قَوْله النبيء ﷺ: «سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Selmân bizdendir, Ehl-i Beyt'tendir” buyruğudur.
. وَقَدِ اسْتَوْعَبَ ابْنُ كَثِيرٍ رِوَايَاتٍ كَثِيرَةً مِنْ هَذَا الْخَبَرِ مُقْتَضِيَةً أَنَّ أَهْلَ الْبَيْتِ يَشْمَلُ فَاطِمَةَ وَعَلِيًّا وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا. وَلَيْسَ فِيهَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِمْ إِلَّا حَدِيثًا وَاحِدًا نَسَبَهُ ابْنُ كَثِيرٍ إِلَى الطَّبَرِيِّ وَلَمْ يُوجَدْ فِي تَفْسِيرِهِ عَنْ أَمِّ سَلَمَةَ أَنَّهَا ذُكِرَ عِنْدَهَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَتْ: فِيهِ نَزَلَتْ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً وَذَكَرَتْ خَبَرَ تَجْلِيلِهِ مَعَ فَاطِمَةَ وَابْنَيْهِ بِكِسَاءٍ (وَذَكَرَ مُصَحِّحُ طَبْعَةِ «تَفْسِيرِ ابْنِ كَثِيرٍ» أَنَّ فِي متن ذَلِك الحَدِيث اخْتِلَافًا فِي جَمِيعِ النُّسَخِ وَلَمْ يُفَصِّلْهُ الْمُصَحِّحُ) .
İbn Kesîr bu habere dair, Ehl-i Beyt'in Fâtıma, Ali, Hasan ve Hüseyin'i kapsadığını gerektiren birçok rivayeti eksiksiz toplamıştır. Ancak bunların içinde bu ayetin onlar hakkında indiğine dair, İbn Kesîr'in Taberî'ye nispet ettiği -fakat onun tefsirinde bulunmayan- şu tek rivayet hariç hiçbir şey yoktur: Ümmü Seleme'nin yanında Ali b. Ebî Tâlib anılınca o: «{ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister” [ayeti] onun hakkında indi» demiş ve onun Fâtıma ve iki oğluyla birlikte bir örtüye bürünmesi haberini zikretmiştir. (Tefsîru İbn Kesîr baskısının musahhihi, o hadisin metninde bütün nüshalarda ihtilaf bulunduğunu belirtmiş fakat musahhih bunu detaylandırmamıştır).
وَقَدْ تَلَقَّفَ الشِّيعَةُ حَدِيثَ الْكِسَاءِ فَغَصَبُوا وَصْفَ أَهْلِ الْبَيْتِ وَقَصَرُوهُ عَلَى فَاطِمَةَ
Şîa ise Kisâ hadisini kapıp alarak Ehl-i Beyt vasfını gasbetmiş ve onu sadece Fâtıma,
وَزَوْجِهَا وَابْنَيْهِمَا عَلَيْهِمُ الرِّضْوَانَ، وَزَعَمُوا أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيءِ ﷺ لَسْنَ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ.
eşi ve iki oğluna -aleyhimürrıdvân- hasretmiş; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının ise Ehl-i Beyt'ten olmadığını iddia etmiştir.
وَهَذِهِ مُصَادَمَةٌ لِلْقُرْآنِ بِجَعْلِ هَذِهِ الْآيَةِ حَشْوًا بَيْنَ مَا خُوطِبَ بِهِ أَزْوَاجُ النَّبِيءِ. وَلَيْسَ فِي لَفْظِ حَدِيثِ الْكِسَاءِ مَا يَقْتَضِي قَصَرَ هَذَا الْوَصْفِ عَلَى أَهْلِ الْكِسَاءِ إِذْ لَيْسَ
Bu ise bu ayeti, Peygamber'in hanımlarına hitap edilen sözler arasına sıkıştırılmış gereksiz bir söz (haşv) kılarak Kur'an'la çelişmektir. Oysa Kisâ hadisinin lafzında bu vasfı sadece Ehl-i Kisâ'ya hasretmeyi gerektiren bir ifade yoktur; zira
فِي قَوْلِهِ: «هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي»
onun: “Bunlar benim ehl-i beytimdir” buyruğunda
صِيغَةُ قَصْرٍ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي [الْحجر: ٦٨] لَيْسَ مَعْنَاهُ لَيْسَ لِي ضَيْفٌ غَيْرُهُمْ، وَهُوَ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ مَبْتُورَةً عَمَّا قَبِلَهَا وَمَا بَعْدَهَا.
bir hasr kalıbı yoktur. Bu, Yüce Allah'ın: { إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي } “Şüphesiz bunlar benim konuklarımdır” [Hicr, 68] buyruğu gibidir; anlamı «onlardan başka konuğum yoktur» demek değildir. [Onların iddiası] ise bu ayetin öncesinden ve sonrasından kopuk olmasını iktiza eder.
وَيَظْهَرُ أَنَّ هَذَا التَّوَهُّمَ مِنْ زَمَنِ عَصْرِ التَّابِعين، وَأَن منشأه قِرَاءَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْأَلْسُنِ دُونَ اتِّصَالٍ بَيْنِهَا وَبَيْنَ مَا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا. وَيَدُلُّ لِذَلِكَ مَا رَوَاهُ الْمُفَسِّرُونَ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّهُ قَالَ:
Görünen o ki bu vehim Tâbiîn devrinden itibaren başlamıştır ve kaynağı da bu ayetin öncesi ve sonrasıyla irtibatı kurulmaksızın dillerde okunmasıdır. Müfessirlerin İkrime'den rivayet ettikleri şu söz de buna delalet etmektedir:
مَنْ شَاءَ بِأَهْلِيَّةٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَزوَاج النبيء ﷺ وَأَنَّهُ قَالَ أَيْضًا: لَيْسَ بِالَّذِي تَذْهَبُونَ إِلَيْهِ، إِنَّمَا هُوَ نسَاء النبيء ﷺ وَأَنَّهُ كَانَ يَصْرُخُ بِذَلِكَ فِي السُّوقِ. وَحَدِيثُ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ أَن يَدْعُو النبيء الدَّعْوَةَ لِأَهْلِ الْكِسَاءِ وَأَنَّهَا نَزَلَتْ فِي بَيْتِ أَمِّ سَلَمَةَ.
[İkrime şöyle demiştir]: «Dileyenle [bu ayetin] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları hakkında indiğine dair mübâhele yaparım.» Yine o: «Bu sizin gittiğiniz gibi değildir; o ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarıdır» demiş ve çarşıda bunu yüksek sesle haykırmıştır. Ömer b. Ebî Seleme'nin hadisi de ayetin Peygamber'in Ehl-i Kisâ için duada bulunmasından önce indiği ve Ümmü Seleme'nin evinde nazil olduğu hususunda açıktır.
وَأَمَّا مَا وَقَعَ مِنْ
Şuna gelince:
قَوْلِ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ: أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ قَالَتْ: وَأَنَا مَعَهُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ ... فَقَالَ: «أَنْتِ عَلَى مَكَانِكِ وَأَنْتِ عَلَى خَيْرٍ»
Ömer b. Ebî Seleme'nin: «Ümmü Seleme: “Ben de onlarla mıyım ey Allah'ın Resulü?” deyince o: “Sen yerindesin ve sen hayır üzeresin” buyurdu» şeklindeki rivayetine gelince;
. فَقَدْ وَهَمَ فِيهِ الشِّيعَةُ فَظَنُّوا أَنَّهُ مَنَعَهَا مِنْ أَنْ تَكُونَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ، وَهَذِهِ جَهَالَة لِأَن النبيء ﷺ إِنَّمَا أَرَادَ أَن مَا سَأَلَتْهُ مِنَ الْحَاصِلِ، لِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهَا وَفِي ضَرَائِرِهَا، فَلَيْسَتْ هِيَ بِحَاجَةٍ إِلَى إِلْحَاقِهَا بِهِمْ، فَالدُّعَاءُ لَهَا بِأَنْ يُذْهِبَ اللَّهُ عَنْهَا الرِّجْسَ وَيُطَهِّرَهَا دُعَاءٌ بِتَحْصِيلِ أَمْرٍ حَصَلَ وَهُوَ مُنَافٍ بِآدَابِ الدُّعَاءِ كَمَا حَرَّرَهُ شِهَابُ الدِّينِ الْقَرَافِيُّ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الدُّعَاءِ الْمَأْذُونِ فِيهِ وَالدُّعَاءِ الْمَمْنُوعِ مِنْهُ، فَكَانَ جَوَاب النبيء ﷺ تَعْلِيمًا لَهَا. وَقَدْ وَقَعَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ
Şîa bu hususta vehme kapılmış ve Peygamber'in onun kendi ehl-i beytinden olmasını engellediğini zannetmiştir. Oysa bu bir cehalettir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ancak onun talep ettiği şeyin zaten hâsıl olmuş bir durum olduğunu murad etmiştir. Çünkü ayet onun ve diğer kumalarının hakkında inmiştir; dolayısıyla onun onlara dahil edilmeye ihtiyacı yoktur. Allah'ın ondan kiri/günahı gidermesi ve onu tertemiz kılması için ona dua etmek, zaten hâsıl olmuş bir şeyin tahsili için dua etmektir ki bu da Şihâbüddin el-Karâfî'nin caiz olan dua ile menedilen dua arasındaki farka dair tahkik ettiği üzere dua adabına aykırıdır. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in cevabı ona bir talim mahiyetindeydi. Nitekim bazı rivayetlerde
أَنَّهُ قَالَ لِأُمِّ سَلَمَةَ: «إِنَّكِ من أَزوَاج النبيء»
onun Ümmü Seleme'ye: “Sen Peygamber'in hanımlarındansın” dediği rivayet edilmiştir.
. وَهَذَا أَوْضَحُ فِي الْمُرَادِ
Bu rivayet, onun:
بِقَوْلِهِ: «إِنَّكِ عَلَى خَيْرٍ» .
“Sen hayır üzeresin” sözüyle neyi kastettiğini daha açık şekilde ortaya koymaktadır.
وَلَمَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ دعاءه كَانَ النبيء ﷺ يُطْلِقُ أَهْلَ الْبَيْتِ عَلَى فَاطِمَةَ وَعَلِيٍّ وَابْنَيْهِمَا، فَقَدْ
Allah duasını kabul buyurunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtıma, Ali ve iki oğluna da Ehl-i Beyt ismini ıtlak eder olmuştu. Nitekim
رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَمُرُّ بِبَابِ فَاطِمَةَ سِتَّةَ أَشْهُرٍ إِذَا خَرَجَ إِلَى صَلَاةِ الْفَجْرِ يَقُولُ: «الصَّلَاةَ يَا أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً»
Tirmizî'nin Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazına çıktığında altı ay boyunca Fâtıma'nın kapısına uğrayıp: “Namaza ey Ehl-i Beyt! { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister”” buyururdu.
، قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.
Tirmizî: «Bu, bu vecihten hasen garîb bir hadistir» demiştir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيُذْهِبَ لَامُ جَرٍّ تُزَادُ لِلتَّأْكِيدِ غَالِبًا بَعْدَ مَادَّتَيِ الْإِرَادَةِ وَالْأَمْرِ، وَيَنْتَصِبُ الْفِعْلُ الْمُضَارع بعْدهَا ب (أَن) مُضْمَرَةً إِضْمَارًا وَاجِبًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الْأَنْعَام: ٧١] ، وَقَوْلُ كُثَيْرٌ:
{ لِيُذْهِبَ } buyruğundaki lâm, cer harfidir ve irade ile emir köklerinden sonra çoğunlukla tekit için fazladan getirilir. Kendisinden sonraki muzari fiil ise vücûben gizlenmiş bir (en) ile mansub olur. Yüce Allah'ın: { وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduk” [En'âm, 71] ayeti ve Kuseyyir'in şu beyti de bu kabildendir:
أُرِيدُ لِأَنْسَى حُبَّهَا فَكَأَنَّمَا ... تُمَثَّلُ لِي لَيْلَى بِكُلِّ مَكَانِ
«Aşkını unutmak istiyorum ama sanki Leylâ bana her yerde tecessüm ediyor.»
وَعَنِ النَّحَاسِ أَنَّ بَعْضَ الْقُرَّاءِ سَمَّاهَا (لَامَ أَنْ) وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٦] .
Nehhâs'tan nakledildiğine göre bazı kıraat âlimleri bunu «lâm-ı en» diye isimlendirmişlerdir. Yüce Allah'ın: { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister” [Nisâ, 26] buyruğu daha önce geçmişti.
وَقَوْلُهُ: أَهْلَ الْبَيْتِ نِدَاءٌ لِلْمُخَاطَبِينَ من نسَاء النبيء ﷺ مَعَ حَضْرَة النبيء ﵊، وَقَدْ شَمِلَ كُلَّ من ألحق النبيء ﷺ بِهِنَّ بِأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ وَهُمْ: فَاطِمَةُ وَابْنَاهَا وَزَوْجُهَا وَسَلْمَانُ لَا يعدو هَؤُلَاءِ.
{ أَهْلَ الْبَيْتِ } buyruğu, Peygamber aleyhisselâm'ın huzurunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından oluşan muhataplara bir nidadır. Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyt'ten olduğunu belirterek onlara dahil ettiği herkesi de kapsamıştır ki bunlar: Fâtıma, iki oğlu, eşi ve Selmân'dır; bunlardan öteye geçmez.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٣٤]
[Ahzâb Suresi (33), Ayet 34]
وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً (٣٤)
{ وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti anın. Şüphesiz Allah Latîf'tir, Habîr'dir.” (34)
لَمَّا ضَمِنَ اللَّهُ لَهُنَّ الْعَظَمَةَ أَمَرَهُنَّ بِالتَّحَلِّي بِأَسْبَابِهَا وَالتَّمَلِّي مِنْ آثَارِهَا وَالتَّزَوُّدِ مِنْ عِلْمِ الشَّرِيعَةِ بِدِرَاسَةِ الْقُرْآنِ لِيَجْمَعَ ذَلِكَ اهْتِدَاءَهُنَّ فِي أَنْفُسِهِنَّ ازْدِيَادًا فِي الْكَمَالِ وَالْعِلْمِ، وَإِرْشَادَهُنَّ الْأُمَّةَ إِلَى مَا فِيهِ صَلَاحٌ لَهَا من علم النبيء ﷺ.
Allah onlara bu yüceliği temin edince, hem kemalât ve ilimde bir artış olarak kendi nefislerinde hidayete ermelerini hem de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ilminden ümmete salah sağlayacak hususlarda rehberlik etmelerini bir araya getirmesi için Kur'an'ı tedebbür ve müzakere ederek şeriat ilminden azık edinmelerini, onun gerekleriyle donanmalarını ve eserlerinden doya doya istifade etmelerini emretti.
وَفِعْلُ اذْكُرْنَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الذُّكْرِ بِضَمِّ الذَّالِ وَهُوَ التَّذَكُّرُ، وَهَذِهِ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ تَشْمَلُ الْمَعْنَى الصَّرِيحَ مِنْهُ، وَهُوَ أَنْ لَا يَنْسَيْنَ مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ وَلَا يَغْفَلْنَ عَنِ الْعَمَلِ بِهِ، وَيَشْمَلُ الْمَعْنَى الْكِنَائِيَّ وَهُوَ أَنْ يُرَادَ مُرَاعَاةُ الْعَمَلِ بِمَا يُتْلَى فِي بُيُوتِهِنَّ مِمَّا يَنْزِلُ فِيهَا وَمَا يقرأه النبيء ﷺ فِيهَا، وَمَا يُبَيِّنُ فِيهَا مِنَ الدِّينِ، وَيَشْمَلُ مَعْنًى كِنَائِيًّا ثَانِيًا وَهُوَ تَذَكُّرُ تِلْكَ النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ أَنْ كَانَتْ بُيُوتُهُنَّ مَوْقِعَ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ.
{ اذْكُرْنَ } fiilinin zâl harfinin zammesiyle zükr kökünden gelmesi caizdir ki bu da hatırlamak (tezekkür) demektir. Bu, açık anlamını -yani Kur'an'da geleni unutmamalarını ve onunla amel etmekten gafil olmamalarını- kapsayan; kinayeli anlamı -yani evlerinde inen, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlerinde okuduğu ve dinden açıkladığı şeylerle ameli gözetmenin kastedilmesini- kapsayan; ayrıca evlerinin Kur'an'ın okunduğu mekânlar olması şeklindeki o büyük nimeti hatırlamayı ifade eden ikinci bir kinayeli manayı da içine alan kapsamlı bir kelimedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الذِّكْرِ بِكَسْرِ الذَّالِ، وَهُوَ إِجْرَاءُ الْكَلَامِ عَلَى اللِّسَانِ، أَيْ بَلِّغْنَهُ لِلنَّاسِ بِأَنْ يَقْرَأْنَ الْقُرْآنَ وَيُبَلِّغْنَ أَقْوَالَ النَّبِيءِ ﷺ وَسِيرَتَهُ. وَفِيهِ كِنَايَةٌ عَنِ الْعَمَلِ بِهِ.
[Bu fiilin] zâl harfinin kesresiyle zikr kökünden gelmesi de caizdir ki bu da sözü dille ifade etmektir; yani Kur'an'ı okuyarak ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlerini ve siyerini aktararak onu insanlara tebliğ edin [demektir]. Bunda onunla amel etmekten de bir kinaye vardır.
وَالتِّلَاوَةُ: الْقِرَاءَةُ، أَيْ إِعَادَةُ كَلَامٍ مَكْتُوبٍ أَوْ مَحْفُوظٍ، أَيْ مَا يَتْلُوهُ الرَّسُولُ ﷺ. ومِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ بَيَانٌ لِمَا يُتْلَى فَكُلُّ ذَلِكَ مَتْلُوٌّ، وَذَلِكَ الْقُرْآنُ، وَقَدْ بَيَّنَ الْمَتْلُوَّ بِشَيْئَيْنِ:
Tilavet, kıraattir; yani yazılı veya ezberlenmiş bir sözü tekrar okumaktır, yani Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuduğu şeydir. { مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ } ifadesi ise okunan şeyin beyanıdır; dolayısıyla bunların hepsi okunandır ve o da Kur'an'dır. Okunan şeyi iki özellikle açıklamıştır:
هَمَّا آيَاتُ اللَّهِ، وَالْحِكْمَةُ، فَآيَاتُ اللَّهِ يَعُمُّ الْقُرْآنَ كُلَّهُ، لِأَنَّهُ مُعْجِزٌ عَنْ مُعَارَضَتِهِ فَكَانَ آيَةً عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
Bunlar Allah'ın ayetleri ve hikmettir. Allah'ın ayetleri ifadesi Kur'an'ın tamamını kapsar; zira Kur'an kendisine benzer bir söz getirilmesi konusunda muarazadan âciz bırakıcıdır (mu'cizdir), dolayısıyla onun Allah katından olduğuna dair bir delildir.
وَعَطْفُ وَالْحِكْمَةِ عَطْفُ خَاصٍّ عَلَى عَامٍّ وَهُوَ مَا كَانَ مِنَ الْقُرْآنِ مَوَاعِظَ وَأَحْكَامًا شَرْعِيَّةً، قَالَ تَعَالَى بَعْدَ ذِكْرِ الْأَحْكَامِ الَّتِي فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٣٩] ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ، أَيْ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِهِنَّ عِنْدَ نُزُولِهِ، أَو بِقِرَاءَة النبيء ﷺ وَدِرَاسَتِهِنَّ الْقُرْآنَ، لِيَتَجَدَّدَ مَا عَلِمْنَهُ وَيَلْمَعَ لَهُنَّ مِنْ أَنْوَارِهِ مَا هُوَ مَكْنُونٌ لَا يَنْضُبُ مَعِينُهُ، وَلِيَكُنَّ مُشَارِكَاتٍ فِي تَبْلِيغِ الْقُرْآنِ وَتَوَاتُرِهِ، وَلَمْ يزل أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ وَالتَّابِعُونَ بَعْدَهُمْ
{ وَالْحِكْمَةِ } ifadesinin matuf kılınması, umum üzerine hususun atfıdır ki bu da Kur'an'daki vaazlar ve şer'î hükümlerdir. Nitekim Yüce Allah İsrâ Suresi'ndeki hükümleri zikrettikten sonra: { ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ } “İşte bunlar, Rabb'inin sana hikmetten vahyettiği şeylerdir” [İsrâ, 39] buyurmuştur. Yani nüzulü esnasında evlerinde veya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in okumasıyla ve onların Kur'an müzakeresiyle [okunan şeylerdir]; ta ki öğrendikleri şeyler tazelensin, Kur'an'ın saklı duran ve pınarı tükenmeyen nurları onlar için parıldasın ve onlar Kur'an'ın tebliğinde ve tevâtüründe pay sahibi olsunlar. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ve onlardan sonraki tâbiîn de
يَرْجِعُونَ إِلَى أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ فِي كَثِيرٍ مِنْ أَحْكَامِ النِّسَاءِ وَمِنْ أَحْكَامِ الرَّجُلِ مَعَ أَهْلِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ [يُوسُف: ٤٢] ، أَيْ بَلِّغْ خَبَرَ سَجْنِي وَبَقَائِي فِيهِ.
kadınlara ait pek çok hükümde ve erkeğin ailesiyle olan münasebetlerine dair hükümlerde müminlerin annelerine müracaat etmekteydiler. Tıpkı Yüce Allah'ın: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an” [Yûsuf, 42] ayetinde olduğu gibi; yani hapsedildiğimin ve zindanda kaldığımın haberini ona ilet [demektir].
وَمَوْقِعُ مَادَّةِ الذِّكْرِ هُنَا مُوَقِعٌ شَرِيفٌ لِتَحَمُّلِهَا هَذِهِ الْمَحَامِلَ مَا لَا يَتَحَمَّلُهُ غَيْرُهَا إِلَّا بِإِطْنَابٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِن الله تَعَالَى أَمَرَ نَبِيئَهُ ﵊ بِتَبْلِيغِ مَا أُنْزَلَ إِلَيْهِ فَكَانَ إِذَا قَرَأَ عَلَى وَاحِدٍ أَوْ مَا اتَّفَقَ سَقَطَ عَنْهُ الْفَرْضُ، وَكَانَ عَلَى مَنْ تَبِعَهُ أَنْ يُبَلِّغَهُ إِلَى غَيْرِهِ وَلَا يَلْزَمُهُ أَنْ يَذْكُرَهُ لِجَمِيعِ الصَّحَابَةِ.
Zikr maddesinin buradaki yeri çok şerefli bir konumdur; çünkü başka kelimelerin ancak uzun uzadıya açıklamalarla taşıyabileceği bu manaları bünyesinde barındırmaktadır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Yüce Allah, Peygamberi aleyhisselâm'a kendisine indirileni tebliğ etmesini emretmiştir. Dolayısıyla o, bunu bir kişiye yahut hazır bulunan kimselere okuduğunda farz kendisinden düşerdi; ona tâbi olan kimseye ise bunu başkalarına ulaştırmak düşerdi, bunu sahâbenin tamamına bizzat zikretmesi gerekmezdi.»
وَقَدْ تَكَرَّرَ ذِكْرُ الْحِكْمَةِ فِي الْقُرْآنِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، وَبَيَّنَّاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Kur'an'da hikmet kelimesinin zikri pek çok yerde tekrarlanmıştır ve bunu Bakara Suresi'nde açıklamıştık.
وَتَقَدَّمَ قَرِيبًا اخْتِلَافُ الْقُرَّاءِ فِي كَسْرِ بَاءِ (بِيُوتٍ) أَوْ ضَمِّهَا.
Kurrânın { بِيُوتٍ } kelimesinin bâ harfini kesreli veya dammeli okuma konusundaki ihtilafı az önce geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ وَتَذْيِيلٌ لِلْجُمَلِ السَّابِقَةِ. وَالتَّعْلِيلُ صَالِحٌ لِمَحَامِلِ الْأَمْرِ كُلِّهَا لِأَنَّ اللُّطْفَ يَقْتَضِي إِسْدَاءَ النَّفْعِ بِكَيْفِيَّةٍ لَا تَشُقُّ عَلَى الْمُسْدَى إِلَيْهِ.
{ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً } “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır” cümlesi, emrin gerekçesi (ta'lil) ve önceki cümlelerin sonlandırılması (tezyil) konumundadır. Bu gerekçe, emrin muhtemel bütün anlamlarına uygundur; zira lütuf, faydayı kendisine lütufta bulunulan kimseye zorluk vermeyecek bir biçimde sunmayı gerektirir.
وَفِيمَا وُجِّهَ إِلَى نسَاء النبيء ﷺ مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ مَا هُوَ صَلَاحٌ لَهُنَّ وَإِجْرَاءٌ لِلْخَيْرِ بِوَاسِطَتِهِنَّ، وَكَذَلِكَ فِي تَيْسِيرِهِ إِيَّاهُنَّ لِمُعَاشَرَةِ الرَّسُولِ ﵊ وَجَعْلِهِنَّ أَهْلَ بُيُوتِهِ، وَفِي إِعْدَادِهِنَّ لِسَمَاعِ الْقُرْآنِ وَفَهْمِهِ، وَمُشَاهَدَةِ الْهَدْيِ النَّبَوِيِّ، كُلُّ ذَلِكَ لُطْفٌ لَهُنَّ هُوَ الْبَاعِث على مَا وَجَّهَهُ إِلَيْهِنَّ مِنَ الْخِطَابِ لِيَتَلَقَّيْنَ الْخَبَرَ وَيُبَلِّغْنَهُ، وَلِأَنَّ الْخَبِيرَ، أَيِ الْعَلِيمَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُذْهِبَ عَنْهُنَّ الرِّجْسَ وَيُطَهِّرُهُنَّ حَصَلَ مُرَادُهُ تَامًّا لَا خَلَلَ وَلَا غَفْلَةَ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına yöneltilen emir ve nehiyde onlar için bir salah ve onlar vasıtasıyla hayrın yayılması söz konusudur. Aynı şekilde Allah'ın onları Resûlullah aleyhisselâm ile birlikte yaşamaya muvaffak kılması, onları onun hane halkı yapması, Kur'an'ı işitip anlamaya ve nebevî hidayete bizzat şahit olmaya hazırlaması da böyledir. Bütün bunlar onlar için birer lütuftur ve haberi alıp tebliğ etmeleri için onlara yönelttiği hitabın da sebebidir. Ayrıca Habîr yani [her şeyi hakkıyla] bilen Allah, onlardan ricsi gidermeyi ve onları tertemiz kılmayı dilediğinde, O'nun muradı hiçbir noksanlık ve gaflet olmaksızın eksiksiz bir şekilde gerçekleşir.
فَمَعْنَى الْجُمْلَةِ أَنَّهُ تَعَالَى مَوْصُوفٌ بِاللُّطْفِ وَالْعِلْمِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ كانَ فَيَشْمَلُ عُمُومُ لُطْفِهِ وَعِلْمِهِ لُطْفَهُ بِهِنَّ وَعِلْمَهُ بِمَا فِيهِ نفعهن.
Cümlenin manası şudur: { كانَ } fiilinin delalet ettiği üzere Yüce Allah lütuf ve ilimle vasıflanmıştır; dolayısıyla O'nun lütfunun ve ilminin kapsamı, onlara yönelik lütfunu ve onlar için faydalı olan şeyleri bilmesini de içine alır.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٣٥]
[AHZÂB SURESİ (33): AYET 35]
إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٣٥)
{ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, itaate devam eden erkekler ve itaate devam eden kadınlar, doğru erkekler ve doğru kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, saygıyla ürperen erkekler ve saygıyla ürperen kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, iffetlerini koruyan erkekler ve koruyan kadınlar, Allah'ı çok zikreden erkekler ve zikreden kadınlar var ya; işte Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.” (35)
يَجُوزُ أَنَّ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ [الْأَحْزَاب: ٣١] بَعْدَ قَوْلِهِ: لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ
Bu cümlenin isti'nâf-ı beyânî (açıklayıcı başlangıç) olması caizdir; çünkü { لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } “Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz” [Ahzâb, 32] buyruğundan sonra gelen { وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ } “Sizden kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz” [Ahzâb, 31] ayeti,
[الْأَحْزَاب: ٣٢]
[Ahzâb: 32]
يُثِيرُ فِي نُفُوسِ الْمُسْلِمَاتِ أَنْ يَسْأَلْنَ: أَهُنَّ مَأْجُورَاتٌ عَلَى مَا يَعْمَلْنَ من الْحَسَنَات، وأ هنّ مَأْمُورَاتٌ بِمِثْلِ مَا أُمِرَتْ بِهِ أَزوَاج النبيء ﷺ، أَمْ تِلْكَ خَصَائِص لِنسَاء النبيء ﵊، فَكَانَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا هُوَ جَوَابٌ لِهَذَا السُّؤَالِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِيمَا إِذَا ذَكَرَ مَأْمُورَاتٍ يُعْقِبُهَا بِالتَّذْكِيرِ بِحَالِ أَمْثَالِهَا أَوْ بِحَالِ أَضْدَادِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا وَرَدَ بِمُنَاسَبَةِ مَا ذُكِرَ مِنْ فَضَائِل أَزوَاج النبيء ﷺ.
Müslüman kadınların zihinlerinde şu soruları uyandırmaktadır: Yaptıkları iyiliklerden dolayı kendilerine ecir verilecek midir? Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına emredilen şeylerin benzeriyle onlar da mükellef midirler, yoksa bunlar Peygamber aleyhisselâm'ın hanımlarına has özellikler midir? İşte bu ayette, Kur'an'ın bir takım emredilen hususları zikrettiğinde hemen peşinden bunların benzerlerinin yahut zıtlarının durumunu hatırlatma adetine uygun olarak bu soruya bir cevap yer almıştır. Ayetin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının zikredilen faziletleri münasebetiyle getirilmiş bir isti'nâf-ı ibtidâî (yeni bir başlangıç) olması da caizdir.
روى ابْنُ جَرِيرٍ وَالْوَاحِدِيُّ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّ نِسَاءً دَخَلْنَ على أَزوَاج النبيء ﷺ فَقُلْنَ:
İbn Cerîr ve Vâhidî, Katâde'den şöyle rivayet etmişlerdir: Bazı kadınlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının yanına girip şöyle dediler:
قَدْ ذَكَرَكُنَّ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ وَلَمْ يَذْكُرْنَا بِشَيْءٍ، وَلَوْ كَانَ فِينَا خَيْرٌ لَذَكَرَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ.
«Allah Kur'an'da sizden bahsetti ama bizden hiç bahsetmedi. Şayet bizde bir hayır olsaydı bizden de bahsederdi.» Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
وروى النَّسَائِيّ وَأحمد: أَن أم سَلمَة قَالَت للنبيء ﷺ: مَا لنا لَا نذْكر فِي الْقُرْآن كَمَا يذكر الرِّجَال فَأنْزل الله تَعَالَى هَذِه الْآيَة.
Nesâî ve Ahmed rivayet etmiştir ki: Ümmü Seleme, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Erkeklerin zikredildiği gibi biz niçin Kur'an'da zikredilmiyoruz?» dedi. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi.
وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ وَالطَّبَرَانِيُّ: «أَنَّ أُمَّ عُمَارَةَ الْأَنْصَارِيَّة أَتَت النبيء ﷺ فَقَالَتْ: مَا أَرَى النِّسَاءَ يُذْكَرْنَ بِشَيْءٍ» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Tirmizî ve Taberânî rivayet etmiştir: «Ümmü Umâre el-Ensâriyye, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Kadınların hiçbir şeyle zikredildiğini görmüyorum' dedi.» Bunun üzerine bu ayet indi.
وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: «قَالَ مُقَاتِلٌ: بَلَغَنِي أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ عُمَيْسٍ لَمَّا رَجَعَتْ مِنَ الْحَبَشَةِ مَعَ زَوْجِهَا جَعْفَرَ بْنِ أَبِي طَالِبٍ دَخَلَتْ على نسَاء النبيء فَقَالَتْ: هَلْ نَزَلَ فِينَا شَيْءٌ مِنَ الْقُرْآنِ؟
Vâhidî şöyle demiştir: «Mukâtil şöyle dedi: Bana ulaştığına göre Esmâ bint Umeys, kocası Ca'fer b. Ebî Tâlib ile Habeşistan'dan döndüğünde Peygamber'in hanımlarının yanına girip: 'Bizim hakkımızda Kur'an'dan bir şey indi mi?' diye sordu.
قِيلَ: لَا، فَأَتَت النبيء ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ النِّسَاءَ لَفِي خَيْبَةٍ وَخَسَارٍ. قَالَ: وَمِمَّ ذَلِكَ؟ قَالَتْ: لِأَنَّهُنَّ لَا يُذْكَرْنَ بِالْخَيرِ كَمَا يذكر الرِّجَالُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ» .
'Hayır' denildi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: 'Ey Allah'ın Resûlü! Kadınlar gerçekten bir hüsran ve ziyandadır' dedi. [Allah Resûlü]: 'Bu da nereden çıktı?' diye sordu. O da: 'Çünkü erkeklerin anıldığı gibi onlar hayırla anılmıyorlar' dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.»
فَالْمَقْصُودُ مِنْ أَصْحَابِ هَذِهِ الْأَوْصَافِ الْمَذْكُورَةِ النِّسَاءُ، وَأَمَّا ذِكْرُ الرِّجَالِ فَلِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الصِّنْفَيْنِ فِي هَذِهِ الشَّرَائِعِ سَوَاءٌ لِيَعْلَمُوا أَنَّ الشَّرِيعَةَ لَا تَخْتَصُّ بِالرِّجَالِ لَا كَمَا كَانَ مُعْظَمُ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ خَاصًّا بِالرِّجَالِ إِلَّا الْأَحْكَامَ الَّتِي لَا تُتَصَوَّرُ فِي غَيْرِ النِّسَاءِ، فَشَرِيعَةُ الْإِسْلَامِ بِعَكْسِ ذَلِكَ الْأَصْلُ فِي شَرَائِعِهَا أَنْ تَعُمَّ الرِّجَالَ وَالنِّسَاءَ إِلَّا مَا نُصَّ عَلَى تَخْصِيصِهِ بِأَحَدِ الصِّنْفَيْنِ، وَلَعَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَأَمْثَالِهَا تَقَرَّرَ أَصْلُ التَّسْوِيَةِ فَأَغْنَى عَنِ التَّنْبِيهِ عَلَيْهِ فِي مُعْظَمِ أَقْوَالِ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، وَلَعَلَّ هَذَا هُوَ
Zikredilen bu vasıfların sahiplerinden asıl kastedilen kadınlardır; erkeklerin zikredilmesi ise her iki cinsin de bu şer'î hükümlerde eşit olduğuna işaret etmek ve şeriatın sadece erkeklere has olmadığını bilmelerini sağlamak içindir. Tevrat şeriatının çoğunluğu —kadınlardan başkasında tasavvur edilemeyen hükümler müstesna— erkeklere has kılınmıştı; İslâm şeriatı ise bunun tam aksinedir, onun hükümlerinde asıl olan iki cinsten birine tahsis edildiği açıkça belirtilmedikçe hem erkekleri hem kadınları kapsamasıdır. Muhtemelen bu ayet ve benzerleriyle eşitlik ilkesi yerleşmiş, böylece Kur'an ve Sünnet'in pek çok sözünde buna ayrıca dikkat çekmeye gerek kalmamıştır. Muhtemelen
وَجْهُ تِعْدَادِ الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَة فِي هَذِه الْآيَة لِئَلَّا يُتَوَهَّمُ التَّسْوِيَةُ فِي خُصُوصِ صِفَةٍ وَاحِدَةٍ.
bu ayette geçen vasıfların tek tek sayılmasının sebebi de sadece tek bir vasıfta eşitlik olduğu zannına kapılınmaması içindir.
وَسُلِكَ مَسْلَكُ الْإِطْنَابِ فِي تِعْدَادِ الْأَوْصَافِ لِأَنَّ الْمَقَامَ لِزِيَادَةِ الْبَيَانِ لِاخْتِلَافِ أَفْهَامِ النَّاسِ فِي ذَلِكَ، عَلَى أَنَّ فِي هَذَا التِّعْدَادِ إِيمَاءً إِلَى أُصُولِ التَّشْرِيعِ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ فِي آخِرِ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Vasıfların sayılmasında ıtnâb (ayrıntılı anlatım) yoluna gidilmiştir; çünkü makam, insanların bu konudaki anlayış farklılıkları sebebiyle açıklamayı artırma makamıdır. Bununla birlikte bu sayımda, bu ayetin tefsirinin sonunda açıklayacağımız üzere teşriin (yasamanın) temel esaslarına da bir işaret bulunmaktadır.
وَبِهَذِهِ الْآثَارِ يَظْهَرُ اتِّصَالُ هَذِهِ الْآيَاتِ بِالَّتِي قَبْلَهَا. وَبِهِ يَظْهَرُ وَجْهُ تَأْكِيدِ هَذَا الْخَبَرِ
Bu rivayetlerle, bu ayetlerin kendisinden öncekilerle irtibatı açıkça ortaya çıkmaktadır. Yine bununla, bu haberin
بِحَرْفِ إِنَّ لِدَفْعِ شَكِّ مَنْ شَكَّ فِي هَذَا الْحُكْمِ مِنَ النِّسَاءِ.
kadınlardan bu hüküm konusunda şüpheye düşen kimsenin şüphesini gidermek için { إِنَّ } edatıyla tekit edilmesinin gerekçesi de anlaşılmaktadır.
وَالْمُرَادُ بِ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ مَنِ اتَّصَفَ بِهَذَا الْمَعْنَى الْمَعْرُوفِ شَرَعًا.
{ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } ifadesiyle kastedilen, şeriatça bilinen bu manayla vasıflanan kimselerdir.
وَالْإِسْلَامُ بِالْمَعْنَى الشَّرْعِيِّ هُوَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامُ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَصَوْمُ رَمَضَانَ وَحِجُّ الْبَيْتِ، وَلَا يَعْتَبِرُ إِسْلَامًا إِلَّا مَعَ الْإِيمَانِ. وَذِكْرُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ بَعْدَهُ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ الْأَصْلُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ فِي الْبَقَرَةِ [١٣٢] .
Şer'î anlamıyla İslâm; Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şehadet etmek, namazı kılmak, zekâtı vermek, ramazan orucunu tutmak ve Beytullah'ı haccetmektir. İman olmaksızın İslâm geçerli sayılmaz. { الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } ifadesinin bundan sonra zikredilmesi, asıl olanın iman olduğuna dikkat çekmek içindir. Buna dair açıklama Bakara Suresi'ndeki: { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Ancak Müslümanlar olarak can verin” [Bakara, 132] ayetinde geçmişti.
وَالْمرَاد ب الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ الَّذين آمنُوا. وَالْإِيمَان: أَن يُؤمن بالله وَمَلَائِكَته وَكتبه وَرُسُله وَالْيَوْم الآخر ويؤمن بِالْقدرِ خَيره وشره. وَتقدم الْكَلَام على الْإِيمَان فِي أَوَائِل سُورَة الْبَقَرَة.
{ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } ile kastedilenler iman edenlerdir. İman ise: Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe ve hayrıyla şerriyle kadere inanmaktır. İmana dair açıklama Bakara Suresi'nin başlarında geçmişti.
و (الْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ) : أَصْحَابُ الْقُنُوتِ وَهُوَ الطَّاعَةُ لِلَّهِ وَعِبَادَتُهُ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ [الْأَحْزَاب: ٣١] والصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ مَنْ حَصَلَ مِنْهُمْ صِدْقُ الْقَوْلِ وَهُوَ ضِدُّ الْكَذِبِ، وَالصِّدْقُ كُلُّهُ حَسَنٌ، وَالْكَذِبُ لَا خَيْرَ فِيهِ إِلَّا لِضَرُورَةٍ.
{ الْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ }: Kunût sahipleridir; o da Allah'a itaat etmek ve O'na ibadet etmektir. Az önce { وَمَنْ يَقْنُtْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “Sizden kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse” [Ahzâb, 31] ayetinde geçmişti. { وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ } ise sözlerinde doğruluk bulunan kimselerdir; bu da yalanın zıddıdır. Doğruluğun tamamı güzeldir; yalan ise zaruret hâli müstesna hiçbir hayır taşımaz.
وَشَمَلَ ذَلِكَ الْوَفَاءَ بِمَا يُلْتَزَمُ بِهِ مِنْ أُمُورِ الدِّيَانَةِ كَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَالْوَفَاءِ بِالنذرِ، وَتقدم عِنْد قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٧] .
Bu [doğruluk], ahde vefa ve adağa vefa gibi din işlerinden bağlanılan şeylere bağlı kalmayı da kapsar. Bu konu Bakara Suresi'ndeki { أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا } “İşte doğru olanlar bunlardır” [Bakara, 177] ayetinde geçmişti.
وب الصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ: أَهْلُ الصَّبْرِ وَالصَّبْرُ مَحْمُودٌ فِي ذَاتِهِ لِدَلَالَتِهِ عَلَى قُوَّةِ الْعَزِيمَةِ، وَلَكِنَّ الْمَقْصُودَ هُنَا هُوَ تَحَمُّلُ الْمَشَاقِّ فِي أُمُورِ الدِّينِ، وَتَحَمُّلُ الْمَكَارِهِ فِي
{ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ } ile sabır ehli kastedilmiştir. Sabır, azmin gücüne delalet etmesi bakımından bizzat kendisi övülen bir haslettir; fakat burada kastedilen din hususundaki meşakkatlere göğüs germek ve
الذَّبِّ عَنِ الْحَوْزَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، وَتَقَدَّمَ مُسْتَوْفًى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا آخِرُ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٢٠٠] .
İslâm yurdunu savunmada hoşa gitmeyen şeylere katlanmaktır. Bu konu Âl-i İmrân Suresi'nin sonundaki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا } “Ey iman edenler! Sabredin ve sabır yarışında üstün gelin” [Âl-i İmrân, 200] ayetinde etraflıca geçmişti.
وَبِ الْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ: أَهْلُ الْخُشُوعِ، وَهُوَ الْخُضُوعُ لِلَّهِ وَالْخَوْفُ مِنْهُ، وَهُوَ يَرْجِعُ إِلَى مَعْنَى الْإِخْلَاصِ بِالْقَلْبِ فِيمَا يَعْمَلُهُ الْمُكَلَّفُ، وَمُطَابَقَةُ ذَلِكَ لِمَا يَظْهَرُ مِنْ آثَارِهِ عَلَى صَاحِبِهِ. وَالْمُرَادُ: الْخُشُوعُ لِلَّهِ بِالْقَلْبِ وَالْجَوَارِحِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٥] .
{ الْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ } ile huşû ehli kastedilmiştir; o da Allah'a boyun eğmek ve O'ndan korkmaktır. Bu ise mükellefin yaptığı amellerde kalben ihlaslı olmasına ve bunun sahibinin üzerinde beliren eserlerine uygun düşmesine racidir. Kastedilen, kalp ve azalarla Allah'a huşû duymaktır. Bu konu Bakara Suresi'ndeki { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ } “Şüphesiz o, huşû duyanlardan başkasına pek ağır gelir” [Bakara, 45] ayetinde geçmişti.
وَبِ الْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ: مَنْ يَبْذُلُ الصَّدَقَةَ مِنْ مَالِهِ لِلْفُقَرَاءِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١١٤] . وَفَائِدَةُ ذَلِكَ لِلْأُمَّةِ عَظِيمَةٌ.
{ الْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ } ile malından fakirlere sadaka verenler kastedilmiştir. Bu konu Nisâ Suresi'ndeki { إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ } “Sadaka vermeyi emreden müstesna” [Nisâ, 114] ayetinde geçmişti. Bunun ümmet için faydası pek büyüktür.
وَأَمَّا (الصَّائِمُونَ وَالصَّائِمَاتُ) فَظَاهَرٌ مَا فِي الصِّيَامِ مِنْ تَخَلُّقٍ بِرِيَاضَةِ النَّفْسِ لِطَاعَةِ اللَّهِ، إِذْ يَتْرُكُ الْمَرْءُ مَا هُوَ جِبِلِّيٌّ مِنَ الشَّهْوَةِ تَقَرُّبًا إِلَى اللَّهِ، أَيْ بُرْهَانًا عَلَى أَنَّ رِضَى اللَّهِ عَنهُ
{ الصَّائِمُونَ وَالصَّائِمَاتُ } [Oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar]a gelince; orucun Allah'a itaat uğruna nefsi terbiye etme ahlakını kazandırmadaki rolü açıktır; zira kişi Allah'a yakınlaşmak için, yani Allah'ın kendisinden razı olmasının,
ألذّ عِنْده مِنْ أَشَدِّ اللَّذَّاتِ مُلَازَمَةً لَهُ.
kendisine en sıkı bağlı olan en şiddetli lezzetlerden daha tatlı olduğunu ispatlamak adına yaratılıştan gelen arzusunu terk eder.
وَأَمَّا حِفْظُ الْفُرُوجِ فَلِأَنَّ شَهْوَةَ الْفَرْجِ شَهْوَةٌ جِبِلِّيَّةٌ، وَهِيَ فِي الرَّجُلِ أَشَدُّ، وَقَدْ أَثْنَى اللَّهُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ بِذَلِكَ فَقَالَ فِي يحيى وَحَصُوراً [آل عمرَان: ٣٩] وَقَالَ فِي مَرْيَمَ وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها [الْأَنْبِيَاء: ٩١] ، وَهَذَا الْحِفْظُ لَهُ حُدُودٌ سَنَّتْهَا الشَّرِيعَةُ، فَالْمُرَادُ: حِفْظُ الْفروج عَن أَنْ تُسْتَعْمَلَ فِيمَا نُهِيَ عَنْهُ شَرْعًا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ: حِفْظَهَا عَنِ الِاسْتِعْمَالِ أَصْلًا وَهُوَ الرَّهْبَنَةُ، فَإِنَّ الرَّهْبَنَةَ مَدْحُوضَةٌ فِي الْإِسْلَامِ بِأَدِلَّةٍ مُتَوَاتِرَةِ الْمَعْنَى.
İffeti korumaya gelince; çünkü tenasül arzusu fıtrî bir arzudur ve erkekte daha şiddetlidir. Allah peygamberleri bununla övmüş, Yahyâ hakkında { وَحَصُوراً } “nefsine hâkim” [Âl-i İmrân, 39], Meryem hakkında ise { وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها } “İffetini korumuş olanı da [an]” [Enbiyâ, 91] buyurmuştur. Bu korumanın şeriat tarafından konulmuş sınırları vardır; dolayısıyla kastedilen: İffetin dinen yasaklanan şeylerde kullanılmaktan korunmasıdır, yoksa rühibaniyet (ruhbanlık) manasında bütünüyle kullanılmaktan korunması kastedilmemiştir; nitekim ruhbanlık manevi tevatür derecesindeki delillerle İslâm'da hükümsüz kılınmıştır.
وَأَمَّا (الذَّاكِرُونَ وَالذَّاكِرَاتُ) فَهُوَ وَصْفٌ صَالِحٌ لِأَنْ يَكُونَ مِنَ الذِّكْرِ بِكَسْرِ الذَّالِ وَهُوَ ذِكْرُ اللِّسَانِ كَالَّذِي فِي قَوْلِهِ: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [الْبَقَرَة: ١٥٢] وَقَوْلِهِ
{ الذَّاكِرُونَ وَالذَّاكِرَاتُ } [Zikreden erkekler ve zikreden kadınlar]a gelince; bu vasıf zâl harfinin kesresiyle Zikr (ذِكْر) kökünden gelmeye elverişlidir ki bu, dil ile anmaktır; nitekim { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Beni anın ki ben de sizi anayım” [Bakara, 152] ayetinde ve
فِي الْحَدِيثِ: «وَمَنْ ذَكَرَنِي فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي»
hadisteki: «Kim beni kendi içinde anarsa ben de onu kendi katımda anarım»
، وَمِنَ الذُّكْرِ بِضَمِّهَا كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ [الْأَحْزَاب: ٣٤] ، وَالَّذِي فِي قَوْلِهِ: ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ [آل عمرَان: ١٣٥] .
ifadesinde böyledir. Yine az önce { وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde okunanları anın” [Ahzâb, 34] ayetinde ve { ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “Allah'ı hatırlayıp günahları için bağışlanma dilediler” [Âl-i İmrân, 135] ayetinde geçtiği üzere zâl harfinin dammesiyle Zükr (ذُكْر - hatırda tutma) kökünden gelmeye de elverişlidir.
وَمَفْعُولُ والْحافِظاتِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ: وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ، وَكَذَلِكَ مَفْعُولُ والذَّاكِراتِ.
{ والْحافِظاتِ } kelimesinin mef'ûlü (nesnesi) hazfedilmiştir; kendisinden önceki { وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ } ifadesi buna delalet etmektedir. { والذَّاكِراتِ } kelimesinin mef'ûlü de böyledir.
وَقَدِ اشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْخِصَالُ الْعَشْرُ عَلَى جَوَامِعِ فُصُولِ الشَّرِيعَةِ كُلِّهَا.
Bu on haslet şeriatın bütün esas fasıllarını ve temel hükümlerini kendisinde toplamıştır.
فَالْإِسْلَامُ: يَجْمَعُ قَوَاعِدَ الدِّينِ الْخَمْسَ الْمَفْرُوضَةَ الَّتِي هِيَ أَعْمَالٌ، وَالْإِيمَانُ يَجْمَعُ الِاعْتِقَادَاتِ الْقَلْبِيَّةَ الْمَفْرُوضَةَ وَهُوَ شَرْطُ أَعْمَالِ الْإِسْلَامِ كُلِّهَا، قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَد: ١٧] .
İslâm: Din işlerinden amel niteliğindeki farz kılınmış beş esası bir araya toplar. İman ise: Kalbe ait farz kılınmış inanç esaslarını bir araya toplar ki bu, bütün İslâm amellerinin şartıdır. Nitekim Yüce Allah: { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Sonra iman edenlerden olmak...” [Beled, 17] buyurmuştur.
وَالْقُنُوتُ: يَجْمَعُ الطَّاعَاتِ كُلَّهَا مَفْرُوضَهَا وَمَسْنُونَهَا، وَتَرْكَ الْمَنْهِيَّاتِ وَالْإِقْلَاعَ عَنْهَا مِمَّنْ هُوَ مُرْتَكِبُهَا، وَهُوَ مَعْنَى التَّوْبَةِ، فَالْقُنُوتُ هُوَ تَمَامُ الطَّاعَةِ، فَهُوَ مُسَاوٍ لِلتَّقْوَى. فَهَذِهِ جَوَامِعُ شَرَائِعِ الْمُكَلَّفِينَ فِي أَنْفُسِهِمْ.
Kunût: Farzıyla sünnetiyle bütün taatleri, yasaklanan şeyleri terk etmeyi ve onları işleyen kimsenin bunlardan vazgeçmesini bir araya toplar ki bu da tövbe manasıdır. Dolayısıyla kunût tam bir itaattir ve takvaya denktir. İşte bunlar, mükelleflerin bizzat kendileriyle ilgili şeriat kurallarının tamamıdır.
وَالصِّدْقُ: يَجْمَعُ كُلَّ عَمَلٍ هُوَ مِنْ مُوَافَقَةِ الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ لِلْوَاقِعِ فِي الْقَضَاءِ وَالشَّهَادَةِ وَالْعُقُودِ وَالِالْتِزَامَاتِ وَفِي الْمُعَامَلَاتِ بِالْوَفَاءِ بِهَا وَتَرْكِ الْخِيَانَةِ، وَمُطَابَقَةِ الظَّاهِرِ لِلْبَاطِنِ فِي الْمَرَاتِبِ كُلِّهَا. وَمِنَ الصِّدْقِ صِدْقُ الْأَفْعَالِ.
Doğruluk: Yargıda, şahitlikte, akitlerde, taahhütlerde ve muamelelerde söz ve fiilin gerçeğe uygun olmasını, bunlara vefa gösterip hıyaneti terk etmeyi ve bütün mertebelerde zâhirin bâtına mutabık olmasını içeren her ameli bir araya toplar. Fiillerin dürüstlüğü de doğruluktandır.
وَالصَّبْرُ: جَامِعٌ لِمَا يَخْتَصُّ بِتَحَمُّلِ الْمَشَاقِّ مِنَ الْأَعْمَالِ كَالْجِهَادِ وَالْحِسْبَةِ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَمُنَاصَحَةِ الْمُسْلِمِينَ وَتَحَمُّلِ الْأَذَى فِي اللَّهِ، وَهُوَ خُلُقٌ عَظِيمٌ هُوَ مِفْتَاحُ أَبْوَابِ مَحَامِدِ الْأَخْلَاقِ وَالْآدَابِ وَالْإِنْصَافِ مِنَ النَّفْسِ.
Sabır: Cihad, iyiliği emredip kötülükten nehyetme konusundaki gayret (hisbe), Müslümanlara samimiyetle nasihat etme ve Allah yolunda eziyetlere katlanma gibi meşakkat içeren amellere dair hususları kendisinde toplar. Bu, güzel ahlak, edep ve nefisle yüzleşip hakkı teslim etme kapılarının anahtarı olan pek yüce bir ahlaktır.
وَالْخُشُوعُ: الْإِخْلَاصُ بِالْقَلْبِ وَالظَّاهِرِ، وَهُوَ الِانْقِيَادُ وَتَجَنُّبُ الْمعاصِي، وَيدخل فِيهِ الْإِحْسَانِ وَهُوَ الْمُفَسَّرُ
Huşû: Kalp ve zâhir ile ihlaslı olmaktır; o da boyun eğmek ve günahlardan kaçınmaktır. Cibrîl hadisinde
فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ «أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ»
«Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmüyor olsan da O seni görmektedir» şeklinde tefsir edilen ihsan da buna dahildir.
. وَيَدْخُلُ تَحْتَ ذَلِكَ جَمِيعُ الْقُرَبِ النَّوَافِل فَإِنَّهَا مِنْ آثَارِ الْخُشُوعِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ التَّوْبَةُ مِمَّا اقْتَرَفَهُ الْمَرْءُ مِنَ الْكَبَائِرِ إِذْ لَا يَتَحَقَّقُ الْخُشُوعُ بِدُونِهَا.
Bütün nafile ibadetler de bunun kapsamına girer; zira onlar huşûun eserlerindendir. Kişinin işlediği büyük günahlardan tövbe etmesi de buna dahildir; çünkü tövbe olmaksızın huşû gerçekleşmez.
وَالتَّصَدُّقُ: يَحْتَوِي جَمِيعَ أَنْوَاعِ الصَّدَقَاتِ والْعَطِيَّاتِ وَبَذْلِ الْمَعْرُوفِ وَالْإِرْفَاقِ.
Sadaka vermek: Sadakaların, bağışların, iyilikte bulunmanın ve yardım etmenin bütün türlerini kapsar.
وَالصَّوْمُ: عِبَادَةٌ عَظِيمَةٌ، فَلِذَلِكَ خُصِّصَتْ بِالذِّكْرِ مِعَ أَنَّ الْفَرْضَ مِنْهُ مَشْمُولٌ لِلْإِسْلَامِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَيَفِي صَوْمَ النَّافِلَةِ، فَالتَّصْرِيحُ بِذِكْرِ الصَّوْمِ تَنْوِيهٌ بِهِ.
Oruç: Yüce bir ibadettir; bu sebeple farz olan kısmı { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } ifadesindeki İslâm'ın kapsamına girdiği ve nafile orucu da karşıladığı halde ayrıca zikredilmiştir. Dolayısıyla orucun açıkça zikredilmesi onun şanını yüceltmek içindir.
وَفِي الحَدِيث «قَالَ الله تَعَالَى: الصَّوْمُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ» .
Hadiste: «Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Oruç benim içindir ve onun mükâfatını ben veririm» buyrulmuştur.
وَحِفْظُ الْفُرُوجِ: أُرِيدَ بِهِ حِفْظُهَا عَمَّا وَرَدَ الشَّرْعُ بِحِفْظِهَا عَنْهُ، وَقَدِ انْدَرَجَ فِي هَذَا جَمِيعُ أَحْكَامِ النِّكَاحِ وَمَا يَتَفَرَّعُ عَنْهَا وَمَا هُوَ وَسِيلَةٌ لَهَا.
İffeti korumak: Şeriatın kendisinden korunmasını emrettiği şeylerden tenasül uzvunu korumak murat edilmiştir. Evliliğe dair bütün hükümler, bunlardan türeyen meseleler ve bunlara vesile olan şeyler bu kapsama dahil olmuştur.
وَذِكْرُ اللَّهِ كَمَا عَلِمْتَ لَهُ مُحَمَلَانِ:
Allah'ı zikretmenin ise bildiğin üzere iki muhtemel anlamı vardır:
أَحَدُهُمَا: ذِكْرُهُ اللِّسَانِيُّ فَيَدْخُلُ فِيهِ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ وَطَلَبُ الْعِلْمِ ودراسته.
Bunlardan birincisi: Dil ile yapılan zikirdir; Kur'an okumak, ilim talep etmek ve onu müzakere edip öğrenmek bunun kapsamına girer.
قَالَ النبيء ﷺ «مَا اجْتَمَعَ قَوْمٌ فِي بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللَّهِ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةُ وَغَشِيَتْهُمُ الرَّحْمَةُ وَذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِيمَنْ عِنْدَهُ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bir topluluk Allah'ın evlerinden bir evde toplanıp Allah'ın Kitabı'nı okur ve onu aralarında müzakere ederlerse, mutlaka üzerlerine sekinet iner, kendilerini rahmet kaplar ve Allah onları katındakilerin yanında anar.»
، فَفِي قَوْلِهِ: «وَذَكَرَهُمُ اللَّهُ»
[Hadisteki] «ve Allah onları ... anar» sözünde,
إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْجَزَاءَ مِنْ جَنْسِ عَمَلِهِمْ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا فِي شَيْءٍ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [الْبَقَرَة: ١٥٢]
karşılığın yapılan amelin cinsinden olduğuna bir işaret vardır. Bu da onların Allah'ı zikretmekten bir pay üzere olduklarını gösterir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Öyleyse siz beni anın ki ben de sizi anayım.” [Bakara: 152].
وَقَالَ فِيمَا أخبر عَنهُ رَسُولُهُ ﷺ «وَإِنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ مِنْهُمْ»
Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in O'ndan haber verdiği bir hadiste de şöyle buyurmuştur: «Eğer o beni bir topluluk içinde anarsa, ben de onu onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde anarım.»
. وَشَمَلَ مَا يُذْكَرُ عَقِبَ الصَّلَوَاتِ وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْأَذْكَارِ.
Bu, namazların ardından yapılan zikirleri ve buna benzer diğer zikirleri de kapsar.
وَالْمَحْمَلُ الثَّانِي: الذِّكْرُ الْقَلْبِيُّ وَهُوَ ذِكْرُ اللَّهِ عِنْدَ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ كَمَا قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: أَفْضَلُ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ بِاللِّسَانِ ذِكْرُ اللَّهِ عِنْدَ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، وَهُوَ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
İkinci muhtemel anlam ise: Kalbî zikirdir; bu da Ömer b. el-Hattâb'ın: "Allah'ı dil ile anmaktan daha faziletlisi, O'nun emri ve yasağı karşısında Allah'ı hatırlamaktır" dediği gibi, emir ve nehiy esnasında Allah'ı hatırlamaktır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda kastedilen de budur:
وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ [آل عمرَان: ١٣٥] فَدَخَلَ فِيهِ التَّوْبَةُ وَدَخَلَ فِيهَا الِارْتِدَاعُ عَنِ الْمَظَالِمِ كُلِّهَا مِنَ الْقَتْلِ وَأَخْذِ أَمْوَالِ النَّاسِ وَالْحِرَابَةِ وَالْإِضْرَارِ بِالنَّاسِ فِي الْمُعَامَلَاتِ. وَمِمَّا يُوضح شُمُوله لهَذِهِ الشَّرَائِع كُلِّهَا تَقْيِيدُهُ بِ كَثِيراً لِأَنَّ الْمَرْءَ إِذَا ذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا فَقَدِ اسْتَغْرَقَ ذِكْرُهُ عَلَى الْمَحْمَلَينِ جَمِيعَ مَا يُذْكَرُ اللَّهُ عِنْدَهُ.
{ وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “Onlar çirkin bir hayasızlık işledikleri veya kendilerine zulmettikleri zaman Allah'ı hatırlayıp hemen günahlarının bağışlanmasını dilerler” [Âl-i İmrân: 135]. Böylece tövbe de bu kapsama girmiş olur; tövbenin kapsamına ise öldürme, insanların mallarını haksız yere alma, yol kesicilik (hırâbe) ve muamelelerde insanlara zarar verme gibi bütün haksızlıklardan vazgeçip geri durmak girer. [Zikrin] bütün bu şer'î hükümleri kapsadığını açıklayan hususlardan biri de onun { كَثِيراً } (çokça) kaydıyla sınırlandırılmasıdır; çünkü kişi Allah'ı çokça zikrettiğinde, her iki muhtemel anlama göre de onun zikri, huzurunda Allah'ın anılacağı bütün halleri kuşatmış olur.
وَيُرَاعَى فِي الِاتِّصَافِ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ أَنْ تَكُونَ جَارِيَةً عَلَى مَا حَدَّدَهُ الشَّرْعُ فِي
Bu sıfatlarla nitelenmede, onların şeriatın belirlediği
تَفَاصِيلِهَا.
ayrıntılara uygun olarak cereyan etmesi gözetilir.
وَالْمَغْفِرَةُ: عَدَمُ الْمُؤَاخَذَةِ بِمَا فَرَّطَ مِنَ الذُّنُوبِ، وَقَدْ تَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٢٣] . وَاعْلَمْ أَنَّ عَطْفَ الصِّفَاتِ بِالْوَاوِ الْمُفِيدِ مُجَرَّدَ التَّشْرِيكِ فِي الْحُكْمِ دُونَ حَرْفَيِ التَّرْتِيبِ: الْفَاءِ وَثُمَّ، شَأْنُهُ أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ الْمَذْكُورُ مَعَهُ ثَابِتًا لِكُلِّ وَاحِدٍ اتَّصَفَ بِوَصْفٍ مِنَ الْأَوْصَافِ الْمُشْتَقِّ مِنْهَا مَوْصُوفُهُ لَأَنَّ أَصْلَ الْعَطْفِ بِالْوَاوِ أَنْ يَدُلَّ عَلَى مُغَايَرَةِ الْمَعْطُوفَاتِ فِي الذَّاتِ، فَإِذَا قُلْتَ:
Mağfiret: Geçmişte işlenen günahlardan dolayı hesaba çekilmemektir. Bu, A'râf Sûresi'ndeki { وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz” [A'râf: 23] ayetinde geçmişti. Bil ki sıfatların, tertip ifade eden iki harf olan fâ ve sümme olmaksızın, sadece hükümde ortaklık bildiren vâv ile atfedilmesinin gereği, beraberinde zikredilen hükmün mevsufunun türetildiği sıfatlardan herhangi biriyle nitelenen her bir kimse için sabit olmasıdır. Çünkü vâv ile atfın aslı, matufların zat bakımından birbirinden farklı olduğuna delalet etmesidir. Nitekim şöyle dediğinde:
وُجَدْتُ فِيهِمُ الْكَرِيمَ وَالشُّجَاعَ وَالشَّاعِرَ كَانَ الْمَعْنَى: أَنَّكَ وَجَدْتَ فِيهِمْ ثَلَاثَةَ أُنَاسٍ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَوْصُوفٌ بِصِفَةٍ مِنَ الْمَذْكُورَاتِ.
"Aralarında cömert olanı, cesur olanı ve şair olanı buldum" dersen anlam şudur: Sen onların içinde, her biri zikredilen sıfatlardan biriyle nitelenmiş üç kişi bulmuşsundur.
وَفِي الْحَدِيثِ: «فَإِنَّ مِنْهُمُ الْمَرِيضَ وَالضَّعِيفَ وَذَا الْحَاجَةِ»
Hadiste de: «Çünkü onların içinde hasta, zayıf ve ihtiyaç sahibi kimseler vardır» [buyrulmuştur].
أَيْ أَصْحَابَ الْمَرَضِ وَالضَّعْفِ وَالْحَاجَةِ، بِخِلَافِ الْعَطْفِ بِالْفَاءِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Yani hastalık, zayıflık ve ihtiyaç sahipleri [demektir]. Fâ ile yapılan atıf ise böyle değildir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu böyledir:
وَالصَّافَّاتِ صَفًّا فَالزَّاجِراتِ زَجْراً فَالتَّالِياتِ ذِكْراً [الصافات: ١- ٣] فَإِنَّ الْأَوْصَافَ الْمَذْكُورَةَ فِي تِلْكَ الْآيَةِ ثَابِتَةٌ
{ وَالصَّافَّاتِ صَفًّا فَالزَّاجِراتِ زَجْراً فَالتَّالِياتِ ذِكْراً } “Saf saf dizilenlere, [kötülükleri] defedip menedenlere ve zikir okuyanlara andolsun” [Sâffât: 1-3]. Çünkü o ayette zikredilen sıfatlar
لِمَوْصُوفٍ وَاحِدٍ. وَلِهَذَا فَحَقُّ جُمْلَةِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً أَنْ تَكُونَ خَبَرًا فِي الْمَعْنَى عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ أَعَدَ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا، إِنَّ الْمُسْلِمَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُنَّ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا، وَهَكَذَا. وَالْفِعْلُ الْوَاقِعُ فِي جُمْلَةِ الْخَبَرِ وَهُوَ فِعْلُ أَعَدَّ قَدْ تَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَمَعْطُوفٍ عَلَى الْمَفْعُولِ فَصِحَّةُ الْإِخْبَارِ بِهِ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَوْصُوفَاتِ المتعاطفات بِاعْتِبَارِ الْمَعْطُوفِ عَلَى مَفْعُولِهِ وَاضِحَةٌ لَأَنَّ الْأَجْرَ الْعَظِيمَ يَصْلُحُ لِأَنْ يُعْطَى لِكُلِّ وَاحِدٍ وَيَقْبَلُ التَّفَاوُتَ فَيَكُونُ لِكُلٍّ مِنْ أَصْحَابِ تِلْكَ الْأَوْصَافِ أَجْرُهُ عَلَى اتِّصَافِهِ بِهِ وَيَكُونُ أَجْرُ بَعْضِهِمْ أَوْفَرَ مِنْ أَجْرِ بَعْضٍ آخَرَ.
tek bir mevsufta sabittir. Bundan dolayı { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } “Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır” cümlesinin hakkı, anlam bakımından birbiri üzerine atfedilenlerin her biri hakkında haber olmasıdır; sanki şöyle denmiş gibidir: "Şüphesiz Müslüman erkekler var ya, Allah onlar için bir mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır; şüphesiz Müslüman kadınlar var ya, Allah onlar için bir mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır" ve bu şekilde [devam eder]. Haber cümlesinde yer alan fiil -ki o da { أَعَدَّ } fiilidir- bir mef'ûle ve mef'ûl üzerine atfedilen bir kelimeye müteaddî olmuştur (geçişli kılınmıştır). Dolayısıyla mef'ûlü üzerine atfedilen öge dikkate alındığında, bu fiille atfedilen mevsufların her biri hakkında haber verilmesinin doğruluğu açıktır; zira büyük mükâfat herkese verilmeye elverişlidir ve farklılık arz etmeyi kabul eder. Böylece o sıfat sahiplerinin her biri için, o sıfatla nitelenmesine karşılık kendi ecri bulunur ve bazılarının ecri diğer bazılarından daha bol olur.
وَأَمَّا صِحَّةُ الْإِخْبَارِ بِفِعْلِ أَعَدَّ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ بِاعْتِبَار الْمَفْعُول وَهُوَ مَغْفِرَةً فَيَمْنَعُ مِنْهُ مَا جَاءَ مِنْ دَلَائِلَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الذُّنُوبَ الْكَبِيرَةَ الَّتِي فَرَطَتْ لَا يُضْمَنُ غُفْرَانُهَا لِلْمُذْنِبِينَ إِلَّا بِشَرْطِ التَّوْبَةِ مِنَ الْمُذْنِبِ وَعَدًا مِنَ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ [الْأَنْعَام: ٥٤] . وَأَلْحَقَتِ السُّنَّةُ بِمُوجِبَاتِ الْمَغْفِرَةِ الْحَجَّ الْمَبْرُورَ وَالْجِهَادَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَشْيَاءَ أُخْرَى.
{ أَعَدَّ } fiilinin, bizzat mef'ûl olan { مَغْفِرَةً } kelimesi itibariyle birbiri üzerine atfedilenlerin her biri hakkında haber verilmesinin sıhhatine gelince; Kitap ve Sünnet'ten gelen ve geçmişte işlenen büyük günahların, günahkârın tövbe etmesi şartı olmaksızın bağışlanmasının garanti edilmediğine delalet eden deliller buna engel olur. Zira Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla bir vaat vardır: { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır: İçinizden kim bilmeyerek bir kötülük işler de sonra ardından tövbe eder ve [halini] düzeltirse, şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [En'âm: 54]. Sünnet de mebrûr bir haccı, Allah yolunda cihadı ve başka bazı şeyleri mağfiret sebepleri arasına dahil etmiştir.
وَالْوَجْهُ فِي تَفْسِيرِ ذَلِكَ عِنْدِي: أَنْ تُحْمَلَ كُلُّ صِفَةٍ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ عَلَى عَدَمِ مَا يُعَارِضُهَا مِمَّا يُوجِبُ التَّبِعَةَ، أَيْ سَلَامَتُهُ مِنَ التَّلَبُّسِ بِالْكَبَائِرِ حَمَلًا أُرَاعِي فِيهِ الْجَرْيَ عَلَى سَنَنِ الْقُرْآنِ فِي مِثْلِ مَقَامِ الثَّنَاءِ وَالتَّنْوِيهِ بِالْمُسْلِمِينَ مِنَ اعْتِبَارِ حَالِ كَمَالِ الْإِسْلَامِ كَقَوْلِهِ:
Bana göre bunun tefsirindeki doğru yaklaşım şudur: Bu sıfatların her biri, sorumluluk gerektiren ve kendisine aykırı olan bir durumun bulunmamasına, yani kişinin büyük günahlara bulaşmaktan salim olmasına hamledilmelidir. Bu hamlde, Müslümanları övme ve şanlarını yüceltme makamında Kur'an'ın üslubuna uyarak kâmil İslâm halini dikkate almayı gözettim; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: