لَمْ يَتَزَوَّجْ وَاحِدَةً بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ إِرْجَاءُ الْعَمَلِ بِالْإِذْنِ فِيهِنَّ إِلَى غَيْرِ أَجْلٍ مُعَيَّنٍ.
bu ayetin inişinden sonra hiçbiriyle evlenmemiştir; bu da onlar hakkındaki izinle amel etmeyi belirli olmayan bir süreye kadar ertelemek demektir.
وَكَذَلِكَ إِرْجَاءُ الصِّنْفِ الرَّابِعِ اللَّاءِ وَهَبْنَ أَنْفُسَهُنَّ، سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ وَاقِعًا بَعْدَ
Aynı şekilde dördüncü sınıfı oluşturan, kendilerini hibe etmiş kadınların ertelenmesi (ircâı) de böyledir; ister bu durum [ayetin nüzulünden] sonra vaki olmuş olsun
نُزُولِ الْآيَةِ أَمْ كَانَ بَعْضُهُ بَعْدَ نُزُولِهَا فَإِرْجَاؤُهُنَّ عَدَمُ قَبُولِ نِكَاحِ الْوَاهِبَةِ، عَبَّرَ عَنْهُ بِالْإِرْجَاءِ إِبْقَاءً عَلَى أَمَلِهَا أَنْ يَقْبَلَهَا فِي الْمُسْتَقْبل، وإيواؤهن قَبُولُ هِبَتِهِنَّ.
bir kısmı nüzulünden sonra olsun. Dolayısıyla onların ertelenmesi, hibe eden kadının nikâhını kabul etmemektir; gelecekte onu kabul etme ümidini korumak amacıyla bu durum ircâ olarak ifade edilmiştir. Onları yanına alması (îvâ) ise hibelerini kabul etmektir.
قَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَخَلَفٌ تُرْجِي بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ فِي آخِره مخّفف (ترجىء) الْمَهْمُوزُ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِم وَيَعْقُوب ترجىء بِالْهَمْزِ فِي آخِرِهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْهَمْزُ أَجْوَدُ وَأَكْثَرُ.
Nâfi', Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Hafs, Ebû Ca'fer ve Halef, sonundaki hemzeyi yumuşatarak (muhaffef) 'yâ' ile { تُرْجِي } şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Ya'kûb ise sonunda hemze ile { تُرْجِئُ } şeklinde okumuşlardır. Zeccâc: 'Hemzeli okuyuş daha fasih ve daha yaygındır' demiştir.
وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ.
Anlam ise birdir.
وَاتَّفَقَ الرُّوَاةُ على أَن النبيء ﷺ لَمْ يَسْتَعْمِلْ مَعَ أَزْوَاجِهِ مَا أُبِيحَ لَهُ أَخْذًا مِنْهُ بِأَفْضَلِ الْأَخْلَاقِ، فَكَانَ يَعْدِلُ فِي الْقَسْمِ بَيْنَ نِسَائِهِ، إِلَّا أَنَّ سَوْدَةَ وَهَبَتْ يَوْمَهَا لِعَائِشَةَ طَلَبًا لِمَسَرَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Râviler, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) en üstün ahlakı benimsemesi sebebiyle kendisine mubah kılınan bu serbestliği hanımlarına karşı kullanmadığı, hanımları arasında sırayı adaletle gözettiği; ancak Sevde'nin Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) memnun etmek amacıyla kendi gününü Âişe'ye hibe ettiği hususunda ittifak etmişlerdir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ فَهَذَا لِبَيَانِ أَنَّ هَذَا التَّخْيِيرَ لَا يُوجِبُ اسْتِمْرَارَ مَا أُخِذَ بِهِ مِنَ الطَّرَفَيْنِ الْمُخَيَّرِ بَيْنَهُمَا، أَيْ لَا يَكُونُ عَمَلُهُ بِالْعَزْلِ لَازِمَ الدَّوَامِ بِمَنْزِلَةِ الظِّهَارِ وَالْإِيلَاءِ، بَلْ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى مَنْ يَعْزِلُهَا مِنْهُنَّ، فَصَرَّحَ هُنَا بِأَنَّ الْإِرْجَاءَ شَامِلٌ لِلْعَزْلِ.
{ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ } buyruğuna gelince; bu, söz konusu serbestliğin, tercih edilen iki taraftan biriyle sürekli amel etmeyi zorunlu kılmadığını beyan içindir. Yani sıradan ayırma (azl) uygulaması, zıhâr ve îlâda olduğu gibi sürekliliği bağlayıcı olmaz; bilakis Allah, içlerinden sıradan ayırdığı hanımına tekrar dönmesine izin vermiştir. Böylece burada ircânın azl (sıradan ayırma) manasını da kapsadığı açıkça ifade edilmiştir.
فَفِي الْكَلَامِ جُمْلَةٌ مُقَدَّرَةٌ دَلَّ عَلَيْهَا قَوْلُهُ: ابْتَغَيْتَ إِذْ هُوَ يَقْتَضِي أَنَّهُ ابْتَغَى إِبْطَالَ عَزْلِهَا، فَمَفْعُولُ ابْتَغَيْتَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى الْمُقَابَلَةِ بِقَوْلِهِ: تُرْجِي مَنْ تَشاءُ، فَإِنَّ الْعَزْلَ وَالْإِرْجَاءَ مُؤَدَّاهُمَا وَاحِدٌ.
İfadede, { ابْتَغَيْتَ } lafzının delalet ettiği takdirî bir cümle vardır; zira bu ifade, onun azli iptal etmeyi arzu ettiğini gerektirir. Dolayısıyla { ابْتَغَيْتَ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir ve buna { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ } buyruğu ile yapılan mukabelenin gereği olarak { وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } buyruğu delalet etmektedir; nitekim azl ile ircânın vardığı netice birdir.
وَالْمَعْنَى: فَإِنْ عَزَلْتَ بِالْإِرْجَاءِ إِحْدَاهُنَّ فَلَيْسَ الْعَزْلُ بِوَاجِبٍ اسْتِمْرَارُهُ بَلْ لَكَ أَنْ تُعِيدَهَا إِنِ ابْتَغَيْتَ الْعُودَ إِلَيْهَا، أَيْ فَلَيْسَ هَذَا كَتَخْيِيرِ الرَّجُلِ زَوْجَهُ فَتَخْتَارُ نَفْسَهَا الْمُقْتَضِي أَنَّهَا تَبِينُ مِنْهُ. وَمُتَعَلِّقُ الْجُنَاحِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: ابْتَغَيْتَ أَي ابْتَغَيْت إيواءها فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ مِنْ إِيوَائِهَا.
Manası şudur: Eğer onlardan birini erteleyerek sıradan ayırırsan, bu ayırmanın sürmesi vacip değildir; bilakis ona dönmeyi arzu ettiğinde onu geri getirebilirsin. Yani bu durum, bir erkeğin eşini muhayyer bırakıp da kadının kendi nefsini seçmesi ve bunun neticesinde bâin talakla ayrılması gibi değildir. Günahın ({ الْجُنَاحَ }) taalluk ettiği husus hazfedilmiştir ve buna { ابْتَغَيْتَ } sözü delalet etmektedir; yani 'onun barınmasını arzu edersen, onu barındırmanda sana bir günah yoktur' demektir.
ومَنْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ شَرْطِيَّةً وَجُمْلَةُ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ جَوَابُ الشَّرْطِ. وَيجوز أَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً مُبْتَدَأً فَإِنَّ الْمَوْصُولَ يُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ فِي كَلَامِهِمْ بِكَثْرَةٍ إِذَا قَصَدَ مِنْهُ الْعُمُومَ فَلِذَلِكَ يَقْتَرِنُ خَبَرُ الْمَوْصُولِ الْعَامِ بِالْفَاءِ كَثِيرًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ
{ مَنْ } edatının şart edatı olması, { فَلا جُناحَ عَلَيْكَ } cümlesinin de şartın cevabı olması caizdir. Ayrıca mübteda konumunda mevsul olması da caizdir; zira Arap kelamında genel anlam kastedildiğinde mevsule sıklıkla şart muamelesi yapılır. Bu sebeple Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi genel anlamlı mevsulün haberi ekseriyetle 'fâ' (فَ) harfiyle birleşir: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ }
فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ
{ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “kim iki gün içinde acele ederse ona bir günah yoktur.”
[الْبَقَرَة: ٢٠٣] ، وَعَلِيهِ فَجُمْلَةُ فَلا جُناحَ
[Bakara, 203]. Buna göre { فَلا جُناحَ } cümlesi,
عَلَيْكَ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ اقْتَرَنَ بِالْفَاءِ لِمُعَامَلَةِ الْمَوْصُولِ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ وَمَفْعُولُ عَزَلْتَ مَحْذُوفٌ عَائِدٌ إِلَى مَنْ أَيِ الَّتِي ابْتَغَيْتَهَا مِمَّنْ عَزَلْتَهُنَّ وَهُوَ مِنْ حَذْفِ الْعَائِدِ الْمَنْصُوبِ.
{ عَلَيْكَ } ifadesiyle birlikte mübtedanın haberidir; mevsule şart muamelesi yapıldığı için 'fâ' ile birleşmiştir. { عَزَلْتَ } fiilinin mefulü ise hazfedilmiştir ve { مَنْ } lafzına dönmektedir; yani 'sıradan ayırdıklarından arzu ettiğin kimse' demektir ki bu, mansub aid zamirinin hazfedilmesindendir.
ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً.
{ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً } “Bu, onların gözlerinin aydın olmasına, üzülmemelerine ve hepsinin kendilerine verdiğine razı olmasına daha yakındır. Allah kalplerinizde olanı bilir. Allah her şeyi bilendir, halîmdir.”
الْإِشَارَةُ إِلَى شَيْءٍ مِمَّا تَقَدَّمَ وَهُوَ أَقْرَبُهُ، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَعْنَى التَّفْوِيضِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ: تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى الِابْتِغَاءِ الْمُتَضَمِّنِ لَهُ فِعْلُ ابْتَغَيْتَ أَيْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ فِي ابْتِغَائِهِنَّ بَعْدَ عَزْلِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى لِأَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ. وَالِابْتِغَاءُ: الرَّغْبَةُ وَالطَّلَبُ، وَالْمُرَادُ هُنَا ابْتِغَاءُ مُعَاشَرَةِ مَنْ عَزَلَهُنَّ.
İşaret lafzı ({ ذلِكَ }), daha önce geçen hususlardan birine aittir ki bu da ona en yakın olanıdır. Dolayısıyla işaretin, { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } buyruğundan anlaşılan yetki verme (tefvîz) manasına olması caizdir; { ابْتَغَيْتَ } fiilinin içerdiği talep manasına olması da caizdir. Yani 'onları sıradan ayırdıktan sonra talep etmende sana bir vebal yoktur; bu, onların gözlerinin aydın olmasına daha yakındır.' İbtiğâ (الِابْتِغَاءُ), arzu etmek ve talep etmektir; burada murat, sıradan ayırdığı kimselerle birlikte olmayı arzu etmektir.
فَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّ فِي هَذَا التَّفْوِيضِ جَعَلَ الْحَقَّ فِي اخْتِيَارِ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ بِيَدِ النَّبِيءِ ﷺ وَلَمْ يُبْقِ حَقًّا لَهُنَّ فَإِذَا عَيَّنَ لِإِحْدَاهِنَّ حَالَةً مِنَ الْحَالَيْنِ رَضِيَتْهُ بِهِ لِأَنَّهُ يَجْعَلُ اللَّهَ تَعَالَى عَلَى حُكْمِ قَوْلِهِ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَن تكون لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ [الْأَحْزَاب: ٣٦] فَقَرَّتْ أَعْيُنُ جَمِيعِهِنَّ بِمَا عَيَّنَتَ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ لِأَنَّ الَّذِي يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا حَقَّ لَهُ فِي شَيْءٍ كَانَ رَاضِيًا بِمَا أُوتِيَ مِنْهُ، وَإِنْ عَلِمَ أَنَّ لَهُ حَقًّا حَسِبَ أَنَّ مَا يُؤْتَاهُ أَقَلُّ مِنْ حَقِّهِ وَبَالَغَ فِي اسْتِيفَائِهِ. وَهَذَا التَّفْسِيرُ مَرْوِيٌّ عَنْ قَتَادَةَ وَتَبِعَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ وَالْقُرْطُبِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ، وَهَذَا يُلَائِمُ قَوْلَهُ: وَيَرْضَيْنَ وَلَا يُلَائِمُ قَوْلَهُ: أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ لِأَنَّ قُرَّةَ الْعَيْنِ إِنَّمَا تَكُونُ بِالْأَمْرِ الْمَحْبُوبِ، وَقَوْلَهُ: وَلا يَحْزَنَّ لِأَنَّ الْحُزْنَ مِنَ الْأَمْرِ الْمُكَدَّرِ لَيْسَ بِاخْتِيَارِيٍّ كَمَا
Birinci yaklaşıma göre mana şöyle olur: Bu yetki vermede iki durumdan birini seçme hakkı Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eline verilmiş, hanımlara ise bir hak bırakılmamıştır. Dolayısıyla o, hanımlarından biri için iki durumdan birini belirlediğinde, kadın buna razı olur; çünkü Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَن تكون لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ } “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için kendi işlerinde seçim hakkı yoktur” [Ahzâb, 36] buyruğunun hükmüne boyun eğer. Böylece her biri için belirlediğin şeye hepsinin gözü aydın olur; zira bir şeyde hiçbir hakkı olmadığını bilen kimse, kendisine verilene razı olur. Eğer bir hakkı olduğunu bilirse, kendisine verilenin hakkından daha az olduğunu düşünür ve onu tam almaya çalışır. Bu tefsir Katâde'den rivayet edilmiştir; Zemahşerî, İbnü'l-Arabî, Kurtubî ve İbn Atiyye de ona uymuştur. Bu mana { وَيَرْضَيْنَ } buyruğu ile uyumludur, fakat { أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ } buyruğu ile uyumlu değildir; zira göz aydınlığı ancak sevilen bir şeyle gerçekleşir. { وَلا يَحْزَنَّ } buyruğu ile de uyumlu değildir; zira keder verici şeyden doğan hüzün,
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «فَلَا تَلُمْنِي فِيمَا لَا أَمْلِكُ» .
Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Malik olmadığım şey hususunda beni kınama» buyurduğu gibi iradî değildir.
وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي يَكُونُ الْمَعْنَى: ذَلِكَ الِابْتِغَاءُ بَعْدَ الْعَزْلِ أَقْرَبُ لِأَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُ اللَّاتِي كُنْتَ عَزَلْتَهُنَّ. فَفِي هَذَا الْوَجْه ترغيب للنبيء ﷺ فِي اخْتِيَارِ عَدَمِ عَزْلِهِنَّ عَنِ الْقَسْمِ وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ: أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا، وَلقَوْله: «ويرضين كلّهن» ، وَلِمَا فِيمَا ذُكِرَ مِنَ الْحَسَنَاتِ الْوَافِرَةِ الَّتِي يرغب النبيء ﷺ فِي تَحْصِيلِهَا لَا مَحَالَةَ وَهِيَ إِدْخَالُ الْمَسَرَّةِ عَلَى الْمُسلم وَحُصُول الرضى بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَهُوَ
İkinci yaklaşıma göre ise mana şöyledir: Ayırdıktan sonraki bu arzu ve talep, sıradan ayırmış olduğun hanımların gözlerinin aydın olmasına daha yakındır. Bu yaklaşımda, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları geceleme sırasından ayırmama seçeneğini benimsemesi yönünde bir teşvik vardır; nitekim az önce bildiğin gibi { أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ } buyruğuna ve «ve hepsi razı olsunlar» buyruğuna uygun olan da budur. Ayrıca zikredilen hususta, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) elde etmeyi muhakkak arzu edeceği pek çok ecir ve sevap vardır; o da Müslümanı sevindirmek ve Müslümanlar arasında rızanın hâsıl olmasıdır. Bu ise,
مِمَّا يُعَزِّزُ الْأُخُوَّةَ الْإِسْلَامِيَّةَ الْمُرَغَّبَ فِيهَا. وَنُقِلَ قَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَاخْتَارَهُ أَبُو عَلِيٍّ الْجِبَّائِيِّ وَهُوَ الْأَرْجَحُ لِأَنَّ قُرَّةَ الْعَيْنِ لَا تَحْصُلُ عَلَى مَضَضٍ وَلِأَنَّ الْحَطَّ فِي الْحَقِّ يُوجِبُ الْكَدَرَ. وَيُؤَيِّدهُ أَن النبيء ﷺ لَمْ يَأْخُذْ إِلَّا بِهِ وَلَمْ يُحْفَظْ عَنْهُ أَنَّهُ آثَرَ إِحْدَى أَزْوَاجِهِ
teşvik edilen İslâm kardeşliğini güçlendiren unsurlardandır. Bu manaya yakın bir açıklama İbn Abbâs ve Mücâhid'den nakledilmiş, Ebû Ali el-Cübbâî de bunu tercih etmiştir. Tercihe şayan olan da budur; zira göz aydınlığı kırgınlıkla gerçekleşmez ve haktan mahrum bırakılmak keder doğurur. Bunu destekleyen husus şudur ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ancak bu yolu benimsemiştir ve eşlerinden birini
بِلَيْلَةٍ سِوَى لَيْلَةِ سَوْدَةَ الَّتِي وَهَبَتْهَا لِعَائِشَةَ، اسْتَمَرَّ ذَلِكَ إِلَى وَفَاتِهِ ﷺ. وَقَدْ جَاءَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ كَانَ فِي مَرَضِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ يُطَافُ بِهِ كُلَّ يَوْمٍ عَلَى بُيُوتِ أَزْوَاجِهِ، وَكَانَ مَبْدَأُ شَكْوَاهُ فِي بَيْتِ مَيْمُونَةَ إِلَى أَنْ جَاءَتْ نَوْبَةُ لَيْلَةِ عَائِشَةَ فَأَذِنَ لَهُ أَزْوَاجُهُ أَنْ يُمَرَّضَ فِي بَيْتِهَا رِفْقًا بِهِ.
Sevde'nin Âişe'ye hibe ettiği gece müstesna olmak üzere bir geceyle [diğerlerine] tercih ettiği nakledilmemiştir; bu uygulama vefatına (sallallâhu aleyhi ve sellem) kadar devam etmiştir. Sahih hadiste geçtiğine göre, vefat ettiği hastalığında her gün eşlerinin evleri arasında dolaştırılıyordu. Rahatsızlığının başlangıcı Meymûne'nin evinde olmuştu; nihayet Âişe'nin gece nöbeti geldiğinde, eşleri ona kolaylık olsun diye Âişe'nin evinde bakılmasına izin verdiler.
وَرُوِيَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ حِينَ قَسَمَ لَهُنَّ «اللَّهُمَّ هَذِهِ قِسْمَتِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلَا تَلُمْنِي فِيمَا لَا أَمْلِكُ»
Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımları arasında taksimat yaptığında şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Allahım! Bu benim malik olduğum konudaki taksimatımdır; malik olmadığım hususta ise beni kınama»
، وَلَعَلَّ ذَلِكَ كَانَ قَبْلَ نُزُولِ التَّفْوِيضِ إِلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ.
. Muhtemelen bu söz, bu ayetle kendisine yetki (tefvîz) verilmeden önce idi.
وَفِي قَوْلِهِ: وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ إِشَارَةٌ إِلَى أَن المُرَاد الرضى الَّذِي يَتَسَاوَيْنَ فِيهِ وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ لِلتَّأْكِيدِ بِ كُلُّهُنَّ نُكْتَةٌ زَائِدَةٌ، فَالْجَمْعُ بَيْنَ ضَمِيرِهِنَّ فِي قَوْله: كُلُّهُنَّ يومىء إِلَى رضى مُتَسَاوٍ بَيْنَهُنَّ.
{ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ } buyruğunda, muradın hepsinin eşit şekilde paylaştığı bir rıza olduğuna işaret vardır; aksi takdirde { كُلُّهُنَّ } lafzıyla yapılan te'kidin fazladan bir inceliği (nükte) olmazdı. Dolayısıyla { كُلُّهُنَّ } ifadesinde onların zamirlerinin cem' (çoğul) kılınması, aralarındaki eşit bir rızaya ima etmektedir.
وَضَمِيرَا أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ عَائِدَانِ إِلَى (مَنْ) فِي قَوْلِهِ: مِمَّنْ عَزَلْتَ. وَذِكْرُ وَلا يَحْزَنَّ بَعْدَ ذِكْرِ أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ مَعَ مَا فِي قُرَّةِ الْعَيْنِ مِنْ تَضَمُّنِ مَعْنَى انْتِفَاءِ الْحُزْنِ بِالْإِيمَاءِ إِلَى تَرْغِيبِ النَّبِيءِ ﷺ فِي ابْتِغَاءِ بَقَاءِ جَمِيعِ نِسَائِهِ فِي مُوَاصَلَتِهِ لِأَنَّ فِي عَزْلِ بَعْضِهِنَّ حُزْنًا لِلْمَعْزُولَاتِ وَهُوَ بِالْمُؤْمِنِينَ رؤوف لَا يُحِبُّ أَنْ يُحْزِنَ أَحَدًا.
{ أَعْيُنُهُنَّ } ve { وَلا يَحْزَنَّ } fiillerindeki zamirler, { مِمَّنْ عَزَلْتَ } buyruğundaki (مَنْ) lafzına racidir. Göz aydınlığı içinde hüznün yok olması manası zaten bulunmasına rağmen { أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ } ifadesinden sonra { وَلا يَحْزَنَّ } ifadesinin zikredilmesi, Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) tüm hanımlarının kendisiyle birlikteliklerini sürdürmesini arzu etmeye teşvike ima etmektedir. Çünkü onların bir kısmının ayrılması, ayrılanlar için bir hüzündür; o ise müminlere karşı pek şefkatlidir (raûf), kimseyi üzmek istemez.
وكُلُّهُنَّ تَوْكِيدٌ لِضَمِيرِ يَرْضَيْنَ أَوْ يَتَنَازَعُهُ الضَّمَائِرُ كُلُّهَا.
{ كُلُّهُنَّ } lafzı, { يَرْضَيْنَ } fiilindeki zamirin tekididir veya tüm zamirler onda tenazü' (ortak tasarruf) halindedir.
وَالْإِيتَاءُ: الْإِعْطَاءُ وَغَلَبَ عَلَى إِعْطَاءِ الْخَيْرِ إِذَا لَمْ يُذْكَرْ مَفْعُولُهُ الثَّانِي، أَوْ ذُكِرَ غَيْرُ مُعَيَّنٍ كَقَوْلِهِ: فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ [الْأَعْرَاف: ١٤٤] ، فَإِذَا ذَكَرَ مَفْعُولَهُ الثَّانِيَ فَالْغَالِبُ أَنَّهُ لَيْسَ بِسُوءٍ. وَلَمْ أَرَهُ يُسْتَعْمَلُ فِي إِعْطَاءِ السُّوءِ فَلَا تَقُولُ: آتَاهُ سِجْنًا وَآتَاهُ ضَرْبًا، إِلَّا فِي مَقَامِ التَّهَكُّمِ أَوِ الْمُشَاكَلَةِ، فَمَا هُنَا مِنَ الْقَبِيلِ الْأَوَّلِ، وَلِهَذَا يَبْعُدُ تَفْسِيره بأنهن يرضين بِمَا أَذِنَ اللَّهُ فِيهِ لِرَسُولِهِ مِنْ عَزْلِهِنَّ وَإِرْجَائِهِنَّ. وَتَوْجِيهُهُ فِي «الْكَشَّافِ» تَكَلُّفٌ.
İ'tâ (إِيتَاءُ) vermek demektir. İkinci mef'ulü zikredilmediğinde veya { فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } [A'râf: 144] ayetinde olduğu gibi belirsiz zikredildiğinde çoğunlukla hayır vermede kullanılır. İkinci mef'ulü zikredildiğinde de ekseriyetle kötü bir şey olmaz. Kötülük verme hususunda kullanıldığını görmedim; alay (tehekküm) veya müşakele makamı dışında «ona hapis verdi» veya «ona dayak verdi» denilmez. Buradaki ifade de birinci türdendir. Bu sebeple onların, Allah'ın Rasulü'ne hanımlarını ayırma ve erteleme konusunda verdiği izne razı olmaları şeklinde tefsir edilmesi uzak bir ihtimaldir. Zemahşerî'nin «el-Keşşâf»taki tevili ise tekellüflüdür (zorlamadır).
وَالتَّذْيِيلُ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً كَلَامٌ جَامِعٌ لِمَعْنَى التَّرْغِيبِ وَالتَّحْذِيرِ فَفِيهِ ترغيب النبيء ﷺ فِي الْإِحْسَانِ بِأَزْوَاجِهِ وَإِمَائِهِ
{ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً } “Allah, kalplerinizde olanı bilir. Allah, hakkıyla bilendir, hilim sahibidir (hemen cezalandırmaz, mühlet verir).” buyruğuyla yapılan fezleke (tezyîl), teşvik ve sakındırma manasını toplayan kapsamlı bir kelamdır. Zira bunda Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımlarına, cariyelerine
وَالْمُتَعَرِّضَاتِ لِلتَّزَوُّجِ بِهِ، وَتَحْذِيرٌ لَهُنَّ مِنْ إِضْمَار عدم الرضى بِمَا يَلْقَيْنَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
ve kendisiyle evlenmek isteyen kadınlara ihsanda bulunmaya teşvik; kadınlar için de Allah'ın Rasulü'nden (sallallâhu aleyhi ve sellem) gördükleri muameleye karşı içlerinde bir hoşnutsuzluk gizlemekten sakındırma vardır.
وَفِي إِجْرَاءِ صِفَتي عَلِيماً حَلِيماً عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ إِيمَاءٌ إِلَى ذَلِكَ، فَمُنَاسَبَةُ صِفَةِ الْعِلْمِ لِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ ظَاهِرَةٌ، وَمُنَاسَبَةُ صِفَةُ الْحَلِيمِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الْمَقْصُودَ تَرْغِيبُ الرَّسُولِ ﷺ فِي أَلْيَقِ الْأَحْوَالِ بِصِفَةِ الْحَلِيمِ لِأَنَّ هَمَّهُ ﷺ التَّخَلُّقُ بِخُلُقِ اللَّهِ
Lafza-i Celâl üzerine { عَلِيماً } ve { حَلِيماً } sıfatlarının getirilmesinde buna bir ima vardır. İlim sıfatının { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ } “Allah, kalplerinizde olanı bilir” buyruğuyla münasebeti açıktır. Halîm sıfatının münasebeti ise, maksadın Rasulullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) Halîm sıfatına en layık hallere teşvik etmek olması bakımındandır. Zira onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) gayesi, Allah Teâlâ'nın ahlakıyla
تَعَالَى وَقَدْ أَجْرَى اللَّهُ عَلَيْهِ صِفَاتٍ مِنْ صِفَاته مثل رؤوف رَحِيم وَمثل شَاهد. وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: مَا خُيِّرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ شَيْئَيْنِ إِلَّا اخْتَارَ أَيْسَرَهُمَا مَا لَمْ يَكُنْ إِثْمًا.
ahlaklanmaktı. Nitekim Allah da kendi sıfatlarından 'raûf' (şefkatli), 'rahîm' (merhametli) ve 'şâhid' (tanık) gibi bazı sıfatları onun üzerinde icra etmiştir. Âişe (radıyallâhu anhâ) şöyle demiştir: «Rasulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki şey arasında muhayyer bırakıldığında, günah olmadığı sürece mutlaka onların en kolay olanını seçerdi.»
وَلِهَذَا لَمْ يَأْخُذْ رَسُولُ الله بِهَذَا التَّخْيِير فِي النِّسَاءِ اللَّاتِي كُنَّ فِي مُعَاشَرَتِهِ، وَأَخَذَ بِهِ فِي الْوَاهِبَاتِ أَنْفُسِهِنَّ مَعَ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِنَّ بِالْقَوْلِ وَالْبَذْلِ فَإِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الْإِحْسَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ.
İşte bu sebeple Rasulullah nikâhı altında bulunan kadınlar hususunda bu serbestlik ruhsatını (tahyîr) uygulamamış; kendilerini hibe eden kadınlar hususunda ise tatlı söz ve ikram ile onlara ihsanda bulunarak bu ruhsatı uygulamıştır. Zira Allah her şeye karşı ihsanı (güzel muameleyi) farz kılmıştır.
وَأَخَذَ بِهِ فِي تَرْكِ التَّزَوُّجِ مِنْ بَنَاتِ عَمِّهِ وَعَمَّاتِهِ وَخَالِهِ وَخَالَاتِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا حَرَجَ فِيهِ عَلَيْهِنَّ.
Ayrıca amca, hala, dayı ve teyze kızlarıyla evlenmeyi terk etme hususunda da bu ruhsatı uygulamıştır; çünkü bunda kadınlar için herhangi bir güçlük (harec) yoktur.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٥٢]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 52]
لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً (٥٢)
{ لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً } “Bundan sonra (başka) kadınlar ve güzellikleri hoşuna gitse bile bunları başka eşlerle değiştirmek -sağ elinin malik oldukları (cariyeler) müstesna- sana helal değildir. Allah her şeyi gözetleyendir.” (52)
مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْمُصْحَفِ عَقِبَ الَّتِي قَبِلَهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا كَذَلِكَ نَزَلَتْ وَأَنَّ الْكَلَامَ مُتَّصِلٌ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَمُنْتَظِمٌ هَذَا النَّظْمَ الْبَدِيعَ، عَلَى أَنَّ حَذْفَ مَا أُضِيفَتْ إِلَيْهِ بَعْدُ يُنَادِي عَلَى أَنَّهُ حَذْفُ مَعْلُومٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ السَّابِقُ فَتَأَخُّرُهَا فِي النُّزُولِ عَنِ الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا وَكَوْنُهَا مُتَّصِلَةً بِهَا وَتَتِمَّةً لَهَا مِمَّا لَا يَنْبَغِي أَنْ يُتَرَدَّدَ فِيهِ، فَتَقْدِيرُ الْمُضَافِ إِلَيْهِ الْمَحْذُوفُ لَا يَخْلُو: إِمَّا أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ ذِكْرِ الْأَصْنَافِ قَبْلَهُ، أَيْ مِنْ بَعْدِ الْأَصْنَافِ الْمَذْكُورَةِ بِقَوْلِهِ: إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ [الْأَحْزَاب: ٥٠] الْخَ. وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِمَّا يَقْتَضِيهِ الْكَلَامُ مِنَ الزَّمَانِ، أَيْ مِنْ بَعْدِ هَذَا الْوَقْتِ، وَالْأَوَّلُ الرَّاجِحُ.
Bu ayetin Mushaf'taki yerinin bir öncekinin hemen ardı olması, onun bu şekilde indiğine, sözün birbiriyle bağlantılı olduğuna ve bu bedi' dizilimle intizam bulduğuna delalet eder. Bununla birlikte { بَعْدُ } kelimesinin muzafun ileyhinin hazfedilmiş olması, önceki kelamın delalet ettiği malum bir şeyin hazfedildiğini açıkça göstermektedir. Dolayısıyla bu ayetin nüzul bakımından önceki ayetlerden sonra gelmesi, onlara bitişik ve onların tamamlayıcısı olması hususunda tereddüt edilmemelidir. Hazfedilen muzafun ileyhin takdiri iki ihtimalden uzak değildir: Ya kendisinden önceki kısımların zikrinden alınır; yani { إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } [Ahzâb: 50] ilâ ahir... buyruğunda zikredilen kısımlardan sonra demektir. Ya da kelamın gerektirdiği bir zaman takdir edilir; yani bu vakitten sonra demektir. Birinci ihtimal daha racihtir.
وبَعْدُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى (غَيْرٍ) كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ [الجاثية: ٢٣] وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ فِي اللُّغَةِ، وَعَلَيْهِ فَلَا نَاسِخَ لِهَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْقُرْآنِ وَلَا هِيَ نَاسِخَةٌ لِغَيْرِهَا، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ هَذَا الْمَعْنَى التَّعْبِيرُ بِلَفْظِ الْأَزْوَاجِ فِي قَوْلِهِ: وَلا أَنْ تَبَدَّلَ
{ بَعْدُ } lafzının, Allah Teâlâ'nın { فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ } “Allah'tan başka onu kim doğru yola iletebilir?” [Câsiye: 23] ayetinde olduğu gibi «gayr» (başka) anlamında olması caizdir ve bu, dilde çokça kullanılan bir kullanımdır. Buna göre bu ayeti Kur'an'dan nesheden bir ayet olmadığı gibi, kendisi de başka bir ayeti neshetmiş değildir. { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ } buyruğundaki
بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ أَيْ غَيْرِهِنَّ، وَعَلَى هَذَا الْمَحْمَلِ حَمَلَ الْآيَةَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَدْ رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْهُ قَالَ: «نُهِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَصْنَافِ النِّسَاءِ إِلَّا مَا كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ الْمُهَاجِرَاتِ» فَقَالَ:
{ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ } ifadesinde zevceler lafzıyla ifade edilmesi de bu manayı destekler; yani 'onlardan başkasıyla' demektir. İbn Abbâs da ayeti bu manaya hamletmiştir. Nitekim Tirmizî'nin ondan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: «Rasulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), hicret eden mümin kadınlar müstesna olmak üzere kadın sınıflarından nehyedildi.» Ve şöyle buyurdu:
لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ فَأَحَلَّ اللَّهُ الْمَمْلُوكَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها للنبيء [الْأَحْزَاب: ٥٠] . وَمِثْلُ هَذَا مَرْوِيٌّ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَعِكْرِمَةَ وَالضَّحَّاكِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَعْدُ مُرَادًا بِهِ الشَّيْءَ الْمُتَأَخِّرَ عَنْ غَيْرِهِ وَذَلِكَ حَقِيقَةُ مَعْنَى الْبُعْدِيَّةِ فَيَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ لَفْظٍ يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ سَابِقٍ.
{ لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } “Bundan sonra (başka) kadınlar ve güzellikleri hoşuna gitse bile bunları başka eşlerle değiştirmek -sağ elinin malik oldukları müstesna- sana helal değildir.” Böylece Allah mümin cariyeleri ve { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها للنبيء } [Ahzâb: 50] “kendini Peygamber'e hibe eden mümin kadını” helal kıldı. Bunun bir benzeri Übey b. Ka'b, İkrime ve Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir. { بَعْدُ } lafzı ile başkasından sonra gelen bir şeyin kastedilmiş olması da caizdir ki 'ba'diyyet'in (sonralığın) hakiki manası da budur. Bu durumda önceki bir şeye delalet eden bir lafız takdir etmek zorunlu olur.
وَبِنَاءُ بَعْدُ عَلَى الضَّمِّ يَقْتَضِي تَقْدِيرَ مُضَافٍ إِلَيْهِ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ السَّابِقُ
{ بَعْدُ } lafzının damme üzere mebni olması, önceki kelamın kendisine delalet ettiği hazfedilmiş bir muzafun ileyhin takdirini gerektirir.
عَلَى مَا دَرَجَ عَلَيْهِ ابْنُ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ وَحَقَّقَهُ ابْنُ هِشَامٍ فِي «شَرْحِهِ عَلَى قَطْرِ النَّدَى» ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: مِنْ بَعْدِ مَنْ ذُكِرْنَ عَلَى الْوَجْهَيْنِ فِي مَعْنَى الْبُعْدِيَّةِ فَيُقَدَّرُ: مِنْ غَيْرِ مَنْ ذُكِرْنَ، أَوْ يُقَدَّرُ مِنْ بَعْدِ مَنْ ذُكِرْنَ، فَتَنْشَأُ احْتِمَالَاتُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَصْنَافَ مَنْ ذُكِرْنَ أَوْ أَعْدَادَ مَنْ ذُكِرْنَ (وَكُنَّ تِسْعًا) ، أَوْ مَنِ اخْتَرْتَهُنَّ.
Bu, İbn Mâlik'in el-Hulâsa'da benimsediği ve İbn Hişâm'ın «Şerhu Katri'n-Nedâ»da tahkik ettiği kurala göredir. Dolayısıyla ba'diyyet manasındaki iki veche göre takdirin «zikredilenlerden sonra» olması caizdir; bu durumda «zikredilenlerin gayrısı» veya «zikredilenlerden sonra» şeklinde takdir edilir. Böylece muradın zikredilen kısımlar veya zikredilenlerin sayıları (ki dokuz idi) yahut senin tercih ettiğin kimseler olması ihtimalleri doğar.
وَيَجُوزُ أَنْ يُقَدَّرَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ وَقْتًا، أَيْ بَعْدَ الْيَوْمِ أَوِ السَّاعَةِ، أَيِ الْوَقْتِ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ الْآيَةُ فَيَكُونَ نَسْخًا لِقَوْلِهِ: إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ إِلَى قَوْلِهِ: خالِصَةً لَكَ [الْأَحْزَاب: ٥٠] .
Muzafun ileyhin bir vakit olarak takdir edilmesi de caizdir; yani bugünden veya bu saatten, yani ayetin indiği vakitten sonra demektir. Bu durumda ayet, { إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } kısmından { خالِصَةً لَكَ } [Ahzâb: 50] kısmına kadar olan ayeti neshetmiş olur.
وَأَمَّا مَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: «مَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ حَتَّى أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ النِّسَاءَ» . وَقَالَ حَدِيثٌ حَسَنٌ. (وَهُوَ مُقْتَضٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ) فَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّ نَاسِخَهَا مِنَ السُّنَّةِ لَا مِنَ الْقُرْآنِ لِأَنَّ قَوْلَهَا: مَا مَاتَ، يُؤْذِنُ بِأَنَّ ذَلِكَ كَانَ آخِرَ حَيَاتِهِ فَلَا تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي نَزَلَتْ مَعَ سُورَتِهَا قَبْلَ وَفَاتِهِ ﷺ بِخَمْسِ سِنِينَ نَاسِخَةً لِلْإِبَاحَةِ الَّتِي عنتها عَائِشَة وَلذَلِك فَالْإِبَاحَةُ إِبَاحَةُ تَكْرِيمٍ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَرَوَى الطَّحَاوِيُّ مِثْلَ حَدِيثِ عَائِشَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ.
Tirmizî'nin Âişe'den rivayet ettiği ve hasen bir hadis dediği «Rasulullah, Allah kendisine kadınları helal kılıncaya kadar vefat etmedi» şeklindeki rivayete gelince (ki bu rivayet mezkûr ayetin mensuh olmasını gerektirir); bu, onu neshedenin Kur'an'dan değil Sünnet'ten olmasını gerektirir. Çünkü Âişe'nin «vefat etmedi» sözü, bunun hayatının sonlarında olduğuna işaret eder. Dolayısıyla suresiyle birlikte vefatından (sallallâhu aleyhi ve sellem) beş yıl önce inen bu ayet, Âişe'nin kastettiği mubah kılmayı neshedemez. Bu sebeple bu mubah kılma, Rasulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir ikram ve taltif niteliğinde bir ibâhadır. Tahâvî de Âişe hadisinin bir benzerini Ümmü Seleme'den rivayet etmiştir.
والنِّساءُ إِذْا أُطْلِقَ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ غَلَبَ فِي مَعْنَى الْأَزْوَاجِ، أَيِ الْحَرَائِرِ دُونَ الْإِمَاءِ كَمَا قَالَ النَّابِغَةُ:
en-Nisâ (النِّساءُ) kelimesi bu tür makamlarda mutlak olarak kullanıldığında, cariyeler değil de hür kadınlar manasındaki zevceler (eşler) anlamı galip gelir. Nitekim Nâbiğa şöyle demiştir:
حِذَارًا عَلَى أَنْ لَا تُنَالُ مَقَادَتَيْ ... وَلَا نِسْوَتِي حَتَّى يَمُتْنَ حَرَائِرًا
«Benim dizginlerime de, hür kadınlar olarak ölünceye kadar kadınlarıma da ulaşılamasın korkusuyla...»
أَيْ لَا تَحِلُّ لَكَ الْأَزْوَاجُ مِنْ بَعْدِ مَنْ ذُكِرْنَ.
Yani: Zikredilen kadınlardan sonra [başka] eşler sana helal değildir.
وَقَوْلُهُ: وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ أَصْلُهُ: تَتَبَدَّلُ بِتَاءَيْنِ حُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا تَخْفِيفًا، يُقَالُ:
{ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ } buyruğunun aslı iki te ile تَتَبَدَّلَ şeklindedir, hafifletmek amacıyla te harflerinden biri hazfedilmiştir. Şöyle denir:
بدّل وتبدّل بِمَعْنى وَاحِد، وَمَادَّةُ الْبَدَلِ تَقْتَضِي شَيْئَيْنِ: يُعْطَى أَحَدُهُمَا عِوَضًا عَنْ أَخْذِ الْآخَرِ، فَالتَّبْدِيلُ يَتَعَدَّى إِلَى الشَّيْءِ الْمَأْخُوذِ بِنَفْسِهِ وَإِلَى الشَّيْءِ الْمُعْطَى بِالْبَاءِ أَوْ بِحَرْفِ مِنْ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠٨] .
Beddele (بدّل) ve tebeddele (تبدّل) aynı anlamdadır. Bedel kökü iki şeyi gerektirir: Biri diğerini alma karşılığında verilir. Bu sebeple tebdil fiili alınan şeyin bizzat kendisine, verilen şeye ise bâ (ب) veya min (مِنْ) harf-i ceriyle müteaddî olur (geçişli kılınır). Bu husus, Bakara Suresi'ndeki { وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “Kim imanı küfürle değişirse dosdoğru yoldan sapmış olur.” [108] ayetinde geçmişti.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ حَصَلَتْ فِي عِصْمَتِكَ مِنَ الْأَصْنَافِ الْمَذْكُورَةِ لَا يَحِلُّ لَكَ أَنْ تُطَلِّقَهَا، فَكُنِّيَ بِالتَّبَدُّلِ عَنِ الطَّلَاقِ لِأَنَّهُ لَازِمُهُ فِي الْعُرْفِ الْغَالِبِ لِأَنَّ الْمَرْءَ لَا يُطَلِّقُ إِلَّا وَهُوَ يَعْتَاضُ عَنِ الْمُطَلَّقَةِ امْرَأَةً أُخْرَى، وَهَذِهِ الْكِنَايَةُ مُتَعَيِّنَةٌ هُنَا لِأَنَّهُ لَوْ أُرِيدَ صَرِيحُ التَّبَدُّلِ لَخَالَفَ آخِرُ الْآيَةِ أَوَّلَهَا وَسَابِقَتَهَا، فَإِنَّ الرَّسُولَ ﷺ أُحِلَّتْ لَهُ الزِّيَادَةُ عَلَى النِّسَاءِ اللَّاتِي
Mana şudur: Zikredilen kısımlardan nikâhın altında bulunan kimseleri boşaman sana helal değildir. Tebeddül lafzı talaktan kinaye kılınmıştır; zira örf-i galipte onun ayrılmaz bir sonucudur. Çünkü kişi ancak boşadığı kadının yerine başka bir kadın almayı kastettiğinde boşar. Burada bu kinaye zorunludur; çünkü şayet lafzın zahirindeki tebeddül kastedilseydi, ayetin sonu başıyla ve önceki ayetle çelişirdi. Zira Rasulullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında bulunan kadınların
عِنْدَهُ إِذَا كَانَتِ الْمَزِيدَةُ مِنَ الْأَصْنَافِ الثَّلَاثَةِ السَّابِقَةِ وَحَرُمَ عَلَيْهِ مَا عَدَاهُنَّ، فَإِذَا كَانَتِ الْمُسْتَبْدَلَةُ إِحْدَى نِسَاءٍ مِنَ الْأَصْنَافِ الثَّلَاثَةِ لَمْ يَسْتَقِمْ أَنْ يُحَرَّمَ عَلَيْهِ اسْتِبْدَالُ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ بِعَيْنِهَا لِأَنَّ تَحْرِيمَ ذَلِكَ يُنَافِي إِبَاحَةَ الْأَصْنَافِ وَلَا قَائِلٌ بِالنَّسْخِ فِي الْآيَتَيْنِ، وَإِذَا كَانَتِ الْمُسْتَبْدَلَةُ مِنْ غَيْرِ الْأَصْنَافِ الثَّلَاثَةِ كَانَ تَحْرِيمُهَا عَامًّا فِي سَائِرِ الْأَحْوَالِ فَلَا مَحْصُولَ لِتَحْرِيمِهَا فِي خُصُوصِ حَال إبدالها بغَيْرهَا فَتَمَحَّضَ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِبْدَالُ مُكَنًّى بِهِ عَنِ الطَّلَاقِ وَمُلَاحَظًا فِيهِ نِيَّةُ الِاسْتِبْدَالِ. فَالْمَعْنَى: أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ أُبِيحَتْ لَهُ الزِّيَادَةُ عَلَى النِّسَاءِ اللَّاتِي حَصَلْنَ فِي عِصْمَتِهِ أَوْ يَحْصُلْنَ مِنَ الْأَصْنَافِ الثَّلَاثَةِ وَلَمْ يُبَحْ لَهُ تَعْوِيضُ قَدِيمَةٍ بِحَادِثَةٍ.
üzerine fazladan evlenmesi -eklenecek kadın önceki üç gruptan olduğu takdirde- helal kılınmış, bunların dışındakiler ise haram kılınmıştır. Değiştirilmek istenen kadın bu üç gruptan biri olduğunda, onlardan muayyen birinin değiştirilmesinin haram kılınması tutarlı olmaz; zira bunun haram kılınması o grupların mubah kılınmasıyla çelişir ve iki ayet arasında nesh olduğunu söyleyen de yoktur. Değiştirilmek istenen kadın bu üç grubun dışından ise, onun haramlığı zaten her durumda geneldir; dolayısıyla onun başkasıyla değiştirilme durumuna özel olarak haram kılınmasının bir anlamı kalmaz. Böylece istibdâl lafzının talaktan kinaye kılındığı ve bunda istibdâl (yerine başkasını alma) niyetinin gözetildiği kesinleşir. O halde mana şudur: Rasulullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem), nikâhında bulunan yahut bu üç kısımdan nikâhına girecek kadınların üzerine ilave evlilik yapması mubah kılınmış, fakat eskisini yenisiyle değiştirmesi mubah kılınmamıştır.
وَالْمعْنَى: وَلَا أَن تطلق امْرَأَة مِنْهُنَّ تُرِيدُ بِطَلَاقِهَا أَن تتبدل بهَا زوجا أُخْرَى.
Mana: Onlardan bir kadını, boşanmasıyla onun yerine başka bir eş almayı murad ederek boşayamazsın, demektir.
وَضمير بِهِنَّ عَائِد إِلَى مَا أضيف إِلَيْهِ بَعْدُ المقدّر وَهن الْأَصْنَاف الثَّلَاثَة.
{ بِهِنَّ } ifadesindeki zamir, { بَعْدُ } lafzının mukadder muzafun ileyhine racidir ki onlar da mezkûr üç gruptur.
وَالْمَعْنَى: وَلَا أَنْ تُبَدِّلَ بِامْرَأَةٍ حَصَلَتْ فِي عِصْمَتِكَ أَوْ سَتَحْصُلُ امْرَأَةً غَيْرَهَا.
Mana şudur: Nikâhında bulunan veya bulunacak olan bir kadını başka bir kadınla değiştiremezsin.
فَالْبَاءُ دَاخِلَةٌ عَلَى الْمُفَارَقَةِ.
Bâ (ب) harf-i ceri, terk edilen/ayrılınan kadının üzerine dâhil olmuştur.
ومِنْ مَزِيدَةٌ عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِ تَبَدَّلَ لِقَصْدِ إِفَادَةِ الْعُمُومِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ أَزْوَاجًا أُخَرَ، فَاخْتَصَّ هَذَا الْحُكْمُ بِالْأَزْوَاجِ مِنَ الْأَصْنَافِ الثَّلَاثَةِ وَبَقِيَتِ السَّرَارِي خَارِجَةً بِقَوْلِهِ: إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ. وَأَمَّا الَّتِي تَهَبُ نَفْسَهَا
{ مِنْ } harfi, umum ifade etmek maksadıyla { تَبَدَّلَ } fiilinin ikinci mef'ulüne ziyade kılınmıştır. Takdiri şöyledir: 'Onların yerine başka eşler alamazsın'. Böylece bu hüküm, üç kısımdan olan eşlere has kılınmış; cariyeler ise { إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } “ancak sağ elinin malik oldukları müstesna” buyruğuyla kapsam dışı kalmıştır. Kendini hibe eden kadına gelince,
فَهِيَ إِنْ أَرَادَ النَّبِيءُ ﷺ أَنْ يَنْكِحَهَا فَقَدِ انْتَظَمَتْ فِي سلك الْأزْوَاج، فَشَمَلَهَا حَكْمُهُنَّ، وَإِنْ لَمْ يُرِدْ أَنْ يَنْكِحَهَا فَقَدْ بَقِيَتْ أَجْنَبِيَّةً لَا تَدْخُلُ فِي تِلْكَ الْأَصْنَافِ.
şayet Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onunla evlenmek isterse eşler zümresine dâhil olur ve onların hükmü kendisini de kapsar. Eğer onunla nikâhlanmak istemezse, yabancı bir kadın olarak kalır ve bu sınıflara girmez.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَا يَحِلُّ بِيَاءٍ تَحْتِيَّةٍ عَلَى اعْتِبَارِ التَّذْكِيرِ لِأَنَّ فَاعِلَهُ جَمْعٌ غَيْرُ صَحِيحٍ فَيَجُوزُ فِيهِ اعْتِبَارُ الْأَصْلِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ بِفَوْقِيَّةٍ عَلَى اعْتِبَارِ التَّأْنِيثِ بِتَأْوِيلِ الْجَمَاعَةِ وَهُمَا وَجْهَانِ فِي الْجَمْعِ غَيْرِ السَّالِمِ.
Cumhur, { لَا يَحِلُّ } fiilini müzekkerlik mülahazasıyla ye harfiyle okumuştur; çünkü faili cemi gayr-ı sahihtir (kuralsız çoğul) ve bu türde aslı dikkate almak caizdir. Ebû Amr ve Ya'kûb ise 'cemaat' teviliyle müenneslik mülahazasıyla üstteki te ile (lâ tehıllü) okumuşlardır; bunlar kırık çoğuldaki iki caiz vecihtir.
وَجُمْلَةُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَالْوَاوُ وَاوُهُ، وَهِيَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ تَبَدَّلَ. ولَوْ لِلشَّرْطِ الْمَقْطُوعِ بِانْتِفَائِهِ وَهِيَ لِلْفَرْضِ وَالتَّقْدِير وَتسَمى وصيلة، فَتَدُلُّ عَلَى انْتِفَاءِ مَا هُوَ دُونَ الْمَشْرُوطِ بِالْأَوْلَى، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي آلِ عِمْرَانَ [٩١] .
{ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } cümlesi hal konumundadır, vav harfi hal vavıdır ve { تَبَدَّلَ } fiilindeki zamirden haldir. { لَوْ } ise gerçekleşmemesi kesin olan şart içindir; faraziyye ve takdir içindir ve vasîle olarak adlandırılır. Böylece şart kılınanın altındakilerin öncelikle gerçekleşmeyeceğine delalet eder. Bu durum Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “ve onu fidye olarak verse bile” [91] ayetinde geçmişti.
وَالْمَعْنَى: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ بِزِيَادَةٍ عَلَى نِسَائِكَ وَبِتَعْوِيضِ إِحْدَاهِنَّ بِجَدِيدَةٍ فِي كُلِّ حَالَةٍ حَتَّى فِي حَالَةِ إِعْجَابِ حُسْنِهِنَّ إِيَّاكَ.
Mana şudur: Bundan sonra, kadınlarının üzerine ilave etmekle veya onlardan birini yeni biriyle değiştirmekle hiçbir durumda sana kadınlar helal değildir; hatta onların güzelliği hoşuna gitse dahi.
وَفِي هَذَا إِيذَانٌ بِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَبَاحَ لِرَسُولِهِ الْأَصْنَافَ الثَّلَاثَةِ أَرَادَ اللُّطْفَ لَهُ وَأَنْ لَا يُنَاكِدَ رَغْبَتَهُ إِذَا أَعْجَبَتْهُ امْرَأَةً لَكِنَّهُ حَدَّدَ لَهُ أَصْنَافًا مُعَيَّنَةً وَفِيهِنَّ غِنَاءٌ.
Bunda, Allah'ın Rasulü'ne bu üç grubu mubah kıldığında ona lütufta bulunmayı ve bir kadın hoşuna gittiğinde arzusunu daraltmamayı murad ettiğine; ancak ona yetecek belirli grupları sınırlandırdığına bir işaret vardır.
وَقَدْ عَبَّرَتْ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى عَائِشَةُ ﵂ بِعِبَارَةٍ شَيِّقَةٍ، إِذْ قَالَت للنبيء ﷺ:
Âişe (radıyallâhu anhâ) Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle dediğinde bu manayı çok latif bir ifadeyle dile getirmiştir:
مَا أَرَى رَبَّكَ إِلَّا يُسَارِعُ فِي هَوَاكَ. وَأُكِّدَتْ هَذِهِ الْمُبَالَغَةُ بِالتَّذْيِيلِ مِنْ قَوْلِهِ: وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً أَيْ عَالِمًا بِجَرْيِ كُلِّ شَيْءٍ عَلَى نَحْوِ مَا حَدَّدَهُ أَوْ عَلَى خِلَافِهِ، فَهُوَ يُجَازِي عَلَى حَسَبِ ذَلِكَ. وَهَذَا وعد للنبيء ﷺ بِثَوَابٍ عَظِيمٍ عَلَى مَا حَدَّدَ لَهُ مِنْ هَذَا الْحُكْمِ.
«Görüyorum ki Rabbin senin arzunu yerine getirmede acele ediyor.» Bu mübalağa { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً } “Allah her şeyi gözetleyendir.” fezlekesiyle tekit edilmiştir; yani her şeyin belirlediği şekilde mi yoksa aksine mi cereyan ettiğini hakkıyla bilendir ve buna göre karşılığını verecektir. Bu, kendisine belirlenen bu hüküm karşılığında Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) büyük bir ecir vaadidir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مُنْقَطِعٌ. وَالْمَعْنَى: لَكِنْ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ حَلَالٌ فِي كُلِّ حَالٍ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِاسْتِدْرَاكِ دَفْعُ تَوَهُّمِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ لَفْظِ النِّساءُ فِي قَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مَا يُرَادِفُ لَفْظَ الْإِنَاثِ دُونَ اسْتِعْمَالِهِ الْعُرْفِيِّ بِمَعْنَى الْأَزْوَاجِ كَمَا تَقَدَّمَ
{ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } buyruğundaki istisna munkatıdır. Mana: Fakat sağ elinin malik oldukları her durumda helaldir, demektir. Bu istidraktan maksat, { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ } buyruğundaki { النِّساءُ } lafzından, daha önce geçtiği üzere örfteki eşler manası yerine genel dişi cinsinin eş anlamlısının kastedildiği vehmini bertaraf etmektir.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٥٣]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 53]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (٥٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً } “Ey iman edenler! Yemek vaktini gözetmeksizin, bir yemeğe çağrılmadıkça Peygamber'in evlerine girmeyin; fakat çağrıldığınızda girin. Yemeği yiyince de hemen dağılın, sohbete dalıp kalmayın. Çünkü bu durum Peygamber'i incitiyor, o da sizden utanıyordu. Oysa Allah gerçeği açıklamaktan çekinmez. Onlardan (Peygamber'in eşlerinden) bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir. Allah'ın Rasulü'nü incitmeniz ve ondan sonra onun eşlerini ebediyen nikâhlamanız size asla helal olmaz. Şüphesiz bu, Allah katında pek büyük bir günahtır.” (53)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ } “Ey iman edenler! Yemek vaktini gözetmeksizin, bir yemeğe çağrılmadıkça Peygamber'in evlerine girmeyin; fakat çağrıldığınızda girin. Yemeği yiyince de hemen dağılın, sohbete dalıp kalmayın. Çünkü bu durum Peygamber'i incitiyor, o da sizden utanıyordu. Oysa Allah gerçeği açıklamaktan çekinmez.”
لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ آدَابَ النَّبِيءِ ﷺ مَعَ أَزوَاجه قفّاه فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِآدَابِ الْأمة مَعَهُنَّ، وصدره بِالْإِشَارَةِ إِلَى قِصَّةٍ هِيَ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَهِيَ مَا فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» وَغَيْرِهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: لَمَّا تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَيْنَبَ ابْنَةَ جَحْشٍ صَنَعَ طَعَامًا بِخُبْزٍ وَلَحْمٍ وَدَعَا الْقَوْمَ فَطَعِمُوا ثُمَّ جَلَسُوا يَتَحَدَّثُونَ وَإِذَا هُوَ كَأَنَّهُ يَتَهَيَّأُ لِلْقِيَامِ فَلَمْ يَقُومُوا، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَامَ فَلَمَّا قَامَ قَامَ مَنْ قَامَ وَقَعَدَ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ، فَجَاءَ النَّبِيءُ لِيَدْخُلَ فَإِذَا الْقَوْمُ جُلُوسٌ، فَجَعَلَ النَّبِيءُ ﷺ يَخْرُجُ ثُمَّ يَرْجِعُ فَانْطَلَقَ إِلَى حُجْرَةِ عَائِشَةَ ... فَتَقَرَّى حُجَرَ
Allah Teâlâ önceki ayetlerde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşleriyle olan adaplarını beyan edince, bu ayette hemen peşinden ümmetin onlarla olan adaplarını zikretti ve bu ayetin nüzul sebebi olan bir kıssaya işaretle başladı. Sahîh-i Buhârî ve diğer kaynaklarda Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Rasulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zeyneb bint Cahş ile evlendiğinde ekmek ve etten oluşan bir yemek hazırladı ve insanları davet etti. Yemeklerini yediler, sonra oturup sohbete daldılar. Rasulullah kalkmaya hazırlanır gibi bir tavır takındı, fakat onlar kalkmadılar. Bunu görünce kendisi kalktı. O kalkınca kalkanlar kalktı, geriye üç kişi otura kaldı. Peygamber girmek üzere geldiğinde onların hâlâ oturduklarını gördü. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) dışarı çıkıp tekrar dönmeye başladı, Âişe'nin odasına gitti... Hanımlarının odalarını
نِسَائِهِ كُلِّهِنَّ يُسَلِّمُ عَلَيْهِنَّ وَيُسَلِّمْنَ عَلَيْهِ وَيَدْعُونَ لَهُ، ثُمَّ إِنَّهُمْ قَامُوا فَانْطَلَقَتُ فَجِئْتُ فَأَخْبَرَتُ النَّبِيءَ ﷺ أَنَّهُمْ قَدِ انْطَلَقُوا فَجَاءَ حَتَّى دَخَلَ فَذَهَبْتُ أَدْخُلُ فَأَلْقَى الْحِجَابَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَى قَوْلِهِ: مِنْ وَراءِ حِجابٍ.
birer birer dolaştı; onlara selam veriyor, onlar da ona selam verip dua ediyorlardı. Sonunda o kişiler kalkıp gittiler. Ben hemen gidip Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların ayrıldığını haber verdim. Gelip içeri girdi. Ben de girmek için yöneldim, fakat benimle kendisi arasına perdeyi çekti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ } ayetinden { مِنْ وَراءِ حِجابٍ } kısmına kadar olan ayeti indirdi.»
وَفِي حَدِيثٍ آخَرَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ أَنَسٍ أَيْضًا أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ قَالَ لَهُ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ يَدْخُلُ عَلَيْكَ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ فَلَوْ أَمَرَتَ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْحِجَابِ» فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ الْحِجَابِ. وَلَيْسَ بَيْنَ الْخَبَرَيْنِ تَعَارُضٌ لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ قَوْلُ عُمَرَ كَانَ قَبْلَ الْبِنَاءِ بِزَيْنَبَ بِقَلِيلٍ ثُمَّ عَقِبَتْهُ قِصَّةُ وَلِيمَةِ زَيْنَبَ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ بِإِثْرِهَا.
Sahih'te yer alan Enes'e ait diğer bir rivayette ise Ömer b. el-Hattâb'ın (radıyallâhu anh) ona şöyle dediği nakledilir: «Ey Allah'ın Rasulü! Yanına iyisi de kötüsü de giriyor; müminlerin annelerine tesettürü (hicabı) emretsen olmaz mı?» Bunun üzerine Allah hicab ayetini indirdi. Bu iki rivayet arasında bir çelişki yoktur; zira Ömer'in sözünün Zeyneb ile zifaftan az önce söylenmiş olması, ardından Zeyneb'in velime kıssasının vuku bulması ve ayetin de hemen akabinde inmiş olması muhtemeldir.
وَابْتُدِئَ شَرْعُ الْحِجَابِ بِالنَّهْيِ عَنْ دُخُول بيُوت النبيء ﷺ إِلَّا لِطَعَامٍ دَعَاهُمْ إِلَيْهِ، لِأَن النبيء ﵊ لَهُ مَجْلِسٌ يَجْلِسُ فِي الْمَسْجِدِ فَمَنْ كَانَ لَهُ مُهِمٌّ عِنْدَهُ يَأْتِيهِ هُنَالِكَ.
Tesettürün (hicab) meşruiyeti, onları çağırdığı bir yemek olmadıkça Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) evlerine girmekten nehiy ile başlatılmıştır. Çünkü Peygamber'in (aleyhisselâm) mescitte oturduğu bir meclisi vardı; onunla önemli bir işi olan kimse yanına oraya gelirdi.
وَلَيْسَ ذِكْرُ الدَّعْوَةِ إِلَى طَعَامٍ تَقْيِيدًا لِإِبَاحَةِ دُخُول بيُوت النبيء ﷺ لَا يَدْخُلُهَا إِلَّا الْمَدْعُوُّ إِلَى طَعَامٍ وَلَكِنَّهُ مِثَالٌ لِلدَّعْوَةِ وَتَخْصِيصٌ بِالذِّكْرِ كَمَا جَرَى فِي الْقَضِيَّةِ الَّتِي هِيَ سَبَبُ النُّزُولِ فَيَلْحَقُ بِهِ كُلُّ دَعْوَةٍ تكون من النبيء ﷺ وَكُلُّ إِذْنٍ مِنْهُ بِالدُّخُولِ إِلَى بَيْتِهِ لِغَيْرِ قَصْدِ أَنْ يُطْعَمَ مَعَهُ كَمَا كَانَ يَقَعُ ذَلِكَ كَثِيرًا. وَمِنْ ذَلِكَ قِصَّةُ أَبِي هُرَيْرَةَ
Yemeğe davet edilmenin zikredilmesi, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) evlerine girme müsaadesini sadece yemeğe çağrılan kimseyle sınırlandırmak için değildir; bilakis davete bir misaldir ve nüzul sebebi olan hadisede öyle vuku bulduğu için özellikle zikredilmiştir. Dolayısıyla Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelecek her davet ve kendisiyle yemek yeme maksadı olmaksızın evine girmeye dair vereceği her izin de buna dâhil olur ki nitekim bu çokça vuku bulurdu. Ebû Hureyre'nin kıssası
حِينَ اسْتَقْرَأَ مِنْ عُمَرَ آيَةً مِنَ الْقُرْآنِ وَهُوَ يَطْمَعُ أَنْ يَدْعُوَهُ عُمَرُ إِلَى الْغَدَاءِ فَفَتَحَ عَلَيْهِ الْآيَة وَدخل فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَدْ عَرِفَ مَا بِهِ فَانْطَلَقَ بِهِ إِلَى بَيْتِهِ وَأَمَرَ لَهُ بِعُسٍّ مِنْ لَبَنٍ ثُمَّ ثَانٍ ثُمَّ ثَالِثٍ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ الطَّعَامَ إِدْمَاجًا لِتَبْيِينِ آدَابِهِ، وَلِذَلِكَ ابْتُدِئَ بِقَوْلِهِ: غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَقَعْ مَثْلُهُ فِي قِصَّةِ سَبَبِ النُّزُولِ.
buna bir örnektir; hani Ömer kendisini öğle yemeğine çağırır ümidiyle ondan Kur'an'dan bir ayet okumasını istemiş, Ömer ayeti okuyup evine girmişti; bir de baktı ki Rasulullah, Ebû Hureyre'nin başucunda durmuş ve halini anlamıştı. Onu evine götürüp bir büyük kâse süt ikram edilmesini emretti, sonra ikinci, sonra üçüncü... Yemeğin zikredilmesi ise adabını açıklamak üzere sözün arasına dercedilmiştir (idmâc). Bu sebeple nüzul sebebi kıssasında benzeri vuku bulmadığı halde söze { غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } “yemek vaktini gözetmeksizin” ifadesiyle başlanmıştır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِيُوتَ بِكَسْرِ الْبَاءِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَوَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِضَمِّ الْبَاءِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَغَيْرِهَا.
Cumhur { بُيُوتَ } kelimesini ba harfinin kesresiyle (Biyût) okumuştur. Ebû Amr, Nâfi'den rivayetle Verş, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Ebû Ca'fer ise ba harfinin dammesiyle (Buyût) okumuşlardır; bu husus Nisâ Suresi'nde ve diğer yerlerde daha önce geçmişti.
وإِناهُ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَبِالْقَصْرِ: إِمَّا مَصْدَرُ أَنَى الشَّيْءُ إِذَا حَانَ، يُقَالُ: أَنَى يَأْنِي، قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ [الْحَدِيد: ١٦] . وَمَقْلُوبُهُ: آنْ.
Hemzenin kesresi ve maksur okunuşla { إِناهُ } kelimesi: Ya vakti geldiğinde kullanılan «enâ eş-şey'u» (أَنَى الشَّيْءُ) fiilinin masdarıdır; nitekim «enâ ye'nî» (أَنَى يَأْنِي) denilir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ } “İman edenlerin kalplerinin Allah'ın zikriyle ürpereceği vakit hâlâ gelmedi mi?” [el-Hadîd: 16]. Bunun kalbi (harf dizimi değişmiş hali) «âne» (آنَ) şeklindedir.
وَهُوَ بِمَعْنَاهُ. وَالْمَعْنَى: غَيْرُ مُنْتَظِرِينَ حُضُورَ الطَّعَامِ، أَيْ غَيْرُ سَابِقِينَ إِلَى الْبُيُوتِ وَقَبْلَ تَهْيِئَتِهِ.
Ve aynı manadadır. Anlamı ise şudur: Yemeğin hazır olmasını beklemeksizin, yani yemek hazırlanmadan önce evlere erkenden gelmeksizin.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ الَّتِي يَقْتَضِيهَا الدُّخُولُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ، أَيْ إِلَّا حَالَ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ.
{ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } “Size izin verilmesi müstesna” ifadesindeki istisna, yasaklanan girme eyleminin gerektirdiği genel durumlardan (ahvâl) yapılmış bir istisnadır; yani «size izin verilme durumu müstesna» demektir.
وَضُمِّنَ يُؤْذَنَ مَعْنَى تَدْعُونَ فَعُدِّيَ بِ إِلى فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِلَّا أَنْ تُدْعَوْا إِلَى طَعَامٍ فَيُؤْذَنُ لَكُمْ لِأَنَّ الطُّفَيْلِيَّ قَدْ يُؤْذَنُ لَهُ إِذَا اسْتَأْذَنَ وَهُوَ غَيْرُ مَدْعُوٍّ فَهِيَ حَالَةٌ غَيْرُ مَقْصُودَةٍ مِنَ الْكَلَامِ.
{ يُؤْذَنَ } fiiline «çağrılmanız» manası tazmin ettirilmiş (yüklenmiş) ve bu sebeple { إِلَى } harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır. Sanki şöyle denilmiştir: «Bir yemeğe çağrılıp da size izin verilmesi müstesna.» Zira davetsiz gelen kimseye (tufeylî) izin istediğinde izin verilebilir; oysa o davetli değildir ve bu kastedilen bir durum değildir.
فَالْكَلَامُ مُتَضَمِّنُ شَرْطَيْنِ هُمَا: الدَّعْوَةُ، وَالْإِذْنُ، فَإِنَّ الدَّعْوَةَ قَدْ تَتَقَدَّمُ عَلَى الْإِذْنِ وَقَدْ يَقْتَرِنَانِ كَمَا فِي حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ.
Dolayısıyla söz iki şartı içermektedir: Davet ve izin. Zira davet bazen izinden önce olabilir, bazen de Enes b. Mâlik'in hadisinde olduğu gibi ikisi bir arada bulunabilir.
وغَيْرَ ناظِرِينَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ لَكُمْ فَهُوَ قَيْدٌ فِي مُتَعَلِّقِ الْمُسْتَثْنَى فَيَكُونُ قَيْدًا فِي قَيْدٍ فَصَارَتِ الْقُيُودُ الْمَشْرُوطَةُ ثَلَاثَةٌ.
{ غَيْرَ ناظِرِينَ } ifadesi { لَكُمْ } zamirinden haldir; bu durumda müstesnanın müteallakında (bağlantılı olduğu ögede) bir kayıt olur; böylece kayıt içinde kayıt haline gelir ve şart koşulan kayıtlar üç tane olur.
وناظِرِينَ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ نَظَرَ بِمَعْنَى انْتَظَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ [يُونُس: ١٠٢] الْآيَةَ.
{ ناظِرِينَ } kelimesi, «bekledi» manasındaki «nazara» (نَظَرَ) fiilinden türemiş bir ism-i faildir; nitekim Yüce Allah'ın şu ayetinde de bu manadadır: { فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlar kendilerinden önce gelip geçmişlerin günleri gibisinden başkasını mı bekliyorlar?” [Yûnus: 102].
وَمَعْنَى ذَلِكَ: لَا تَحْضُرُوا الْبُيُوتَ لِلطَّعَامِ قَبْلَ تَهْيِئَةِ الطَّعَامِ لِلتَّنَاوُلِ فَتَقْعُدُوا تَنْتَظِرُونَ نُضْجَهُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَزَلَتْ فِي نَاسٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا يَتَحَيَّنُونَ طَعَامَ
Bunun anlamı şudur: Yemek yenmeye hazır hale gelmeden önce evlere gelip oturarak onun pişmesini beklemeyiniz. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu ayet, müminlerden Peygamber'in yemeğinin vaktini kollayan
النبيء فَيَدْخُلُونَ قَبْلَ أَنْ يُدْرَكَ الطَّعَامُ فَيَقْعُدُونَ إِلَى أَنْ يُدْرَكَ ثُمَّ يَأْكُلُونَ وَلَا يَخْرُجُونَ اهـ. وَقَدْ يَقْتَضِي أَنَّ ذَلِكَ تَكَرَّرَ قَبْلَ قَضِيَّةِ النَّفَرِ الَّذِينَ حَضَرُوا وَلِيمَةَ الْبِنَاءِ بِزَيْنَبَ فَتَكُونُ تِلْكَ الْقَضِيَّةُ خَاتِمَةَ الْقَضَايَا، فَكُنِّيَ بِالِانْتِظَارِ عَنْ مُبَادَرَةِ الْحُضُورِ قَبْلَ إِبَانِ الْأَكْلِ. وَنُكْتَةُ هَذِهِ الْكِنَايَةِ تَشْوِيهُ السَّبْقِ بِالْحُضُورِ بِجَعْلِهِ نَهَمًا وَجَشَعًا وَإِنْ كَانُوا قَدْ يَحْضُرُونَ لِغَيْرِ ذَلِكَ، وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنْ لَيْسَ النَّهْيُ مُتَوَجِّهًا إِلَى صَرِيحِ الِانْتِظَارِ.
bir grup insan hakkında inmiştir; yemek pişmeden önce girer, pişene kadar oturur, sonra yer ve çıkmazlardı. Bu durum, Zeyneb ile evlilik velimesine katılan grubun hadisesinden önce bunun tekrarlanmış olmasını ve o hadisenin de bu olayların sonuncusu olduğunu gerektirebilir. Dolayısıyla yemek vaktinden önce erkenden gelmekten kinaye olarak «beklemek» zikredilmiştir. Bu kinayenin nüktesi, her ne kadar başka amaçla gelmiş olsalar bile erkenden gelmeyi oburluk ve açgözlülük gibi göstererek çirkinleştirmektir. Buradan anlarsın ki yasak, doğrudan doğruya beklemenin kendisine yöneltilmiş değildir.
وَمَوْقِعُ الِاسْتِدْرَاكِ لِرَفْعِ تَوَهُّمِ أَنَّ التَّأَخُّرَ عَنْ إِبَانِ الطَّعَامِ أَفْضَلُ فَأَرْشَدَ النَّاسَ إِلَى أَنَّ تَأَخُّرَ الْحُضُورِ عَنْ إِبَانِ الطَّعَامِ لَا يَنْبَغِي بَلِ التَّأَخُّرُ لَيْسَ مِنَ الْأَدَبِ لِأَنَّهُ يَجْعَلُ صَاحِبَ الطَّعَامِ فِي انْتِظَارٍ، وَكَذَلِكَ الْبَقَاءُ بَعْدَ انْقِضَاءِ الطَّعَامِ فَإِنَّهُ تَجَاوْزٌ لِحَدِّ الدَّعْوَةِ لِأَنَّ الدَّعْوَةَ لِحُضُورِ شَيْءٍ تَقْتَضِي مُفَارَقَةَ الْمَكَانِ عِنْدَ انتهائه لِأَن تقيد الدَّعْوَةِ بِالْغَرَضِ الْمَخْصُوصِ يَتَضَمَّنُ تَحْدِيدَهَا بِانْتِهَاءِ مَا دُعِيَ لِأَجْلِهِ، وَكَذَلِكَ الشَّأْنُ فِي كُلِّ دُخُولٍ لِغَرَضٍ مِنْ مُشَاوَرَةٍ أَوْ مُحَادَثَةٍ أَوْ سَمَرٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَتَحَدَّدُ بِالْعُرْفِ وَمَا لَا يَثْقُلُ عَلَى صَاحِبِ الْمَحَلِّ، فَإِنْ كَانَ مَحَلٌّ لَا يَخْتَصُّ بِهِ أَحَدٌ كَدَارِ الشُّورَى وَالنَّادِي فَلَا تَحْدِيدَ فِيهِ.
İstidrâkın (düzeltmenin) yeri, yemek vaktinden geri kalmanın daha faziletli olduğu vehmini ortadan kaldırmaktır. Bu sebeple insanlara yemek vaktinden geri kalmanın uygun olmadığını, aksine gecikmenin edebe aykırı olduğunu göstermiştir; çünkü bu durum ev sahibini bekletir. Aynı şekilde yemek bittikten sonra orada kalmaya devam etmek de davetin sınırını aşmaktır; zira bir şeye katılmak için yapılan davet, o şey bittiğinde mekândan ayrılmayı gerektirir. Çünkü davetin özel bir amaçla sınırlandırılması, çağrılma sebebinin sona ermesiyle onun da bitmesini içerir. İstişare, sohbet, gece sohbeti ve benzeri bir amaçla yapılan her girişin hükmü de böyledir; bütün bunlar örfle ve mekân sahibine ağırlık vermeyecek şeylerle belirlenir. Eğer Şûrâ Meclisi veya kulüp gibi kimseye ait olmayan umumi bir mekân ise onda bir sınırlandırma yoktur.
وطَعِمْتُمْ مَعْنَاهُ أَكَلْتُمْ، يُقَالُ: طَعِمَ فُلَانٌ فَهُوَ طَاعِمٌ، إِذَا أَكَلَ.
{ طَعِمْتُمْ } kelimesinin anlamı «yediniz» demektir. Biri yemek yediğinde «taime fulânun fe-huve tâimun» (طَعِمَ فُلَانٌ فَهُوَ طَاعِمٌ) denilir.
وَالِانْتِشَارُ: افْتِعَالٌ مِنَ النَّشْرِ، وَهُوَ إِبْدَاءُ مَا كَانَ مَطْوِيًّا، أُطْلِقَ عَلَى الْخُرُوجِ مَجَازًا وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٤٧] .
İntişâr (dağılma): Neşr kökünden iftiâl babındadır ve dörülü/kapalı olan şeyi açığa çıkarmak demektir; mecazen mekândan çıkıp dağılmak için kullanılmıştır. Bu, Furkân Suresi'ndeki { وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً } “ve gündüzü bir yayılma [vakti] kıldı” [Furkân: 47] ayetinde geçmişti.
وَالْوَاوُ فِي وَلا مُسْتَأْنِسِينَ عَطَفٌ عَلَى ناظِرِينَ وَمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الِاسْتِدْرَاكِ وَمَا تَفَرَّعَ عَلَيْهِ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَيْنِ. وَزِيَادَةُ حَرْفِ النَّفْيِ قَبْلَ مُسْتَأْنِسِينَ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ كَمَا هُوَ الْغَالِبُ فِي الْعَطْفِ عَلَى الْمَنْفِيِّ وَفِي تَصْدِيرِ الْمَنْفِيِّ نَحْوَ قَوْلِهِ: فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ الْآيَة [النِّسَاء: ٦٥] وَقَوْلِهِ: لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ [الحجرات: ١١] ثُمَّ قَوْلِهِ: وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ [الحجرات: ١١] .
{ وَلا مُسْتَأْنِسِينَ } ifadesindeki vâv harfi, { ناظِرِينَ } kelimesine matuftur; aralarındaki istidrâk ve ondan türeyen kısımlar ise iki matuf arasına girmiş bir itiraz (ara cümle) cümlesidir. { مُسْتَأْنِسِينَ } kelimesinden önce olumsuzluk edatının tekrarlanması, olumsuz üzerine atıfta bulunulduğunda ve olumsuz ifadenin başlangıcında ekseriyetle olduğu gibi, nefyi (olumsuzluğu) tekit etmek içindir. Nitekim { فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Hayır, Rabbine andolsun ki iman etmiş olmazlar” [en-Nisâ: 65] ayeti ve { لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ } “Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin” [el-Hucurât: 11] ayetinden sonra gelen { وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ } “ne de kadınlar [başka] kadınlarla” [el-Hucurât: 11] ifadesi böyledir.
وَالِاسْتِئْنَاسُ: طَلَبُ الْأُنْسِ مَعَ الْغَيْرِ. وَاللَّامُ فِي لِحَدِيثٍ لِلْعِلَّةِ، أَيْ وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِأَجْلِ حَدِيثٍ يَجْرِي بَيْنَكُمْ.
İsti'nâs: Başkasıyla ünsiyet kurmayı, kaynaşmayı istemektir. { لِحَدِيثٍ } kelimesindeki lâm harfi illet (gerekçe) içindir; yani «aranızda geçen bir söze dalıp kaynaşmak için de [beklemeyin]» demektir.
وَالْحَدِيثُ: الْخَبَرُ عَنْ أَمْرٍ حَدَثَ، فَهُوَ فِي الْأَصْلِ صِفَةٌ حُذِفَ مَوْصُوفُهُا ثُمَّ
Hadis: Yeni meydana gelen bir hadiseyi haber vermektir. Aslında mevsufluğu düşmüş bir sıfattır, sonra
غَلَبَتْ عَلَى مَعْنَى الْمَوْصُوفِ فَصَارَ بِمَعْنَى الْإِخْبَارِ عَنْ أَمْرٍ حَدَثَ، وَتُوسِّعَ فِيهِ فَصَارَ الْإِخْبَارُ عَنْ شَيْءٍ وَلَوْ كَانَ أَمْرًا قَدْ مَضَى. وَمِنْهُ سُمِّي مَا يرْوى عَن النبيء ﷺ حَدِيثًا كَمَا يُسَمَّى خَبَرًا، ثُمَّ تُوسِّعَ فِيهِ فَصَارَ يُطلق على كل كَلَامٍ يَجْرِي بَيْنَ الْجُلَسَاءِ فِي جِدٍّ أَوْ فُكَاهَةٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: حَدِيثُ خُرَافَةٍ، وَقَوْلُ كَثِيرٍ:
mevsufun manasına galip gelerek meydana gelen bir hadiseyi haber verme anlamında kullanılmıştır. Daha sonra kapsamı genişletilerek geçmiş bir olay dahi olsa herhangi bir şeyi haber vermeye denilmiştir. Bundan dolayı Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilen şeylere «haber» denildiği gibi «hadis» de denilmiştir. Daha sonra anlamı daha da genişletilerek meclistekiler arasında cereyan eden ciddi veya şaka yollu her söze denilmiştir. Nitekim «hurâfe hadisi/sözü» tabiri ve Kesîr'in şu beyti bundandır:
أَخَذَنَا بِاكْتِرَاثِ الْأَحَادِيثِ تَبْيِينًا ... ... الْبَيْتَ
«Açıklamak gayesiyle sözleri önemseyip dinlemeye koyulduk...» beyti.
وَاسْتِئْنَاسُ الْحَدِيثِ: تَسَمُّعُهُ وَالْعِنَايَةُ بِالْإِصْغَاءِ إِلَيْهِ، قَالَ النَّابِغَةُ:
İsti'nâsu'l-hadîs: Sözü can kulağıyla dinlemek ve dikkatle kulak kesilmektir. Nâbiğa şöyle demiştir:
كَأَنَّ رَحْلِي وَقَدْ زَالَ النَّهَارُ بِنَا ... يَوْمَ الْجَلِيلِ عَلَى مُسْتَأْنِسٍ وَحَدِ
«Sanki semerim -Celîl gününde gündüz üzerimizden zeval bulduğunda- [sese] kulak kesilmiş yalnız bir [yaban öküzünün] üzerindeydi.»
أَيْ كَأَنِّي رَاكِبٌ ثَوْرًا وَحْشِيًّا مُنْفَرِدًا تَسَمَّعَ صَوْتَ الصَّائِدِ فَأَسْرَعَ الْهُرُوبَ.
Yani: Sanki ben, avcının sesine kulak kabartıp hızla kaçan yalnız bir yaban öküzüne binmiştim.
وَإِضَافَةُ بُيُوتَ النَّبِيِّ عَلَى مَعْنَى لَامِ الْمِلْكِ لِأَنَّ تِلْكَ الْبُيُوتَ مِلْكٌ لَهُ مَلَكَهَا بِالْعَطِيَّةِ مِنَ الَّذِينَ كَانَتْ سَاحَةُ الْمَسْجِدِ مِلْكًا لَهُمْ مِنَ الْأَنْصَارِ، وَبِالْفَيْءِ لِقُبُورِ الْمُشْرِكِينَ الَّتِي كَانَتْ ثَمَّةَ، فَإِنَّ الْمَدِينَةَ فُتِحَتْ بِكَلِمَةِ الْإِسْلَامِ فَأَصْبَحَتْ دَارًا لِلْمُسْلِمِينَ. وَمَصِيرُ تِلْكَ الْبُيُوتِ بعد وَفَاة النبيء ﷺ مَصِيرُ تَرِكَتِهِ كُلِّهَا فَإِنَّهُ لَا يُورَثُ وَمَا تَرَكَهُ يَنْتَفِعُ مِنْهُ أَزْوَاجُهُ وَآلُهُ بِكِفَايَتِهِمْ حَيَاتَهُمْ ثُمَّ يَرْجِعُ ذَلِكَ لِلْمُسْلِمِينَ كَمَا قَضَى بِهِ عُمَرُ بَيْنَ عَلِيٍّ وَالْعَبَّاسِ فِيمَا كَانَ للنبيء ﷺ مِنْ فَدَكِ وَنَخْلِ بَنِي النَّضِيرِ، فَكَانَ لِأَزْوَاج النبيء ﷺ حَقُّ السُّكْنَى فِي بُيُوتِهِنَّ بَعْدَهُ حَتَّى تَوَفَّاهُنَّ اللَّهُ مِنْ عِنْدِ آخِرَتِهِنَّ، فَلِذَلِكَ أَدْخَلَهَا الْخُلَفَاءُ فِي الْمَسْجِدِ حِينَ تَوْسِعَتِهِ فِي زَمَنِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ وَأَمِيرُ الْمَدِينَةِ يَوْمَئِذٍ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ. وَلَمْ يُنْكِرْ ذَلِكَ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَلَمْ يُعْطَ وَرَثَتُهُنَّ شَيْئًا وَلَا سَأَلُوهُ. وَإِضَافَتُهَا إِلَى ضَمِيرِهِنَّ فِي قَوْلِهِ: مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ [الْأَحْزَاب: ٣٤] عَلَى مَعْنَى لَامِ الِاخْتِصَاصِ لَا لَامِ الْمِلْكِ.
{ بُيُوتَ النَّبِيِّ } terkibindeki tamlama, mülkiyet lâmı manasındadır. Çünkü o evler onun mülküydü; Ensâr'dan mescidin arsasına sahip olanların bağışlamasıyla ve orada bulunan müşrik kabirlerinin fey yoluyla alınmasıyla mülkü olmuştu. Zira Medine İslam kelimesiyle fethedilmiş ve Müslümanların yurdu haline gelmiştir. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefatından sonra o evlerin akıbeti, bütün terekesinin akıbeti gibidir; zira peygamberler miras bırakmaz, geride bıraktığı şeylerden eşleri ve ehliyet sahipleri hayatları boyunca yetecek kadar faydalanırlar, sonra da Ömer'in Fedek ve Benî Nadîr hurmalıklarından Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ait olan kısımlarda Ali ile Abbas arasında hükmettiği gibi Müslümanlara kalır. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımları için vefatından sonra, Allah onların sonuncusunun canını alıncaya kadar evlerinde oturma hakkı vardı. Bu sebeple halifeler, Velîd b. Abdilmelik zamanında ve o gün Medine emiri olan Ömer b. Abdilazîz devrinde mescidin genişletilmesi esnasında bu evleri mescide dahil etmişlerdir. Sahabeden hiç kimse buna itiraz etmemiş, onların mirasçılarına bir şey verilmediği gibi onlar da bir şey talep etmemişlerdir. { مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ } “evlerinizde okunanları” [el-Ahzâb: 34] ayetinde evlerin kadınların zamirine izafe edilmesi ise mülkiyet lâmı değil, tahsis/aidiyet lâmı manasındadır.
قَالَ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ: هَذِهِ الْآيَةُ أَدَبٌ أَدَّبَ اللَّهُ بِهِ الثُّقَلَاءَ، وَقَالَ ابْنُ أَبِي عَائِشَةَ: حَسْبُكَ مِنَ الثُّقَلَاءِ أَنَّ الشَّرْعَ لَمْ يَحْتَمِلْهُمْ.
Hammâd b. Zeyd ve İsmâil b. Ebî Hakîm şöyle demişlerdir: «Bu ayet, Allah'ın yüzsüz/ağırkanlı kimseleri terbiye ettiği bir edeptir.» İbn Ebî Âişe de şöyle demiştir: «Ağırkanlı kimseler hakkında, şeriatın bile onlara katlanamamış olması sana delil olarak yeter.»
وَمَعْنَى الثِّقَلِ فِيهِ هُوَ إِدْخَالُ أَحَدٍ الْقَلَقَ وَالْغَمَّ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ جَرَّاءِ عَمَلٍ لِفَائِدَةِ الْعَامِلِ أَوْ لِعَدَمِ الشُّعُورِ بِمَا يَلْحَقُ غَيْرَهُ مِنَ الْحَرَجِ مِنْ جَرَّاءِ ذَلِكَ الْعَمَلِ. وَهُوَ من مساوئ الْخُلُقِ لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ عَنْ عَمْدٍ كَانَ ضُرًّا بِالنَّاسِ وَهُوَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَذَى وَهُوَ ذَرِيعَةٌ للتباغض عِنْد نفاد صَبْرِ الْمَضْرُورِ، فَإِنَّ النُّفُوسَ مُتَفَاوِتَةٌ فِي مِقْدَارِ
Burada ağırlık (sıkıntı verme) kavramının anlamı; bir kimsenin, kendi menfaatine olan bir eylem sebebiyle yahut bu eylemden dolayı başkasına ulaşacak sıkıntıyı hissetmemesi yüzünden başkasına huzursuzluk ve keder vermesidir. Bu kötü ahlaktandır; zira eğer kasten yapılıyorsa insanlara zarar vermektir ve eziyet sayıldığı için yasaklanmıştır. Ayrıca zarar görenin sabrı tükendiğinde kin ve düşmanlığa vesile olur; zira insanların
تَحَمُّلِ الْأَذَى، وَلِأَنَّ الْمُؤْمِنَ يُحِبُّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ فَعَلَيْهِ إِذَا أَحَسَّ بِأَنَّ قَوْلَهُ أَو فعله يخدل الْغَمَّ عَلَى غَيْرِهِ أَنْ يَكُفَّ عَنْ ذَلِكَ وَلَوْ كَانَ يَجْتَنِي مِنْهُ مَنْفَعَةً لِنَفْسِهِ إِذْ لَا يُضِرُّ بِأَحَدٍ لِيَنْتَفِعَ غَيْرُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ لِمَنْ يَأْتِي بِالْعَمَلِ حَقٌّ عَلَى الْآخَرِ فَإِنَّ لَهُ طَلَبَهُ مَعَ أَنَّهُ مَأْمُورٌ بِحُسْنِ التَّقَاضِي، وَإِنْ كَانَ إِدْخَالُهُ الْغَمَّ عَلَى غَيْرِهِ عَنْ غَبَاوَةٍ وَقِلَّةِ تَفَطُّنٍ لَهُ فَإِنَّهُ مَذْمُومٌ فِي ذَاتِهِ وَهُوَ يَصِلُ إِلَى حَدٍّ يَكُونُ الشُّعُورُ بِهِ بَدِيهِيًّا.
eziyete katlanma dereceleri farklıdır. Kaldı ki mümin, kendisi için istediğini kardeşi için de ister; bu yüzden sözünün veya fiilinin başkasına keder verdiğini hissettiğinde, bundan kendisi için bir menfaat elde edecek olsa bile vazgeçmelidir. Zira başkası faydalansın diye kimseye zarar verilemez; meğerki o fiili yapanın diğeri üzerinde bir hakkı bulunsun, bu durumda hakkını talep edebilir, bununla birlikte hakkı güzelce talep etmekle emrolunmuştur. Eğer başkasına keder vermesi ahmaklıktan ve incelikleri kavrayamamaktan kaynaklanıyorsa, bu bizatihi yerilmiştir ve öyle bir dereceye varır ki bunu hissetmek apaçık/zaruri hale gelir.
وَلِلْحُكَمَاءِ وَالشُّعَرَاءِ أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ فِي الثُّقَلَاءِ طَفَحَتْ بِهَا كُتُبُ أَدَبِ الْأَخْلَاقِ.
Hikmet ehli ve şairlerin bu tür ağırkanlı/sıkıcı kimseler hakkında ahlak ve edep kitaplarını dolduran pek çok sözü vardır.
ومعاملة النَّاس النبيء ﷺ بِهَذَا الْخُلُقِ أَشَدُّ بُعْدًا عَنِ الْأَدَبِ لِأَنَّ لِلنَّبِيءِ ﷺ أَوْقَاتًا لَا تَخْلُو سَاعَةٌ مِنْهَا عَنِ الِاشْتِغَالِ بِصَلَاحِ الْأُمَّةِ وَيَجِبُ أَنْ لَا يَشْغِلَ أَحَدٌ أَوْقَاتَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ.
İnsanların Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı bu ahlakla muamele etmeleri ise edepten çok daha uzaktır. Çünkü Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hiçbir anı ümmetin ıslahı ile meşgul olmaktan hali olmayan vakitleri vardır ve onun izni olmaksızın hiç kimsenin onun vaktini işgal etmemesi gerekir; bundan dolayı Yüce Allah: { إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } “Size izin verilmesi müstesna” buyurmuştur.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: فَادْخُلُوا لِلنَّدْبِ لِأَنَّ إِجَابَةَ الدَّعْوَةِ إِلَى الْوَلِيمَةِ سُنَّةٌ، وَتَقْيِيدُ النَّهْيِ بِقَوْلِهِ: غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ لِلتَّنْزِيهِ لِأَنَّ الْحُضُورَ قَبْلَ تَهَيُّؤِ الطَّعَامِ غَيْرُ مُقْتَضِي لِلدَّعْوَةِ وَلَا يَتَضَمَّنُهُ الْإِذْنُ فَهُوَ تَطَفُّلٌ.
{ فَادْخُلُوا } “Girin” emri mendupluk (tavsiye) içindir; çünkü velime davetine icabet etmek sünnettir. Yasağın { غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } “onun vaktini gözetmeksizin” ifadesiyle kayıtlanması ise tenzih (mekruhluk) içindir; zira yemek hazırlanmadan önce gelmek davetin gereği değildir ve izin bunu kapsamaz, dolayısıyla bu davetsizce sokulmaktır (tataffül).
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: فَانْتَشِرُوا لِلْوُجُوبِ لِأَنَّ دُخُولَ الْمَنْزِلِ بِغَيْرِ إِذَنٍ حَرَامٌ، وَإِنَّمَا جَازَ بِمُقْتَضَى الدَّعْوَةِ لِلْأَكْلِ فَهُوَ إِذَنٌ مُقَيِّدُ الْمَعْنَى بِالْغَرَضِ الْمَأْذُونِ لِأَجْلِهِ فَإِذَا انْقَضَى السَّبَبُ الْمُبِيحُ لِلدُّخُولِ عَادَ تَحْرِيمُ الدُّخُولِ إِلَى أَصْلِهِ إِلَّا أَنَّهُ نَظَرِيٌّ قَدْ يُغْفَلُ عَنْهُ لِأَنَّ أَصْلَهُ مَأْذُونٌ فِيهِ وَالْمَأْذُونُ فِيهِ شَرْعًا لَا يَتَقَيَّدُ بِالسَّلَامَةِ إِلَّا إِذَا تَجَاوَزَ الْحَدَّ الْمَعْرُوفَ تَجَاوُزًا بَيِّنًا.
{ فَانْتَشِرُوا } “Dağılın” emri vücub (farziyet) içindir; çünkü izinsiz olarak bir eve girmek haramdır. Bu sadece yemek davetinin gereği olarak caiz olmuştur, dolayısıyla bu, anlamı izin verilen amaçla kayıtlı bir izindir. Girişi mübah kılan sebep sona erdiğinde, girişin haramlığı asıl haline döner. Ne var ki bu, başlangıcı izinli olduğu için gözden kaçabilen nazari bir meseledir; dinen izin verilen şey ise bilinen sınırı açıkça aşmadıkça sakıncalı sayılmaz.