أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا [الْأَنْفَال: ٤] فَإِنَّا لَا نَجِدُ التَّفْصِيلَ بَيْنَ أَحْوَالِ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا فِي مَقَامِ التَّحْذِيرِ مِنَ الذُّنُوبِ.
{ أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “İşte onlar gerçekten mümin olanlardır” [Enfâl: 4]. Zira biz Müslümanların halleri arasındaki ayrıntılı ayrımı ancak günahlardan sakındırma makamında görürüz.
وَالْمَرْجِعُ فِي هَذَا الْمَحْمَلِ إِلَى بَيَانِ الْإِجْمَالِ بِالْجَمْعِ بَيْنَ أَدِلَّةِ الشَّرِيعَةِ. وَقَدْ سَكَتَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ عَنِ التَّصَدِّي لِبَيَانِ مُفَادِ هَذَا الْوَعْدِ وَلَمْ يُعَرِّجْ عَلَيْهِ فِيمَا رَأَيْتُ سِوَى صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» فَجَعَلَ مَعْنَى قَوْلِهِ: أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً: أَنَّ الْجَامِعِينَ وَالْجَامِعَاتِ لِهَذِهِ الطَّاعَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا، وَجَعَلَ وَاوَ الْعَطْفِ بِمَعْنَى الْمَعِيَّةِ، وَجَعَلَ الْعَطْفَ عَلَى اعْتِبَارِ الْمُغَايَرَةِ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ فِي الْأَوْصَافِ لَا الْمُغَايَرَةِ بِالذَّوَاتِ، وَهَذَا تَكَلُّفٌ وَصُنْعٌ بِالْيَدِ، وَتَبِعَهُ الْبَيْضَاوِيُّ وَكَثِيرٌ. وَيُعَكِّرُ عَلَيْهِ أَنَّ جَمْعَ تِلْكَ الصِّفَاتِ لَا يُوجِبُ الْمَغْفِرَةَ لِأَنَّ الْكَبَائِرَ لَا تُسْقِطُهَا عَنْ
Bu muhtemel anlamın dayanağı, şeriatın delillerini bir araya getirerek kapalı olan hususu (icmali) açıklamaktır. Müfessirlerin çoğunluğu bu vaadin ne anlama geldiğini açıklamaya girişmeyip sükût etmişlerdir; gördüğüm kadarıyla el-Keşşâf müellifinden başkası buna değinmemiştir. O, { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } ifadesinin anlamını: "Bu itaatleri kendisinde toplayan erkekler ve kadınlar için Allah mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır" şeklinde açıklamış, atıf vâvını maiyyet (birliktelik) anlamında kabul etmiş ve atfı zatların farklılığına değil sıfatların farklılığına hamletmiştir. Bu ise bir zorlama (tekellüf) ve yapay bir kurgudur; Beyzâvî ve birçokları da ona tâbi olmuştur. Fakat buna şu itiraz yönelir: Bu sıfatları kendisinde toplamak mağfireti zorunlu kılmaz; zira büyük günahları
صَاحِبِهَا إِلَّا التَّوْبَةُ، إِلَّا أَنْ يَضُمَّ إِلَى كَلَامِهِ ضَمِيمَةً وَهِيَ حَمْلُ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ والذَّاكِراتِ عَلَى مَعْنَى الْمُتَّصِفِينَ بِالذِّكْرِ اللِّسَانِيِّ وَالْقَلْبِيِّ، فَيَكُونَ الذِّكْرُ الْقَلْبِيُّ شَامِلًا لِلتَّوْبَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ [آل عمرَان: ١٣٥] فَيَكُونُ الَّذِينَ جَمَعُوا هَذِهِ الْخِصَالَ الْعَشْرَ قَدْ حَصَلَتْ لَهُمُ التَّوْبَةُ، غَيْرَ أَنَّ هَذَا الِاعْتِذَارَ عَنِ الزَّمَخْشَرِيِّ لَا يَتَجَاوَزُ هَذِهِ الْآيَةَ، فَإِنَّ فِي الْقُرْآنِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ مِثْلُهَا يَضِيقُ عَنْهَا نِطَاقُ هَذَا الِاعْتِذَارِ، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً إِلَى قَوْلِهِ: أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا الْآيَةَ فِي سُورَة الْفرْقَان [٦٣- ٧٥] .
tövbeden başka hiçbir şey sahibinin üzerinden düşürmez. Meğerki onun bu sözüne bir ilave yapılarak { وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ والذَّاكِراتِ } ifadesi dil ve kalp zikriyle nitelenenler anlamına hamledilsin. Böylece kalp zikri, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi tövbeyi de kapsamış olur: { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “Onlar çirkin bir hayasızlık işledikleri veya kendilerine zulmettikleri zaman Allah'ı hatırlayıp hemen günahlarının bağışlanmasını dilerler” [Âl-i İmrân: 135]. Böylece bu on hasleti kendisinde toplayanlar için tövbe de gerçekleşmiş olur. Ne var ki Zemahşerî adına yapılan bu mazeret bu ayeti aşamaz; zira Kur'an'da buna benzer pek çok ayet vardır ki bu mazeretin çerçevesi onları kapsayamaz. Furkan Sûresi'ndeki { وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً } “Rahmân'ın kulları yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler...” ayetinden { أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا } “İşte onlara sabretmelerine karşılık saraylar mükâfat olarak verilecektir” ayetine kadar olan kısım [Furkan: 63-75] bunlardandır.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٣٦]
[Ahzâb Sûresi (33), Âyet 36]
وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً (٣٦)
{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً } “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve hiçbir mümin kadın için kendi işlerinde bir tercih hakkı (muhayyerlik) yoktur. Kim de Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, şüphesiz apaçık bir sapıklıkla sapmış olur.” (36)
مُعْظَمُ الرِّوَايَاتِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي شَأْنِ خِطْبَةِ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ عَلَى زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: انْطَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَخْطُبُ عَلَى فَتَاهُ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ فَاسْتَنْكَفَتْ وَأَبَتْ وَأَبَى أَخُوهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ الْآيَةَ، فَتَابَعَتْهُ وَرَضِيَتْ لِأَنَّ تَزْوِيجَ زَيْنَبَ بِزَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ كَانَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ وَيَكُونُ مَوْقِعُهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ الَّتِي هِيَ مَدَنِيَّةٌ إِلْحَاقًا لَهَا بِهَا لِمُنَاسِبَةِ أَنْ تَكُونَ مُقَدِّمَةً لِذِكْرِ تَزَوُّجِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ زَيْنَبَ الَّذِي يَظْهَرُ أَنَّهُ وَقَعَ بَعْدَ وَقْعَةِ الْأَحْزَابِ وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْ قَبْلُ فَقَدَّرَ لَهُ الْأَحْوَالَ الَّتِي حَصَلَتْ مِنْ بَعْدُ.
Rivayetlerin çoğuna göre bu ayet, Zeyneb bint Cahş'ın Zeyd b. Hârise ile nişanlanması/evlendirilmesi talebi hakkında inmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, azatlısı Zeyd b. Hârise adına Zeyneb bint Cahş'ı istemeye gitti; fakat Zeyneb bunu gururuna yediremeyip reddetti, kardeşi Abdullah b. Cahş da reddetti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ } ayetini indirdi; böylece Zeyneb O'na uydu ve razı oldu." Zira Zeyneb'in Zeyd b. Hârise ile evlenmesi hicretten önceydi; dolayısıyla bu ayet Mekke'de inmiş olur ve Medenî olan bu sûredeki yeri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyneb ile evlenmesinin zikrine bir mukaddime olması münasebetiyle sûreye ilhak edilmesidir. Bu evlilik ise öyle anlaşılıyor ki Ahzâb Savaşı'ndan sonra vuku bulmuştur. Allah bunu önceden bildiği için daha sonra meydana gelecek durumları buna göre takdir etmiştir.
وَوُجُودُ وَاوِ الْعَطْفِ فِي أَوَّلِ الْجُمْلَةِ يَقْتَضِي أَنَّهَا مَعْطُوفَةٌ عَلَى كَلَامٍ نَزَلَ قَبْلَهَا مِنْ
Cümlenin başında atıf vâvının bulunması, onun kendisinden önce inen bir söze matuf olmasını gerektirir; bu söz
سُورَةٍ أُخْرَى لَمْ نَقِفْ عَلَى تَعْيِينِهِ وَلَا تَعْيِينِ السُّورَةِ الَّتِي كَانَتِ الْآيَةُ فِيهَا، وَهُوَ عَطْفُ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ لِمُنَاسَبَةٍ بَيْنَهُمَا.
başka bir sûredendir ki ne o sözü ne de ayetin içinde bulunduğu sûreyi kesin olarak tespit edebilmiş değiliz. Bu, aralarındaki bir münasebetten dolayı cümlenin cümleye atfedilmesidir.
وَرُوِيَ عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ أُمَّ كُلْثُومٍ بَنْتَ عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ وَكَانَتْ أَوَّلَ مَنْ هَاجَرْنَ مِنَ النِّسَاءِ وَأَنَّهَا وهبت نَفسهَا للنبيء ﷺ فَزَوَّجَهَا مِنْ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ، بَعْدَ أَنْ طَلَّقَ زَيْدٌ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا،
Câbir b. Zeyd'den ise bu ayetin iniş sebebi hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Ukbe b. Ebî Muayt'ın kızı Ümmü Külsûm -ki o hicret eden ilk kadındı- nefsini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe etmişti; Peygamber de -yakında geleceği üzere Zeyd, Zeyneb bint Cahş'ı boşadıktan sonra- onu Zeyd b. Hârise ile evlendirdi.
فَكَرِهَتْ هِيَ وَأَخُوهَا ذَلِكَ وَقَالَتْ: إِنَّمَا أَرَدْتُ رَسُولَ اللَّهِ فَزَوَّجَنِي عَبْدَهُ ثُمَّ رَضِيَتْ هِيَ وَأَخُوهَا بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ.
O ve erkek kardeşi bundan hoşlanmadılar ve: "Ben sadece Resûlullah'ı istemiştim, o ise beni azatlı kölesiyle evlendirdi" dedi. Sonra ayet indikten sonra o da kardeşi de razı oldular.
وَالْمُنَاسَبَةُ تَعْقِيبُ الثَّنَاءِ عَلَى أَهْلِ خِصَالٍ هِيَ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ، بِإِيجَابِ طَاعَةِ اللَّهِ وَالرَّسُولِ ﷺ، فَلَمَّا أَعْقَبَ ذَلِكَ بِمَا فِي الِاتِّصَافِ بِمَا هُوَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ مِمَّا يُكْسِبُ مَوْعُودَهُ مِنَ الْمَغْفِرَةِ وَالْأَجْرِ، وَسَوَّى فِي ذَلِكَ بَين الرِّجَال وَالنِّسَاء، أَعْقَبَهُ بِبَيَانِ أَنَّ طَاعَةَ الرَّسُولِ ﷺ فِيمَا يَأْمُرُ بِهِ وَيَعْتَزِمُ الْأَمْرَ هِيَ طَاعَةٌ وَاجِبَةٌ وَأَنَّهَا مُلْحَقَةٌ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَأَنَّ صِنْفَيِ النَّاسِ الذُّكُورَ وَالنِّسَاءَ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ كَمَا كَانَا سَوَاءً فِي الْأَحْكَامِ الْمَاضِيَةِ.
[Önceki ayetle] münasebet şudur: Allah'a itaatten sayılan güzel hasletlerin sahiplerine yapılan övgünün peşinden, Allah'a ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaatin farz kılınması getirilmiştir. Allah'ın emrinden olan şeylerle nitelenmenin O'nun vaat ettiği mağfiret ve ecri kazandıracağını belirttikten ve bunda erkeklerle kadınları eşit tuttuktan sonra, ardından Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrettiği ve kesinleştirdiği hususlarda ona itaatin vacip olduğunu, bunun Allah'a itaat hükmünde sayıldığını ve geçmiş hükümlerde eşit oldukları gibi erkek ve kadın her iki cinsin bunda da eşit olduğunu açıklayan ifade getirilmiştir.
وَإِقْحَامُ كانَ فِي النَّفْيِ أَقْوَى دِلَالَةٍ عَلَى انْتِفَاءِ الْحُكْمِ لِأَنَّ فِعْلَ كانَ لِدِلَالَتِهِ عَلَى الْكَوْنِ، أَيِ الْوُجُودِ يَقْتَضِي نَفْيُهُ انْتِفَاءَ الْكَوْنِ الْخَاصِّ بِرُمَّتِهِ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.
Olumsuzluk (nefiy) cümlesine { كَانَ } fiilinin dahil edilmesi, hükmün yokluğuna delalet etme bakımından en güçlü yoldur; zira { كَانَ } fiili kevn (yani varlık) anlamına delalet ettiğinden, onun olumsuzlanması daha önce defalarca geçtiği üzere özel varlığın büsbütün yokluğunu gerektirir.
وَالْمَصْدَرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ أَنْ تَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ فِي مَحَلِّ رَفْعِ اسْمِ كانَ الْمَنْفِيَّةِ وَهِيَ كانَ التَّامَّةُ.
{ أَنْ تَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } ifadesinden anlaşılan masdar (muevvel masdar), menfî olan { كَانَ }'nin merfû ismidir ve buradaki { كَانَ } tam fiildir (kâne-i tâmme).
وَقَضَاءُ الْأَمْرِ تَبْيِينُهُ وَالْإِعْلَامُ بِهِ، قَالَ تَعَالَى: وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ [الْحجر: ٦٦] .
Bir işi kaza etmek: Onu açıklamak ve bildirmektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ } “Biz ona şu hükmü bildirdik: Sabah vaktinde şunların kökü kesilmiş olacaktır” [Hicr: 66].
وَمَعْنَى إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِذَا عَزَمَ أَمْرُهُ وَلَمْ يَجْعَلْ لِلْمَأْمُورِ خِيَارًا فِي الِامْتِثَالِ، فَهَذَا الْأَمْرُ هُوَ الَّذِي يَجِبُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ امْتِثَالُهُ احْتِرَازًا مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِ لِلَّذِينِ وَجَدَهُمْ يَأْبِرُونَ نَخْلَهُمْ:
{ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ } ifadesinin anlamı: [Peygamber'in] emri kesinleştiğinde ve emredilen kimseye gereğini yerine getirme konusunda bir serbestlik bırakmadığında [demektir]. İşte müminlerin uyması zorunlu olan emir budur. Bu, hurmalarını aşılayan kimselere söylediği şu söz gibi hususları dışarıda bırakmak içindir:
«لَوْ تَرَكْتُمُوهَا لَصَلَحَتْ ثُمَّ قَالُوا تَرَكْنَاهَا فَلَمْ تَصْلُحْ فَقَالَ: أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِأُمُورِ دُنْيَاكُمْ»
«"Onu bıraksaydınız da iyi olurdu." Sonra: "Bıraktık ama iyi olmadı" dediklerinde şöyle buyurmuştur: "Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz."»
. وَمِنْ نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي أول هَذِه السُّورَةِ مِنْ هَمِّهِ بِمُصَالَحَةِ الْأَحْزَابِ عَلَى نِصْفِ ثَمَرِ الْمَدِينَةِ ثُمَّ رُجُوعِهِ عَنْ ذَلِكَ لَمَّا اسْتَشَارَ السَّعْدَيْنِ، وَمِنْ نَحْوِ أَمْرِهِ يَوْمِ بَدْرٍ، بِالنُّزُولِ بِأَدْنَى مَاءٍ مِنْ بَدْرٍ فَقَالَ لَهُ الْحُبَابُ بْنُ الْمُنْذِرِ: أَهَذَا مَنْزِلٌ أَنْزَلَكَهُ اللَّهُ لَيْسَ لَنَا أَنْ نَتَقَدَّمَهُ وَلَا نَتَأَخَّرَ عَنْهُ، أَمْ هُوَ الرَّأْيُ وَالْحَرْبُ وَالْمَكِيدَةُ؟ قَالَ: «بَلْ هُوَ الرَّأْيُ وَالْحَرْبُ وَالْمَكِيدَةُ» . قَالَ: فَإِنَّ هَذَا لَيْسَ بِمَنْزِلٍ فَانْهَضْ بِالنَّاسِ حَتَّى نَأْتِيَ أَدْنَى مَاءٍ مِنَ الْقَوْمِ فَنَنْزِلَهُ ثُمَّ نُغَوِّرُ مَا وَرَاءَهُ مِنَ الْقُلُبِ ثُمَّ نَبْنِي عَلَيْهِ حوضا فنملأه مَاءً فنشرب وَلَا يشْربُوا.
Ve bu sûrenin başında geçen, Medine hurmalarının yarısı karşılığında Ahzâb ordusuyla sulh yapma niyetine girip ardından iki Sa'd ile istişare edince bundan vazgeçmesi gibi; yine Bedir günü Bedir'in [bize] en yakın suyuna inilmesini emrettiğinde Hubâb b. el-Münzir'in kendisine: "Bu, Allah'ın seni indirdiği, bizim önüne geçemeyeceğimiz ve gerisinde kalamayacağımız bir konak yeri midir, yoksa bir görüş, harp ve taktik midir?" demesi ve [Peygamber'in]: «Bilakis o bir görüş, harp ve taktiktir» buyurması; bunun üzerine [Hubâb'ın]: "Burası konak yeri değildir; insanları kaldır, düşmana en yakın suya kadar gidelim, oraya inelim, sonra onun arkasındaki kuyuları kapatalım ve bu suyun üzerine bir havuz yapıp suyla dolduralım, böylece biz içeriz onlar içemezler" demesi gibi [durumlar da bunun dışındadır].
فَقَالَ
Bunun üzerine
رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَقَدْ أَشَرْتَ بِالرَّأْيِ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Çok isabetli bir görüş belirttin» buyurmuş
، فَنَهَضَ بِالنَّاسِ.
ve insanları harekete geçirmiştir.
وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ كَانَ فِي سَفَرٍ
Hadiste rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir yolculukta bulunuyordu
وَكَانَ صَائِمًا، فَلَمَّا غَرَبَتِ الشَّمْسُ قَالَ لِبِلَالٍ: «انْزِلْ فَاجْدَحْ لَنَا» ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ أَمْسَيْتَ. ثُمَّ قَالَ: «انْزِلْ فَاجْدَحْ لَنَا» ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ أَمْسَيْتَ إِنَّ عَلَيْكَ نَهَارًا ثُمَّ قَالَ: «انْزِلْ فَاجْدَحْ» ، فَنَزَلَ فَجَدَحَ لَهُ فِي الثَّالِثَةِ فَشَرِبَ. فَمُرَاجَعَةُ بِلَالٍ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ الْأَمْرَ غَيْرُ عَزْمٍ.
ve oruçluydu. Güneş batınca Bilâl'e: «İn ve bizim için kavut bulamacı karıştır» buyurdu. [Bilâl]: "Ey Allah'ın Resûlü, biraz daha akşamı bekleseydiniz!" dedi. Sonra yine: «İn ve bizim için kavut bulamacı karıştır» buyurdu. O yine: "Ey Allah'ın Resûlü, biraz daha akşamı bekleseydiniz, hâlâ gündüzün aydınlığı var!" dedi. Sonra [üçüncü kez]: «İn ve karıştır» buyurunca Bilâl indi, üçüncüde ona karışımı hazırladı ve Peygamber içti. Bilâl'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e böyle tekrar başvurması, bu emrin bağlayıcı ve kesin bir emir olmadığını bilmesinden kaynaklanıyordu.
وَذِكْرُ اسْمِ الْجَلَالَةِ هُنَا لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ طَاعَةَ الرَّسُولِ ﵊ طَاعَةٌ لِلَّهِ، قَالَ تَعَالَى: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ [النِّسَاء: ٨٠] . فَالْمَقْصُودُ إِذَا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ أَمْرًا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٤١] إِذِ الْمَقْصُودُ: فَإِنَّ لِلرَّسُولِ خُمُسَهُ.
Burada lafza-i celâlin (Allah lafzının) zikredilmesi, Resûl aleyhisselâm'a itaatin Allah'a itaat olduğuna işaret etmek içindir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Resûl'e itaat ederse şüphesiz Allah'a itaat etmiş olur” [Nisâ: 80]. Dolayısıyla asıl maksat "Resûlullah bir işe hükmettiği zaman" demektir; nitekim Enfâl Sûresi'ndeki { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ } “[Bilin ki ganimet olarak aldığınız şeylerin] beşte biri Allah'a ve Resûl'e aittir” [Enfâl: 41] ayetinde de asıl maksadın "şüphesiz beşte biri Resûl'e aittir" olması gibi, bu da daha önce geçmişti.
والْخِيَرَةُ: اسْمُ مَصْدَرِ تَخَيَّرَ، كَالطِّيَرَةِ اسْمُ مَصْدَرِ تَطَيَّرَ. قِيلَ وَلَمْ يُسْمَعْ فِي هَذَا الْوَزْنِ غَيْرُهُمَا، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ [٦٨] .
{ الْخِيَرَةُ } (hiyeratü): { تَخَيَّرَ } fiilinin masdar ismidir (ism-i masdardır); tıpkı { الطِّيَرَةُ } kelimesinin { تَطَيَّرَ } fiilinin masdar ismi olması gibi. Bu vezinde bu iki kelimeden başkasının işitilmediği söylenmiştir. Bu husus, Kasas Sûresi'ndeki { مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } “Onlar için bir tercih hakkı (muhayyerlik) yoktur” [Kasas: 68] ayetinde geçmişti.
ومِنْ تَبْعِيضِيَّةٌ وأَمْرِهِمْ بِمَعْنَى شَأْنِهِمْ وَهُوَ جِنْسٌ، أَيْ أُمُورِهِمْ. وَالْمَعْنَى: مَا كَانَ اخْتِيَار بعض شؤونهم مِلْكًا يَمْلِكُونَهُ بَلْ يَتَعَيَّنُ عَلَيْهِمُ اتِّبَاعُ مَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ ﷺ فَلَا خَيرَةَ لَهُمْ.
{ مِنْ } harfi teb'îdiyyedir (kısmîlik bildirir). { أَمْرِهِمْ } kelimesi "onların durumları/işleri" anlamındadır ve cins isimdir; yani "işlerinden bir kısmı" demektir. Anlam şudur: Kendi işlerinden bazısını tercih etmek onların tasarrufunda olan bir hak değildir; bilakis Allah'ın ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmettiği şeye uymaları zorunludur, dolayısıyla onlar için herhangi bir tercih hakkı yoktur.
وَ (مُؤْمِنٍ وَمُؤْمِنَةٍ) لَمَّا وَقَعَا فِي حَيِّزِ النَّفْيِ يَعُمَّانِ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ فَلِذَلِكَ جَاءَ ضميرها ضَمِيرُهَا جَمْعٍ لِأَنَّ الْمَعْنَى: مَا كَانَ لِجَمْعِهِمْ وَلَا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ الْخَيَرَةُ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْعُمُومِ.
{ مُؤْمِنٍ } ve { مُؤْمِنَةٍ } kelimeleri nefiy (olumsuzluk) bağlamında yer aldıkları için bütün mümin erkekleri ve mümin kadınları kapsar (umum ifade eder). Bundan dolayı bunlara dönen zamir çoğul gelmiştir; çünkü anlam: "Umumun gereği olarak ne onların tümü için ne de onlardan herhangi biri için bir tercih hakkı yoktur" demektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَنْ تَكُونَ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ لِأَنَّ فَاعِلَهُ مُؤَنَّثٌ لَفْظًا. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ وَهِشَام وَابْن عَامر بِتَحْتِيَّةٍ لِأَنَّ الْفَاعِلَ الْمُؤَنَّثَ غَيْرَ الْحَقِيقِيِّ يَجُوزُ فِي فِعْلِهِ التَّذْكِيرُ وَلَا سِيَّمَا إِذَا وَقَعَ الْفَصْلُ بَيْنَ الْفِعْلِ وَفَاعِلِهِ.
Cumhur, faili lafzan müennes olduğu için [fiili] üstten iki noktalı harfle (te ile) { أَنْ تَكُونَ } şeklinde okumuştur. Âsım, Hamza, Kisâî, Halef, Hişâm ve İbn Âmir ise alttan iki noktalı harfle (ye ile -yekûne-) okumuşlardır; zira hakikî olmayan müennes failin fiilinde müzekker kılmak caizdir, özellikle de fiil ile faili arasına bir kelime girdiğinde.
وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِيناً تَذْيِيلُ تَعْمِيمٍ لِلتَّحْذِيرِ مِنْ مُخَالَفَةِ الرَّسُولِ ﵊ سَوَاءٌ فِيمَا هُوَ فِيهِ الْخِيَرَةُ أَمْ كَانَ عَنْ عَمْدٍ لِلْهَوَى فِي الْمُخَالَفَةِ
{ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً } “Kim de Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, şüphesiz apaçık bir sapıklıkla sapmış olur” buyruğu, gerek hakkında muhayyerlik (serbestlik) sanılan hususlarda olsun gerekse muhalefette heva ve hevese kasıtlı olarak uymaktan kaynaklansın, Resûl aleyhisselâm'a muhalefet etmekten sakındırmak maksadıyla genel bir hüküm bildiren fezlekedir (tezyîldir).
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٣٧]
[Ahzâb Sûresi (33), Âyet 37]
وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٣٧)
{ وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً } “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de kendisine lütufta bulunduğun kimseye: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan kork' diyordun; Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun. Oysa kendisinden çekinmene en layık olan Allah'tır. Zeyd o kadından ilişiğini kesip boşayınca, müminlere evlatlıklarının kendilerinden ilişkilerini kestikleri eşleriyle evlenmelerinde bir güçlük (günah) olmasın diye onu seninle evlendirdik. Allah'ın emri mutlaka yerine getirilir.” (37)
وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ.
{ وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de kendisine lütufta bulunduğun kimseye: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan kork' diyordun; Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun. Oysa kendisinden çekinmene en layık olan Allah'tır.”
وإِذْ اسْمُ زَمَانٍ مَفْعُولٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: اذْكُرْ، وَلَهُ نَظَائِرُ كَثِيرَةٌ. وَهُوَ مِنَ الذُّكْرِ بِضَمِّ الذَّالِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى التَّذَكُّرِ فَلَمْ يَأْمُرْهُ اللَّهُ بِأَنْ يَذْكُرَ ذَلِكَ لِلنَّاسِ إِذْ لَا جَدْوَى فِي ذَلِكَ وَلكنه ذَكَّرَ رَسُولَهُ ﷺ لِيُرَتِّبَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ.
{ إِذْ } zaman ismidir ve takdiri "hatırla" (üzkür) olan mahzuf bir fiilin mefulüdür; bunun pek çok benzeri vardır. Bu, zâl harfinin zammesiyle (zükr) olup "hatırlamak / tezekkür" anlamındadır. Nitekim Allah, onda bir fayda olmadığı için bunu insanlara zikretmesini (anlatmasını) emretmemiş, aksine { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ } buyruğunu buna bağlamak için Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e [o anı] hatırlatmıştır.
وَالْمَقْصُودُ بِهَذَا الِاعْتِبَارُ بِتَقْدِير الله تَعَالَى الْأَسْبَابَ لِمُسَبَّبَاتِهَا لِتَحْقِيقِ مُرَادِهِ سُبْحَانَهُ، وَلِذَلِكَ قَالَ عَقِبَهُ: فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها إِلَى قَوْلِهِ: وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا وَقَوْلُهُ: وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً [الْأَحْزَاب: ٣٨] .
Bundan maksat, Yüce Allah'ın kendi muradını gerçekleştirmek için sebepleri müsebbiplerine (sonuçlarına) göre takdir etmesinden ibret almaktır. Nitekim bunun hemen ardından: { فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها }’dan { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً } buyruğuna kadar olan kısmı ve: { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } [Ahzâb: 38] “Allah'ın emri, biçilmiş bir kaderdir” buyruğunu zikretmiştir.
وَهَذَا مَبْدَأُ الْمَقْصُودِ مِنَ الِانْتِقَالِ إِلَى حُكْمِ إِبْطَالِ التَّبَنِّي وَدَحْضِ مَا بَنَاهُ الْمُنَافِقُونَ عَلَى أَسَاسِهِ الْبَاطِلِ بِنَاءً عَلَى كُفْرِ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ غَمَزُوا مَغَامِزَ فِي قَضِيَّةِ تَزَوَّجِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ بَعْدَ أَنْ طَلَّقَهَا زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ فَقَالُوا: تَزَوَّجَ حَلِيلَةَ ابْنِهِ وَقَدْ نَهَى عَنْ تَزَوُّجِ حَلَائِلِ الْأَبْنَاءِ. وَلِذَلِكَ خُتِمَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ وَتَوَابِعُهَا بِالثَّنَاءِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ [الْأَحْزَاب: ٤٣] الْآيَةَ. وَبِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَعَنْ أَذَاهُمْ.
Bu, evlatlık edinme hükmünün iptaline geçişin ve münafıkların bu batıl temel üzerine kurdukları iddiaları çürütmenin asıl başlangıcıdır. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyd b. Hârise onu boşadıktan sonra Zeyneb bint Cahş ile evlendiğinde, küfürleri gereği dedikodu edip dil uzatan münafıklar: "Oğulların eşleriyle evlenmeyi yasakladığı halde kendi oğlunun eşiyle evlendi" demişlerdi. Bu yüzden bu kıssa ve peşinden gelenler, { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ } [Ahzâb: 43] “O'dur ki sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eder” ayetiyle müminleri övmekle ve müşrikler ile münafıklardan ve onların eziyetlerinden yüz çevirmeyi emretmekle son bulmuştur.
وَزَيْدٌ هُوَ المعنيّ من قَوْله تَعَالَى: لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ، فَاللَّهُ أَنْعَمَ عَلَيْهِ بِالْإِيمَانِ وَالْخَلَاصِ مِنْ أَيْدِي الْمُشْرِكِينَ بِأَنْ يَسَّرَ دُخُولَهُ فِي ملك رَسُوله ﷺ، وَالرَّسُولُ ﵊ أَنْعَمَ عَلَيْهِ بِالْعِتْقِ وَالتَّبَنِّي وَالْمَحَبَّةِ، وَيَأْتِي التَّصْرِيحُ بِاسْمِهِ الْعَلَمِ إِثْرَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً وَهُوَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ بْنِ شَرَاحِيلَ الْكَلْبِيُّ مِنْ كَلْبِ بْنِ وَبَرَةَ وَبَنُو كَلْبٍ مِنْ تَغْلِبَ. كَانَتْ خَيْلٌ مِنْ بَنِي الْقَيْنِ بْنِ جَسْرٍ أَغَارُوا عَلَى أَبْيَاتٍ مِنْ بَنِي مَعْنٍ مِنْ طَيْءٍ، وَكَانَتْ أُمُّ زَيْدٍ وَهَيَ سُعْدَى بَنْتُ ثَعْلَبَةَ مِنْ بَنِي مَعْنٍ خَرَجَتْ بِهِ إِلَى قَوْمِهَا تَزُورُهُمْ فَسَبَقَتْهُ الْخَيْلُ الْمُغِيرَةُ وَبَاعُوهُ فِي سُوقِ حُبَاشَةَ (بِضَمِّ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ) بِنَاحِيَةِ مَكَّةَ فَاشْتَرَاهُ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ لِعَمَّتِهِ خَدِيجَةَ بِنْتِ خُوَيْلِدٍ زَوْجِ رَسُولِ الله ﷺ قبل أَن يتزوّجها رَسُول اللَّهِ ﷺ، فَلَمَّا تَزَوَّجَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهَبَتْهُ خَدِيجَةُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ (وَزَيْدٌ يَوْمَئِذٍ ابْنُ ثَمَانِ سِنِينَ) وَذَلِكَ قَبْلَ الْبَعْثَةِ، فَحَجَّ نَاسٌ مِنْ كَلْبٍ فَرَأَوْا زَيْدًا
Yüce Allah'ın: { لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } “Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de kendisine lütufta bulunduğun kimseye” buyruğunda kastedilen kişi Zeyd'dir. Allah ona iman bahşederek ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in mülkiyetine geçmesini kolaylaştırıp müşriklerin elinden kurtararak nimet vermiş; Resûl aleyhisselâm da onu azat ederek, evlatlık edinerek ve sevgi göstererek ona lütufta bulunmuştur. Onun özel ismi bu ayetin hemen ardından gelen { فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً } buyruğunda açıkça zikredilecektir. O, Kelb b. Vebere'den Şerâhîl'in oğlu Hârise'nin oğlu Zeyd el-Kelbî'dir; Benû Kelb ise Tağlib'dendir. Kayn b. Cesr oğullarından bir süvari birliği, Tay kabilesinden Ma'n oğullarının çadırlarına baskın düzenlemişti. Zeyd'in annesi olan Ma'n oğullarından Su'dâ bint Sa'lebe, kavmini ziyaret etmek üzere onu yanına alıp gitmişti. Baskın yapan süvariler onu esir alıp Mekke civarındaki Hubâşe (noktasız hâ'nın zammesiyle) panayırında sattılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem henüz evlenmeden önce Hakîm b. Hizâm onu halası ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Hatice bint Huveylid için satın aldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlenince Hatice onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe etti (Zeyd o gün sekiz yaşında idi). Bu durum peygamberlikten önceydi. Sonra Kelb kabilesinden bazı kimseler hacca gelip Zeyd'i gördüler
بِمَكَّةَ فَعَرَفُوهُ وَعَرَفَهُمْ فَأَعْلَمُوا أَبَاهُ وَوَصَفُوا مَوْضِعَهُ وَعِنْدَ مَنْ هُوَ،
Mekke'de onu tanıdılar, o da onları tanıdı; gidip babasına haber verdiler, bulunduğu yeri ve kimin yanında olduğunu anlattılar.
فَخَرَجَ أَبُوهُ حَارِثَةُ وَعَمُّهُ كَعْبٌ لِفِدَائِهِ فَدَخَلَا مَكَّة وكلّما النبيء ﷺ فِي فِدَائِهِ، فَأتى بِهِ النبيء ﷺ إِلَيْهِمَا فَعَرَفَهُمَا، فَقَالَ لَهُ النبيء
Bunun üzerine babası Hârise ile amcası Kâ'b onu fidye verip kurtarmak için yola çıkıp Mekke'ye geldiler ve fidyesi hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuştular. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu ikisinin yanına getirdi, Zeyd onları tanıdı. Bunun üzerine Peygamber
﵊: «اخْتَرْنِي أَوِ اخْتَرْهُمَا» . قَالَ زَيْدٌ: مَا أَنَا بِالَّذِي اخْتَارُ عَلَيْكَ أَحَدًا، فَانْصَرَفَ أَبُوهُ وَعَمُّهُ وَطَابَتْ أَنْفُسُهُمَا بِبَقَائِهِ، فَلَمَّا رأى النبيء ﷺ مِنْهُ ذَلِكَ أَخْرَجَهُ إِلَى الْحِجْرِ وَقَالَ: «يَا مَنْ حَضَرَ اشْهَدُوا أَنَّ زَيْدًا ابْنِي يَرِثُنِي وَأَرِثُهُ»
aleyhisselâm ona: "Beni seç veya o ikisini seç" dedi. Zeyd: "Ben sana kimseyi tercih edecek değilim" dedi. Bunun üzerine babası ve amcası onun [Peygamber'in yanında] kalmasına razı olup gönül huzuruyla geri döndüler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ondan bu bağlılığı görünce onu Hicr'e çıkardı ve: "Ey burada bulunanlar! Şahit olun ki Zeyd benim oğlumdur; o bana vâris olacak, ben de ona vâris olacağım" dedi.
، فَصَارَ ابْنا للنبيء ﷺ عَلَى حكم التبني فِي الْجَاهِلِيَّة وَكَانَ يُدْعَى: زَيْدَ بْنَ مُحَمَّدٍ.
Böylece Câhiliye'deki evlatlık edinme hükmüne göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in oğlu oldu ve "Zeyd b. Muhammed" diye çağrılmaya başlandı.
وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَوَّجَهَ أُمَّ أَيْمَنٍ مَوْلَاتَهُ فَوَلَدَتْ لَهُ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ وَطَلَّقَهَا. ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ زَوَّجَهُ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ الْأَسَدِيِّ حَلِيفِ آلِ عَبْدِ شَمْسٍ وَهِيَ ابْنَةُ عَمَّتِهِ أُمَيْمَةَ بِنْتِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَهُوَ يَوْمَئِذٍ بِمَكَّةَ. ثُمَّ بَعْدَ الْهِجْرَة آخى النبيء ﷺ بَيْنَهُ وَبَيْنَ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَلَمَّا بَطَلَ حُكْمُ التَّبَنِّي بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ [الْأَحْزَاب:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu azatlısı Ümmü Eymen ile evlendirmişti; Ümmü Eymen ona Üsâme b. Zeyd'i doğurdu, daha sonra Zeyd onu boşadı. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem -o sıralar Mekke'deyken- onu Abdüşşems oğullarının müttefiki Esedî kabilesinden olan ve halası Ümeyme bint Abdilmuttalib'in kızı bulunan Zeyneb bint Cahş ile evlendirdi. Hicretten sonra ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla Hamza b. Abdilmuttalib arasında kardeşlik bağı kurdu. Yüce Allah'ın: { وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ } [Ahzâb:
٤] صَارَ يُدْعَى: حِبُّ رَسُولِ اللَّهِ. وَفِي سَنَةِ خَمْسٍ قَبْلَ الْهِجْرَةِ بَعْدَ غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ طَلَّقَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ فَزَوَّجَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أُمَّ كُلْثُومٍ بِنْتَ عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ وَأُمُّهَا الْبَيْضَاءُ بِنْتُ عَبْدِ الْمَطَّلِبِ وَوَلَدَتْ لَهُ زَيْدَ بْنَ زَيْدٍ وَرُقَيَّةَ ثُمَّ طَلَّقَهَا، وَتَزَوَّجَ دُرَّةَ بِنْتَ أَبِي لَهَبٍ، ثُمَّ طَلَّقَهَا وَتَزَوَّجَ هِنْدَ بِنْتَ الْعَوَّامِ أُخْتَ الزُّبَيْرِ.
4] “Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız kılmamıştır” buyruğu ile evlatlık edinme hükmü ortadan kalkınca "Resûlullah'ın sevgilisi" (Hibbu Resûlillâh) diye çağrılmaya başlandı. Hicretin beşinci yılında Hendek Gazvesi'nden sonra Zeyd b. Hârise, Zeyneb bint Cahş'ı boşadı; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu -annesi Abdülmuttalib'in kızı Beydâ olan- Ümmü Gülsüm bint Ukbe b. Ebî Muayt ile evlendirdi; o da Zeyd'e Zeyd b. Zeyd ile Rukıyye'yi doğurdu, sonra onu da boşadı. Ardından Dürre bint Ebî Leheb ile evlendi, sonra onu da boşayıp Zübeyr'in kız kardeşi Hind bint el-Avvâm ile evlendi.
وَشَهِدَ زَيْدٌ بَدْرًا وَالْمَغَازِي كُلَّهَا. وَقُتِلَ فِي غَزْوَةِ مُؤْتَةَ سَنَةَ ثَمَانٍ وَهُوَ أَمِيرٌ عَلَى الْجَيْشِ وَهُوَ ابْن خمس وَخمسين سَنَةً.
Zeyd, Bedir'e ve bütün gazvelere katıldı. Hicretin sekizinci yılında elli beş yaşında iken ordu komutanı olduğu Mûte Gazvesi'nde şehit edildi.
وَزَوْجُ زَيْدٍ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ هِيَ زَيْنَبُ بِنْتُ جَحْشٍ الْأَسْدِيَةُ وَكَانَ اسْمُهَا بَرَّةَ فَلَمَّا تَزَوَّجَهَا النَّبِيءُ ﷺ سَمَّاهَا زَيْنَبَ، وَأَبُوهَا جَحْشٌ مِنْ بَنِي أَسَدِ بْنِ خُزَيْمَةَ وَكَانَ أَبُوهَا حَلِيفًا لِآلِ عَبْدِ شَمْسٍ بِمَكَّةَ وَأُمُّهَا أُمَيْمَةُ بِنْتُ عَبَدِ الْمَطَّلَبِ عَمَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَزَوَّجَهَا زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ ثُمَّ طَلَّقَهَا بِالْمَدِينَةِ، وَتَزَوجهَا النبيء ﷺ سَنَةَ خَمْسٍ، وَتُوُفِّيَتْ سَنَةَ عِشْرِينَ مِنَ الْهِجْرَةِ وَعُمُرُهَا ثَلَاثٌ وَخَمْسُونَ سَنَةً، فَتَكُونُ مَوْلُودَةً سَنَةَ ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ، أَيْ سَنَةَ عِشْرِينَ قَبْلَ الْبَعْثَةِ.
Ayette zikredilen Zeyd'in eşi, Esedî kabilesinden Zeyneb bint Cahş'tır. Adı Berre idi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlenince adını Zeyneb koydu. Babası Cahş, Benû Esed b. Huzeyme'den olup Mekke'de Abdüşşems ailesinin müttefiki idi. Annesi ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in halası Ümeyme bint Abdilmuttalib idi. Zeyd b. Hârise onunla Câhiliye döneminde evlenmiş, sonra Medine'de boşamıştı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla hicretin beşinci yılında evlendi. Hicretin yirminci yılında elli üç yaşında vefat etti; dolayısıyla hicretten otuz üç yıl önce, yani peygamberlikten yirmi yıl önce doğmuş olmaktadır.
وَالْإِتْيَانُ بِفِعْلِ الْقَوْلِ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ صُورَةِ الْقَوْلِ وَتَكْرِيرِهِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ [هود: ٧٤] وَقَوْلِهِ: وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ [هود: ٣٨] ، وَفِي ذَلِكَ تَصْوِيرٌ لِحَثِّ
Söyleme fiilinin muzâri (şimdiki/geniş zaman) sîgasıyla gelmesi, Yüce Allah'ın: { يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ } [Hûd: 74] “Lût kavmi hakkında bizimle mücadele ediyordu” ve: { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } [Hûd: 38] “Gemiyi yapıyordu” buyruklarında olduğu gibi sözün tablosunu ve tekrarını zihinde canlandırmak (istihzâr-ı sûret) içindir. Bunda
النبيء ﷺ زَيْدًا على إِمْسَاكِ زَوْجِهِ وَأَنْ لَا يُطَلِّقَهَا، وَمُعَاوَدَتِهِ عَلَيْهِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyd'i eşini tutmaya, onu boşamama hususunda teşvik etmesini ve bu sözü ona tekrar tekrar söylemesini canlandırma vardır.
وَالتَّعْبِيرُ عَنْ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ هُنَا بِالْمَوْصُولِ دُونَ اسْمِهِ الْعَلَمِ الَّذِي يَأْتِي فِي قَوْلِهِ:
Zeyd b. Hârise'den burada,
فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ لِمَا تُشْعِرُ بِهِ الصِّلَةُ الْمَعْطُوفَةُ وَهِيَ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ مِنْ تَنَزُّهِ النَّبِيءِ ﷺ عَنِ اسْتِعْمَالِ وَلَائِهِ لِحَمْلِهِ عَلَى تَطْلِيقِ زَوْجِهِ، فَالْمَقْصُودُ هُوَ الصِّلَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهَا أَنَّ زَيْدًا أَخَصُّ النَّاسِ بِهِ، وَأَنَّ الرَّسُولَ ﵊
{ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ } buyruğunda gelecek olan özel ismiyle değil de mevsulle ifade edilmesi; { وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } şeklindeki matuf sılanın, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerindeki velayet/nimet hakkını onu eşini boşamaya yönlendirmek için kullanmaktan tamamen münezzeh olduğunu hissettirmesinden dolayıdır. Asıl maksat ikinci sıla olan { وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } ifadesidir; zira bundan maksat Zeyd'in ona insanların en yakını olduğunu ve Resûl aleyhisselâm'ın
أَحْرَصُ عَلَى صَلَاحِهِ وَأَنَّهُ أَشَارَ عَلَيْهِ بِإِمْسَاكِ زَوْجِهِ لِصَلَاحِهَا بِهِ، وَأَمَّا صِلَةُ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَهِيَ تَوْطِئَةٌ لِلثَّانِيَةِ.
onun iyiliğine en çok düşkün kimse olduğunu ve hanımının onunla iyi durumda kalması için eşini yanında tutmasını tavsiye ettiğini göstermektir. { أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ } sılası ise ikinci sılaya bir mukaddimedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَأْثُورَ الصَّحِيحَ فِي هَذِهِ الْحَادِثَةِ: أَنَّ زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ بَقِيَتْ عِنْدَهُ زَيْنَبُ سِنِينَ فَلَمْ تَلِدْ لَهُ، فَكَانَ إِذَا جَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا مَا يَجْرِي بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ تَارَةً مِنْ خِلَافٍ أَدْلَتْ عَلَيْهِ بِسُؤْدُدِهَا وَغَضَّتْ مِنْهُ بِوِلَايَتِهِ فَلَمَّا تَكَرَّرَ ذَلِكَ عَزَمَ عَلَى أَنْ يُطَلِّقَهَا وَجَاءَ يُعْلِمُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِعَزْمِهِ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّهُ تَزَوَّجَهَا مِنْ عِنْدِهِ.
Bil ki bu hadise hakkında sahih yoldan gelen rivayet şudur: Zeyneb, Zeyd b. Hârise'nin yanında yıllarca kalmış fakat ona çocuk doğurmamıştı. Karı koca arasında zaman zaman meydana gelen geçimsizlikler olduğunda Zeyneb kendi soyu ve asaletiyle ona karşı üstünlük taslar, onun azatlı geçmişini kınardı. Bu durum tekrarlanınca Zeyd onu boşamaya azmetti ve onu Resûlullah'ın aracılığıyla evlendiği için bu niyetini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirmeye geldi.
وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ زَيْنِ الْعَابِدِينَ: أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَى النَّبِيءِ ﷺ أَنَّهُ سَيَنْكِحُ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ.
Ali Zeynelâbidîn'den şöyle rivayet edilmiştir: Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Zeyneb bint Cahş ile evleneceğini vahyetmiştir.
وَعَنِ الزُّهْرِيِّ: نَزَلَ جِبْرِيلُ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ يُعْلِمُهُ أَنَّ اللَّهَ زَوَّجَهُ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ وَذَلِكَ هُوَ مَا فِي نَفْسِهِ. وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ أَنَّهُ مُخْتَارُ بَكْرِ بْنِ الْعَلَاءِ الْقُشَيْرِيِّ (١) وَأَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ.
Zührî'den de şöyle nakledilmiştir: Cebrâil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e inerek Allah'ın Zeyneb bint Cahş'ı onunla evlendirdiğini bildirdi; işte onun içinde sakladığı şey buydu. Kurtubî, bunun Bekr b. el-Alâ el-Kuşeyrî (1) ile Ebû Bekr b. el-Arabî'nin tercihi olduğunu zikretmiştir.
وَالظَّاهِرُ عِنْدِي: أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي الرُّؤْيَا كَمَا أُرِيَ أَنَّهُ قَالَ لِعَائِشَةَ: «أَتَانِي بِكِ الْمَلَكُ فِي الْمَنَامِ فِي سَرَقَةٍ مِنْ حَرِيرٍ يَقُولُ لِي: هَذِهِ امْرَأَتُكَ فَاكْشِفْ فَإِذَا هِيَ أَنْتِ فَأَقُولُ: إِنْ يَكُنْ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ يمضه» .
Bana göre zahir olan şudur: Bu durum, Âişe'ye söylediği gibi rüyada vaki olmuştur: "Melek rüyamda seni ipek bir kumaş parçası içinde bana getirdi ve: 'Bu senin zevcendir' dedi. Örtüyü açtım, bir de baktım ki o sensin. Bunun üzerine: 'Eğer bu Allah katından ise Onu infaz eder (gerçekleştirir)' dedim."
فَقَوْل النبيء ﷺ لِزَيْدٍ: «أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyd'e: "Eşini yanında tut" demesi,
تَوْفِيَةً بِحَقِّ النَّصِيحَةِ وَهُوَ أَمْرُ نُصْحٍ وَإِشَارَةٍ بِخَيْرٍ لَا أَمْرُ تَشْرِيعٍ لِأَنَّ الرَّسُولَ ﵊ فِي هَذَا الْمَقَامِ مُتَصَرِّفٌ بِحَقِّ الْوَلَاءِ وَالصُّحْبَةِ لَا بِصِفَةِ التَّشْرِيعِ وَالرِّسَالَةِ، وَأَدَاءُ هَذِهِ الْأَمَانَةِ لَا يَتَأَكَّدُ أَنَّهُ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ زَيْنَبَ صَائِرَةٌ زَوْجًا لَهُ لِأَنَّ عِلْمَ النَّبِيءِ بِمَا سَيَكُونُ لَا يَقْتَضِي إِجْرَاءَهُ إرشاده أَوْ تَشْرِيعَهُ بِخِلَافِ عِلْمِهِ أَوْ ظَنّه فَإِن النبيء ﷺ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ أَبَا
nasihat hakkını yerine getirmek içindir. Bu, bir öğüt ve hayır tavsiyesi mahiyetinde bir emir olup teşrîî bir emir değildir. Zira Resûl aleyhisselâm bu makamda teşrî ve risalet sıfatıyla değil, velâ ve dostluk hakkı gereğince tasarrufta bulunmaktadır. Bu emanetin eda edilmesi, onun Zeyneb'in [eninde sonunda] kendisine eş olacağını bildiğini kesin kılmaz. Çünkü Peygamber'in gelecekte ne olacağını bilmesi, irşadını yahut teşriini ilminin veya zannının hilafına icra etmesini gerektirmez. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû
جَهْلٍ مَثَلًا لَا يُؤْمِنُ وَلَمْ يمنعهُ ذَلِك من أَنْ يُبَلِّغَهُ الرِّسَالَةَ وَيُعَاوِدَهُ الدَّعْوَةَ، وَلِأَنَّ رَغْبَتَهُ فِي حُصُولِ شَيْءٍ لَا تَقْتَضِي إِجْرَاءَ أَمْرِهِ عَلَى حَسَبِ رَغْبَتِهِ إِنْ كَانَتْ رَغْبَتُهُ تُخَالِفُ مَا يَحْمِلُ النَّاسَ عَلَيْهِ، كَمَا كَانَ يَرْغَبُ أَنْ يقوم أحد بقتل عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ قَبْلَ أَن يسمع مِنْهُ إِعْلَانَهُ بِالتَّوْبَةِ مِنِ ارْتِدَادِهِ حِينَ جَاءَ بِهِ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ يَوْمَ الْفَتْحِ تَائِبًا.
Cehil'in mesela iman etmeyeceğini biliyordu ama bu durum ona risaleti tebliğ etmesine ve daveti tekrarlamasına engel olmamıştı. Hem bir şeyin gerçekleşmesini arzu etmesi, eğer bu arzusu insanları yönlendirdiği şeye aykırı düşüyorsa, emrini sırf bu arzusuna göre yürütmesini gerektirmez. Tıpkı Mekke'nin fethi günü Osman b. Affân, irtidadından tövbe etmiş olarak getirdiğinde, tövbesini açıklamadan önce birinin kalkıp Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh'i öldürmesini arzu etmiş olması gibi.
وَلِذَلِكَ كُلِّهِ لَا يُعَدُّ تَصْمِيمُ زَيْدٍ عَلَى طَلَاقِ زَيْنَب عصيانا للنبيء ﷺ لِأَنَّ أَمْرَهُ فِي ذَلِكَ كَانَ عَلَى وَجْهِ التَّوْفِيقِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ زَوْجِهِ. وَلَا يَلْزَمُ أَحَدًا الْمَصِيرُ إِلَى إِشَارَةِ الْمُشِيرِ كَمَا اقْتَضَاهُ
Bütün bunlardan ötürü Zeyd'in Zeyneb'i boşamaktaki kararlılığı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir isyan sayılmaz. Çünkü onun bu husustaki emri, aralarını bulup uzlaştırma kabilindendi. Nasihat edenin tavsiyesine uymak ise kimseye vacip değildir; nitekim
حَدِيثُ بَرِيرَةَ مَعَ زَوْجِهَا مُغِيثٍ إِذْ قَالَ لَهَا: «لَوْ رَاجَعْتِهِ؟ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ
Berîre'nin kocası Muğîs ile ilgili hadisinde, Peygamber'in Berîre'ye: "Keşke ona dönsen?" buyurması üzerine Berîre'nin: "Ey Allah'ın Resûlü!
تَأْمُرُنِي؟ قَالَ: لَا إِنَّمَا أَنَا أَشْفَعُ، قَالَتْ: لَا حَاجَةَ لِي فِيهِ» .
Bana emrediyor musun?" demesi, onun da: "Hayır, ben sadece aracılık (şefaat) ediyorum" buyurması ve Berîre'nin: "Benim ona ihtiyacım yoktur" demesi bunu göstermektedir.
وَقَوْلُهُ: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ يُؤْذِنُ بِأَنَّهُ جَوَابٌ عَنْ كَلَامٍ صَدَرَ مِنْ زَيْدٍ بِأَنْ جَاءَ زَيْدٌ مُسْتَشِيرًا فِي فِرَاقِ زَوْجِهِ، أَوْ مُعْلِمًا بِعَزْمِهِ عَلَى فِرَاقِهَا.
{ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } “Eşini yanında tut” buyruğu, bunun Zeyd'den sadır olan bir söze verilmiş bir cevap olduğunu gösterir; zira Zeyd ya eşinden ayrılma hususunda istişare etmek ya da ayrılma kararını bildirmek üzere gelmişti.
وأَمْسِكْ عَلَيْكَ مَعْنَاهُ: لَازِمْ عِشْرَتَهَا، فَالْإِمْسَاكُ مُسْتَعَارٌ لِبَقَاءِ الصُّحْبَةِ تَشْبِيهًا لِلصَّاحِبِ بِالشَّيْءِ الْمُمْسَكِ بِالْيَدِ.
{ أَمْسِكْ عَلَيْكَ } ifadesinin anlamı: "Onunla birlikteliğini sürdür" demektir. İmsâk (tutmak), elde tutulan bir şeye benzetilerek beraberliğin devam etmesi için istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَزِيَادَةُ عَلَيْكَ لِدِلَالَةِ (عَلَى) عَلَى الْمُلَازَمَةِ وَالتَّمَكُّنِ مِثْلَ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] أَوْ لِتَضَمُّنِ أَمْسِكْ مَعْنَى احْبِسْ، أَيِ ابْقِ فِي بَيْتِكَ زَوْجِكِ، وَأَمْرُهُ بِتَقْوَى اللَّهِ تَابِعٌ لِلْإِشَارَةِ بِإِمْسَاكِهَا، أَيِ اتَّقِ اللَّهَ فِي عِشْرَتِهَا كَمَا أَمَرَ اللَّهُ وَلَا تَحِدْ عَنْ وَاجِبِ حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ، أَيِ اتَّقِ اللَّهَ بِمُلَاحَظَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ [الْبَقَرَة: ٢٢٩] .
{ عَلَيْكَ } lafzının ziyadesi, { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara: 5] “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” ayetinde olduğu gibi "alâ" harf-i cerrinin devamlılık ve sebat bildirmesinden ötürüdür ya da "imsâk" fiilinin "alıkoymak/tutmak" manasını tazammun etmesindendir; yani "eşini evinde tut" demektir. Ona Allah'tan korkmasını emretmesi ise eşini tutma tavsiyesine bağlıdır; yani "Allah'ın emrettiği gibi onunla geçiminde Allah'tan kork ve güzel geçinme vazifesinden sapma", yani Yüce Allah'ın: { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ } [Bakara: 229] “Güzellikle tutmak gerekir” buyruğunu gözeterek Allah'tan kork demektir.
وَجُمْلَةُ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ تَقُولُ. وَالْإِتْيَانُ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: وَتُخْفِي لِلدِّلَالَةِ عَلَى تَكَرُّرِ إِخْفَاءِ ذَلِكَ وَعَدَمِ ذِكْرِهِ وَالَّذِي فِي نَفْسِهِ عِلْمُهُ بِأَنَّهُ سَيَتَزَوَّجُ زَيْنَبَ وَأَنَّ زَيْدًا يُطَلِّقُهَا وَذَلِكَ سِرٌّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَبِّهِ لَيْسَ مِمَّا يَجِبُ عَلَيْهِ تَبْلِيغُهُ وَلَا مِمَّا للنَّاس فَائِدَة فِي عِلْمِهِ حَتَّى يُبَلِّغُوهُ أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمْ يُعْلِمْ عَائِشَةَ وَلَا أَبَاهَا بِرُؤْيَا إِتْيَانِ الْمَلَكِ بِهَا فِي سَرقَة من حَرِيرٍ إِلَّا بَعْدَ أَن تزَوجهَا.
{ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ } cümlesi, { تَقُولُ } cümlesine matuftur. { وَتُخْفِي } buyruğunda muzâri fiil getirilmesi, bu gizlemenin ve bunu anmamanın sürekliliğini göstermek içindir. İçinde gizlediği şey ise, Zeyneb ile evleneceğini ve Zeyd'in onu boşayacağını bilmesiydi. Bu, Rabbi ile kendi arasında bir sır olup tebliğ etmesi gereken hususlardan olmadığı gibi, insanların bilmesinde tebliğ edilmesini gerektirecek bir fayda da yoktu. Görmez misin ki meleğin Âişe'yi ipek kumaş içinde getirmesi rüyasını, Âişe'ye de babasına da ancak onunla evlendikten sonra bildirmiştir.
فَمَا صدق «مَا فِي نَفْسِكَ» هُوَ التَّزَوُّجُ بِزَيْنَبَ وَهُوَ الشَّيْءُ الَّذِي سَيُبْدِيهِ اللَّهُ
Dolayısıyla "içinde gizlediğin şey" ifadesinin tekabül ettiği mana (mâsadak), Zeyneb ile evlenmektir; Allah'ın açığa çıkaracağı şey de budur.
لِأَنَّ اللَّهَ أَبْدَى ذَلِك فِي تزوج النبيء ﷺ بِهَا وَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ يَعْلَمُ أَنَّهُ سَيَتَزَوَّجُهَا وَلَمْ يُبِدِ اللَّهُ شَيْئًا غَيْرَ ذَلِكَ، فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ مَا أَخَفَاهُ فِي نَفسه أمرا يَصْلُحُ لِلْإِظْهَارِ فِي الْخَارِج، أَي أَن يَكُونُ مِنَ الصُّوَرِ الْمَحْسُوسَةِ.
Zira Allah bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onunla evlenmesiyle açığa çıkarmıştır. Oysa hiç kimse onunla evleneceğini bilmiyordu ve Allah bundan başka bir şey de açığa vurmamıştır. Dolayısıyla içinde gizlediği şeyin hariçte açığa çıkarılmaya elverişli bir husus, yani somut ve hissedilir durumlardan olması gerekir.
وَلَيْسَتْ جُمْلَةُ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي تَقُولُ كَمَا جَعَلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» لِأَنَّ ذَلِكَ مَبْنِيٌّ عَلَى تَوَهُّمِ أَنَّ الْكَلَامَ مَسُوقٌ مَسَاقَ الْعِتَابِ عَلَى أَنْ يَقُولَ كَلَامًا يُخَالِفُ مَا هُوَ مَخْفِيٌّ فِي نَفْسِهِ وَلَا يَسْتَقِيمُ لَهُ مَعْنًى، إِذْ يُفْضِي إِلَى أَنْ يَكُونَ اللَّائِقُ بِهِ أَنْ يَقُولَ لَهُ غَيْرَ ذَلِكَ وَهُوَ يُنَافِي مُقْتَضَى الِاسْتِشَارَةِ، وَيُفْضِي إِلَى الطَّعْنِ فِي صَلَاحِيَةِ زَيْنَبَ لِلْبَقَاءِ فِي عِصْمَةِ زَيْدٍ، وَقَدِ اسْتَشْعَرَ هَذَا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فَقَالَ: «فَإِنْ قُلْتَ فَمَاذَا أَرَادَ اللَّهُ مِنْهُ أَن يَقُوله حِينَ قَالَ لَهُ زَيْدٌ: أُرِيدُ مُفَارَقَتَهَا، وَكَانَ مِنَ الْهُجْنَةِ أَنْ يَقُولَ لَهُ: افْعَلْ فَإِنِّي أُرِيدُ نِكَاحَهَا. قُلْتُ: كَانَ الَّذِي أَرَادَ مِنْهُ ﷿ أَنْ يَصْمُتَ عِنْدَ ذَلِكَ أَوْ يَقُولَ: أَنْتَ أَعْلَمُ بِشَأْنِكَ حَتَّى لَا يُخَالِفُ سِرَّهُ فِي ذَلِكَ عَلَانِيَتَهُ» اهـ وَهُوَ بِنَاءٌ عَلَى أَسَاسِ كَوْنِهِ عِتَابًا
{ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ } cümlesi, el-Keşşâf sahibinin yaptığı gibi { تَقُولُ } fiilindeki zamirden hâl değildir; zira bu yaklaşım, sözün içinde gizlediğine aykırı bir söz söylediği için bir itap (sitem/azarlama) makamında sevk edildiği vehmine dayanır ki bu durumda anlam tutarlı olmaz. Çünkü bu, ona başka türlü söylemesinin daha uygun olacağı neticesine varır ki bu da istişarenin gereğine aykırı düşer ve Zeyneb'in Zeyd'in nikâhı altında kalmaya uygunluğuna dil uzatmaya yol açar. Nitekim el-Keşşâf sahibi bunu hissetmiş ve şöyle demiştir: "Eğer dersen ki: Zeyd ona 'Ondan ayrılmak istiyorum' dediğinde Allah'ın ondan ne söylemesini istemişti? Zira ona 'Ayrıl, çünkü ben onunla evlenmek istiyorum' demesi çirkin olurdu. Derim ki: Azîz ve Celîl olan Allah'ın ondan istediği, o esnada susması veya gizlisi açığına ters düşmesin diye 'Sen kendi durumunu daha iyi bilirsin' demesiydi." [Keşşâf'ın bu açıklaması] ifadenin itap olduğu esasına dayanmaktadır
وَفِيهِ وَهَنٌ.
ve bunda zayıflık vardır.
وَجُمْلَةُ وَتَخْشَى النَّاسَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ، أَيْ تُخَفِي مَا سَيُبْدِيهِ اللَّهُ وَتَخْشَى النَّاسَ مِنْ إِبْدَائِهِ.
{ وَتَخْشَى النَّاسَ } cümlesi, { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ } cümlesine matuftur; yani "Allah'ın açığa vuracağı şeyi gizliyor ve bunun açığa çıkmasından ötürü insanlardan çekiniyorsun" demektir.
وَالْخَشْيَةُ هُنَا كَرَاهِيَةُ مَا يُرْجِفُ بِهِ الْمُنَافِقُونَ، وَالْكَرَاهَةُ مِنْ ضُرُوبِ الْخَشْيَةِ إِذِ الْخَشْيَةُ جِنْسٌ مَقُولٌ عَلَى أَفْرَادِهِ بِالتَّشْكِيكِ فَلَيْسَتْ هِيَ خَشْيَةُ خوف، إِذْ النبيء ﷺ لَمْ يَكُنْ يَخَافُ أَحَدًا مِنْ ظُهُورِ تَزَوُّجِهِ بِزَيْنَبَ، وَلَمْ تَكُنْ قَدْ ظَهَرَتْ أَرَاجِيفُ الْمُنَافِقِينَ بعد، وَلَكِن النبيء ﷺ كَانَ يَتَوَسَّمُ مِنْ خُبْثِهِمْ وَسُوءِ طَوِيَّتِهِمْ مَا يَبْعَثهُم على القالة فِي النَّاس لفتنة الْأمة، فَكَانَ يعلم مَا سيقولونه ويمتعض مِنْهُ، كَمَا كَانَ مِنْهُمْ فِي قَضِيَّةِ الْإِفْكِ، وَلَمْ تَكُنْ خَشْيَةً تَبْلُغُ بِهِ مَبْلَغَ صَرْفِهِ عَمَّا يَرْغَبُهُ بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَمْ يَتَرَدَّدْ فِي تَزَوُّجِ زَيْنَبَ بَعْدَ طَلَاقِ زَيْدٍ، وَلَكِنَّهَا اسْتِشْعَارٌ فِي النَّفْسِ وَتَقْدِيرٌ لِمَا سَيُرْجِفُهُ الْمُنَافِقُونَ.
Buradaki haşyet (çekinme), münafıkların çıkaracağı dedikodulardan hoşlanmamaktır. Hoşlanmamak da bir nevi haşyettir; zira haşyet, fertlerine farklı derecelerde (teşkîk yoluyla) delalet eden bir cinstir. Dolayısıyla bu bir korku çekinmesi değildir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyneb ile evliliğinin ortaya çıkmasından ötürü kimseden korkmuyordu ve henüz münafıkların yaygaraları da ortaya çıkmamıştı. Ne var ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, onların habisliklerinden ve kötü niyetlerinden, ümmeti fitneye düşürmek için dedikodu yayacaklarını seziyor, söyleyecekleri şeyleri biliyor ve bundan rahatsızlık duyuyordu; tıpkı İfk hadisesinde onların yaptığı gibi. Bu, onu arzu ettiği şeyden vazgeçirecek dereceye varan bir çekinme de değildi; nitekim Zeyd boşadıktan sonra Zeyneb ile evlenmekte hiç tereddüt etmemesi bunun delilidir. Fakat bu, içte hissedilen bir duygu ve münafıkların çıkaracağı fitneyi hesaba katmaktı.
وَالتَّعْرِيفُ فِي النَّاسَ لِلْعَهْدِ، أَيْ تَخْشَى الْمُنَافِقِينَ، أَيْ يُؤْذُوكَ بِأَقْوَالِهِمْ.
{ النَّاسَ } kelimesindeki belirlilik (ahd) içindir; yani "münafıklardan, sözleriyle sana eziyet etmelerinden çekiniyorsun" demektir.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ مُعْتَرَضَةٌ لِمُنَاسَبَةِ جَرَيَانِ ذِكْرِ خَشْيَةِ النَّاسِ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ وَلَيْسَتْ وَاوَ الْحَالِ، فَمَعْنَى الْآيَةِ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ
{ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } cümlesi, insanlardan çekinmenin zikredilmesi münasebetiyle getirilmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir). Buradaki vâv harfi itiraziyye içindir, hâl vâvı değildir. Dolayısıyla ayetin anlamı, Yüce Allah'ın: { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ
وَاخْشَوْنِ [الْمَائِدَة: ٤٤] . وَحَمْلُهَا عَلَى مَعْنَى الْحَالِ هُوَ الَّذِي حَمَلَ كَثِيرًا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى جَعْلِ الْكَلَام عتابا للنبيء ﷺ.
وَاخْشَوْنِ } [Mâide: 44] “İnsanlardan korkmayın, benden korkun” buyruğunun anlamındadır. Bunun hâl manasına hamledilmesi, birçok müfessiri bu sözü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir itap (sitem) saymaya sevk etmiştir.
وأَحَقُّ اسْمُ تَفْضِيلٍ مَسْلُوبُ الْمُفَاضَلَةِ فَهُوَ بِمَعْنَى حَقِيقٍ، إِذْ لَيْسَ فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ مَا يُفِيدُ وُقُوعَ إِيثَارِ خَشْيَةِ النَّاسِ عَلَى خَشْيَةِ اللَّهِ، وَلَا مَا يُفِيدُ تَعَارُضًا بَيْنَ الْخَشْيَتَيْنِ حَتَّى يَحْتَاجَ إِلَى تَرْجِيحِ خَشْيَةِ اللَّهِ عَلَى خَشْيَةِ النَّاسِ، وَالْمَعْنَى: وَاللَّهُ حَقِيقٌ بِأَنْ تَخْشَاهُ.
{ أَحَقُّ } lafzı, üstünlük bildirme (mufâdala) anlamı soyutlanmış bir ism-i tafdildir; dolayısıyla "layık / hak eden" (hakîk) anlamındadır. Zira önceki ifadede insanların çekinmesini Allah'tan çekinmeye tercih etme durumunun gerçekleştiğini bildiren bir ifade olmadığı gibi, iki çekinme arasında bir çelişki olup da Allah'tan çekinmeyi insanlardan çekinmeye tercih etmeyi gerektirecek bir durum da yoktur. Anlam şudur: "Allah, kendisinden çekinilmeyi hak edendir."
وَلَيْسَ فِي هَذَا التَّرْكِيبِ مَا يُفِيدُ أَنَّهُ قَدَّمَ خَشْيَةَ النَّاسِ عَلَى خَشْيَةِ اللَّهِ، لِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يُكَلِّفْهُ شَيْئًا فَعَمِلَ بِخِلَافِهِ.
Bu yapıda, insanlardan çekinmeyi Allah'tan çekinmenin önüne geçirdiğini bildiren hiçbir ifade yoktur; zira Allah ona [o an yapması gereken] bir şey teklif etmemişti ki o bunun aksine davranmış olsun.
وَبِهَذَا تعلم أَن النبيء ﷺ مَا فَعَلَ إِلَّا مَا يُرْضِي اللَّهَ، وَقَدْ قَامَ بِعَمَلِ الصَّاحِبِ النَّاصِحِ حِينَ أَمَرَ زَيْدًا بِإِمْسَاكِ زَوْجِهِ وَانْطَوَى عَلَى عِلْمٍ صَالِحٍ حِينَ خشِي مَا سيفترصه الْمُنَافِقُونَ مِنَ الْقَالَةِ إِذَا تَزَوَّجَ زَيْنَبَ خُفْيَةً أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ فِتْنَةً لِضُعَفَاءِ الْإِيمَانِ
Buradan anlaşılmaktadır ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ı razı eden şeyden başkasını yapmamıştır. O, Zeyd'e eşini yanında tutmasını emrettiğinde samimi bir nasihatçi dost gibi davranmış; Zeyneb ile evlendiğinde münafıkların çıkaracağı dedikoduların imanı zayıf olanlar için bir fitneye dönüşmesinden çekindiğinde de doğru ve yerinde bir basiretle hareket etmiştir.
كَقَوْلِهِ لِلرَّجُلَيْنِ اللَّذَيْنِ رَأَيَاهُ فِي اللَّيْلِ مَعَ زَيْنَبَ فَأَسْرَعَا خُطَاهُمَا فَقَالَ: «عَلَى رِسْلِكُمَا إِنَّمَا هِيَ زَيْنَبُ. فَكَبُرَ ذَلِكَ عَلَيْهِمَا وَقَالَا: سُبْحَانَ اللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ: «إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنِ ابْنِ آدَمَ مجْرى الدَّم وَإِنِّي خَشِيَتُ أَنْ يَقْذِفَ فِي قُلُوبكُمَا» .
Nitekim geceleyin kendisini Zeyneb ile görüp adımlarını hızlandıran iki adama: "Sakin olun, o sadece [eşim] Zeyneb'dir" buyurmuş; bu durum onlara ağır gelip: "Sübhânallah ey Allah'ın Resûlü!" dediklerinde ise: "Şüphesiz şeytan insanoğlunun damarlarında kanın dolaştığı gibi dolaşır; ben onun kalplerinize [kötü bir şüphe] atmasından endişe ettim" buyurmuştur.
فمقام النبيء ﷺ فِي الْأُمَّةِ مَقَامُ الطَّبِيبِ النَّاصِحِ فِي بِيمَارِسْتَانَ يَحْوِي أَصْنَافًا مِنَ الْمَرْضَى إِذَا رَأَى طَعَامًا يُجْلَبُ لِمَا لَا يَصْلُحُ بِبَعْضِ مَرْضَاهُ أَنْ يَنْهَى عَنْ إِدْخَالِهِ خَشْيَةَ أَنْ يَتَنَاوَلَهُ مِنَ الْمَرْضَى مَنْ لَا يَصْلُحُ ذَلِكَ بِمَرَضِهِ وَيَزِيدُ فِي عِلَّتِهِ أَوْ يُفْضِي إِلَى انْتِكَاسِهِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmet içindeki konumu, çeşitli hastaları barındıran bir hastanedeki şefkatli tabibin konumu gibidir; tabip, bazı hastalarına yaramayan bir yemeğin getirildiğini gördüğünde, hastalığına iyi gelmeyecek olanların onu yiyip hastalığının artması veya nüksetmesi endişesiyle o yemeğin içeri sokulmasını yasaklar.
وَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ: وَتَخْشَى النَّاسَ عِتَابٌ وَلَا لَوْمٌ، وَلَكِنَّهُ تَذْكِيرٌ بِمَا حَصَلَ لَهُ مِنْ تَوَقِّيهِ قَالَةَ الْمُنَافِقِينَ. وَحَمَلَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى مَعْنَى العتاب وَلَيْسَ من سِيَاقِ الْكَلَامِ مَا يَقْتَضِيهِ فَأَحْسَبُهُمْ مُخْطِئِينَ فِيهِ، وَلَكِنَّهُ تَشْجِيعٌ لَهُ وَتَحْقِيرٌ لِأَعْدَاءِ الدِّينِ وَتَعْلِيمٌ لَهُ بِأَنْ يَمْضِيَ فِي سَبِيلِهِ وَيَتَنَاوَلَ مَا أَبَاحَ اللَّهُ لَهُ وَلِرُسُلِهِ مِنْ تَنَاوُلِ مَا هُوَ مُبَاحٌ مِنْ مَرْغُوبَاتِهِمُ وَمَحَبَّاتِهِمْ إِذَا لَمْ يَصُدُّهُمْ شَيْء من ذَلِك عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَا كانَ عَلَى النَّبِيءِ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ [الْأَحْزَاب: ٣٨، ٣٩] ،
{ وَتَخْشَى النَّاسَ } buyruğunda bir sitem veya kınama yoktur; aksine onun münafıkların dedikodusundan sakınması sebebiyle içine doğan durumu bir hatırlatmadır. Müfessirlerin çoğu bunu itap (sitem) manasına hamletmiştir; oysa sözün akışında bunu gerektirecek bir durum yoktur, bu yüzden onların bu hususta yanıldıklarını düşünüyorum. Aksine bu, onu cesaretlendirmek, din düşmanlarını küçümsemek ve yoluna devam edip Allah'ın kendisine ve elçilerine mubah kıldığı, arzuladıkları ve sevdikleri şeylerden -bunlardan hiçbiri onları Rablerine itaatten alıkoymadığı müddetçe- faydalanmasını öğretmektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا كانَ عَلَى النَّبِيءِ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } [Ahzâb: 38-39] “Allah'ın kendisi için takdir edip farz kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir vebal (güçlük) yoktur. Bu, daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünnetidir. Allah'ın emri, biçilmiş bir kaderdir. Onlar Allah'ın risaletlerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar”,
وَأَنَّ عَلَيْهِ أَنْ يُعْرِضَ عَنْ قَوْلِ الْمُنَافِقِينَ، وَعَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [الشُّعَرَاء: ٣] ، فَهَذَا جَوْهَرُ مَا أَشَارَتْ إِلَيْهِ الْآيَةُ، وَلَيْسَ فِيهَا مَا يُشِيرُ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ.
ve münafıkların sözlerine aldırış etmemesi gerektiğini bildirmektedir; tıpkı: { لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } [Şuarâ: 3] “Onlar iman etmiyor diye neredeyse kendini helak edeceksin!” buyruğunda olduğu gibi. İşte ayetin işaret ettiği hususun özü budur; ayette bundan başkasına işaret eden hiçbir şey yoktur.
وَقَدْ رُوِيَتْ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ أَخْبَارٌ مَخْلُوطَةٌ، فَإِيَّاكَ أَنْ تَتَسَرَّبَ إِلَى نَفْسِكَ مِنْهَا أُغْلُوطَةٌ، فَلَا تُصْغِ ذِهْنَكَ إِلَى مَا أَلْصَقَهُ أَهْلُ الْقِصَصِ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ تَبْسِيطٍ فِي حَال النبيء ﷺ حِينَ أَمَرَ زَيْدًا بِإِمْسَاكِ زَوْجِهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ مُخْتَلَقَاتِ الْقَصَّاصِينَ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ اخْتِلَافًا من الْقصاص لِتَزْيِينِ الْقِصَّةِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كُلُّهُ أَوْ بَعْضُهُ مِنْ أَرَاجِيفِ الْمُنَافِقِينَ وَبُهْتَانِهِمْ فَتَلَقَّفَهُ الْقَصَّاصُ وَهُوَ الَّذِي نَجْزِمُ بِهِ. وَمِمَّا يَدُلُّ لِذَلِكَ أَنَّكَ لَا تَجِدُ فِيمَا يُؤْثَرُ مِنْ أَقْوَالِ السَّلَفِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَثَرًا مُسْندًا إِلَى النبيء ﷺ أَوْ إِلَى زَيْدٍ أَوْ إِلَى زَيْنَبَ أَوْ إِلَى أَحَدٍ مِنَ الصَّحَابَة رِجَالهمْ وَنِسَائِهِمْ، وَلكنهَا كلهَا قِصَصٌ وَأَخْبَارٌ وَقِيلَ وَقَالَ.
Bu kıssa hakkında asılsız rivayetlerle karışık haberler aktarılmıştır; sakın bunlardan zihnine bir yanılgı sızmasın! Kıssa anlatıcılarının, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyd'e eşini tutmasını emrettiği andaki haline dair bu ayete yamadıkları abartılı anlatımlara kulak verme; zira bunlar kıssacıların uydurmalarındandır. Bunlar ya kıssacıların hikâyeyi süslemek için uydurdukları şeylerdir ya da tamamı yahut bir kısmı münafıkların yaygaralarından ve iftiralarından ibarettir ki kıssacılar bunu kapıp yaymışlardır; kesin olarak inandığımız husus da budur. Buna delil teşkil eden hususlardan biri de şudur: Bu ayetin tefsirinde Selef'ten nakledilenler arasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Zeyd'e, Zeyneb'e veya sahabe erkek ve kadınlarından herhangi birine dayandırılan tek bir müsned (senetli) rivayet bulamazsın; aksine bunların hepsi birtakım hikâyeler, asılsız haberler ve dedikodulardan (kîl ü kâl) ibarettir.
وَلِسُوءِ فَهْمِ الْآيَةِ كَبُرَ أَمْرُهَا عَلَى بَعْضِ الْمُسْلِمِينَ وَاسْتَفَزَّتْ كَثِيرًا مِنَ الْمَلَاحِدَةِ وَأَعْدَاءِ الْإِسْلَامِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقَدْ تَصَدَّى أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» لِوَهْنِ أَسَانِيدِهَا وَكَذَلِكَ عِيَاضٌ فِي «الشِّفَاءِ» .
Ayetin yanlış anlaşılması sebebiyle bu mesele bazı Müslümanlara ağır gelmiş ve mülhidler ile Ehl-i Kitap'tan İslâm düşmanlarının çoğunu kışkırtmıştır. Nitekim Ebû Bekr b. el-Arabî el-Ahkâm'da, Kādî İyâz da eş-Şifâ'da bu rivayetlerin senetlerinin zayıflığını ortaya koymak için mücadele etmişlerdir.
وَالْآنَ نُرِيدُ أَنْ نَنْقُلَ مَجْرَى الْكَلَامِ إِلَى التَّسْلِيمِ بِوُقُوعِ مَا رُوِيَ مِنَ الْأَخْبَارِ الْوَاهِيَةِ السَّنَدِ لِكَيْ لَا نَتْرُكَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُهْوَاةً لِأَحَدٍ. وَمَجْمُوعُ الْقِصَّةِ مِنْ ذَلِك: أَن النبيء ﷺ جَاءَ بَيْتَ زَيْدٍ يَسْأَلُ عَنْهُ فَرَأى زَيْنَب متفضلة، وَقِيلَ رَفَعَتِ الرِّيحُ سِتَارَ الْبَيْت فَرَأى النبيء ﵊ زَيْنَبَ فَجْأَةً عَلَى غَيْرِ قَصْدٍ فَأَعْجَبَهُ حَسْنُهَا وَسَبَّحَ لِلَّهِ، وَأَنَّ زَيْنَبَ
Şimdi ise bu ayet hususunda hiç kimseye bir şüphe ve tereddüt boşluğu bırakmamak amacıyla sözün akışını, senedi zayıf rivayetlerde aktarılanların yaşandığını varsayma esasına çevirmek istiyoruz. Bu rivayetlerden derlenen kıssanın özeti şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyd'i sormak için onun evine gelmiş ve Zeyneb'i ev haliyle (günlük kıyafeti içinde) görmüştür. Bir rivayete göre ise rüzgâr evin perdesini kaldırmış, Peygamber aleyhisselâm da kasıtsız olarak aniden Zeyneb'i görmüş, onun güzelliği hoşuna gitmiş ve Allah'ı tesbih etmiştir. Zeyneb de
عَلِمَتْ أَنَّهُ وَقَعَتْ مِنْهُ مَوْقِعَ الِاسْتِحْسَانِ وَأَنَّ زَيْدًا عَلِمَ ذَلِكَ وَأَنَّهُ أَحَبَّ أَنْ يُطَلِّقَهَا لِيُؤْثِرَ بهَا مَوْلَاهُ النبيء ﷺ، وَأَنَّهُ لما أخبر النبيء ﷺ بِذَلِكَ قَالَ لَهُ: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ (وَهُوَ يَوَدُّ طَلَاقَهَا فِي قَلْبِهِ وَيَعْلَمُ أَنَّهَا صَائِرَةٌ زَوْجًا لَهُ) .
kendisinin onun nezdinde beğeni kazandığını anlamış; Zeyd de bunu öğrenmiş ve efendisi olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendisine tercih etmek amacıyla onu boşamak istemiştir. Durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdiğinde ise o, Zeyd'e: «Eşini yanında tut» demiştir (oysa içinden onun boşanmasını istemekte ve ileride kendisine eş olacağını bilmektedir).
وَعَلَى تَفَاوُتِ أَسَانِيدِهِ فِي الْوَهْنِ أُلْقِيَ إِلَى النَّاسِ فِي الْقِصَّةِ فَانْتُقِلَ غَثُّهُ وَسَمِينُهُ، وَتُحُمِّلَ خِفُّهُ وَرَزِينُهُ، فَأَخَذَ مِنْهُ كُلٌّ مَا وَسِعَهُ فَهْمُهُ وَدِينُهُ، وَلَوْ كَانَ كُلُّهُ وَاقِعًا لَمَا كَانَ فِيهِ مَغْمَزٌ فِي مقَام النبوءة.
Senetlerinin zayıflık derecesindeki farklılıklara rağmen bu kıssa insanlara aktarılmış; çürüğüyle sağlamı nakledilmiş, hafifiyle ağırı taşınmış ve herkes anlayışı ile dinî seviyesinin elverdiği ölçüde bundan pay almıştır. Şayet bunların tamamı gerçekleşmiş olsaydı bile, bunda peygamberlik makamına halel getirecek hiçbir kusur bulunmazdı.
فَأَمَّا رُؤْيَتُةُ زَيْنَبَ فِي بَيْتِ زَيْدٍ إِنْ كَانَتْ عَنْ عَمْدٍ فَذَلِكَ أَنَّهُ اسْتَأْذَنَ فِي بَيْتِ زَيْدٍ، فَإِنَّ الِاسْتِئْذَانَ وَاجِبٌ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ رَأَى وَجْهَهَا وَأَعْجَبَتْهُ وَلَا أَحْسَبُ ذَلِكَ لِأَنَّ النِّسَاءَ لَمْ يَكُنَّ يَسْتُرْنَ وُجُوهَهُنَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها [النُّور: ٣١] (أَيِ الْوَجْهَ وَالْكَفَّيْنِ) وَزَيْدٌ كَانَ مِنْ أَشَدِّ النَّاس اتِّصَالًا بالنبيء، وَزَيْنَبُ كَانَتِ ابْنَةَ عَمَّتِهِ وَزَوْجَ مَوْلَاهُ وَمَتْبَنَاهُ، فَكَانَتْ مُخْتَلِطَةً بِأَهْلِهِ، وَهُوَ الَّذِي زَوَّجَهَا زَيْدًا، فَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مَا رَآهَا إِلَّا حِينَ جَاءَ بَيْتَ زَيْدٍ، وَإِنْ كَانَتِ الرِّيحُ رَفَعَتِ السِّتْرَ فَرَأَى مِنْ مَحَاسِنِهَا وَزِينَتِهَا مَا لَمْ يَكُنْ يَرَاهُ مِنْ قَبْلُ، فَكَذَلِكَ لَا عَجَبَ فِيهِ لِأَنَّ رُؤْيَةَ الْفَجْأَةِ لَا مُؤَاخَذَةَ عَلَيْهَا، وَحُصُولَ الِاسْتِحْسَانِ عَقِبَ النَّظَرِ الَّذِي لَيْسَ بِحَرَامٍ أَمْرٌ قَهْرِيٌّ لَا يَمْلِكُ الْإِنْسَانُ صَرْفَهُ عَنْ نَفْسِهِ، وَهَلِ اسْتِحْسَانُ ذَاتِ الْمَرْأَةِ إِلَّا كَاسْتِحْسَانِ الرِّيَاضِ وَالْجَنَّاتِ وَالزُّهُورِ وَالْخَيْلِ وَنَحْوَ ذَلِكَ مِمَّا سَمَّاهُ اللَّهُ زِينَةً إِذَا لَمْ يُتْبِعُهُ النُّظَّارُ نَظْرَةً.
Zeyd'in evinde Zeyneb'i görmesi meselesine gelince; şayet bu kasıtlı bir bakış idiyse, [bilinmelidir ki] o, Zeyd'in evine girmek için izin istemiştir. Zira izin istemek farzdır. Dolayısıyla onun yüzünü gördüğünde ve onu beğendiğinde şüphe yoktur; kaldı ki ben bunu [yeni bir görme olarak] düşünmüyorum; çünkü o dönemde kadınlar yüzlerini örtmüyorlardı. Nitekim Yüce Allah: { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها } [Nûr: 31] “Zinetlerini, kendiliğinden görünen kısmı müstesna, açmasınlar” (yani yüz ve elleri) buyurmuştur. Zeyd ise Peygamber'e insanların en yakın olanlarındandı; Zeyneb de onun halasının kızı, azatlısının ve evlatlığının eşiydi. Dolayısıyla onun ailesiyle içli dışlıydı ve onu Zeyd ile evlendiren de bizzat kendisiydi. Bu bakımdan onu ilk defa ancak Zeyd'in evine geldiğinde görmüş olması düşünülemez. Şayet rüzgâr perdeyi kaldırmış ve daha önce görmediği güzelliklerini ve zinetini görmüşse, bunda da şaşılacak bir şey yoktur; çünkü ani bakıştan dolayı sorumluluk yoktur. Haram olmayan bir bakışın ardından kalpte beğeninin oluşması ise insanın kendisinden savmaya güç yetiremeyeceği gayriihtiyarî bir durumdur. Bir kadının zatının beğenilmesi; bakan kimse peş peşe kasıtlı bakışlar fırlatmadığı müddetçe, Allah'ın 'zinet' olarak adlandırdığı bahçeleri, gülistanları, çiçekleri, atları ve benzeri şeyleri beğenmekten başka nedir ki?
وَأَمَّا مَا خَطَرَ فِي نفس النبيء ﷺ مِنْ مَوَدَّةِ تَزَوُّجِهَا فَإِنْ وَقَعَ فَمَا هُوَ بِخَطْبٍ جَلِيلٍ لِأَنَّهُ خَاطِرٌ لَا يَمْلِكُ الْمَرْءُ صَرْفَهُ عَنْ نَفْسِهِ وَقَدْ عَلِمَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَتَخْشَى النَّاسَ لَيْسَ بِلَوْمٍ، وَأَنَّ قَوْلَهُ: وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ لَيْسَ فِيهِ لَوْمٌ وَلَا تَوْبِيخٌ عَلَى عَدَمِ خَشْيَةِ اللَّهِ وَلَكِنَّهُ تَأْكِيدٌ لِعَدَمِ الِاكْتِرَاثِ بِخَشْيَةِ النَّاسِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in içinden onunla evlenme arzusunun geçmesine gelince; şayet bu vuku bulmuşsa bile bu büyük bir mesele değildir. Çünkü bu, insanın içinden savmaya muktedir olamadığı bir histir (hâtır). Zaten sen, [ayette geçen] { وَتَخْشَى النَّاسَ } “İnsanlardan çekiniyordun” ifadesinin bir kınama olmadığını; { وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } “Oysa kendisinden korkmana Allah daha layıktır” ifadesinde de Allah'tan korkmamaya dair bir kınama ve azarlama bulunmayıp, bilakis insanların çekincesine aldırış etmemeyi pekiştiren bir ifade olduğunu öğrenmiştin.
وَإِنَّمَا تَظْهَرُ مَجَالَاتُ النُّفُوسِ فِي مَيَادِينِ الْفُتُوَّةِ بِمِقْدَارِ مُصَابَرَتِهَا عَلَى الْكَمَالِ فِي مُقَاوَمَةِ مَا يَنْشَأُ عَنْ تِلْكَ الْمَرَائِي مِنْ ضَعْفٍ فِي النُّفُوسِ وَخَوْرِ الْعَزَائِمِ وَكَفَاكَ دَلِيلًا عَلَى تَمَكُّنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ هَذَا الْمَقَامِ وَهُوَ أَفْضَلُ مَنْ تَرْسُخُ قَدَمُهُ فِي أَمْثَالِهِ أَنَّهُ لَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُ زَيْدًا فِي إِمْسَاكِ زَوْجِهِ مُشِيرًا عَلَيْهِ بِمَا فِيهِ خَيْرٌ لَهُ وَزَيْدٌ يَرَى ذَلِكَ إِشَارَةً وَنُصْحًا لَا أَمْرًا وَشَرْعًا.
Nefislerin olgunluk meydanlarındaki büyüklüğü; bu tür görüntülerden kaynaklanan nefis zaafına ve azim gevşemesine karşı direnip kemali muhafaza etmedeki sabırları ölçüsünde ortaya çıkar. Bu makamda ayakları en sağlam basan zat olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu makama ne derece hâkim olduğuna, Zeyd'e sürekli eşini tutmasını tavsiye ederek onun hakkında hayırlı olanı göstermesi kâfi bir delildir. Zeyd ise bunu bağlayıcı bir emir ve şer'î hüküm olarak değil, bir tavsiye ve nasihat olarak görmüştür.
وَلَوْ صَحَّ أَنَّ زَيْدًا علم مَوَدَّة النبيء ﷺ تَزَوُّجَ زَيْنَبَ فَطَلَّقَهَا زَيْدٌ لِذَلِكَ دُونَ أَمر من النبيء ﵊ وَلَا التَّمَاسٍ لَمَا كَانَ عَجَبًا فَإِنَّهُمْ كَانُوا يؤثرون النبيء ﷺ عَلَى
Şayet Zeyd'in, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyneb ile evlenmeyi arzuladığını fark ettiği ve Peygamber aleyhisselâm'ın bir emri veya talebi olmaksızın sırf bu sebeple Zeyneb'i boşadığı rivayeti doğru olsaydı bile bu şaşılacak bir şey olmazdı; zira onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendi
أَنْفُسِهِمْ، وَقَدْ تَنَازَلَ لَهُ دَحْيَةُ الْكَلْبِيُّ عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ حُيَيٍّ بَعْدَ أَنْ صَارَتْ لَهُ فِي سَهْمِهِ مِنْ مَغَانِمِ خَيْبَرَ، وَقَدْ عَرَضَ سَعْدُ بْنُ الرَّبِيعِ على عبد الرحمان بْنِ عَوْفٍ أَن يتنازل لَهُ عَنْ إِحْدَى زَوْجَتَيْهِ يَخْتَارُهَا لِلْمُؤَاخَاةِ الَّتِي آخى النبيء صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
nefislerine tercih ederlerdi. Nitekim Dıhye el-Kelbî, Hayber ganimetlerinden payına düşen Safiyye bint Huyey'den onun lehine feragat etmişti. Yine Sa'd b. er-Rebî', Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarında tesis ettiği
بَيْنَهُمَا.
kardeşlik gereğince Abdurrahman b. Avf'a, seçeceği iki eşinden birinden feragat etmeyi teklif etmişti.
وَأما إِشَارَة النبيء ﵊ عَلَى زَيْدٍ بِإِمْسَاكِ زَوْجِهِ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهَا سَتَصِيرُ زَوْجَةً لَهُ فَهُوَ أَدَاءٌ لِوَاجِبِ أَمَانَةِ الِاسْتِنْصَاحِ وَالِاسْتِشَارَةِ، وَقَدْ يُشِيرُ الْمَرْءُ بِالشَّيْءِ يَعْلَمُهُ مَصْلَحَةً وَهُوَ يُوقِنُ أَنَّ إِشَارَتَهُ لَا تُمْتَثَلُ. والتخليط بَين الْحَالين تَخْلِيطٌ بَيْنَ التَّصَرُّفِ الْمُسْتَنِدِ لِمَا تَقْتَضِيهِ ظَوَاهِرُ الْأَحْوَالِ وَبَيْنَ مَا فِي عِلْمِ اللَّهِ فِي الْبَاطِنِ، وَأَشْبَهُ مَقَامٍ بِهِ مَقَامُ مُوسَى مَعَ الْخَضِرِ فِي الْقَضَايَا الثَّلَاثِ. وَلَيْسَ هَذَا مِنْ خَائِنَةِ الْأَعْيُنِ، كَمَا تَوَهَّمَهُ مَنْ لَا يُحْسِنُ، لِأَنَّ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ الْمَذْمُومَةِ مَا كَانَتْ مِنِ الْخِيَانَةِ وَالْكَيْدِ.
Peygamber aleyhisselâm'ın, Zeyneb'in ileride kendi eşi olacağını bildiği halde Zeyd'e eşini tutmasını tavsiye etmesine gelince; bu, danışma ve nasihat isteme sırasındaki emanet vazifesinin ifasıdır. Bazen bir kimse, tavsiyesine uyulmayacağını kesin olarak bildiği halde maslahat gördüğü bir hususu tavsiye edebilir. Bu iki hali birbirine karıştırmak; işlerin zahirinin gerektirdiğine dayanan tasarruf ile Allah'ın ilminde gizli olan gaybî hakikati birbirine karıştırmaktır. Bu duruma en çok benzeyen makam, üç hadisede Mûsâ ile Hızır'ın [durumundaki] makamdır. Anlayışı kıt olanların zannettiği gibi bu durum 'gözlerin hain bakışı' (hâinetü'l-a'yün) cinsinden de değildir; zira yerilmiş olan göz hainliği, hıyanet ve tuzak amacıyla yapılan bakışlardır.
وَلَيْسَ هُوَ أَيْضًا مِنَ الْكَذِبِ لِأَنَّ قَوْلَ النَّبِيءِ ﵊ لِزَيْدٍ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ لَا يُنَاقِضُ رَغْبَتَهُ فِي تَزَوُّجِهَا وَإِنَّمَا يُنَاقِضُهُ لَوْ قَالَ: إِنِّي أُحِبُّ أَنْ تُمْسِكَ زَوْجَكَ، إِذْ لَا يَخْفَى أَنَّ الِاسْتِشَارَةَ طَلَبُ النَّظَرِ فِيمَا هُوَ صَلَاحٌ لِلْمُسْتَشِيرِ لَا مَا هُوَ صَلَاحٌ لِلْمُسْتَشَارِ. وَمِنْ حَقِّ الْمُسْتَشَارِ إِعْلَامُ الْمُسْتَشِيرِ بِمَا هُوَ صَلَاحٌ لَهُ فِي نَظَرِ الْمُشِيرِ، وَإِنْ كَانَ صَلَاحُ الْمُشِيرِ فِي خِلَافِهِ، فَضْلًا عَلَى كَوْنِ مَا فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ إِنَّمَا هُوَ تَخَالُفٌ بَيْنَ النَّصِيحَةِ وَبَيْنَ مَا عَلِمَهُ النَّاصِحُ مِنْ أَنَّ نُصْحَهُ لَا يُؤَثِّرُ.
Bu durum yalan da değildir; zira Peygamber aleyhisselâm'ın Zeyd'e söylediği «Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın» sözü, onunla evlenme arzusuna aykırı değildir. Şayet «Eşini yanında tutmanı arzu ediyorum» demiş olsaydı çelişki olurdu. Zira gizli değildir ki istişare, danışılan kişinin çıkarına olanı değil, danışan kişinin faydasına olan hususu araştırmaktır. Danışılan kişinin görevi, kendi çıkarı aksinde olsa dahi, kendi kanaatine göre danışan için neyin maslahat olduğunu ona bildirmektir. Kaldı ki bu kıssadaki durum, sadece verilen nasihat ile nasihat edenin bu nasihatin etkili olmayacağını bilmesi arasındaki farklılıktan ibarettir.
فَإِنْ قُلْتَ: فَمَا مَعْنَى مَا رُوِيَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: لَوْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ كَاتِمًا شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ لَكَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ: وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ الْآيَةَ.
Eğer 'Peki, Sahîh'te Âişe'den rivayet edilen: «Şayet Resûlullah vahiyden bir şey gizleyecek olsaydı, { وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } ayetini gizlerdi» sözünün anlamı nedir?' dersen,
قُلْتُ: أَرَادَتْ أَنَّ رَغْبَةَ النَّبِيءِ ﷺ فِي تَزَوُّجِ زَيْنَبَ أَوْ إِعْلَامَ اللَّهِ إِيَّاهُ بِذَلِكَ كَانَ سِرًّا فِي نَفْسِهِ لَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِذْ لَمْ يُؤْمَرْ بِتَبْلِيغِهِ إِلَى أَحَدٍ. وَعَلَى ذَلِكَ السِّرِّ انْبَنَى مَا صَدَرَ مِنْهُ لزيد من قَوْلِهِ: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ. فَلَمَّا طَلَّقَهَا زَيْدٌ وَرَامَ تَزَوُّجَهَا عَلِمَ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ سَيَرْجُفُونَ بِالسُّوءِ، فَلَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ بِذِكْرِ ذَلِكَ لِلْأُمَّةِ وَتَبْلِيغِ خَبَرَهُ بَلَّغَهُ وَلَمْ يَكْتُمْهُ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي كَتْمِهِ تَعْطِيلُ شَرْعٍ وَلَا نَقْصُ مَصْلَحَةٍ، فَلَوْ كَانَ كَاتِمًا لَكَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ الَّتِي هِيَ حِكَايَةُ سِرٍّ فِي نَفْسِهِ وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ رَبِّهِ تَعَالَى، وَلَكِنَّهُ لَمَّا كَانَ وَحْيًا بَلَّغَهُ لِأَنَّهُ مَأْمُورٌ بِتَبْلِيغِ كُلِّ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ.
Derim ki: Âişe şunu kastetmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyneb ile evlenme arzusu yahut Allah'ın bunu ona bildirmesi, kimseye tebliğ etmekle emrolunmadığı için kendi içinde saklı bir sırdı ve kimse buna muttali olmamıştı. Zeyd'e söylediği «Eşini yanında tut» sözü de işte bu sır üzerine bina edilmişti. Zeyd onu boşayıp da [Peygamber] onunla evlenmek isteyince, münafıkların fitne ve yaygara çıkaracaklarını bildi. Fakat Allah bunu ümmete açıklamasını ve haberini tebliğ etmesini emredince, gizlenmesinde hiçbir şer'î hükmün iptali ya da bir maslahatın noksanlığı söz konusu olmamasına rağmen onu tebliğ etti ve asla gizlemedi. Eğer [vahiyden bir şey] gizleyecek olsaydı, kendi içindeki ve Rabbi ile arasındaki bir sırrın hikâyesi olan bu ayeti gizlerdi; lâkin bu bir vahiy olduğu için onu tebliğ etti; zira o, kendisine indirilen her şeyi tebliğ etmekle emrolunmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْحَقَائِقِ نِصَابَهَا، وَلِلتَّصَرُّفَاتِ مَوَانِعَهَا وَأَسْبَابَهَا، وَأَنَّ النَّاسَ قَدْ تَمْتَلِكُهُمُ الْعَوَائِدُ، فَتَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ إِدْرَاكِ الْفَوَائِدِ، فَإِذَا تَفَشَّتْ أَحْوَالٌ فِي
Bil ki hakikatlerin belirli bir ölçüsü, fiillerin de engelleri ve sebepleri vardır. İnsanlar bazen örf ve adetlerin esiri olurlar da bu adetler onların hakiki faydaları kavramalarına engel olur. Nitekim birtakım haller
عَادَاتِهِمُ اسْتَحْسَنُوهَا وَلَوْ
örflerinde yaygınlaştığı zaman, kötü de olsa
سَاءَتْ، وَإِذَا نَدَرَتِ الْمَحَامِدُ دَافَعُوهَا إِذَا رَامَتْ مُدَاخَلَةَ عُقُولِهِمْ وَشَاءَتْ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ تَحْرِيفِ الْفِطْرَةِ عَنْ وَضْعِهَا، وَالْمُبَاعَدَةِ بَيْنَ الْحَقَائِقِ وَشَرْعِهَا.
onu güzel görürler; övgüye layık güzel hasletler ise nadirleştiğinde, akıllarına girmek ve yerleşmek istese dahi onu geri iterler. Bütün bunlar fıtratın asıl konuluş gayesinden saptırılması ve hakikatlerin kendi meşruiyet zemininden uzaklaştırılması sebebiyledir.
وَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ أَخَذَ يَغْزُو تِلْكَ الْجُيُوشَ لِيَقْلَعَهَا مِنْ أَقَاصِيهَا، وَيُنْزِلُهَا مِنْ صَيَاصِيهَا، فَالْحَسَنُ الْمَشْرُوعُ مَا تَشْهَدُ الْفِطْرَةُ لِحُسْنِهِ، وَالْقَبِيحُ الْمَمْنُوعُ الَّذِي أَمَاتَتْهُ الشَّرِيعَةُ وَأَمَرَتْ بِدَفْنِهِ.
İslâm geldiğinde, bu [yanlış algı] ordularını kökünden kazımak ve muhkem kalelerinden indirmek için mücadeleye başladı. Zira meşru olan güzel, fıtratın güzelliğine şahitlik ettiği şeydir; yasaklanan çirkin ise şeriatın hükümsüz kılıp gömülmesini emrettiği şeydir.
فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا.
{ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } “Sonunda Zeyd o kadından ilişiğini kesince (ondan muradını alınca), evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde, onlarla evlenmekte müminlere bir güçlük olmasın diye seni onunla evlendirdik. Allah'ın emri yerine getirilmiştir.”
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ الْآيَةَ، وَقَدْ طُوِيَ كَلَامٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، وَتَقْدِيرُهُ: فَلَمْ يَقْبَلْ مِنْكَ مَا أَشَرْتَ عَلَيْهِ وَلَمْ يُمْسِكْهَا.
[Bu cümle], { وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } ayetine matuftur (onun üzerine dallandırılmıştır). Burada bağlamın delalet ettiği bir söz gizlenmiştir (hazfedilmiştir) ki takdiri şöyledir: 'Zeyd senin tavsiyeni kabul etmedi ve onu nikâhında tutmadı.'
وَمَعْنَى قَضى اسْتَوْفَى وَأَتَمَّ. وَاسْمُ زَيْدٌ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِأَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: فَلَمَّا قَضَى مِنْهَا وَطَرًا، أَيْ قَضَى الَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ وَأَنْعَمَتَ عَلَيْهِ، فَعَدَلَ عَنْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ زَيْدٍ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ السُّهَيْلِيُّ: كَانَ يُقَالُ لَهُ زَيْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ فَلَمَّا نُزِعَ عَنْهُ هَذَا الشَّرَفُ حِينَ نَزَلَ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ [الْأَحْزَاب: ٥] وَعَلِمَ اللَّهُ وَحَشَتَهُ مِنْ ذَلِكَ شَرَّفَهُ بِخَصِيصَةٍ لَمْ يَكُنْ يَخُصُّ بِهَا أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّد ﷺ وَهِي أَنه سَمَّاهُ فِي الْقُرْآنِ، وَمَنْ ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِاسْمِهِ فِي الذِّكْرِ الْحَكِيمِ نُوِّهَ غَايَةَ التَّنْوِيهِ اهـ.
Kaza (قَضى) kelimesinin anlamı, tamamladı ve bitirdi demektir. Zeyd (زَيْدٌ) isminin açıkça zikredilmesi, zamir makamında zahir ismin kullanılması kabilindendir. Çünkü zahir olan üslup gereği «Ondan muradını alınca» yani 'Allah'ın nimet verdiği ve senin de nimet verdiğin kimse ondan muradını alınca' denilmesi gerekirdi. Zahir olan üsluptan Zeyd'in şanını yüceltmek için sapılmıştır. Kurtubî şöyle demiştir: Süheylî dedi ki: 'Ona «Muhammed'in oğlu Zeyd» denilirdi. { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } [Ahzâb: 5] “Onları babalarına nisbet ederek çağırın” ayeti inip de bu şeref kendisinden alınınca ve Allah Teâlâ bundan dolayı onun hissettiği hüznü ve yalnızlığı bilince, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından hiç kimseye nasip etmediği bir faziletle onu şereflendirdi; o da adını Kur'an'da açıkça zikretmesidir. Her kimi Allah Teâlâ Kur'an-ı Kerîm'de ismiyle anmışsa, onu en üstün derecede taltif etmiştir.'