٦] فَقَوْلُهُ: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ [الْأَحْزَاب: ٤٧] نَاظِرًا إِلَى قَوْله: وَمُبَشِّراً [الْأَحْزَاب: ٤٥] .
Nitekim bu talep cümleleri, { إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً } buyruğundan { وَسِراجاً مُنِيراً } [el-Ahzâb: 45-46] buyruğuna kadar geçen haber cümlelerine karşılık ve onlara bakar şekilde gelmiştir. Dolayısıyla O'nun { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } [el-Ahzâb: 47] “Müminleri müjdele!” buyruğu, { وَمُبَشِّراً } [el-Ahzâb: 45] “ve bir müjdeci” buyruğuna bakmaktadır.
وَقَوله: وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ نَاظِرٌ إِلَى قَوْله: وَنَذِيراً [الْأَحْزَاب: ٤٥] لِأَنَّهُ جَاءَ فِي
Allah Teâlâ'nın { وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } “Kâfirlere itaat etme!” buyruğu ise { وَنَذِيراً } [el-Ahzâb: 45] “ve bir uyarıcı” buyruğuna bakmaktadır; çünkü bu,
مُقَابَلَةِ بِشَارَةِ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا تَقَدَّمَ.
daha önce geçtiği üzere müminlerin müjdelenmesine karşılık olarak gelmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَدَعْ أَذاهُمْ نَاظِرٌ إِلَى قَوْله: شاهِداً [الْأَحْزَاب: ٤٥] كَمَا عَلِمْتَ. وَقَوْلُهُ:
O'nun { وَدَعْ أَذاهُمْ } “Onların eziyetlerine aldırma!” buyruğu, bildiğin gibi { شاهِداً } [el-Ahzâb: 45] “bir şahit” buyruğuna bakmaktadır. O'nun
وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَداعِياً إِلَى اللَّهِ [الْأَحْزَاب: ٤٦] . وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَسِراجاً مُنِيراً [الْأَحْزَاب: ٤٦] فَلَمْ يُذْكَرْ لَهُ مُقَابِلٌ فِي هَذِهِ الْمَطَالِبِ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ كَالتَّذْيِيلِ لِلصِّفَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ نَاسَبَ أَنْ يُقَابِلَهُ مَا هُوَ تَذْيِيلٌ لِلْمَطَالَبِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا. وَهَذَا أَقْرَبُ مِنْ بَعْضِ مَا فِي «الْكَشَّافِ» مِنْ وُجُوهِ الْمُقَابَلَةِ وَمِنْ بَعْضِ مَا لِلْآلُوسِيِّ فانظرهما واحكم.
{ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “ve Allah'a tevekkül et!” buyruğu da { وَداعِياً إِلَى اللَّهِ } [el-Ahzâb: 46] “ve Allah'a bir davetçi” buyruğuna bakmaktadır. { وَسِراجاً مُنِيراً } [el-Ahzâb: 46] “ve nur saçan bir kandil” buyruğuna gelince, bu talepler arasında onun için doğrudan bir karşılık zikredilmemiştir; ancak daha önce geçtiği üzere o vasıflar için bir tezyîl (tamamlayıcı) mesabesinde olduğu için, taleplerin tezyîli olan { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter” buyruğunun ona karşılık gelmesi uygun düşmüştür. Bu [izah], el-Keşşâf'taki bazı mukabele vecihlerinden ve Âlûsî'nin bazı açıklamalarından [isabete] daha yakındır; her ikisine de bakıp hükmünü ver.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٤٩]
[Ahzâb Suresi (33), Âyet 49]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٤٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً } (49) “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da sonra onlara dokunmadan (zifafa girmeden) kendilerini boşadığınız zaman, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur. Bu durumda onlara mut'alarını (hediyelerini/tazminatlarını) verin ve kendilerini güzel bir şekilde salıverin.”
جَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَشْرِيعًا لِحُكْمِ الْمُطَلَّقَاتِ قَبْلَ الْبِنَاءِ بِهِنَّ أَنْ لَا تَلْزَمَهُنَّ عِدَّةٌ بِمُنَاسَبَةِ حُدُوثِ طَلَاقِ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ زَوْجَهُ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ لِتَكُونَ الْآيَةُ مُخَصِّصَةً لِآيَاتِ الْعِدَّةِ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فَإِنَّ الْأَحْزَابَ نَزَلَتْ بَعْدَ الْبَقَرَةِ، وَلِيُخَصِّصَ بِهَا أَيْضًا آيَةَ الْعِدَّةِ فِي سُورَةِ الطَّلَاقِ النَّازِلَةِ بَعْدَهَا لِئَلَّا يَظُنَّ ظَانٌّ أَنَّ الْعِدَّةَ مِنْ
Bu ayet, Zeyd b. Hârise'nin eşi Zeyneb bnt. Cahş'ı boşaması hadisesi münasebetiyle, kendileriyle gerdeğe girilmeden boşanan kadınlara iddetin gerekmediği hükmünü teşrî kılmak (yasalaştırmak) üzere inmiştir; ta ki bu ayet, Bakara Suresi'ndeki iddet ayetlerini tahsis etsin (sınırlandırsın) —zira Ahzâb Suresi Bakara'dan sonra inmiştir— ve yine kendisinden sonra inen Talâk Suresi'ndeki iddet ayetini de tahsis etsin; böylece hiç kimse iddetin,
آثَارِ الْعَقْدِ عَلَى الْمَرْأَةِ سَوَاءٌ دَخَلَ بِهَا الزَّوْجُ أَمْ لَمْ يَدْخُلْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَجْمَعَ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ عَلَى أَنْ لَا عِدَّةَ عَلَى الْمَرْأَةِ إِذَا لَمْ يَدَخُلْ بِهَا زَوْجُهَا لِهَذِهِ الْآيَةِ.
koca onunla zifafa girsin girmesin, kadın üzerindeki nikâh akdinin bir eseri olduğunu zannetmesin. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Ümmetin âlimleri, bu ayetten ötürü, kocası kendisiyle zifafa girmemiş kadına iddet gerekmediği hususunda icmâ etmişlerdir.”
وَالنِّكَاحُ: هُوَ الْعَقْدُ بَيْنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ لِتَكُونَ زَوْجًا بِوَاسِطَةِ وَلِيِّهَا. وَهُوَ حَقِيقَةٌ فِي الْعَقْدِ لِأَنَّ أَصْلَ النِّكَاحِ حَقِيقَةً هُوَ الضَّمُّ وَالْإِلْصَاقُ فَشُبِّهَ عَقْدُ الزَّوَاجِ بِالِالْتِصَاقِ وَالضَّمِّ بِمَا فِيهِ مِنِ اعْتِبَارِ انْضِمَامِ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ فَصَارَا كَشَيْئَيْنِ مُتَّصِلَيْنِ. وَهَذَا كَمَا سُمِّيَ كِلَاهُمَا زَوْجًا، وَلَا يُعْرَفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِطْلَاقُ النِّكَاحِ عَلَى غَيْرِ مَعْنَى الْعَقْدِ دُونَ مَعْنَى الْوَطْءِ وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ: نَكَحَتِ الْمَرْأَةُ فُلَانًا، أَيْ تَزَوَّجَتْهُ، كَمَا يَقُولُونَ: نَكَحَ فُلَانٌ امْرَأَةً. وَزَعَمَ كَثِيرٌ مِنْ مُدَوِّنِي اللُّغَةِ أَنَّ النِّكَاحَ حَقِيقَةٌ فِي إِدْخَالِ شَيْءٍ فِي آخَرَ. فَأَخَذُوا مِنْهُ أَنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي الْوَطْءِ، وَدَرَجَ عَلَى ذَلِكَ الْأَزْهَرِيُّ وَالْجَوْهَرِيُّ وَالزَّمَخْشَرِيُّ، وَهُوَ بَعِيدٌ، وَعَلَى مَا بَنَوْهُ أَخْطَأَ الْمُتَنَبِّي فِي اسْتِعْمَالِهِ إِذْ قَالَ:
Nikâh (النِّكَاح); kadının eş olması için velisi vasıtasıyla erkek ile kadın arasında yapılan akittir. Bu kelime akit anlamında hakikattir; zira nikâhın asıl hakiki anlamı birbirine katmak ve yapıştırmaktır. Evlilik akdi de erkeğin ve kadının birbirine katılması ve âdeta bitişik iki şey gibi olmaları itibariyle yapışmaya ve katılmaya benzetilmiştir. Nitekim her ikisine birden 'zevc' (eş/çift) denilmesi de böyledir. Arap kelamında nikâh kelimesinin cinsi münasebet anlamı olmaksızın akit anlamından başkasına ıtlak edildiği bilinmez; bu sebeple 'nikâhat el-mer'etü fülânen' (نَكَحَتِ الْمَرْأَةُ فُلَانًا) yani 'kadın falanla evlendi' derler, nitekim 'nekeha fülânun imraeten' (نَكَحَ فُلَانٌ امْرَأَةً) [falan bir kadınla evlendi] dedikleri gibi. Sözlük yazarlarının birçoğu nikâhın, bir şeyi diğerinin içine sokma anlamında hakikat olduğunu iddia etmişlerdir. Bundan hareketle de onun cinsi münasebette hakikat olduğunu çıkarmışlardır; Ezherî, Cevherî ve Zemahşerî de bu görüşü benimsemiştir, ancak bu uzak bir ihtimaldir. Onların bu kabulüne göre Mütenebbî şu beytindeki kullanımında hata etmiştir:
أَنْكَحْتُ صُمَّ حَصَاهَا خُفَّ يَعْمَلَةٍ ... تَغَشْمَرَتْ بِي إِلَيْكَ السَّهْلَ وَالْجَبَلَا
“Sert çakıllarına güçlü dişi devenin tabanını nikâhladım (bastırdım) / O deve ki beni sana doğru ovayı ve dağı aştırarak getirdi.”
وَلَا حُجَّةَ فِي كَلَامِهِ، وَلِذَلِكَ تَأَوَّلَهُ أَبُو الْعَلَاءِ الْمَعَرِّيُّ فِي مُعْجِزِ أَحْمَدَ بِأَنَّهُ أَرَادَ جَمَعْتُ بَيْنَ صُمِّ الْحَصَى وَخُفِّ الْيَعْمَلَةِ.
Halbuki onun sözü hüccet (delil) teşkil etmez. Nitekim Ebü'l-Alâ el-Maarrî *Mu'cizü Ahmed* adlı eserinde bunu tevil ederek onun, sert çakıllarla devenin tabanını bir araya getirmeyi kastettiğini söylemiştir.
وَتَعْلِيقُ الْحُكْمِ فِي الْعِدَّةِ بِالْمُؤْمِنَاتِ جَرَى عَلَى الْغَالِبِ لِأَنَّ نِسَاءَ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَئِذٍ لم يكنّ إِلَّا مُؤْمِنَاتٍ وَلَيْسَ فِيهِنَّ كِتَابِيَّاتٍ فَيَنْسَحِبُ هَذَا الْحُكْمُ عَلَى الْكِتَابِيَّةِ كَمَا شَمَلَهَا حُكْمُ الِاعْتِدَادِ إِذَا وَقَعَ مَسِيسُهَا بِطُرُقِ الْقِيَاسِ.
İddet hükmünün mümin kadınlara bağlanması galip duruma göredir; zira o gün müminlerin kadınları sadece mümin kadınlardan ibaretti ve aralarında Kitap ehli kadınlar yoktu. Dolayısıyla kıyas yoluyla, kendisiyle zifafa girildiğinde iddet bekleme hükmü Kitap ehli kadını kapsadığı gibi, bu [iddet beklememe] hükmü de Kitap ehli kadına şamil olur.
وَالْمَسُّ وَالْمَسِيسُ: كِنَايَةٌ عَنِ الْوَطْءِ، كَمَا سُمِّيَ مُلَامَسَةٌ فِي قَوْلِهِ: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ [النِّسَاءَ: ٤٣] .
Mess (الْمَسُّ) ve mesîs (الْمَسِيسُ); cinsi münasebetten kinayedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } [en-Nisâ: 43] “yahut kadınlara dokunmuşsanız” buyruğunda da mülâmese (dokunma) diye adlandırılmıştır.
وَالْعِدَّةُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ: هِيَ فِي الْأَصْلِ اسْمُ هَيْئَةٍ مِنَ الْعَدِّ بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَهُوَ الْحِسَابُ فَأُطْلِقَتِ الْعِدَّةُ عَلَى الشَّيْءِ الْمَعْدُودِ، يُقَالُ: جَاءَ عِدَّةُ رِجَالٍ، وَقَالَ تَعَالَى: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ الْبَقَرَة [١٨٤] . وَغَلَبَ إِطْلَاقُ هَذَا اللَّفْظِ فِي لِسَانِ الشَّرْعِ عَلَى الْمُدَّةِ الْمُحَدَّدَةِ لِانْتِظَارِ الْمَرْأَةِ زَوَاجًا ثَانِيًا، لِأَنَّ انْتِظَارَهَا مُدَّةٌ مَعْدُودَةُ الْأَزْمَانِ إِمَّا بِالتَّعْيِينِ وَإِمَّا بِمَا يَحْدُثُ فِيهَا مِنْ طُهْرٍ أَوْ وَضْعِ حَمْلٍ فَصَارَ اسْمَ جِنْسٍ وَلِذَلِكَ دَخَلَتْ عَلَيْهِ
Ayn harfinin kesresiyle iddet (الْعِدَّةُ); aslında ayn harfinin fethasıyla saymak ve hesap etmek anlamındaki 'el-add' (الْعَدُّ) masdarından türemiş bir nevi/durum ismidir (ism-i hey'et). Bu sebeple iddet sayılan şey için kullanılmış olup 'Câe iddetü ricâlin' (birkaç adam geldi) denilir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } [el-Bakara: 184] “o halde başka günlerden sayısınca” buyurmuştur. Bu lafzın şeriat dilindeki kullanımı ise kadının ikinci bir evlilik için beklemesi gereken belirlenmiş süre hakkında galip gelmiştir; çünkü kadının beklemesi, ya günlerin bizzat tayiniyle yahut o süreçte meydana gelen temizlenme veya doğum yapma durumlarıyla zamanı sayılan bir süredir. Böylece cins isim haline gelmiş ve bu yüzden üzerine,
مِنْ الَّتِي تَدْخُلُ عَلَى النَّكِرَةِ الْمَنْفِيَّةِ لِإِفَادَةِ الْعُمُومِ، أَيْ فَمَا لَكَمَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جِنْسِ الْعِدَّةِ.
umum (genellik) ifade etmek için menfi nekre üzerine gelen { مِنْ } edatı dahil olmuştur; yani 'onlar üzerinde iddet cinsinden hiçbir şey hakkınız yoktur' demektir.
وَالْخِطَابُ فِي لَكُمْ لِلْأَزْوَاجِ الَّذِينَ نَكَحُوا الْمُؤْمِنَاتِ. وَجُعِلَتِ الْعِدَّةُ لَهُمْ، أَيْ لِأَجْلِهِمْ لِأَنَّ الْمَقْصِدَ مِنْهَا رَاجِعٌ إِلَى نَفْعِ الْأَزْوَاجِ بِحِفْظِ أَنْسَابِهِمْ وَلِأَنَّهُمْ يَمْلِكُونَ مُرَاجعَة الْأزْوَاج مَا دمن فِي مُدَّةِ الْعِدَّةِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً [الطَّلَاق: ١] . وَقَوْلُهُ: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً [الْبَقَرَة: ٢٢٨] . وَمَعَ ذَلِكَ هِيَ حَقٌّ أَوْجَبَهُ الشَّرْعُ، فَلَوْ رَامَ الزَّوْجُ إِسْقَاطَ الْعِدَّةِ عَنِ الْمُطَلَّقَةِ لَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ لِأَنَّ مَا تَتَضَمَّنُهُ الْعِدَّةُ مِنْ حِفْظِ النَّسَبِ مَقْصِدٌ مِنْ أُصُولِ مَقَاصِدِ التَّشْرِيعِ فَلَا يَسْقُطُ بِالْإِسْقَاطِ.
{ لَكُمْ } “sizin için” ifadesindeki hitap, mümin kadınları nikâhlayan kocalardır. İddet onlar için kılınmıştır, yani onların menfaati içindir; zira iddetten maksat, nesep / soy bağlarının korunmasıyla kocaların yararına dönüktür ve iddet süresinde oldukları müddetçe eşlerine geri dönme hakkına sahiptirler. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً } [et-Talâk: 1] “Bilemezsin, belki Allah bundan sonra yeni bir durum ortaya çıkarır” buyruğu ve: { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً } [el-Bakara: 228] “Eğer barışmak isterlerse bu süre içinde onları geri almaya kocaları daha çok hak sahibidir” buyruğu buna işaret etmektedir. Bununla birlikte iddet, şeriatın vacip kıldığı bir haktır; dolayısıyla koca boşanmış kadından iddeti düşürmek istese dahi buna hakkı olamaz; çünkü iddetin içerdiği neslin korunması esası, şeriatın temel maksatlarından biridir ve [şahısların] düşürmesiyle düşmez.
وَمَعْنَى: تَعْتَدُّونَها تَعُدُّونَهَا عَلَيْهِنَّ، أَيْ تَعُدُّونَ أَيَّامَهَا عَلَيْهِنَّ، كَمَا يُقَالُ: اعْتَدَتِ الْمَرْأَةُ، إِذَا قَضَتْ أَيَّامَ عِدَّتِهَا.
{ تَعْتَدُّونَها } ifadesinin manası; 'onların aleyhine sayarsınız', yani 'iddet günlerini onların aleyhine sayıp hesap edersiniz' demektir; nitekim kadın iddet günlerini tamamladığında 'kadın iddet bekledi/saydı' (اعْتَدَتِ الْمَرْأَةُ) denir.
فَصِيغَةُ الِافْتِعَالِ لَيْسَتْ لِلْمُطَاوَعَةِ وَلَكِنَّهَا بِمَعْنَى الْفِعْلِ مَثَلَ: اضْطُرَّ إِلَى كَذَا. وَمُحَاوَلَةُ حَمْلِ صِيغَةِ الْمُطَاوَعَةِ عَلَى مَعْرُوفِ مَعْنَاهَا تَكَلُّفٌ.
Dolayısıyla 'iftiâl' (افتِعَال) kalıbı burada mutavaat (dönüşlülük) için değil, 'falan şeye mecbur kaldı' (اضْطُرَّ إِلَى كَذَا) örneğinde olduğu gibi yalın fiil anlamındadır. Mutavaat kalıbını bilinen anlamında tutmaya çalışmak ise bir tekellüftür (zorlamadır).