Binûn

33- Ahzâb Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَيُشْبِهُ هَذَا مَنْ رَاجَعَ الْمُعْتَدَّةَ فِي مُدَّةِ عِدَّتِهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا فَإِنَّ الْمُرَاجَعَةَ تُشْبِهُ النِّكَاحَ وَلَيْسَتْ عَيْنُهُ إِذْ لَا تَفْتَقِرُ إِلَى إِيجَابٍ وَقَبُولٍ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي اعْتِدَادِهَا مِنْ ذَلِكَ الطَّلَاقِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ وَجُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ: إِنَّهَا تُنْشِئُ عِدَّةً مُسْتَقْبَلَةً مِنْ يَوْم طَلقهَا بعد الْمُرَاجَعَة وَلَا تَبْنِي عَلَى عِدَّتِهَا الَّتِي كَانَتْ فِيهَا لِأَنَّ الزَّوْجَ نَقَضَ

İddet bekleyen karısına iddet süresi içinde geri dönüp (ric'at yapıp) ardından kendisiyle cinsi münasebette bulunmadan onu tekrar boşayan kimsenin durumu da buna benzer; zira geri dönme (ric'at) nikâha benzer fakat icap ve kabule ihtiyaç duymadığı için nikâhın aynısı değildir. Fakihler onun bu boşanmadan dolayı iddet beklemesi hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, Şâfiî (iki görüşünden birinde) ve fakihlerin cumhuru; kadının ric'atten sonra boşandığı günden itibaren yeni baştan bir iddet başlatacağını, içinde bulunduğu önceki iddete devam edemeyeceğini söylemişlerdir; çünkü koca

تِلْكَ الْعِدَّةَ بِالْمُرَاجَعَةِ. وَلَعَلَّ مَالِكًا نَظَرَ إِلَى أَنَّ الْمَسِيسَ بَعْدَ الْمُرَاجَعَةِ قَدْ يَخْفَى أَمْرُهُ بِخِلَافِ الْبِنَاءِ بِالزَّوْجَةِ فِي النِّكَاحِ فَلَعَلَّهُ إِنَّمَا أَوْجَبَ اسْتِئْنَافَ الْعِدَّةِ لِهَذِهِ التُّهْمَةِ احْتِيَاطًا لِلْأَنْسَابِ. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَالشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَالْحَسَنُ وَأَبُو قِلَابَةَ وَقَتَادَةُ وَالزُّهْرِيُّ: تَبْنِي عَلَى عِدَّتِهَا الْأَوْلَى الَّتِي رَاجَعَهَا فِيهَا لِأَنَّ طَلَاقَهُ بَعْدَ الْمُرَاجَعَةِ وَدون أَنْ يَمَسَّهَا بِمَنْزِلَةِ إِرْدَافِ طَلَاقٍ ثَانٍ عَلَى الْمَرْأَةِ وَهِيَ فِي عِدَّتِهَا فَإِنَّ الطَّلَاقَ الْمُرْدَفَ لَا اعْتِدَادَ لَهُ بِخُصُوصِهِ. وَنَسَبَ الْقُرْطُبِيُّ إِلَى دَاوُدَ الظَّاهِرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: الْمُطَلَّقَةُ الرَّجْعِيَّةُ إِذَا رَاجَعَهَا زَوْجُهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا ثُمَّ فَارَقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا أَنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهَا أَنْ تُتِمَّ عِدَّتَهَا وَلَا عِدَّةً مُسْتَقْبَلَةً لِأَنَّهَا مُطْلَقَةٌ قَبْلَ الدُّخُولِ بِهَا اهـ.

geri dönmekle (ric'at ile) o iddeti bozmuştur. Mâlik muhtemelen, nikâhtaki gerdeğin aksine ric'atten sonra cinsi münasebetin gizli kalabileceğini göz önünde bulundurmuş ve nesepleri koruma konusunda ihtiyat gereği bu şüpheden ötürü iddetin yeniden başlatılmasını vacip görmüştür. Atâ b. Ebî Rebâh, Şâfiî (iki görüşünden birinde), Saîd b. el-Müseyyeb, İbrâhîm en-Nehaî, el-Hasan, Ebû Kılâbe, Katâde ve ez-Zührî ise şöyle demişlerdir: Kadın, kocanın kendisine döndüğü ilk iddetine devam eder; çünkü ric'atten sonra ve kendisine dokunmadan vaki olan boşama, kadın iddetindeyken üzerine ikinci bir talâk eklemek mesabesindedir; peş peşe eklenen talâk için ise müstakil bir iddet gerekmez. Kurtubî, Dâvûd ez-Zâhirî'ye şu görüşü nispet etmiştir: “Ric'î talâkla boşanmış kadına, iddeti bitmeden kocası geri döner de sonra kendisine dokunmadan onu terk ederse/boşarsa, kadının ne önceki iddetini tamamlaması ne de yeni bir iddete başlaması gerekir; çünkü o gerdeğe girilmeden önce boşanmış bir kadındır.”

وَهُوَ غَرِيبٌ، وَكَلَامُ ابْنِ حَزْمٍ فِي «الْمُحَلَّى» صَرِيحٌ فِي أَنَّهَا تَبْتَدِئُ الْعِدَّةَ فَلَعَلَّهُ مِنْ قَوْلِ ابْنِ حَزْمٍ وَلَيْسَ مَذْهَبَ دَاوُدَ، وَكَيْفَ لَوْ رَاجَعَهَا بَعْدَ يَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ من تطليقها فبمَاذَا تَعْرِفُ بَرَاءَةَ رَحِمِهَا.

Bu garip bir görüştür. İbn Hazm'ın *el-Muhallâ* adlı eserindeki sözü kadının iddete yeniden başlayacağı konusunda açıktır; dolayısıyla bu görüş Dâvûd'un mezhebi olmayıp İbn Hazm'ın bir ifadesi olabilir. Hem koca onu boşadıktan bir veya iki gün sonra geri dönmüş olsa kadının rahminin temiz olduğu neyle bilinecektir?

وَفَاءُ التَّفْرِيعِ فِي قَوْلِهِ: فَمَتِّعُوهُنَّ لِأَنَّ حُكْمَ التَّمْتِيعِ مُقَرَّرٌ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣٦] فِي قَوْلِهِ: وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ الَخْ. وَالْمُتْعَةُ: عَطِيَّةٌ يُعْطِيهَا الزَّوْجُ لِلْمَرْأَةِ إِذَا طَلَّقَهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ [الْبَقَرَة: ٢٣٦] فَلِذَلِكَ جِيءَ بِالْأَمْرِ بِالتَّمْتِيعِ مُفَرَّعًا عَلَى الطَّلَاقِ قَبْلَ الْمَسِيسِ.

{ فَمَتِّعُوهُنَّ } “onlara mut'alarını verin” buyruğundaki fâ harfi tafri' (hüküm çıkarma/bağlama) içindir; çünkü mut'a verme hükmü Bakara Suresi'nde [236]: { وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } “Varlıklı olan durumuna göre, eli dar olan da durumuna göre onları faydalandırsın (mut'alarını versin)...” buyruğunda yerleşiktir. Mut'a; kocanın boşadığı kadına verdiği bir hediyedir/bahşiştir. Allah Teâlâ'nın: { لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } [el-Bakara: 236] “Kendilerine el sürmediğiniz veya bir mehir belirlemediğiniz kadınları boşarsanız size bir günah yoktur. Varlıklı olan durumuna göre, eli dar olan da durumuna göre uygun bir şekilde onlara mut'alarını versin; bu, iyilik edenler üzerine bir borçtur” buyruğu daha önce geçmişti; işte bu sebeple mut'a verme emri, dokunmadan önceki boşamaya bir tafri' olarak getirilmiştir.

وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ التَّمْتِيعَ جَبْرًا لِخَاطِرِ الْمَرْأَةِ الْمُنْكَسِرِ بِالطَّلَاقِ وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَنَّ الْمُتْعَةَ حَقٌّ لِلْمُطَلَّقَةِ سَوَاءٌ سُمِّيَ لَهَا صَدَاقٌ أَمْ لَمْ يُسَمَّ بِحُكْمِ آيَةِ سُورَةِ الْأَحْزَابِ لِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِالتَّمْتِيعِ لِلْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الْبِنَاءِ مُطْلَقًا فَكَانَ عُمُومُهَا فِي الْأَحْوَالِ كَعُمُومِهَا فِي الذَّوَاتِ، وَلَيْسَتْ آيَةُ الْبَقَرَةِ بِمُعَارِضَةٍ لِهَذِهِ الْآيَةِ إِذْ لَيْسَ فِيهَا تَقْيِيدٌ بِشَرْطٍ يَقْتَضِي تَخْصِيصَ الْمُتْعَةِ بِالَّتِي لَمْ يُسَمَّ لَهَا صَدَاقٌ لِأَنَّهَا نَازِلَةٌ فِي رَفْعِ الْحَرَجِ عَنِ الطَّلَاقِ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَقَبْلَ تَسْمِيَةِ الصَّدَاقِ، ثُمَّ أَمَرَتْ بِالْمُتْعَةِ لِتَينِكَ الْمُطَلَّقَتَيْنِ فَالْجَمْعُ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ مُمْكِنٌ.

Allah Teâlâ mut'a vermeyi, boşanma sebebiyle kadının kırılan kalbini onarmak (teselli etmek) için meşru kılmıştır. Bakara Suresi'nde, Ahzâb Suresi'ndeki ayetin hükmü gereğince, kendisine mehir belirlenmiş olsun veya olmasın boşanmış kadın için mut'anın bir hak olduğu geçmişti; çünkü Allah Teâlâ zifaftan önce boşanan kadın için mut'ayı mutlak olarak emretmiştir. Dolayısıyla ayetin durumlardaki umumiliği (kapsayıcılığı), şahıslardaki umumiliği gibidir. Bakara Suresi'ndeki ayet de bu ayete aykırı değildir; zira onda mut'ayı mehir belirlenmemiş kadına tahsis etmeyi gerektirecek bir şartla kayıtlanma yoktur; çünkü o ayet zifaftan ve mehir belirlenmesinden önce boşamaktan kaynaklanan sıkıntıyı/günahı kaldırmak hakkında inmiş, ardından bu iki boşanmış kadın için mut'ayı emretmiştir. Dolayısıyla iki ayetin arasını telif etmek mümkündür.

وَالسَّرَاحُ الْجَمِيلُ: هُوَ الْخَلِيُّ عَنِ الْأَذَى وَالْإِضْرَارِ وَمَنْعِ الْحُقُوقِ.

Güzel bir şekilde salıvermek (السَّرَاحُ الْجَمِيلُ); eziyetten, zarar vermekten ve haklarını alıkoymaktan uzak olan [boşamadır].

[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٥٠]

[Ahzâb Suresi (33), Âyet 50]

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٠)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } (50) “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri; seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını; bir de Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde, kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını —diğer müminlere değil, yalnızca sana mahsus olmak üzere— helal kıldık. Sana bir güçlük olmasın diye, eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında onlara neyi farz kıldığımızı elbette bildirdik. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ.

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden sahip olduğun cariyeleri; seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını; bir de Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde, kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını —diğer müminlere değil, sırf sana mahsus olmak üzere— helal kıldık.”

نِدَاءٌ رَابِعٌ خُوطِبَ بِهِ النبيء ﷺ فِي شَأْنٍ خَاصٍّ بِهِ هُوَ بَيَانُ مَا أُحِلَّ لَهُ مِنَ الزَّوْجَاتِ وَالسَّرَارِي وَمَا يَزِيدُ عَلَيْهِ وَمَا لَا يَزِيدُ مِمَّا بَعْضُهُ تَقْرِيرٌ لِتَشْرِيعٍ لَهُ سَابِقٍ وَبَعْضُهُ تَشْرِيعٌ لَهُ لِلْمُسْتَقْبَلِ، وَمِمَّا بَعْضُهُ يَتَسَاوَى فِيهِ النَّبِيءُ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ

Bu, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine has bir mesele hakkında yöneltilen dördüncü nidadır; bu mesele, kendisine helal kılınan eşlerin ve cariyelerin, bunlara nelerin eklenebileceğinin ve nelerin eklenemeyeceğinin beyanıdır. Bunların bir kısmı kendisi için daha önceki bir hükmün pekiştirilmesi, bir kısmı gelecek için yeni bir teşrîdir; bir kısmında Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm)

مَعَ الْأُمَّةِ وَبَعْضُهُ خَاصٌّ بِهِ أَكْرَمَهُ اللَّهُ بِخُصُوصِيَّتِهِ مِمَّا هُوَ تَوْسِعَةٌ عَلَيْهِ، أَوْ مِمَّا رُوعِيَ فِي تَخْصِيصِهِ بِهِ عُلُوُّ دَرَجَتِهِ.

ümmet ile eşit durumdadır, bir kısmı ise kendisine bir genişlik sağlamak veya ona tahsis edilmesinde yüce derecesini gözetmek üzere Allah'ın bu hususiyetle kendisini şereflendirdiği özel hükümlerdir.

وَلَعَلَّ الْمُنَاسِبَةَ لِوُرُودِهَا عَقِبَ الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا أَنَّهُ لَمَّا خَاضَ الْمُنَافِقُونَ فِي تزوّج النبيء ﷺ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ وَقَالُوا: تَزَوَّجَ مَنْ كَانَتْ حَلِيلَةَ مُتَبَنَّاهُ، أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَجْمَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ من يحل للنبيء تَزَوُّجُهُنَّ حَتَّى لَا يَقَعَ النَّاسُ فِي تَرَدُّدٍ وَلَا يَفْتِنَهُمُ الْمُرْجِفُونَ.

Bu ayetin önceki ayetlerin hemen ardından gelmesinin münasebeti muhtemelen şudur: Münafıklar Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zeyneb bnt. Cahş ile evlenmesini dillerine dolayıp “Evlatlığının eşi olan kadınla evlendi” dediklerinde, insanlar tereddüde düşmesin ve bozguncular fitne çıkarmasın diye Allah Teâlâ bu ayette Peygamber'e evlenmesi helal olan kimseleri bir arada toplamak istemiştir.

وَلَعَلَّ مَا حَدَثَ مِنَ اسْتِنْكَارِ بَعْضِ النِّسَاءِ أَنْ تَهْدِيَ الْمَرْأَةُ نَفْسهَا لِرَجُلٍ كَانَ مِنْ مُنَاسَبَاتِ اشْتِمَالِهَا عَلَى قَوْلِهِ: وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها للنبيء الْآيَةَ، وَلِذَلِكَ جَمَعَتِ الْآيَةُ تَقْرِيرَ مَا هُوَ مَشْرُوعٌ وَتَشْرِيعُ مَا لَمْ يَكُنْ مَشْرُوعًا لِتَكَوْنَ جَامِعَةً لِلْأَحْوَالِ، وَذَلِكَ أَوْعَبُ وَأَقْطَعُ لِلتَّرَدُّدِ وَالِاحْتِمَالِ.

Kadının kendisini bir erkeğe hibe etmesini bazı kadınların yadırgamış olması da, ayetin { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ } “bir de kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını...” buyruğunu içermesinin sebeplerinden biri olabilir. İşte bu yüzden ayet, bütün durumları kapsayıcı olsun diye hem zaten meşru olan hükmün pekiştirilmesini hem de henüz meşru kılınmamış olanın teşrîini bir araya getirmiştir; bu da meseleyi daha kuşatıcı kılmış, tereddüt ve ihtimalleri kökünden kesmiştir.

فَأَمَّا تَقْرِيرُ مَا هُوَ مَشْرُوعٌ فَذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ إِلَى قَوْلِهِ: وَبَناتِ خالاتِكَ، وَأَمَّا تَشْرِيعُ مَا لَمْ يَكُنْ مَشْرُوعًا فَذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ:

Zaten meşru olanın pekiştirilmesine gelince, bu Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } buyruğundan { وَبَناتِ خالاتِكَ } buyruğuna kadar olan kısımdır. Henüz meşru kılınmamış olanın teşrîine gelince, bu da O'nun:

اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ إِلَى قَوْلِهِ: وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ [الْأَحْزَاب: ٥٢] .

{ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } [el-Ahzâb: 50] buyruğundan { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ } [el-Ahzâb: 52] buyruğuna kadar olan kısımdır.

فَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ خَبَرٌ مُرَادٌ بِهِ التَّشْرِيعُ. وَدُخُولُ حِرَفِ (إِنَّ) عَلَيْهِ لَا يُنَافِي إِرَادَةَ التَّشْرِيعِ إِذْ مَوْقِعُ (إِنَّ) هُنَا مُجَرَّدُ الِاهْتِمَامِ، وَالِاهْتِمَامُ يُنَاسِبُ كُلًّا مِنْ قَصْدِ الْإِخْبَارِ وَقَصْدِ الْإِنْشَاءِ، وَلِذَلِكَ عُطِفَتْ عَلَى مَفْعُولِ أَحْلَلْنا مَعْطُوفَاتٍ قُيَّدَتْ بِأَوْصَافٍ لَمْ يَكُنْ شَرْعُهَا مَعْلُومًا مِنْ قَبْلُ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَبَناتِ عَمِّكَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ بِاعْتِبَارِ تَقْيِيدِهِنَّ بِوَصْفِ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ، وَفِي قَوْلِهِ: وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها بِاعْتِبَار تقييدها بِوَصْفِ الْإِيمَانِ وَتَقْيِيدِهَا بِ «إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا للنبيء وَأَرَادَ النبيء أَن يستنكحها» . هَذَا تَفْسِيرُ الْآيَةِ عَلَى مَا دَرَجَ عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى اخْتِلَافٍ قَلِيلٍ بَيْنَ أَقْوَالِهِمْ.

Allah Teâlâ'nın { إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } buyruğu, kendisiyle teşrî kastedilen bir haberdir. Cümlenin başına 'inne' (إِنَّ) harfinin gelmesi teşrî gayesine aykırı değildir; zira buradaki 'inne'nin konumu sadece önem ve ihtimam bildirmektir. İhtimam ise hem haber hem de inşâ kastına uygundur. Bu sebeple { أَحْلَلْنا } fiilinin mef'ûlü üzerine, daha önce meşruiyeti bilinmeyen vasıflarla kayıtlanmış matuflar atfedilmiştir; nitekim { وَبَناتِ عَمِّكَ } buyruğu ve ona atfedilenler { اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } vasfıyla kayıtlanması itibariyledir; { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها } buyruğunda ise kadının iman vasfıyla kayıtlanması ve 'kendisini Peygamber'e hibe etmesi ve Peygamber'in de onunla nikâhlanmak istemesi' şartıyla kayıtlanması itibariyledir. Görüşleri arasındaki küçük farklılıklarla birlikte müfessirlerin benimsediği şekliyle ayetin tefsiri böyledir.

وَعِنْدِي: أَنَّ الْآيَةَ امْتِنَانٌ وَتَذْكِيرٌ بِنِعْمَة على النبيء ﷺ: وَتُؤْخَذُ مِنَ الِامْتِنَانِ الْإِبَاحَةُ وَيُؤْخَذُ مَنْ ظَاهَرِ قَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ [الْأَحْزَاب: ٥٢] الِاقْتِصَارُ عَلَى اللَّاتِي فِي عِصْمَتِهِ مِنْهُنَّ وَقْتَ نُزُولِ الْآيَةِ، وَلِتَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ تَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ الَخْ.

Bana göre ise ayet, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelik bir minnet ve nimet hatırlatmasıdır. Bu minnet ifadesinden mubahlık çıkarılır; { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } [el-Ahzâb: 52] buyruğunun zahirinden ise ayetin indiği esnada onun nikâhı altında bulunan kadınlarla yetinilmesi gerektiği anlaşılır. Böylece bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir...” buyruğuna bir hazırlık/temhit mesabesindedir.

وَسَيَجِيءُ مَا لَنَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدُ وَمَا لنا فِي مَوضِع قَوْلِهِ إِن أَرَادَ النبيء أَنْ يَسْتَنْكِحَها.

O'nun { مِنْ بَعْدُ } buyruğunun anlamı ve { إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها } buyruğunun konumu hakkındaki görüşümüz ileride gelecektir.

وَمَعْنَى أَحْلَلْنا لَكَ الْإِبَاحَةُ لَهُ، وَلِذَلِكَ جَاءَتْ مُقَابَلَتُهُ بِقَوْلِهِ عَقِبَ تَعْدَادِ الْمُحَلَّلَاتِ لَهُ لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ.

{ أَحْلَلْنا لَكَ } “sana helal kıldık” ifadesinin manası onun için mubah kılmaktır; bu sebeple kendisine helal olan kadınlar sayıldıktan hemen sonra buna karşılık olarak { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra sana kadınlar helal değildir” buyruğu gelmiştir.

وَإِضَافَةُ أَزْوَاجٍ إِلَى ضمير النبيء ﷺ تُفِيدُ أَنَّهُنَّ الْأَزْوَاجُ اللَّاتِي فِي عِصْمَتِهِ، فَيَكُونُ الْكَلَامُ إِخْبَارًا لِتَقْرِيرِ تَشْرِيعٍ سَابِقٍ وَمَسُوقًا مَسَاقَ الِامْتِنَانِ، ثُمَّ هُوَ تَمْهِيدٌ لِمَا سَيَتْلُوهُ مِنَ التشريع الْخَاص بالنبيء ﷺ مِنْ قَوْلِهِ: اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ إِلَى قَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ [الْأَحْزَاب: ٥٢] . وَهَذَا هُوَ الْوَجْهُ عِنْدِي فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ.

{ أَزْواجَكَ } kelimesinin Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirine izafeti, bunların onun nikâhı altında bulunan mevcut eşleri olduğunu ifade eder. Dolayısıyla bu söz, önceki bir teşrîi pekiştiren bir haber olur ve nimet hatırlatma (minnet) üslubuyla sevk edilmiştir. Ardından bu, { اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } buyruğundan { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ } [el-Ahzâb: 52] buyruğuna kadar Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) has gelecek olan teşrîe bir hazırlıktır. Bana göre bu ayetin tefsirinde doğru olan vecih budur.

وَحَكَى ابْنُ الْفَرَسِ عَنِ الضَّحَّاكِ وَابْنِ زَيْدٍ أَنَّ الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ: أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ أَنَّ اللَّهَ أحلّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ كُلَّ امْرَأَةٍ يُصْدِقُهَا مَهْرهَا فَأَبَاحَ لَهُ كُلَّ النِّسَاءِ، وَهَذَا بَعِيدٌ عَنْ مُقْتَضَى إِضَافَةِ أَزْوَاجٍ إِلَى ضَمِيرِهِ. وَعَنِ التَّعْبِيرِ بِ آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ بِصِيغَةِ الْمُضِيِّ.

İbnü'l-Feres, Dahhâk ve İbn Zeyd'den nakletmiştir ki; { أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } buyruğundan maksat, Allah'ın ona mehrini verdiği her kadınla evlenmesini helal kılmış olmasıdır; böylece ona bütün kadınları mubah kılmıştır. Fakat bu, 'ezvâc' (eşler) kelimesinin onun zamirine izafetinin ve geçmiş zaman sîgasıyla { آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } “mehirlerini verdiğin” şeklinde ifade edilmesinin gerektirdiği manadan uzaktır.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي مَحْمَلِ هَذَا الْوَجْهِ مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ فَقَالَ قوم: هَذِه ناسخة لقَوْله: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلَو تقدّمت عَلَيْهَا فِي التِّلَاوَة. وَقَالَ آخَرُونَ: هِيَ مَنْسُوخَة بقوله: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ.

Müfessirler bu yaklaşımın, ayetin sonundaki { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir” buyruğuyla nasıl telif edileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, tilavette ondan önce gelmiş olsa bile bu ayetin { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } buyruğunu neshettiğini söylemiştir. Diğerleri ise bu ayetin { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } buyruğuyla mensuh olduğunu (hükmünün kaldırıldığını) ifade etmişlerdir.

و (اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ) صِفَةٌ لِ أَزْواجَكَ، أَيْ وَهُنَّ النِّسْوَةُ اللَّاتِي تَزَوَّجْتَهُنَّ عَلَى حُكْمِ النِّكَاحِ الَّذِي يَعُمُّ الْأُمَّةَ، فَالْمَاضِي فِي قَوْلِهِ: آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ. وَهَؤُلَاءِ فِيهِنَّ مَنْ هُنَّ مِنْ قِرَابَاتِهِ وَهُنَّ الْقُرَشِيَّاتُ مِنْهُنَّ: عَائِشَةُ، وَحَفْصَةُ، وَسَوْدَةُ، وَأُمُّ سَلَمَةَ، وَأُمُّ حَبِيبَةَ، وَفِيهِنَّ مَنْ لَسْنَ كَذَلِكَ وَهُنَّ: جُوَيْرِيَةُ مِنْ بَنِي الْمُصْطَلِقِ، وَمَيْمُونَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ مِنْ بَنِي هِلَالٍ، وَزَيْنَبُ أُمُّ الْمَسَاكِينَ مِنْ بَنِي هِلَالٍ، وَكَانَتْ يَوْمَئِذٍ مُتَوَفَّاةٌ، وَصَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَيٍّ الْإِسْرَائِيلِيَّةُ.

{ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } ifadesi { أَزْواجَكَ } kelimesinin sıfatıdır; yani 'onlar, bütün ümmeti kapsayan nikâh hükmü uyarınca evlendiğin kadınlardır'. Dolayısıyla { آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } buyruğundaki mazi (geçmiş zaman) fiil gerçek anlamında kullanılmıştır. Bu hanımlardan bazıları onun akrabalarındandır ki bunlar Kureyşli olan Âişe, Hafsa, Sevde, Ümmü Seleme ve Ümmü Habîbe'dir. Bazıları ise öyle değildir; bunlar da Benî Mustalîk'tan Cüveyriye, Benî Hilâl'den Meymûne bnt. el-Hâris, Benî Hilâl'den Ümmü'l-Mesâkîn [lakaplı] Zeyneb —ki o günlerde vefat etmiş bulunuyordu— ve İsrâiloğulları'ndan Safiyye bnt. Huyey'dir.

وَعَطَفَ عَلَى هَؤُلَاءِ نِسْوَةٌ أخر وهنّ ثَلَاثَة أَصْنَافٍ:

Bunların üzerine üç gruptan oluşan başka kadınlar da atfedilmiştir:

«الصِّنْفُ الْأَوَّلُ» : مَا مَلَكَتْ يَمِينُهُ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ، أَيْ مِمَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ مِنَ الْفَيْءِ، وَهُوَ مَا نَالَهُ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْعَدُوِّ بِغَيْرِ قِتَالٍ وَلَكِنْ تَرَكَهُ الْعَدُوُّ، أَوْ مِمَّا أُعْطِيَ

«Birinci Grup»: Allah'ın kendisine fey olarak bağışladıklarından sağ elinin malik oldukları (cariyeleri); yani Allah'ın feyden ona verdikleridir. Fey ise Müslümanların düşmandan savaşmaksızın elde ettikleri veya düşmanın terk ettiği yahut

للنبيء ﷺ مِثْلُ مَارِيَةَ الْقِبْطِيَّةِ أُمِّ ابْنِهِ إِبْرَاهِيمَ فَقَدْ أَفَاءَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ وَهَبَهَا إِلَيْهِ الْمُقَوْقِسُ صَاحِبُ مِصْرَ، وَإِنَّمَا وَهَبَهَا إِلَيْهِ هَدِيَّة لمَكَان نبوءته فَكَانَتْ بِمَنْزِلَةِ الْفَيْءِ لِأَنَّهَا مَا لُوحِظَ فِيهَا إِلَّا قَصْدُ الْمُسَالِمَةِ مِنْ جِهَةِ الْجِوَارِ، إِذْ لَمْ تَكُنْ لَهُ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ سَابِقُ صُحْبَةٍ وَلَا مَعْرِفَةٍ، وَالْمَعْرُوف أَن النبيء ﷺ لَمْ يَتَسَرَّ غَيْرَ مَارِيَةَ الْقِبْطِيَّةِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ تَسَرَّى جَارِيَةً أُخْرَى وَهَبَتْهَا لَهُ زَوْجُهُ زَيْنَبُ ابْنَةُ جَحْشٍ وَلَمْ يَثْبُتْ. وَقِيلَ أَيْضًا: إِنَّهُ تَسَرَّى رَيْحَانَةَ مِنْ سَبْيِ قُرَيْظَةَ اصْطَفَاهَا لِنَفْسِهِ وَلَا تَشْمَلُهَا هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ الْفَيْءِ وَلَكِنْ مِنَ الْمَغْنَمِ إِلَّا أَنْ يُرَادَ بِ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْمَعْنَى الْأَعَمُّ لِلْفَيْءِ وَهُوَ مَا يَشْمَلُ الْغَنِيمَةَ. وَهَذَا الْحُكْمُ يُشْرِكُهُ فِيهِ كَثِيرٌ مِنَ الْأُمَّةِ مِنْ كُلِّ مَنْ أَعْطَاهُ أَمِيرُهُ شَيْئًا مِنَ الْفَيْءِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ [الْحَشْر: ٧] فَمَنْ أَعْطَاهُ الْأَمِيرُ مِنْ هَؤُلَاءِ الْأَصْنَافِ أَمَةً مِنَ الْفَيْءِ حَلَّتْ لَهُ.

Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) verilen şeylerdir. Tıpkı oğlu İbrâhim'in annesi Mâriye el-Kıbtiyye gibi; nitekim Mısır hükümdarı Mukavkıs onu hediye ettiğinde Allah onu Peygamber'e fey kılmıştır. Mukavkıs onu Peygamber'e, nübüvvet makamına hürmeten bir hediye olarak bağışlamıştı; bu sebeple o fey konumundaydı, zira bunda komşuluk açısından barış niyeti gözetilmişti; çünkü onun Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile önceden bir dostluğu veya tanışıklığı yoktu. Bilinen şudur ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mâriye el-Kıbtiyye'den başka cariye edinmemiştir. Eşi Zeyneb bnt. Cahş'ın kendisine bağışladığı başka bir cariyeyi de nikâhı altına aldığı (teserrî ettiği) söylenmişse de bu sabit olmamıştır. Ayrıca Kurayza esirlerinden kendisi için seçtiği Reyhâne'yi de cariye edindiği söylenmiştir; fakat bu ayet onu kapsamaz, zira o feyden değil ganimettendir. Ancak { مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ } “Allah'ın sana fey olarak verdiklerinden” ifadesiyle feyin ganimeti de içine alan daha genel anlamı kastedilmişse o müstesnadır. Bu hükme, emîrinin kendisine feyden bir şey verdiği kimselerden oluşan ümmetin çoğu da ortaktır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } [el-Haşr: 7] “Allah'ın o kent halkından, Resulüne fey olarak verdikleri; Allah'a, Resul'e, akrabalara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir.” Dolayısıyla emîrin bu gruplardan birine feyden verdiği cariye ona helal olur.

وَقَوْلُهُ: مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَصْفٌ لِمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَهُوَ هُنَا وَصْفُ كَاشِفٍ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ مَارِيَة الْقبْطِيَّة، أَوْ هِيَ وَرَيْحَانَةُ إِنْ ثَبَتَ أَنَّهُ تَسَرَّاهَا.

{ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ } “Allah'ın sana fey olarak verdiklerinden” buyruğu, { مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } “sağ elinin malik oldukları” ifadesinin sıfatıdır. Bu sıfat burada kâşif (açıklayıcı) bir sıfattır; çünkü bununla kastedilen Mâriye el-Kıbtiyye'dir ya da onu cariye edindiği sabit olursa Mâriye ile birlikte Reyhâne'dir.

«الصِّنْفُ الثَّانِي» : نِسَاءٌ مِنْ قَرِيبِ قَرَابَتِهِ ﷺ مِنْ جِهَةِ أَبِيه أَو من جِهَةِ أُمِّهِ مُؤْمِنَاتٍ مُهَاجِرَاتٍ. وَأَغْنَى قَوْلُهُ: هاجَرْنَ مَعَكَ عَنْ وَصْفِ الْإِيمَانِ لِأَنَّ الْهِجْرَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الْإِيمَانِ، فَأَبَاحَ اللَّهُ لِلنَّبِيءِ ﵊ أَنَّ يَتَزَوَّجَ مَنْ يَشَاءُ مِنْ نِسَاءِ هَذَا الصِّنْفِ بِعَقْدِ النِّكَاحِ الْمَعْرُوفِ، فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ امْرَأَةً مِنْ غَيْرِ هَذَا الصِّنْفِ الْمَشْرُوطِ بِشَرْطِ الْقَرَابَةِ بِالْعُمُومَةِ أَوِ الْخُئُولَةِ وَشَرْطِ الْهِجْرَةِ. وَعِنْدِي: أَنَّ الْوَصْفَيْنِ بِبَنَاتِ عَمِّهِ وَعَمَّاتِهِ وَبَنَاتِ خَالِهِ وَخَالَاتِهِ، وَبِأَنَّهُنَّ هَاجَرْنَ مَعَهُ غَيْرُ مَقْصُودٍ بِهِمَا الِاحْتِرَازُ عَمَّنْ لَسْنَ كَذَلِكَ وَلَكِنَّهُ وَصَفٌ كَاشِفٌ مَسُوقٌ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِهِنَّ.

«İkinci Grup»: [Hz.] Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) baba veya anne tarafından yakın akrabası olan mümin ve muhacir kadınlardır. { هاجَرْنَ مَعَكَ } “Seninle beraber hicret eden” buyruğu, ayrıca iman vasfını zikretmeye ihtiyaç bırakmamıştır; zira hicret ancak imandan sonra gerçekleşir. Böylece Allah, Peygamber'e (aleyhisselâm) bu gruptaki kadınlardan dilediğiyle bilinen nikâh akdiyle evlenmesini mubah kılmıştır. Dolayısıyla onun gelecekte, amca-hala veya dayı-teyze yakınlığı şartı ile hicret şartını taşıyan bu grubun dışından bir kadınla evlenme yetkisi yoktur. Bana göre amcasının ve halalarının kızları, dayısının ve teyzelerinin kızları şeklinde nitelenmeleri ile onunla birlikte hicret etmiş olmaları vasıfları, bu vasıfları taşımayanları dışarıda bırakma (ihtiraz) amacı taşımamakta; aksine onların şanını yüceltmek için getirilmiş açıklayıcı (kâşif) bir vasıf niteliğindedir.

وَخَصَّ هَؤُلَاءِ النِّسْوَةِ مِنْ عُمُومِ الْمَنْعِ تَكْرِيمًا لِشَأْنِ الْقَرَابَةِ وَالْهِجْرَةِ الَّتِي هِيَ بِمَنْزِلَةِ الْقَرَابَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا [الْأَنْفَال: ٧٢] . وَحُكْمُ الْهِجْرَةِ انْقَضَى بِفَتْحِ مَكَّةَ. وَهَذَا الْحُكْمُ يَتَجَاذَبُهُ الْخُصُوصِيَّةُ لِلرَّسُولِ ﷺ وَالتَّعْمِيمُ لِأُمَّتِهِ، فَالْمَرْأَةُ الَّتِي تَسْتَوْفِي هَذَا الْوَصْفَ يَجُوزُ لِلرَّسُولِ ﵊ وَلِأُمَّتِهِ الَّذِينَ تَكُونُ لَهُمْ قُرَابَةٌ بِالْمَرْأَةِ كَهَذِهِ الْقَرَابَةِ

Akrabalık makamını ve Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } [el-Enfâl: 72] “İman edip de hicret etmeyenlere gelince, onlar hicret edinceye kadar sizin onlar üzerinde hiçbir velayetiniz yoktur” buyruğu gereğince akrabalık hükmünde olan hicreti taltif etmek amacıyla bu kadınlar genel yasaktan istisna edilmiştir. Hicret hükmü ise Mekke'nin fethiyle sona ermiştir. Bu hüküm, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) has kılınma ile ümmetini kapsama boyutlarını birlikte barındırır. Bu vasfı tam olarak taşıyan bir kadınla, [hem] Resûlullah'ın (aleyhisselâm) hem de ümmetinden o kadınla benzer akrabalığı bulunan kişilerin

تَزَوُّجُ أَمْثَالِهَا، وَالْمَرْأَةُ الَّتِي لَمْ تَسْتَوْفِ هَذَا الْوَصْفَ لَا يَجُوزُ لِلرَّسُولِ ﵊ تَزَوُّجُهَا، وَهُوَ الَّذِي دَرَجَ عَلَيْهِ

onun gibilerle evlenmesi caizdir. Bu vasfı taşımayan bir kadınla ise Resûlullah'ın (aleyhisselâm) evlenmesi caiz değildir. Cumhurun benimsediği görüş de budur ve

الْجُمْهُورُ، وَيُؤَيِّدُهُ خَبَرٌ رُوِيَ عَن أمّ هاني بِنْتِ أَبِي طَالِبٍ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: يَجُوزُ لِرِجَالِ أُمَّتِهِ نِكَاحُ أَمْثَالِهَا. وَبِاعْتِبَارِ عَدَمِ تَقْيِيدِ نِسَاءِ الرَّسُولِ ﷺ بِعَدَدٍ يكون هَذَا الْإِطْلَاق خَاصًّا بِهِ دُونَ أُمَّتِهِ إِذْ لَا يَجُوزُ لِغَيْرِهِ تَزَوُّجُ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعٍ.

Ümmü Hânî bnt. Ebî Tâlib'den rivayet edilen bir haber de bunu desteklemektedir. Ebû Yûsuf ise: 'Ümmetinin erkekleri için bu vasıfta olan kadınlarla evlenmek caizdir' demiştir. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kadınlarının bir sayıyla sınırlandırılmaması açısından bu serbestiyet, ümmetine değil sadece ona hastır; zira ondan başkasının dörtten fazla kadınla evlenmesi caiz değildir.

وَبَنَات عمّ النبيء ﷺ هُنَّ بَنَاتُ إِخْوَةِ أَبِيهِ مِثْلُ: بَنَاتِ الْعَبَّاسِ وَبَنَاتِ أَبِي طَالِبٍ وَبَنَاتِ أَبِي لَهَبٍ. وَأَمَّا بَنَاتُ حَمْزَةَ فَإِنَّهُنَّ بَنَاتُ أَخٍ مِنَ الرَّضَاعَةِ لَا يَحْلِلْنَ لَهُ، وَبَنَاتُ عَمَّاتِهِ هُنَّ بَنَاتُ عَبْدِ الْمَطَّلِبِ مِثْلُ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ الَّتِي هِيَ بِنْتُ أُمَيْمَةَ بِنْتِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ.

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) amcasının kızları, babasının erkek kardeşlerinin kızlarıdır; Abbâs'ın kızları, Ebû Tâlib'in kızları ve Ebû Leheb'in kızları gibi. Hamza'nın kızlarına gelince, onlar süt kardeşinin kızları olduğu için ona helal değildirler. Halalarının kızları ise Abdülmuttalib'in kızlarının çocuklarıdır; tıpkı Abdülmuttalib'in kızı Ümeyme'nin kızı olan Zeyneb bnt. Cahş gibi.

وَبَنَاتُ خَالِهِ هُنَّ بَنَاتُ عَبْدِ مَنَافِ بْنِ زُهْرَةَ وَهن أخوال النبيء ﷺ عَبَدُ يَغُوثَ بْنُ وَهْبٍ أَخُو آمِنَةَ، وَلَمْ يَذْكُرُوا أَنَّ لَهُ بَنَاتٍ، كَمَا أَنِّي لَمْ أَقِفْ عَلَى ذِكْرِ خَالَةٍ لِرَسُولِ اللَّهِ فِيمَا رَأَيْتُ مَنْ كُتُبِ الْأَنْسَابِ وَالسَّيَرِ. وَقَدْ ذَكَرَ فِي «الْإِصَابَةِ» فُرَيْعَةَ بِنْتَ وَهْبٍ وَذَكَرُوا هَالَةَ بِنْتَ وَهْبٍ الزُّهْرِيَّةَ إِلَّا أَنَّهَا لِكَوْنِهَا زَوْجَةَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَابْنَتُهَا صَفِيَّةُ عَمَّةُ رَسُولِ اللَّهِ فَقَدْ دَخَلَتْ مِنْ قَبْلُ فِي بَنَاتِ عَمِّهِ.

Dayısının kızları ise Abdümenâf b. Zühre'nin kızlarıdır. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) dayıları, Âmine'nin kardeşi Abdüyegûs b. Vehb'dir; fakat onun kızları olduğuna dair bir kayıt zikretmemişlerdir. Nitekim incelediğim nesep ve siyer kitaplarında Resûlullah'ın bir teyzesinin zikrine de rastlamadım. el-İsâbe'de Fürey'a bnt. Vehb zikredilmiş, ayrıca Zühreli Hâle bnt. Vehb'den de söz edilmiştir; ancak o, Abdülmuttalib'in eşi ve Resûlullah'ın halası Safiyye'nin annesi olduğu için daha önce amcasının kızları kapsamına girmiştir.

وَإِنَّمَا أَفْرَدَ لَفْظَ (عَمٍّ) وَجَمَعَ لَفْظَ (عَمَّاتٍ) لِأَنَّ الْعَمَّ فِي اسْتِعْمَالِ كَلَامِ الْعَرَبِ يُطْلَقُ عَلَى أَخِي الْأَبِ وَيُطْلَقُ عَلَى أَخِي الْجَدِّ وَأَخِي جَدِّ الْأَبِ وَهَكَذَا فَهِمَ يَقُولُونَ: هَؤُلَاءِ بَنُو عَمٍّ أَوْ بَنَاتُ عَمِّ، إِذَا كَانُوا لِعَمٍّ وَاحِدٍ أَوْ لِعِدَّةِ أَعْمَامٍ، وَيُفْهَمُ الْمُرَادُ مِنَ الْقَرَائِنِ. قَالَ الرَّاجِزُ أَنْشَدَهُ الْأَخْفَشُ:

'Amca' (عَمّ) lafzının tekil, 'halalar' (عَمَّات) lafzının ise çoğul getirilmesinin sebebi şudur: Arap dilinin kullanımında 'amca' kelimesi, hem babanın erkek kardeşine hem dedenin erkek kardeşine hem de babanın dedesinin erkek kardeşine vb. ıtlak edilir. Bu sebeple onlar ister tek bir amcaya ister birden fazla amcaya ait olsunlar: 'Bunlar amca oğullarıdır' veya 'amca kızlarıdır' derler; kastedilen mana ise karinelerden anlaşılır. Ahfeş'in naklettiği recez şairi şöyle demiştir:

مَا بَرِئَتْ مِنْ رِيبَةٍ وَذَمٍّ ... فِي حَرْبِنَا إِلَّا بَنَاتُ الْعَمِّ

Savaşımızda şüpheden ve kınanmaktan berî olan ... Amca kızlarından başkası değildi.

وَقَالَ رُؤْبَةُ بْنُ الْعَجَّاجِ:

Ru'be b. el-Accâc da şöyle demiştir:

قَالَتْ بَنَاتُ الْعَمِّ يَا سَلْمَى وَإِنْ ... كَانَ فَقِيرًا مُعْدَمًا قَالَتْ وَإِنْ

Amca kızları dedi ki: 'Ey Selmâ, o fakir ve yokluk içinde olsa bile mi?' Selmâ: 'Öyle olsa bile!' dedi.

فَأَمَّا لَفْظُ (الْعَمَّةِ) فَإِنَّهُ لَا يُرَادُ بِهِ الْجِنْسَ فِي كَلَامِهِمْ، فَإِذَا قَالُوا: هَؤُلَاءِ بَنُو عَمَّةٍ، أَرَادُوا أَنَّهُمْ بَنو عمَّة معيّنة، فَجِيءَ فِي الْآيَة: عَمَّاتِكَ جمعا لِئَلَّا يفهم مِنْهُ بَنَات عمَّة مُعينَة. وَكَذَلِكَ القَوْل فِي إِفْرَاد لفظ (الْخَال) مِنْ قَوْلِهِ: بَناتِ خالِكَ وَجَمْعُ الْخَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَبَناتِ خالاتِكَ.

'Hala' (عَمَّة) lafzına gelince, Arapların kelamında bununla cins kastedilmez. Dolayısıyla onlar: 'Bunlar hala oğullarıdır' dediklerinde, belirli bir halanın oğulları olduğunu kastederler. Bu sebeple ayette belirli bir halanın kızları anlaşılmasın diye çoğul olarak { عَمَّاتِكَ } “halalarının” şeklinde getirilmiştir. Aynı durum, { بَناتِ خالِكَ } “dayının kızları” buyruğunda 'dayı' lafzının tekil, { وَبَناتِ خالاتِكَ } “teyzelerinin kızları” buyruğunda ise 'teyze' lafzının çoğul kılınmasında da geçerlidir.

وَقَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ بِبَنَاتِ الْعَمِّ وَبَنَاتِ الْعَمَّاتِ: نِسَاءُ قُرَيْشٍ، وَالْمُرَادُ بِبَنَاتِ الْخَالِ:

Bir grup ise şöyle demiştir: Amca kızları ve hala kızlarından maksat Kureyş kadınları, dayı kızlarından maksat ise

النِّسَاءُ الزُّهْرِيَّاتِ، وَهُوَ اخْتِلَافٌ نَظَرِيٌّ مَحْضٌ لَا يَنْبَنِي عَلَيْهِ عمل لِأَن النبيء قَدْ عُرِفَتْ أَزْوَاجُهُ.

Zühre oğullarının kadınlarıdır. Bu tamamen teorik bir ihtilaf olup ameli bir sonucu yoktur; zira Peygamber'in eşleri zaten bilinmektedir.

وَقَوْلُهُ: اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ صِفَةٌ عَائِدَةٌ إِلَى بَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ

{ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } “Seninle beraber hicret eden” buyruğu; { بَناتِ عَمِّكَ } “amcanın kızları”, { وَبَناتِ عَمَّاتِكَ } “halalarının kızları”, { وَبَناتِ

خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ

خالِكَ } “dayının kızları” ve { وَبَناتِ خالاتِكَ } “teyzelerinin kızları” ifadelerine dönen bir sıfattır;

كَشَأْنِ الصِّفَةِ الْوَارِدَةِ بَعْدَ مُفْرَدَاتٍ، وَهُوَ شَرْطُ تَشْرِيعٍ لَمْ يَكُنْ مَشْرُوطًا مِنْ قَبْلُ.

nitekim birden fazla ögeden sonra gelen sıfatın durumu böyledir. Bu, daha önce şart koşulmamış olan yeni bir şer'î şarttır.

وَالْمَعِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ مَعِيَّةُ الْمُقَارِنَةِ فِي الْوَصْف الْمَأْخُوذ من فِعْلِ هاجَرْنَ فَلَيْسَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُنَّ قَدْ خَرَجْنَ مُصَاحِبَاتٍ لَهُ فِي طَرِيقِهِ إِلَى الْهِجْرَةِ.

{ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } “Seninle beraber hicret eden” buyruğundaki beraberlik (maiyyet), { هاجَرْنَ } “hicret ettiler” fiilinden anlaşılan vasıftaki beraberliktir; dolayısıyla onların hicret yolunda bizzat onun yanında çıkmış olmaları gerekmez.

«الصِّنْفُ الثَّالِثُ» : امْرَأَةٌ تهب نَفسهَا للنبيء ﷺ، أَيْ تَجْعَلُ نَفْسَهَا هِبَةً لَهُ دُونَ مَهْرٍ، وَكَذَلِكَ كَانَ النِّسَاءُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ يَفْعَلْنَ مَعَ عُظَمَاءِ الْعَرَبِ، فَأَبَاحَ اللَّهُ لِلنَّبِيءِ أَنْ يَتَّخِذَهَا زَوْجَةً لَهُ بِدُونِ مَهْرٍ إِذَا شَاءَ النبيء ﷺ ذَلِك، فَهَذَا حَقِيقَةُ لَفْظِ وَهَبَتْ، فَالْمُرَادُ مِنَ الْهِبَةِ: تَزْوِيجُ نَفْسِهَا بِدُونِ عِوَضٍ، أَيْ بِدُونِ مَهْرٍ، وَلَيْسَتْ هَذِهِ مِنَ الْهِبَةِ الَّتِي تُسْتَعْمَلُ فِي صِيَغِ النِّكَاحِ إِذَا قَارَنَهَا ذِكْرُ صَدَاقٍ لِأَنَّ ذَلِكَ اللَّفْظَ مَجَازٌ فِي النِّكَاحِ بِقَرِينَةِ ذِكْرِ الصَدَاق وَيصِح عقد النِّكَاحِ بِهِ عِنْدَنَا وَعِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ خِلَافًا للشَّافِعِيّ.

«Üçüncü Grup»: Kendisini Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hibe eden; yani mehir talep etmeksizin kendisini ona bağışlayan kadındır. İslam'dan önce kadınlar Arap büyüklerine karşı böyle yaparlardı. Allah, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) dilediği takdirde mehir olmaksızın o kadını kendisine eş edinmesini ona mubah kılmıştır. İşte { وَهَبَتْ } “hibe etti” lafzının gerçek anlamı budur. Hibeden maksat: Kendisini bir karşılık yani mehir olmaksızın nikâhlamasıdır. Bu hibe, mehir zikriyle birlikte kullanıldığında nikâh akdi sîgalarında yer alan hibe kabilinden değildir; zira mehir karinesi sebebiyle o lafız nikâhta mecazdır ve Şâfiî'nin hilafına bize (Mâlikîlere) ve Hanefîlere göre onunla nikâh akdi sahih olur.

فَقَوله: وَامْرَأَتَ عَطْفٌ عَلَى أَزْواجَكَ. وَالتَّقْدِيرُ: وَأَحْلَلْنَا لَكَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً.

{ وَامْرَأَةً } “...ve bir kadını” buyruğu { أَزْواجَكَ } “eşlerini” kelimesine matuftur. Takdiri ise şöyledir: 'Mümin bir kadını da sana helal kıldık.'

وَالتَّنْكِيرُ فِي امْرَأَةً لِلنَّوْعِيَّةِ: وَالْمَعْنَى: وَنُعْلِمُكَ أَنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً بِقَيْدِ أَنْ تَهَبَ نَفْسَهَا لَكَ وَأَنْ تُرِيدَ أَنْ تَتَزَوَّجَهَا فَقَوْلُهُ: لِلنَّبِيءِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ. وَالْمَعْنَى: إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لَكَ وَأَرَدْتَ أَنْ تَنْكِحَهَا. وَهَذَا تَخْصِيصٌ مِنْ عُمُومِ قَوْلِهِ: وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ فَإِذَا وَهَبَتِ امْرَأَة نَفسهَا للنبيء ﷺ وَأَرَادَ نِكَاحَهَا جَازَ لَهُ ذَلِكَ بِدُونِ ذَيْنِكَ الشَّرْطَيْنِ وَلِأَجْلِ هَذَا وُصِفَتْ امْرَأَةً بِ مُؤْمِنَةً لِيُعْلَمَ عَدَمُ اشْتِرَاطِ مَا عَدَا الْإِيمَانَ. وَقَدْ عُدَّتْ زَيْنَبُ بِنْتُ خُزَيْمَةَ الْهِلَالِيَّةُ وَكَانَتْ تُدْعَى فِي الْجَاهِلِيَّةِ أُمَّ الْمَسَاكِينِ فِي اللَّاتِي وَهَبْنَ أَنْفُسَهُنَّ، وَلَمْ تَلْبَثْ عِنْدَهُ زَيْنَبُ

{ امْرَأَةً } “bir kadını” kelimesindeki tenvin nevi (tür) bildirmek içindir. Anlamı ise şudur: 'Kendisini sana hibe etmesi ve senin de onunla evlenmeyi dilemen şartıyla mümin bir kadını sana helal kıldığımızı bildiriyoruz.' Her iki yerdeki { لِلنَّبِيءِ } “Peygamber'e” lafzı, zamir makamında açık isim (ızhâr fi makâmi'l-izmâr) getirilmesidir. Anlamı: 'Eğer kendisini sana hibe eder ve sen de onunla evlenmek istersen' demektir. Bu, { وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } buyruğunun genel hükmünden yapılmış bir tahsistir. Bir kadın kendisini Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hibe ettiğinde ve Peygamber de onunla nikâhlanmak istediğinde, o iki şart (akrabalık ve hicret) olmaksızın bu ona caiz olur. İşte bu sebeple { امْرَأَةً } kelimesi { مُؤْمِنَةً } “mümin” vasfıyla nitelenmiştir ki imandan başka bir şartın aranmadığı bilinsin. Câhiliye döneminde 'Ümmü'l-Mesâkîn' diye çağrılan Zeyneb bnt. Huzeyme el-Hilâliyye de kendilerini hibe eden kadınlar arasında sayılmıştır. Zeyneb onun yanında

هَذِهِ إِلَّا قَلِيلًا فَتُوُفِّيَتْ وَكَانَ تَزَوُّجُهَا سَنَةَ ثَلَاثٍ مِنِ الْهِجْرَةِ فَلَيْسَتْ مِمَّا شَمَلَتْهُ الْآيَةُ. وَلَمْ يثبت أَن النبيء ﷺ تَزَوَّجَ غَيْرَهَا مِمَّنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا إِلَيْهِ وَهُنَّ: أُمُّ شَرِيكٍ بِنْتُ جَابِرٍ الدَّوْسِيَّةُ وَاسْمُهَا عِزِّيَّةُ، وَخَوْلَةُ بِنْتُ حَكِيمٍ عَرَضَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نَفْسَهَا فَقَالَتْ عَائِشَةُ: أَمَا تَسْتَحْيِي الْمَرْأَةُ أَنْ تَهَبَ نَفْسهَا لِلرَّجُلِ، وَامْرَأَةٌ أُخْرَى عَرَضَتْ نَفسهَا على النبيء ﷺ. رَوَى ثَابِتٌ الْبَنَانِيُّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: «جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ فَعَرَضَتْ عَلَيْهِ نَفْسَهَا فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَكَ حَاجَةٌ بِي؟ فَقَالَتِ ابْنَةُ أَنَسٍ- وَهِيَ تَسْمَعُ إِلَى رِوَايَةِ أَبِيهَا-: مَا أقل حياءها ووا سوأتاه وَا سوأتاه. فَقَالَ أَنَسٌ: هِيَ خَيْرٌ مِنْكِ رَغِبَتْ فِي النبيء فَعَرَضَتْ عَلَيْهِ نَفْسَهَا» .

çok az kalıp vefat etmiştir. Onunla evliliği hicretin üçüncü yılındaydı; dolayısıyla o, bu ayetin kapsamına girenlerden değildir. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisini ona hibe edenlerden onun dışında bir kadınla evlendiği de sabit olmamıştır. Kendilerini hibe eden diğer kadınlar şunlardır: Adı 'Izziyye olan Devs kabilesinden Ümmü Şerîk bnt. Câbir; Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisini teklif eden Havle bnt. Hakîm —ki Âişe onun hakkında: 'Bir kadın bir erkeğe kendisini hibe etmekten utanmaz mı?' demiştir— ve kendisini Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) teklif eden başka bir kadın. Sâbit el-Bünânî, Enes'ten şöyle rivayet etmiştir: «Bir kadın Resûlullah'a gelip kendisini ona teklif etti ve: 'Ey Allah'ın Resulü, bana ihtiyacın var mı?' dedi. Enes'in kızı —babasının rivayetini dinlerken—: 'Ne kadar az hayâsı varmış, yazıklar olsun, yazıklar olsun!' dedi. Bunun üzerine Enes: 'O senden daha hayırlıdır; Peygamber'e rağbet etti de kendisini ona teklif etti' dedi.»

وَعَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ امْرَأَةً عَرَضَتْ نَفْسَهَا عَلَى النَّبِيءِ ﷺ فَلَمْ يُجِبْهَا. فَقَالَ رَجُلٌ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ زَوِّجْنِيهَا، إِلَى أَنْ قَالَ لَهُ، مَلَّكْنَاكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ»

Sehl b. Sa'd'dan rivayet edildiğine göre bir kadın kendisini Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) teklif etti, ancak o kadına cevap vermedi. Bunun üzerine bir adam: «'Ey Allah'ın Resulü, onu benimle evlendir' dedi... Nihayet [Peygamber] ona: 'Ezberindeki Kur'an karşılığında onu sana nikâhladık' buyurdu.»

فَهَذَا

İşte bu

الصِّنْفُ حُكْمُهُ خَاصٌّ بِالنَّبِيءِ ﷺ وَذَلِكَ أَنَّهُ نِكَاحٌ مُخَالِفٌ لِسُنَّةِ النِّكَاحِ لِأَنَّهُ بِدُونِ مَهْرٍ وَبِدُونِ وَلِيٍّ.

grubun hükmü Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hastır; zira bu, mehirsiz ve velisiz olması sebebiyle genel nikâh sünnetine (usulüne) aykırı bir nikâhtır.

وَقَدْ وَرَدَ أَنَّ النِّسْوَةَ اللَّاتِي وهبْنَ أَنْفسهنَّ للنبيء ﷺ أَرْبَعٌ هُنَّ: مَيْمُونَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ، وَزَيْنَبُ بِنْتُ خُزَيْمَةَ الْأَنْصَارِيَّةُ الْمُلَقَّبَةُ أُمُّ الْمَسَاكِينِ، وَأُمُّ شَرِيكٍ بِنْتُ جَابِرٍ الْأَسَدِيَّةُ أَوِ الْعَامِرِيَّةُ، وَخَوْلَةُ بِنْتُ حَكِيمٍ بِنْتِ الْأَوْقَصِ السُّلَمِيَّةُ. فَأَمَّا الْأُولَيَانِ فَتَزَوَّجَهُمَا النَّبِيءُ ﷺ وَهُمَا مِنْ أُمَّهَات الْمُؤمنِينَ والأخريان لم يتزوجهما.

Kendilerini Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hibe eden kadınların dört kişi olduğu nakledilmiştir: Meymûne bnt. el-Hâris, Ümmü'l-Mesâkîn lakaplı Zeyneb bnt. Huzeyme el-Ensâriyye, Esed veya Âmir kabilesinden Ümmü Şerîk bnt. Câbir ve Süleym kabilesinden Havle bnt. Hakîm bnt. el-Evkas. İlk ikisiyle Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) evlenmiştir ve onlar müminlerin annelerindendir; diğer ikisiyle ise evlenmemiştir.

وَمَعْنَى وَهَبَتْ نَفْسَها للنبيء أَنَّهَا مَلَّكَتْهُ نَفْسَهَا تَمْلِيكًا شَبِيهًا بِمِلْكِ الْيَمِينِ وَلِهَذَا عُطِفَتْ عَلَى مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ، وأردفت بِقَوْلِهِ: خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيْ خَاصَّةً لَكَ أَنْ تَتَّخِذَهَا زَوْجَةً بِتِلْكَ الْهِبَةِ، أَيْ دُونَ مَهْرٍ وَلَيْسَ لِبَقِيَّةِ الْمُؤْمِنِينَ ذَلِكَ. وَلِهَذَا لَمَّا وَقَعَ

Kendisini Peygamber'e hibe etmesinin anlamı, cariye mülkiyetine benzer bir temlikle kendisini ona temlik etmesidir. Bu sebeple { مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } buyruğuna atfedilmiş ve ardından: { خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “müminlere değil, yalnızca sana has olarak” ifadesi getirilmiştir; yani o hibe ile onu eş edinmek, yani mehirsiz almak diğer müminlere değil sadece sana hastır. Bu yüzdendir ki

فِي حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ الْمُتَقَدِّمِ أَنَّ امْرَأَةً وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيءِ ﷺ وَعَلِمَ الرَّجُلُ الْحَاضِرُ أَنَّ النَّبِيءَ ﵊ لَا حَاجَةَ لَهُ بهَا سَأَلَ النبيء ﵊ أَنْ يُزَوِّجَهُ إِيَّاهَا عِلْمًا مِنْهُ بِأَنَّ تِلْكَ الْهِبَةَ لَا مَهْرَ مَعَهَا وَلَمْ يَكُنْ لِلرَّجُلِ مَا يَصْدُقُهَا إِيَّاهُ، وَقد علم النبيء ﷺ مِنْهُ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ مَا عِنْدَكَ؟ قَالَ: مَا عِنْدِي شَيْءٌ. قَالَ: اذْهَبْ فَالْتَمِسْ وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ فَذَهَبَ ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ: لَا وَاللَّهِ وَلَا خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ، وَلَكِنَّ هَذَا إِزَارِي فَلَهَا نِصْفُهُ. قَالَ سَهْلٌ: وَلَمْ يَكُنْ لَهُ رِدَاءٌ، فَقَالَ النَّبِيءُ: «وَمَا تَصْنَعُ بِإِزَارِكَ إِنْ لَبِسْتَهُ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهَا مِنْهُ شَيْءٌ وَإِنْ لَبِسَتْهُ لَمْ يَكُنْ عَلَيْكَ مِنْهُ شَيْءٌ- ثُمَّ قَالَ لَهُ- مَاذَا

Sehl b. Sa'd'ın yukarıda geçen hadisinde, bir kadının kendisini Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hibe ettiği ve orada bulunan adamın da Peygamber'in (aleyhisselâm) ona ihtiyacı olmadığını anladığı zaman, bu hibede mehir bulunmadığını bildiğinden ve kadına verecek bir mehri olmadığından Peygamber'den (aleyhisselâm) kadını kendisiyle evlendirmesini talep ettiği geçmektedir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) adamın bu durumunu bildiği için ona: 'Yanında ne var?' diye sordu. Adam: 'Yanımda hiçbir şey yok' dedi. [Peygamber]: 'Git, demirden bir yüzük olsun ara' buyurdu. Adam gitti, sonra dönüp: 'Hayır, vallahi demirden bir yüzük bile yok; fakat işte şu izârım (peştamalım) var, yarısı onun olsun' dedi. Sehl: 'Adamın ridâsı (üst giysisi) yoktu' dedi. Bunun üzerine Peygamber: «İzârını ne yapacaksın? Onu sen giyersen kadının üzerinde ondan bir şey kalmaz; kadın giyerse senin üzerinde bir şey kalmaz» buyurdu. Sonra ona: «Ezberinde

مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ؟

Kur'an'dan ne var?» diye sordu.

فَقَالَ: مَعِي سُورَةُ كَذَا وَسُورَةُ كَذَا لِسُوَرٍ يُعَدِّدُهَا، فَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ: مَلَّكْنَاكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ» .

Adam: 'Şu sure ve şu sure ezberimde' diyerek bazı sureleri saydı. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ezberindeki Kur'an karşılığında onu sana nikâhladık» buyurdu.

وَفِي قَوْلِهِ: إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيءِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِأَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: إِنْ وَهَبَتْ نَفْسهَا لَكَ. وَالْغَرَضُ مِنَ هَذَا الْإِظْهَارِ مَا فِي لَفْظِ النَّبِيءِ مِنْ تَزْكِيَةِ فِعْلِ الْمَرْأَةِ الَّتِي تَهَبُ نَفْسَهَا بِأَنَّهَا رَاغِبَةٌ لِكَرَامَةِ النُّبُوءَةِ.

{ إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيءِ } “Eğer kendisini Peygamber'e hibe ederse” buyruğunda zamir makamında açık isim kullanılmıştır; çünkü zahir olan kural 'kendisini sana hibe ederse' denilmesini gerektirirdi. Bu ızhârın (açık isim kullanmanın) gayesi, 'Peygamber' lafzının, kendisini hibe eden kadının bu davranışını peygamberlik şerefine rağbet etmiş olması sebebiyle tezkiye etmesidir.

وَقَوْلُهُ: إِنْ أَرَادَ النَّبِيءُ أَنْ يَسْتَنْكِحَها جُمْلَةٌ مُعْتَرَضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ إِنْ وَهَبَتْ وَبَيْنَ خالِصَةً وَلَيْسَ مَسُوقًا لِلتَّقْيِيدِ إِذْ لَا حَاجَةَ إِلَى ذكر إِرَادَته نِكَاحِهَا فَإِنَّ هَذَا مَعْلُومٌ مِنْ مَعْنَى الْإِبَاحَةِ، وَإِنَّمَا جِيءَ بِهَذَا الشَّرْطِ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنْ يَكُونَ قَبُولُهُ هِبَتَهَا نَفْسَهَا لَهُ وَاجِبًا عَلَيْهِ كَمَا كَانَ عُرْفُ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ. وَجَوَابُهُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ أَرَادَ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا فَهِيَ حَلَالٌ لَهُ، فَهَذَا شَرْطٌ مُسْتَقِلٌّ وَلَيْسَ شَرْطًا فِي الشَّرْطِ الَّذِي قَبْلَهُ.

{ إِنْ أَرَادَ النَّبِيءُ أَنْ يَسْتَنْكِحَها } “Peygamber de onu nikâhlamak isterse” buyruğu, { إِنْ وَهَبَتْ } cümlesi ile { خالِصَةً } lafzı arasına girmiş bir ara cümledir (cümle-i mu'tariza). Kayıt koymak için getirilmemiştir; zira onun kadınla evlenmeyi istemesine dair bir zikre ihtiyaç yoktur, çünkü bu zaten mubah kılınma anlamından bilinmektedir. Bu şart ancak Câhiliye ehlinin örfünde olduğu gibi, kadının kendisini ona hibe etmesini kabul etmesinin Peygamber'e vacip olduğu zannını bertaraf etmek için getirilmiştir. Bunun cevabı mahzuftur ve önceki ifade ona delalet etmektedir; takdiri: 'Eğer onu nikâhlamak isterse o kadın ona helaldir' şeklindedir. Dolayısıyla bu müstakil bir şarttır, kendisinden önceki şartın şartı değildir.

وَالْعُدُولُ عَنِ الْإِضْمَارِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ أَرادَ النَّبِيءُ بِأَنْ يُقَالَ: إِنْ أَرَادَ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا

{ إِنْ أَرادَ النَّبِيءُ } buyruğunda zamir yerine açık isim kullanılarak 'eğer onunla nikâhlanmak isterse' denilmesi,

لِمَا فِي إِظْهَارِ لَفْظِ النَّبِيءِ مِنَ التَّفْخِيمِ وَالتَّكْرِيمِ.

'Peygamber' lafzının açıkça zikredilmesindeki tazim ve tekrim sebebiyledir.

وَفَائِدَةُ الِاحْتِرَازِ بِهَذَا الشَّرْطِ الثَّانِي إِبْطَالُ عَادَةِ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَهِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا وَهَبَتِ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا لِلرَّجُلِ تَعَيَّنَ عَلَيْهِ نِكَاحَهَا وَلَمْ يَجُزْ لَهُ رَدُّهَا، فَأَبْطَلَ اللَّهُ هَذَا الِالْتِزَام بِتَخْيِير النبيء ﵊ فِي قَبُولِ هِبَةِ الْمَرْأَةِ نَفْسِهَا لَهُ وَعَدَمِهِ، وَلِيَرْفَعَ التَّعْيِيرَ عَنِ الْمَرْأَةِ الْوَاهِبَةِ بِأَنَّ الرَّدَّ مَأْذُونٌ بِهِ.

Bu ikinci şartla kayıtlamanın faydası, Arapların Câhiliye'deki adetlerini iptal etmektir. Onlar bir kadın kendisini bir erkeğe hibe ettiğinde, erkeğin onunla evlenmesini zorunlu görür ve kadını reddetmesini caiz görmezlerdi. Allah, Peygamber'i (aleyhisselâm) kadının kendisini ona hibe etmesini kabul edip etmeme hususunda muhayyer kılarak bu zorunluluğu iptal etmiş; ayrıca geri çevirmenin izin verilen bir durum olduğunu bildirerek hibe eden kadından kınanmayı kaldırmıştır.

وَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِي يَسْتَنْكِحَها لَيْسَتَا لِلطَّلَبِ بَلْ هُمَا لِتَأْكِيدِ الْفِعْلِ كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:

{ يَسْتَنْكِحَها } fiilindeki sin ve te harfleri talep (isteme) için değil, fiili pekiştirmek (tekit) içindir; tıpkı Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:

وَهُمْ قَتَلُوا الطَّائِيَّ بِالْحَجَرِ عَنْوَةً ... أَبَا جَابِرٍ فَاسْتَنْكَحُوا أُمَّ جَابر

Onlar Tâî olan Ebû Câbir'i taşla zorla öldürdüler ... ve Ebû Câbir'in karısını nikâhladılar.

أَي بَنو حُنٍّ قَتَلُوا أَبَا جَابِرٍ الطَّائِيَّ فَصَارَتْ أُمُّ جَابِرٍ الْمُزَوَّجَةُ بِأَبِي جَابِرٍ زَوْجَةَ بَنِي حُنٍّ، أَي زَوْجَةَ رَجُلٍ مِنْهُمْ. وَهِيَ مِثْلُ السِّينِ وَالتَّاءِ فِي قَوْله تَعَالَى: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ [آل عمرَان: ١٩٥] .

Yani Hunnoğulları, Tâî olan Ebû Câbir'i öldürdüler; böylece Ebû Câbir ile evli olan Câbir'in annesi Hunnoğullarının, yani onlardan bir adamın eşi oldu. Bu, Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } [Âl-i İmrân: 195] “Rableri onlara icabet etti” buyruğundaki sin ve te harfleri gibidir.

فَتَبَيَّنَ مِنْ جَعْلِ جُمْلَةِ إِنْ أَرَادَ النَّبِيءُ أَنْ يَسْتَنْكِحَها مُعْتَرِضَةً أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا يَصِحُّ التَّمْثِيلُ بِهَا لِمَسْأَلَةِ اعْتِرَاضِ الشَّرْطِ عَلَى الشَّرْطِ كَمَا وَقَعَ فِي رِسَالَةِ الشَّيْخِ تَقِيِّ

{ إِنْ أَرَادَ النَّبِيءُ أَنْ يَسْتَنْكِحَها } cümlesinin ara cümle kılınmasından anlaşılmaktadır ki bu ayet, Şeyh Takiyyüddin

الدِّينِ السُّبْكِيِّ الْمَجْعُولَةِ لِاعْتِرَاضِ الشَّرْطِ عَلَى الشَّرْطِ، وَتَبِعَهُ السُّيُوطِيُّ فِي الْفَنِّ السَّابِعِ مِنْ كِتَابِ «الْأَشْبَاهِ وَالنَّظَائِرِ النَّحْوِيَّةِ» ، وَيَلُوحُ مِنْ كَلَامِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» اسْتِشْعَارُ عَدَمِ صَلَاحِيَةِ الْآيَةِ لِاعْتِبَارِ الشَّرْطِ فِي الشَّرْطِ فَأَخَذَ يَتَكَلَّفُ لِتَصْوِيرِ ذَلِكَ.

es-Sübkî'nin şartın şarta dahil olması meselesi için yazdığı risalesinde yaptığı gibi bu meseleye örnek gösterilmeye elverişli değildir. Süyûtî de el-Eşbâh ve'n-Nezâir en-Nahviyye adlı kitabının yedinci ilminde ona tabi olmuştur. Keşşâf sahibinin sözlerinden de ayetin şart içinde şart sayılmaya uygun olmadığını hissettiği ve bunu tasvir etmek için tekellüfe girdiği sezilmektedir.

وَانْتَصَبَ خالِصَةً عَلَى الْحَالِ مِنَ امْرَأَةً، أَيْ خَالِصَةً لَكَ تِلْكَ الْمَرْأَةُ، أَيْ هَذَا الصِّنْفُ مِنَ النِّسَاءِ، وَالْخُلُوصُ مَعْنِيٌّ بِهِ عَدَمُ الْمُشَارَكَةِ، أَيْ مُشَارَكَةِ بَقِيَّةِ الْأُمَّةِ فِي هَذَا الْحُكْمِ إِذْ مَادَّةُ الْخُلُوصِ تَجْمَعُ مَعَاني التجرّد عَن الْمُخَالَطَةِ. فَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ لِبَيَانِ حَالٍ مِنْ ضَمِيرِ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: لَكَ مَا فِي الْخُلُوصِ مِنَ الْإِجْمَالِ فِي نِسْبَتِهِ.

{ خالِصَةً } “has olarak” lafzı { امْرَأَةً } kelimesinden hâl olarak mansub olmuştur; yani o kadın, diğer bir deyişle bu kadınlar grubu sana hastır. Hulûs (özgü kılınma) ile kastedilen, ortaklığın bulunmamasıdır; yani bu hükümde ümmetin geri kalanının ortak olmamasıdır, çünkü hulûs kökü karışıklıktan soyutlanma anlamlarını içinde toplar. Dolayısıyla { مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “müminlere değil” buyruğu, { لَكَ } “sana” ifadesindeki muhatap zamirinin durumunu açıklamakta ve hulûs kavramının nispetindeki kapalılığı gidermektedir.

وَقَدْ دَلَّ وَصْفُ امْرَأَةً بِأَنَّهَا مُؤْمِنَةً أَنَّ الْمَرْأَةَ غَيْرَ الْمُؤْمِنَةِ لَا تَحِلُّ لِلنَّبِيءِ ﵊ بِهِبَةِ نَفْسِهَا. وَدَلَّ ذَلِكَ بِدَلَالَةِ لَحْنِ الْخِطَابِ أَنَّهُ لَا يحلّ للنبيء ﷺ تَزَوُّجُ الْكِتَابِيَّاتِ بَلْهَ الْمُشْرِكَاتِ، وَحَكَى إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ فِي ذَلِكَ خِلَافًا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:

Kadının { مُؤْمِنَةً } “mümin” vasfıyla nitelenmesi, mümin olmayan kadının kendisini hibe etmesi yoluyla Peygamber'e (aleyhisselâm) helal olmayacağına delalet etmiştir. Bu durum, lahnü'l-hitâb (mefhûm-ı muvâfakat) yoluyla, müşrik kadınlar bir yana Ehl-i kitap kadınlarla evlenmenin de Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) helal olmadığına delalet etmiştir. İmâmü'l-Haremeyn bu hususta ihtilaf bulunduğunu nakletmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir:

وَالصَّحِيحُ عِنْدِي تَحْرِيمُهَا عَلَيْهِ. وَبِهَذَا يَتَمَيَّزُ عَلَيْنَا فَإِنَّ مَا كَانَ مِنْ جَانِبِ الْفَضَائِلِ وَالْكَرَامَةِ فَحَظُّهُ فِيهِ أَكْثَرُ وَإِذَا كَانَ لَا تَحِلُّ لَهُ مَنْ لَمْ تُهَاجِرْ لِنُقْصَانِهَا فَضْلَ الْهِجْرَةِ فَأَحْرَى أَنْ لَا تَحِلَّ لَهُ الْكِتَابِيَّةُ الْحُرَّةُ.

'Bana göre doğru olan, Ehl-i kitap kadının ona haram olmasıdır. Bu yönüyle o bize üstün kılınmıştır; zira faziletler ve kerametler söz konusu olduğunda onun payı daha büyüktür. Hicret faziletinden yoksun olması sebebiyle hicret etmeyen kadın ona helal olmadığına göre, hür Ehl-i kitap bir kadının ona helal olmaması evleviyetle geçerlidir.'

قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ.

{ قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } “Eşleri ve sağ ellerinin malik oldukları hakkında onlara neyi farz kıldığımızı elbette bilmekteyiz.”

جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ أَوْ هِيَ حَالٌ سَبَبِيٌّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ حَالَ كَوْنِهِمْ قَدْ عَلِمْنَا مَا نَفْرِضُ عَلَيْهِمْ.

{ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } cümlesi ile { لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ } buyruğu arasına girmiş bir ara cümledir (cümle-i mu'tariza); ya da { الْمُؤْمِنِينَ } kelimesinden sebebî hâldir, yani 'onlara neyi farz kılacağımızı bildiğimiz halde' demektir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ مُسْتَمِرٌّ مَا شُرِعَ لَهُمْ مِنْ قَبْلُ فِي أَحْكَام الْأزْوَاج وَمَا مَلَكَتْ إِيمَانُهُمْ، فَلَا يَشْمَلُهُمْ مَا عُيِّنَ لَكَ مِنَ الْأَحْكَامِ الْخَاصَّةِ الْمَشْرُوعَةِ فِيمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، أَيْ قَدْ عَلِمْنَا أَنَّ مَا فَرَضْنَاهُ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ هُوَ اللَّائِقُ بِحَالِ عُمُومِ الْأُمَّةِ دُونَ مَا فَرَضْنَاهُ لَكَ خَاصَّةً.

Manası şudur: Müminler için eşleri ve cariyeleri hususunda daha önce konulmuş hükümler geçerliliğini sürdürmektedir; dolayısıyla az önce geçen sana has kılınmış hükümler onları kapsamaz. Yani o hususta onlara farz kıldığımız şeylerin, sana özel olarak farz kıldıklarımız değil, ümmetin genelinin durumuna uygun olan hükümler olduğunu elbette bilmekteyiz.

وَمَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ مَوْصُول وَصِلَتُهُ، وَتَعْدِيَةُ فَرَضْنا بِحَرْفِ (عَلَى) الْمُقْتَضِي لِلتَّكْلِيفِ وَالْإِيجَابِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ مِنْ شَرَائِعِ أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ إِيمَانُهُمْ

{ مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ } ifadesi mevsul ve sılasıdır. Teklif ve bağlayıcılık gerektiren 'alâ' (عَلَى) harfiyle { فَرَضْنا } fiilinin geçişli kılınması, eşleri ve cariyeleriyle ilgili şer'î hükümler arasında,

مَا يَوَدُّونَ أَنْ يُخَفَّفَ عَنْهُمُ مِثْلَ عَدَدِ الزَّوْجَاتِ وَإِيجَابِ الْمُهُورِ وَالنَّفَقَاتِ، فَإِذَا سَمِعُوا مَا خص بِهِ النبيء ﷺ مِنَ التَّوْسِعَةِ فِي تِلْكَ الْأَحْكَامِ وَدُّوا أَنْ يَلْحَقُوا بِهِ فِي ذَلِكَ، فَسَجَّلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ بَاقُونَ عَلَى مَا سَبَقَ شَرْعُهُ لَهُمْ فِي ذَلِكَ، وَالْإِخْبَارُ بِأَنَّ اللَّهَ قَدْ عَلِمَ ذَلِكَ كِنَايَةً عَنْ بَقَاءِ تِلْكَ الْإِحْكَامِ لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّا لَمْ نَغْفُلْ عَنْ ذَلِكَ، أَيْ لَمْ نُبْطِلْهُ بَلْ عَنْ علم خصصنا نبيئنا بِمَا خَصَصْنَاهُ بِهِ فِي ذَلِكَ الشَّأْنِ، فَلَا يَشْمَلُ مَا أَحْلَلْنَاهُ لَهُ بَقِيَّةَ الْمُؤْمِنِينَ.

eş sayısı, mehir ve nafaka yükümlülüğü gibi kendilerinden hafifletilmesini arzu ettikleri şeylerin bulunduğuna işaret etmek içindir. Müminler bu hükümlerde Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tanınan genişliği işittiklerinde, bu konuda ona dahil olmayı arzu etmişlerdi; Allah da onlar için daha önce konulan şeriat üzere kalacaklarını tescil etmiştir. Allah'ın bunu bildiğini haber vermesi, o hükümlerin baki kaldığından kinayedir; zira bunun anlamı, 'Biz bundan gafil olmadık, yani onu iptal etmedik; bilakis bir ilme dayanarak Peygamberimizi bu hususta ona has kıldığımız şeylerle ayrıcalıklı kıldık' demektir. Dolayısıyla onun için helal kıldıklarımız, diğer müminleri kapsamaz.

وَظَرْفِيَّةُ فِي مَجَازِيَّةٌ لِأَنَّ الْمَظْرُوفَ هُوَ الْأَحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ لَا ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ وَذَوَاتُ مَا مَلَكَتْهُ الْأَيْمَانُ.

{ فِي } edatının zarfiyeti mecazîdir; çünkü zarf kılınan (mazruf) şey eşlerin ve cariyelerin şahısları değil, şer'î hükümlerdir.

لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً.

{ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Sana bir güçlük olmasın diye [böyle yaptık]. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”

تَعْلِيلٌ لِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي حق نبيئه ﷺ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ مِنَ التَّوْسِعَةِ بِالِازْدِيَادِ مِنْ عَدَدِ الْأَزْوَاجِ وَتَزَوُّجِ الْوَاهِبَاتِ أَنْفُسِهِنَّ دُونَ مَهْرٍ، وَجَعَلَ قَبُولَ هِبَتِهَا مَوْكُولًا لِإِرَادَتِهِ، وَبِمَا أَبْقَى لَهُ مِنْ مُسَاوَاتِهِ أُمَّتَهُ فِيمَا عَدَا ذَلِكَ مِنَ الْإِبَاحَةِ فَلَمْ يُضَيِّقْ عَلَيْهِ، وَهَذَا تَعْلِيمٌ وَامْتِنَانٌ.

Bu, Yüce Allah'ın önceki ayetlerde Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında eş sayısını artırmadaki genişlik, mehrsiz olarak kendilerini hibe eden kadınlarla evlenebilmesi, onların hibesini kabul etmeyi onun iradesine bırakması ve bunun dışındaki mubahlıklarda ümmetiyle eşitliğini sürdürmek suretiyle getirdiği ve ona bir darlık kılmadığı şer'î hükümlerin gerekçesidir (ta'lîl). Bu bir öğretme ve lütufta bulunmadır.

وَالْحَرَجُ: الضِّيقُ، وَالْمُرَادُ هُنَا أَدْنَى الْحَرَجِ، وَهُوَ مَا فِي التَّكْلِيفِ مِنْ بَعْضِ الْحَرَجِ الَّذِي لَا تَخْلُو عَنْهُ التَّكَالِيفُ، وَأَمَّا الْحَرَجُ الْقَوِيُّ فَمَنْفِيٌّ عَنْهُ وَعَنْ أُمَّتِهِ. وَمَرَاتِبُ الْحَرَجِ مُتَفَاوِتَةٌ، وَمَنَاطُ مَا يُنْفَى عَنِ الْأُمَّةِ مِنْهَا وَمَا لَا يُنْفَى، وَتَقْدِيرَاتُ أَحْوَالِ انْتِفَاءِ بَعْضِهَا لِلضَّرُورَةِ هُوَ مِيزَانُ التَّكْلِيفِ الشَّرْعِيِّ فَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَرَاتِبِهَا وَأَعْلَمُ بِمِقْدَارِ تَحَرُّجِ عِبَادِهِ وَذَلِكَ مُبَيَّنٌ فِي مَسَائِلِ الْعَزِيمَةِ وَالرُّخْصَةِ مِنْ عِلْمِ الْأُصُولِ، وَقَدْ حَرَّرَ مِلَاكَهُ شِهَابُ الدِّينِ الْقَرَافِيُّ فِي الْفَرْقِ الرَّابِعَ عَشَرَ مِنْ كِتَابِهِ «أَنْوَاءِ الْبُرُوقِ» . وَقَدْ أَشْبَعْنَا الْقَوْلَ فِي تَحْقِيقِ ذَلِكَ فِي كِتَابِنَا

Harac (حَرَج), darlık demektir. Burada kastedilen, haracın en alt derecesidir; o da yükümlülüklerin (tekâlif) kendisinden hâli olmadığı bir kısım darlıktır. Şiddetli haraca gelince, o kendisinden de ümmetinden de nefyedilmiştir. Haracın mertebeleri farklı farklıdır. Ümmetten nefyedilen ve nefyedilmeyen haracın dayanağı (menât) ile zaruret sebebiyle bazısının kalktığı durumların takdirleri, şer'î mükellefiyetin ölçüsüdür. Allah onların mertebelerini en iyi bilendir ve kullarının güçlük çekme derecesini en iyi bilendir. Bu husus, usul ilmindeki azimet ve ruhsat meselelerinde açıklanmıştır. Şihâbüddin el-Karâfî, bunun esasını «Envârü'l-burûk» adlı kitabının on dördüncü farkında tahkik etmiştir. Biz de kitabımızda bunun tahkikine dair sözü etraflıca ele aldık

الْمُسَمَّى «مَقَاصِدَ الشَّرِيعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ» .

«Makâsıdü'ş-Şerîati'l-İslâmiyye» adını taşıyan [kitabımızda].

وَأعلم أَن النبيء ﷺ سَلَكَ فِي الْأَخْذِ بِهَذِهِ التَّوَسُّعَاتِ الَّتِي رَفَعَ اللَّهُ بِهَا قدره مَسْلَك الكمّل مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ أَكْمَلُهُمْ فَلَمْ يَنْتَفِعْ لِنَفْسِهِ بِشَيْءٍ مِنْهَا فَكَانَ عَبْدًا شَكُورًا كَمَا قَالَ فِي حَدِيثِ اسْتِغْفَارِهِ رَبَّهُ فِي الْيَوْمِ اسْتِغْفَارًا كَثِيرًا.

Bil ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Allah'ın kadrini yücelttiği bu genişlikleri benimseme konusunda kullarının en kâmillerinin yolunu izlemiştir; nitekim o kulların en kâmilidir. Dolayısıyla bunlardan nefsi için hiçbir şeyden faydalanmamış, bir günde Rabbine çokça istiğfar ettiğine dair hadisinde belirttiği gibi şükreden bir kul olmuştur.

وَالتَّذْيِيلُ بِجُمْلَةِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً تَذْيِيلٌ لِمَا شَرَعَهُ من الْأَحْكَام للنبيء ﷺ لَا لِلْجُمْلَةِ الْمُعَتَرِضَةِ، أَيْ أَنَّ مَا أَرَدْنَاهُ مِنْ نَفْيِ الْحَرَجِ عَنْكَ هُوَ مِنْ

{ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } cümlesiyle yapılan fezleke (tezyîl), ara cümleye (cümle-i mu'tariza) değil, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için vazettiği hükümlere yönelik bir fezlekedir. Yani senden haracı kaldırma irademiz,

مُتَعَلِّقَاتِ صِفَتَيْ الْغُفْرَانِ وَالرَّحْمَةِ اللَّتَيْنِ هما من تعلقات الْإِرَادَةِ وَالْعلم فهما ناشئتان عَنْ صِفَاتِ الذَّاتِ، فَلِذَلِكَ جُعِلَ اتِّصَافُ اللَّهِ بِهِمَا أَمْرًا مُتَمَكِّنًا بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ كانَ الْمُشِيرُ إِلَى السَّابِقِيَّةِ وَالرُّسُوخِ كَمَا عَلِمْتَهُ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ.

irade ve ilmin taalluklarından olan mağfiret ve rahmet sıfatlarının taalluklarındandır; dolayısıyla bunlar zâtî sıfatlardan neşet etmektedir. Bu sebeple Allah'ın bu iki sıfatla nitelenmesi, birçok yerde bildiğin gibi önceliğe ve kökleşmişliğe işaret eden { كانَ } fiilinin delalet ettiği üzere yerleşik ve sabit bir durum kılınmıştır.

[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٥١]

[AHZÂB SURESİ (33): AYET 51]

تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (٥١)

{ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً } “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın. Geri çevirdiklerinden arzu ettiğin olursa, sana bir vebal yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olmasına, üzülmemelerine ve hepsinin kendilerine verdiğine razı olmasına daha yakındır. Allah kalplerinizde olanı bilir. Allah her şeyi bilendir, halîmdir (hemen cezalandırmaz).” (51)

تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ.

{ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ } “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın. Geri çevirdiklerinden arzu ettiğin olursa, sana bir vebal yoktur.”

اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ إِلَى قَوْلِهِ: لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ [الْأَحْزَاب: ٥٠] فَإِنَّهُ يُثِيرُ فِي النَّفْسِ تَطَلُّبًا لِبَيَانِ مَدَى هَذَا التَّحْلِيلِ. وَالْجُمْلَةُ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِنْشَاءِ تَحْلِيلِ الْإِرْجَاءِ وَالْإِيوَاءِ لمن يَشَاء النبيء ﷺ.

{ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } buyruğundan [Ahzâb, 50] { لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ } buyruğuna kadar olan kısımdan neşet eden bir beyanî istinâftır. Zira bu durum, nefiste bu helal kılmanın kapsamının beyan edilmesine yönelik bir talep uyandırmaktadır. Cümle, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) dilediğini ertelemesi ve dilediğini yanına almasının helalliğini inşâ etmekte kullanılan bir haber cümlesidir.

وَالْإِرْجَاءُ حَقِيقَتُهُ: التَّأْخِيرُ إِلَى وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ. يُقَالُ: أَرْجَأَتُ الْأَمْرَ وَأَرْجَيْتُهُ مَهْمُوزًا وَمُخَفَّفًا، إِذَا أَخَّرْتُهُ.

İrcâ (الْإِرْجَاءُ) kelimesinin hakiki manası, gelecekteki bir vakte ertelemektir. Bir işi ertelediğinde hemzeli ve hemzesiz hafifletilmiş olarak: 'Erce'tü'l-emre' (أَرْجَأَتُ الْأَمْرَ) ve 'erceytühû' (أَرْجَيْتُهُ) denir.

وَفِعْلُهُ يَنْصَرِفُ إِلَى الْأَحْوَالِ لَا الذَّوَاتِ، فَإِذَا عُدِّيَ فِعْلُهُ إِلَى اسْمِ ذَاتٍ تَعَيَّنَ انْصِرَافُهُ إِلَى وَصْفٍ مِنَ الْأَوْصَافِ الْمُنَاسِبَةِ وَالَّتِي تُرَادُ مِنْهَا، فَإِذَا قُلْتَ: أَرْجَأْتُ غَرِيمِي، كَانَ الْمُرَادُ: أَنَّكَ أَخَّرْتَ قَضَاءَ دَيْنِهِ إِلَى وَقْتٍ يَأْتِي.

Bunun fiili şahıslara değil durumlara yönelir. Dolayısıyla fiili bir şahıs ismine geçişli kılındığında, ondan kastedilen uygun vasıflardan birine yönelmesi zorunlu olur. Nitekim: 'Erce'tü garîmî' (أَرْجَأْتُ غَرِيمِي) dediğinde murat: Alacaklının borcunu ödemeyi gelecek bir zamana ertelediğindir.

وَالْإِيوَاءُ: حَقِيقَتُهُ جَعْلُ الشَّيْءِ آوِيًا، أَيْ رَاجِعًا إِلَى مَكَانِهِ. يُقَالُ: آوَى، إِذا رَجَعَ إِلَى حَيْثُ فَارَقَ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي مُطْلَقِ الِاسْتِقْرَارِ سَوَاءٌ كَانَ بَعْدَ إِبْعَادٍ أَمْ بِدُونِهِ، وَسَوَاءٌ كَانَ بَعْدَ سَبْقِ اسْتِقْرَارٍ بِالْمَكَانِ أَمْ لَمْ يَكُنْ.

Îvâ (الْإِيوَاءُ) ise hakikatte bir şeyi sığınan/barınan, yani yerine dönen kılmaktır. Bir kimse ayrıldığı yere döndüğünde: 'Âvâ' (آوَى) denir. Burada ise ister uzaklaştırmadan sonra olsun ister uzaklaştırma olmaksızın olsun ve ister mekânda önceden bir yerleşme bulunsun ister bulunmasın, mutlak yerleşmede mecazdır.

وَمُقَابَلَةُ الْإِرْجَاءِ بِالْإِيوَاءِ تَقْتَضِي أَنَّ الْإِرْجَاءَ مُرَادٌ مِنْهُ ضِدُّ الْإِيوَاءِ أَوْ أَنَّ الْإِيوَاءَ ضد

İrcânın îvâ ile karşıt kılınması (mukabele), ircâdan muradın îvânın zıddı olmasını veya îvânın ircânın zıddı

الإرجاء وَبِذَلِك تنشأ احتمالات فِي المُرَاد من الْإِرْجَاءِ وَالْإِيوَاءِ صَرِيحِهِمَا وَكِنَايَتِهِمَا.

olmasını gerektirir. Böylece hem sarih hem de kinaye anlamları bakımından ircâ ve îvâdan kastedilen hususta ihtimaller ortaya çıkar.

فَضَمِيرُ مِنْهُنَّ عَائِدٌ إِلَى النِّسَاءِ الْمَذْكُورَاتِ مِمَّنْ هُنَّ فِي عِصْمَتِهِ وَمَنْ أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ نِكَاحَهُنَّ غَيْرَهُنَّ مِنْ بَنَاتِ عَمِّهِ وَعَمَّاتِهِ وَخَالِهِ وَخَالَاتِهِ، وَالْوَاهِبَاتِ أَنْفُسَهُنَّ، فَتِلْكَ أَرْبَعَةُ أَصْنَافٍ:

{ مِنْهُنَّ } ifadesindeki zamir, daha önce zikredilen nikâhı altındaki kadınlara ve onların dışında Allah'ın kendisine nikâhlamasını helal kıldığı amca, hala, dayı ve teyze kızları ile kendilerini hibe eden kadınlara dönmektedir. Bunlar dört sınıftır:

الصِّنْفُ الْأَوَّلُ: وَهُنَّ اللَّاءِ فِي عِصْمَةِ النَّبِيءِ ﵊ فَهُنَّ مُتَّصِلْنَ بِهِ فَإِرْجَاءُ هَذَا الصِّنْفِ يَنْصَرِفُ إِلَى تَأْخِيرِ الِاسْتِمْتَاعِ إِلَى وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ يُرِيدُهُ،

Birinci sınıf: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nikâhı altında bulunanlardır ki bunlar ona fiilen bağlıdırlar. Bu sınıfın ertelenmesi (ircâ), onlarla birlikte olmayı dilediği gelecekteki bir vakte ertelemeye yöneliktir;

وَالْإِيوَاءُ ضِدُّهُ.

îvâ ise bunun zıddıdır.

فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ الْإِرْجَاءُ مُنْصَرِفًا إِلَى الْقَسَمِ فَوَسَّعَ الله على نبيئه ﷺ بِأَنْ أَبَاحَ لَهُ أَنْ يُسْقِطَ حَقَّ بَعْضِ نِسَائِهِ فِي الْمَبِيتِ مَعَهُنَّ فَصَارَ حَقُّ الْمَبِيتِ حَقًّا لَهُ لَا لَهُنَّ بِخِلَافِ بَقِيَّةِ الْمُسْلِمِينَ، وَعَلَى هَذَا جَرَى قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَأَبِي رَزِينٍ، قَالَهُ الطَّبَرِيُّ.

Bu durumda ircânın geceleme sırasına (kasem) taalluk etmesi zorunlu olur. Nitekim Allah, hanımlarından bazısının geceleme hakkını düşürmeyi ona mubah kılmak suretiyle Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) genişlik tanımıştır; böylece diğer Müslümanların aksine geceleme hakkı hanımlarının değil, kendisinin bir hakkı haline gelmiştir. Mücâhid, Katâde ve Ebû Rezîn'in görüşü bu doğrultudadır; bunu Taberî zikretmiştir.

وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَى نِسَاءِ النَّبِيءِ ﷺ أَسْقَطَتْ عَنْهُ حَقَّهَا فِي الْمَبِيتِ وَهِيَ سَوْدَةُ بِنْتُ زَمْعَةَ، وَهَبَتْ يَوْمَهَا لعَائِشَة فَكَانَ النبيء ﷺ يَقْسِمُ لِعَائِشَةَ بِيَوْمِهَا وَيَوْمِ سَوْدَةَ وَكَانَ ذَلِكَ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَة صَار النبيء ﵊ مُخَيَّرًا فِي الْقَسْمِ لِأَزْوَاجِهِ. وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ، قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الَّذِي يَنْبَغِي أَنْ يُعَوَّلَ عَلَيْهِ.

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşlerinden biri, yani Sevde binti Zem'a, geceleme hakkını Âişe'ye hibe ederek onun üzerinden düşürmüştü. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Âişe'ye hem kendi gününü hem de Sevde'nin gününü tahsis ediyordu. Bu durum bu ayet inmeden önceydi. Bu ayet indiğinde ise Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımları arasında sıra gözetme hususunda muhayyer kılındı. Cumhurun görüşü budur; Ebû Bekir b. el-Arabî: 'İtibar edilmesi gereken görüş budur' demiştir.

وَهَذَا تَخْيِير للنبيء ﷺ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَأْخُذْ لِنَفْسِهِ بِهِ تَكَرُّمًا مِنْهُ عَلَى أَزْوَاجِهِ. قَالَ الزُّهْرِيُّ. مَا عَلِمْنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ أَرْجَأَ أَحَدًا مِنْ أَزْوَاجِهِ بَلْ آوَاهُنَّ كُلَّهُنَّ. قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الْمَعْنَى الْمُرَادُ. وَقَالَ أَبُو رَزِينٍ الْعُقَيْلِيُّ : أَرْجَأَ مَيْمُونَةَ وَسَوْدَةَ وَجُوَيْرِيَةَ وَأُمَّ حَبِيبَةَ وَصَفِيَّةَ، فَكَانَ يَقْسِمُ لَهُنَّ مَا شَاءَ، أَيْ دُونَ مُسَاوَاةٍ لِبَقِيَّةِ أَزْوَاجِهِ. وَضَعَّفَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ.

Bu, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir serbestliktir; ancak o, hanımlarına bir ikram olarak bunu kendisi için uygulamamıştır. Zührî: 'Resûlullah'ın eşlerinden hiçbirini ertelediğini bilmiyoruz, bilakis hepsini yanına almıştır' demiştir. Ebû Bekir b. el-Arabî: 'Kastedilen mana da budur' demiştir. Ebû Rezîn el-Ukaylî ise: 'Meymûne, Sevde, Cüveyriye, Ümmü Habîbe ve Safiyye'yi erteledi ve diğer eşlerine eşit kılmaksızın dilediği şekilde onlara sıra tahsis ediyordu' demiştir. İbnü'l-Arabî bu rivayeti zayıf bulmuştur.

وَفُسِّرَ الْإِرْجَاءُ بِمَعْنَى التَّطْلِيقِ، وَالْإِيوَاءُ بِمَعْنَى الْإِبْقَاءِ فِي الْعِصْمَةِ، فَيَكُونُ إِذْنًا لَهُ بِتَطْلِيقِ مَنْ يَشَاءُ تَطْلِيقَهَا وَإِطْلَاقُ الْإِرْجَاءِ عَلَى التَّطْلِيقِ غَرِيبٌ.

İrcâ boşama, îvâ ise nikâh altında tutma manasıyla da tefsir edilmiştir; bu takdirde ayet, dilediğini boşayabilmesi için ona verilmiş bir izin olur. Ancak boşama hakkında ircâ lafzının kullanılması garip bir kullanımdır.

وَقَدْ ذَكَرُوا أَقْوَالًا أُخَرَ وَأَخْبَارًا فِي سَبَبِ النُّزُولِ لَمْ تَصِحَّ أَسَانِيدُهَا فَهِيَ آرَاءٌ لَا يُوثَقُ بِهَا. وَيَشْمَلُ الْإِرْجَاءُ الصِّنْفَ الثَّانِي وَهُنَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُهُ وَهُوَ حُكْمٌ أَصْلِيٌّ إِذْ لَا يَجِبُ لِلْإِمَاءِ عَدَلٌ فِي الْمُعَاشَرَةِ وَلَا فِي الْمَبِيتِ.

İniş sebebi hakkında isnatları sahih olmayan başka görüşler ve rivayetler de zikretmişlerdir ki bunlar güvenilmeyen kanaatlerdir. İrcâ ikinci sınıfı, yani cariyelerini de kapsar; bu ise asıl bir hükümdür, zira cariyeler için ne muaşerette ne de gecelemede adalet gözetmek vacip değildir.

وَيَشْمَلُ الْإِرْجَاءُ الصِّنْفَ الثَّالِثَ وَهُنَّ: بَنَاتُ عَمِّهِ وَبَنَاتُ عَمَّاتِهِ وَبَنَاتُ خَالِهِ وَبَنَاتُ خَالَاتِهِ، فَالْإِرْجَاءُ تَأْخِيرُ تَزَوُّجِ مَنْ يَحِلُّ مِنْهُنَّ، وَالْإِيوَاءُ الْعَقْدُ عَلَى إِحْدَاهِنَّ، وَالنَّبِيءُ ﷺ

İrcâ üçüncü sınıfı, yani amca, hala, dayı ve teyze kızlarını da kapsar. Buna göre ircâ, bunlardan helal olanlarla evlenmeyi ertelemek; îvâ ise içlerinden biriyle nikâh akdetmektir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem),