Binûn

33- Ahzâb Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يُحَقِّقُ وَعِيدَهُ وَلَا يَمْنَعُهُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهَا زَوْجَةُ نَبِيءٍ، قَالَ تَعَالَى: كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ إِلَى قَوْلِهِ: فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَيْئاً [التَّحْرِيم: ١٠] .

Anlam şudur: Allah tehdidini mutlaka gerçekleştirir ve bir kimsenin peygamber eşi olması Allah'ın bunu yapmasına engel teşkil etmez. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ } ... { فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “[Onlar] sâlih kullarımızdan iki kulun [nikâhı] altındaydılar... fakat o iki kul, Allah'tan [gelen cezadan] hiçbir şeyi onlardan savamadı” [Tahrîm: 10].

وَالتَّعْرِيفُ فِي الْعَذابُ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، أَيِ: الْعَذَابُ الَّذِي جَعَلَهُ الله للفاحشة.

{ الْعَذابُ } kelimesindeki belirlilik takısı ahd içindir; yani Allah'ın fâhişe için tayin ettiği azaptır.

[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٣١]

[Ahzâb Sûresi (33): Âyet 31]

وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً (٣١)

{ وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً (٣١) } “Sizden kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder ve sâlih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz; ayrıca onun için pek değerli bir rızık hazırlamışızdır.” (31)

أَعْقَبَ الْوَعِيدَ بِالْوَعْدِ جَرْيًا عَلَى سُنَّةِ الْقُرْآنِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْعَاشِرَةِ.

Onuncu Mukaddimede geçtiği üzere Kur'an'ın üslubuna uygun olarak korkutmanın (vaîd) ardından müjdeyi (va'd) getirmiştir.

وَالْقُنُوتُ: الطَّاعَةُ، وَالْقُنُوتُ لِلرَّسُولِ: الدَّوَامُ عَلَى طَاعَتِهِ وَاجْتِلَابُ رِضَاهُ لِأَنَّ فِي رِضَاهُ رِضَى اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ تَعَالَى: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ [النِّسَاء: ٨٠] .

Kunut (قُنُوت), itaat demektir. Resûl'e kunut ise ona itaate devam etmek ve onun rızasını celbetmektir; zira onun rızasında Allah Teâlâ'nın rızası vardır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Resûl'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur” [Nisâ: 80].

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يَقْنُتْ بِتَحْتِيَّةٍ فِي أَوَّلِهِ مُرَاعَاةً لِمَدْلُولِ مَنْ الْشَرْطِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ [الْأَحْزَاب: ٣٠] . وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ بِفَوْقِيَّةٍ فِي أَوله مُرَاعَاة لما صدق مَنْ، أَيْ إِحْدَى النِّسَاءِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ.

Cumhûr, { مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ } [Ahzâb: 30] âyetinde geçtiği gibi, şart edatı olan { مَنْ } lafzının lafzî medlûlünü gözeterek { يَقْنُتْ } fiilini başında 'yâ' ile okumuştur. Ya'kûb ise, yine { مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ } âyetinde geçtiği üzere { مَنْ } lafzının ma-sadakını, yani kadınlardan birini gözeterek kelimenin başında 'tâ' ile okumuştur.

وَأُسْنِدَ فِعْلُ إِيتَاءِ أَجْرِهِنَّ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ بِوَجْهٍ صَرِيحٍ تَشْرِيفًا لِإِيتَائِهِنَّ الْأَجْرَ لِأَنَّهُ الْمَأْمُولُ بِهِنَّ، وَكَذَلِكَ فِعْلُ وَأَعْتَدْنا.

Mükâfatlarını verme fiili, onlara mükâfat verilmesini şereflendirmek amacıyla açık bir şekilde zât-ı ilâhî zamirine isnat edilmiştir; zira onlardan beklenen budur. Aynı şekilde { وَأَعْتَدْنا } fiili de böyledir.

وَمَعْنَى مَرَّتَيْنِ تَوْفِيرُ الْأَجْرِ وَتَضْعِيفُهُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ضِعْفَيْنِ [الْأَحْزَاب:

{ مَرَّتَيْنِ } kelimesinin anlamı, { ضِعْفَيْنِ } [Ahzâb: 30]

٣٠] .

buyruğunda geçtiği üzere ecrin bollaştırılması ve katlanmasıdır.

وَضَمِيرُ أَجْرَها عَائِدٌ إِلَى مَنْ بِاعْتِبَارِ أَنَّهَا صَادِقَةٌ عَلَى وَاحِدَةٍ مِنْ نِسَاءِ النَّبِيءِ ﷺ. وَفِي إِضَافَةِ الْأَجْرِ إِلَى ضَمِيرِهَا إِشَارَةٌ إِلَى تَعْظِيمِ ذَلِكَ الْأَجْرِ بِأَنَّهُ يُنَاسِبُ مَقَامَهَا وَإِلَى تَشْرِيفِهَا بِأَنَّهَا مُسْتَحِقَّةٌ ذَلِكَ الْأَجْرَ. وَمُضَاعَفَةُ الْأَجْرِ لَهُنَّ عَلَى الطَّاعَاتِ كَرَامَةٌ لِقَدْرِهِنَّ، وَهَذِهِ الْمُضَاعَفَةُ فِي الْحَالَيْنِ

{ أَجْرَها } kelimesindeki zamir, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından birine delalet etmesi bakımından { مَنْ } lafzına dönmektedir. Ecrin onun zamirine izafe edilmesinde, bu mükâfatın onun makamına yaraşır olması bakımından tazim edilmesine ve onun bu ecri hak ettiğini belirterek şereflendirilmesine bir işaret vardır. İtaatleri sebebiyle mükâfatın onlara kat kat verilmesi kadr-u kıymetlerine bir ikramdır. Her iki durumdaki bu katlama

مِنْ خَصَائِص أَزوَاج النبيء ﷺ لِعِظَمِ قَدْرِهِنَّ، لَأَنَّ زِيَادَةَ قُبْحِ الْمَعْصِيَةِ تَتْبَعُ زِيَادَةَ فَضْلِ الْآتِي بِهَا. ودرجة أَزوَاج النبيء ﷺ عَظِيمَةٌ.

kadr-u kıymetlerinin büyüklüğü sebebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının özelliklerindendir. Zira günahın çirkinliğinin artması, onu işleyenin faziletinin üstünlüğüne tabidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerinin derecesi ise pek yücedir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَتَعْمَلْ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى اعْتِبَارِ مَعْنَى مَنْ الْمَوْصُولَةِ المُرَاد بهَا إِحْدَى النِّسَاءِ وَحَسَّنَهُ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى فِعْلِ يَقْنُتْ بَعْدَ أَنْ تَعَلَّقَ بِهِ الضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ وَهُوَ ضَمِيرُ نِسْوَةٍ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ وَيَعْمَلْ بِالتَّحْتِيَّةِ مُرَاعَاةً لِمَدْلُولِ مَنْ فِي أَصْلِ الْوَضْعِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ نُؤْتِها بِنُونِ الْعَظَمَةِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى اعْتِبَارِ ضَمِيرِ الْغَائِبِ عَائِدًا إِلَى اسْم الْجَلالَة من قَوْلِهِ قَبْلَهُ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً [الْأَحْزَاب: ٣٠] .

Cumhûr, kendisinden kadınlardan biri kastedilen mevsûl { مَنْ } lafzının manasını gözeterek { وَتَعْمَلْ } fiilini üstten iki noktalı 'tâ' ile okumuştur; bunu güzelleştiren ise mecrûr zamire -ki o kadınlar zamiridir- bağlandıktan sonra { يَقْنُتْ } fiiline matuf olmasıdır. Hamza, Kisâî ve Halef ise asıl vaz'ındaki { مَنْ } lafzının lafzî medlûlünü gözeterek 'yâ' ile { وَيَعْمَلْ } şeklinde okumuşlardır. Cumhûr, azamet nûnu ile { نُؤْتِها } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise gâib zamirinin önceki { وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } [Ahzâb: 30] âyetindeki lafza-i celâle dönmesini gözeterek 'yâ' ile okumuşlardır.

وَالْقَوْلُ فِي أَعْتَدْنا لَها كَالْقَوْلِ فِي فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ [الْأَحْزَاب: ٢٩] .

{ أَعْتَدْنا لَها } hakkındaki izah, { فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ } [Ahzâb: 29] âyeti hakkındaki izah gibidir.

وَالتَّاءُ فِي أَعْتَدْنا بَدَلٌ عَنْ أَحَدِ الدَّالَيْنِ مِنْ (أَعَدَّ) لِقُرْبِ مَخْرَجَيْهَا وَقَصْدِ التَّخْفِيفِ.

{ أَعْتَدْنا } kelimesindeki 'tâ', mahreçlerinin yakınlığı ve hafifletme gayesiyle { أَعَدَّ } fiilindeki iki daldan birinin yerine bedeldir.

وَالْعُدُولُ عَنِ الْمُضَارِعِ إِلَى فِعْلِ الْمَاضِي فِي قَوْلِهِ: أَعْتَدْنا لِإِفَادَةِ تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ.

{ أَعْتَدْنا } ifadesinde muzâri fiilden mâzî fiile dönülmesi, vukuunun kesinliğini bildirmek içindir.

وَالرِّزْقُ الْكَرِيمُ: هُوَ رِزْقُ الْجَنَّةِ قَالَ تَعَالَى: كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً [الْبَقَرَة:

Kerîm rızık cennet rızkıdır; nitekim Yüce Allah: { كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً } “Oradaki ürünlerden kendilerine ne zaman bir rızık sunulsa” [Bakara: 25]

٢٥] الْآيَةَ. وَوَصَفَهُ بِالْكَرِيمِ لَأَنَّهُ أَفْضَلُ جِنْسِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٢٩] .

buyurmuştur. Onu kerîm olarak nitelemiştir, çünkü kendi cinsinin en üstünüdür. Bu husus Neml sûresindeki: { إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } “Bana pek değerli bir mektup bırakıldı” [Neml: 29] âyetinde geçmişti.

[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٣٢]

[Ahzâb Sûresi (33): Âyet 32]

يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٣٢)

{ يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٣٢) } “Ey Peygamber hanımları! Siz, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz; eğer [Allah'tan] sakınıyorsanız, edalı ve yumuşak konuşmayın ki kalbinde hastalık bulunan kimse ümide kapılmasın; meşru ve uygun söz söyleyin.” (32)

يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ.

{ يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ } “Ey Peygamber hanımları! Siz, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz; eğer [Allah'tan] sakınıyorsanız...”

أُعِيدَ خِطَابُهُنَّ مِنْ جَانِبِ رَبِّهِنَّ وَأُعِيدَ نِدَاؤُهُنَّ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ اهْتِمَامًا يَخُصُّهُ.

Rableri tarafından kendilerine hitap tekrar edilmiş ve bu habere kendisine mahsus bir ehemmiyet verilmesi maksadıyla nida yenilenmiştir.

وَأَحَدٌ: اسْمٌ بِمَعْنَى وَاحِدٍ مِثْلَ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الْإِخْلَاص: ١] وَهَمْزَتُهُ بَدَلٌ مِنَ الْوَاوِ. وَأَصْلُهُ: وَحَدَ بِوَزْنِ فَعَلَ، أَيْ مُتَوَحِّدٌ، كَمَا قَالُوا: فَرَدَ بِمَعْنَى مُنْفَرِدٌ. قَالَ النَّابِغَةُ يَذْكُرُ رُكُوبَهُ رَاحِلَتَهُ:

Ehad (أَحَدٌ), { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } [İhlâs: 1] âyetinde olduğu gibi vâhid (bir/biri) anlamında bir isimdir ve hemzesi vâv'dan bedeldir. Aslı fa'al (فَعَلَ) vezninde vahad (وَحَدَ) olup mütevahhid (tek olan) demektir; nitekim münferid (tek başına olan) anlamında ferad (فَرَدَ) dedikleri gibidir. Nâbiğa binitine binişini zikrederken şöyle demiştir:

كَأَنَّ رَحْلِي وَقَدْ زَالَ النَّهَارُ بِنَا ... يَوْمَ الْجَلِيلِ عَلَى مُسْتَأْنِسٍ وَحِدِ

«Sanki devem, Celîl gününde gündüz üzerimizden çekip gitmişken / Yalnız başına kalmış ve ürkekliği geçmiş yaban öküzünün üzerindedir.»

يُرِيدُ عَلَى ثَوْرٍ وَحْشِيٍّ مُنْفَرِدٍ. فَلَمَّا ثَقُلَ الِابْتِدَاءُ بِالْوَاوِ شَاعَ أَنْ يَقُولُوا: أَحَدٌ،

Bununla yalnız başına kalmış yaban öküzünü kastetmektedir. Vâv ile başlamak ağır gelince { أَحَدٌ } demeleri yaygınlaşmıştır.

وَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، قَالَ تَعَالَى: فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ [الحاقة: ٤٧] فَإِذَا وَقَعَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ دَلَّ عَلَى نَفْيِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْجِنْسِ.

En çok olumsuzluk bağlamında kullanılır; nitekim Yüce Allah: { فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ } “Sizden hiç kimse de buna engel olamazdı” [Hâkka: 47] buyurmuştur. Olumsuzluk bağlamında yer aldığında o cinsten olan herkesin olumsuzlandığına delalet eder.

وَنَفْيُ الْمُشَابَهَةِ هُنَا يُرَادُ بِهِ نَفْيُ الْمُسَاوَاةِ مُكَنًّى بِهِ عَنِ الْأَفْضَلِيَّةِ عَلَى غَيْرِهِنَّ مِثْلُ نَفْيِ الْمُسَاوَاةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [النِّسَاء: ٩٥] ، فَلَوْلَا قَصْدُ التَّفْضِيلِ مَا كَانَ لِزِيَادَةِ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَجْدٌ وَلَا لِسَبَبِ نُزُولِهَا دَاعٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٩٥] . فَالْمَعْنَى: أَنْتُنَّ أَفْضَلُ النِّسَاءِ، وَظَاهِرُهُ تَفْضِيلٌ لِجُمْلَتِهِنَّ عَلَى نِسَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَسَبَبُ ذَلِكَ أَنَّهُنَّ اتَّصَلْنَ بِالنَّبِيءِ ﵊ اتِّصَالًا أقرب مِنْ كُلِّ اتِّصَالٍ وَصِرْنَ أنيساته ملازمات شؤونه فَيَخْتَصِصْنَ بِاطِّلَاعِ مَا لَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ غَيْرُهُنَّ مِنْ أَحْوَالِهِ وَخُلُقِهِ فِي الْمَنْشَطِ وَالْمَكْرَهِ، وَيَتَخَلَّقْنَ بِخُلُقِهِ أَكْثَرَ مِمَّا يَقْتَبِسُ مِنْهُ غَيْرُهُنَّ، وَلَأَنَّ إِقْبَالَهُ عَلَيْهِنَّ إِقْبَالٌ خَاصٌّ، أَلَا تَرَى إِلَى

Buradaki benzerliğin olumsuzlanması ile eşitliğin nefyedilmesi murat edilmiş olup bu, diğer kadınlardan daha faziletli olmaktan kinayedir; nitekim Yüce Allah'ın: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla Allah yolunda cihat edenler bir olmaz” [Nisâ: 95] âyetindeki eşitliğin nefyedilmesi de böyledir. Zira üstün kılma kastı olmasaydı { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } ilavesinin bir anlamı olmaz ve Nisâ sûresinde [95] geçtiği üzere nüzul sebebinin de bir gereği kalmazdı. Buna göre mana şöyledir: Siz kadınların en faziletlilerisiniz. Zahiri ise onların topyekûn bu ümmetin kadınlarından üstün kılındığıdır. Bunun sebebi şudur: Onlar Peygamber aleyhisselâm'a her türlü bağdan daha yakın bir bağla bağlanmışlar, onun can yoldaşları olmuşlar, onun işlerine sürekli eşlik etmişlerdir. Böylece başkalarının muttali olamadığı onun neşeli ve kederli anlarındaki hallerine ve ahlakına muttali olmakla ayrıcalık kazanmışlar ve onun ahlakıyla, başkalarının ondan iktibas edebileceğinden çok daha fazla ahlaklanmışlardır. Ayrıca onun onlara yönelişi de özel bir yöneliştir; nitekim görmez misin

قَوْله ﷺ: «حبّب إِلَيْكُم مِنْ دُنْيَاكُمُ النِّسَاءُ وَالطِّيبُ»

onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dünyanızdan bana kadınlar ve güzel koku sevdirildi» buyurduğunu;

، وَقَالَ تَعَالَى: وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ [النُّور: ٢٦] . ثُمَّ إِنَّ نِسَاءَ النَّبِيءِ ﵊ يتفاضلن بَينهُنَّ.

Yüce Allah da: { وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ } “Temiz kadınlar temiz erkeklere [yaraşır]” [Nûr: 26] buyurmuştur. Bununla birlikte Peygamber aleyhisselâm'ın hanımları kendi aralarında da derece bakımından farklılık arz ederler.

وَالتَّقْيِيد بِقَوْلِهِ: إِنِ اتَّقَيْتُنَّ لَيْسَ لِقَصْدِ الِاحْتِرَازِ عَنْ ضِدِّ ذَلِكَ وَإِنَّمَا هُوَ إلهاب وتحريض على الِازْدِيَادِ مِنَ التَّقْوَى، وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى

{ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ } buyruğu ile kayıtlanması, bunun zıddını dışarıda bırakmak (ihtiraz) maksadıyla değil, bilakis takvayı artırmaya şevk ve teşvik etmek içindir. Bu manaya yakın olarak

قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ لِحَفْصَةَ: «إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ- يَعْنِي أَخَاهَا- رَجُلٌ صَالِحٌ لَوْ كَانَ يقوم من اللَّيْل»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hafsa'ya söylediği şu söz vardır: «Şüphesiz Abdullah -kardeşini kastederek- gece namazı kılıyor olsaydı ne sâlih bir adam olurdu!»

، فَلَمَّا أَبْلَغَتْ حَفْصَةُ ذَلِكَ عَبْدَ اللَّهِ بن عمر لم يَتْرُكْ قِيَامَ اللَّيْلِ بَعْدَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ الْمَقْصُودَ التَّحْرِيضُ عَلَى الْقِيَامِ.

Hafsa bunu Abdullah b. Ömer'e ulaştırınca, maksadın [gece] kalkmaya teşvik olduğunu bildiğinden bundan sonra gece namazını hiç bırakmamıştır.

وَفِعْلُ الشَّرْطِ مُسْتَعْمَلٌ فِي الدِّلَالَةِ عَلَى الدَّوَامِ، أَيْ إِنْ دُمْتُنَّ عَلَى التَّقْوَى فَإِنَّ نِسَاءَ النَّبِيءِ ﷺ مُتَّقِيَاتٌ مِنْ قَبْلُ، وَجَوَابُ الشَّرْطِ دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ.

Şart fiili devamlılığa delalet etmek üzere kullanılmıştır; yani takva üzere devam ederseniz [böyledir]. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları önceden de muttaki idiler. Şartın cevabına ise kendisinden önceki kısım delalet etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ تَفْضِيلُ أَزْوَاجِ النَّبِيءِ ﷺ عَلَى جَمِيعِ نِسَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي التَّفَاضُلِ بَيْنَ الزَّوْجَاتِ وَبَيْنَ بَنَاتِ النَّبِيءِ ﷺ. وَعَنِ الْأَشْعَرِيِّ الْوَقْفُ فِي ذَلِكَ، وَلَعَلَّ ذَلِكَ لِتَعَارُضِ الْأَدِلَّةِ السَّمْعِيَّةِ وَلِاخْتِلَافِ جِهَاتِ أُصُولِ التَّفْضِيلِ الدِّينِيَّةِ وَالرُّوحِيَّةِ بِحَيْثُ يَعْسُرُ ضَبْطُهَا بِضَوَابِطَ.

Bilesin ki bu âyetin zahiri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının bu ümmetin bütün kadınlarından üstün olduğunu gösterir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşleri ile kızları arasındaki üstünlük konusunda ise ihtilaf edilmiştir. el-Eş'arî'den nakledildiğine göre o bu konuda tevakkuf etmiştir; zira naklî deliller birbiriyle çatışmakta ve dinî ve ruhî üstünlük esaslarının yönleri birtakım kurallarla sınırlandırılması güç olacak şekilde farklılık göstermektedir.

أَشَارَ إِلَى جُمْلَةٍ مِنْهَا أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «شَرْحِ التِّرْمِذِيِّ» فِي حَدِيثِ رُؤْيَا رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيءِ ﷺ: أَنَّهُ رَأَى مِيزَانًا نُزِّلَ مِنَ السَّمَاءِ فَوُزِنَ النَّبِيءُ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ، فَرَجَحَ النَّبِيءُ ﷺ، وَوُزِنَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَرَجَحَ أَبُو بَكْرٍ، وَوُزِنَ عُمَرُ وَعُثْمَانُ فَرَجَحَ عُمَرُ، ثُمَّ رُفِعَ الْمِيزَانُ. وَالْجِهَاتُ الَّتِي بَنَى عَلَيْهَا أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ أَكْثَرهَا من شؤون الرِّجَالِ. وَلَيْسَ يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ بَنَاتُ النَّبِيءِ وَلَا نِسَاؤُهُ سَوَاءٌ فِي الْفَضْلِ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ جَزَمُوا بِتَفْضِيلِ بَنَاتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى أَزْوَاجِهِ وَبِخَاصَّةٍ فَاطِمَةَ ﵂ وَهُوَ ظَاهر كَلَام التفتازانيّ فِي كِتَابِ «الْمَقَاصِدِ» . وَهِيَ مَسْأَلَةٌ لَا يَتَرَتَّبُ عَلَى تَدْقِيقِهَا عَمَلٌ فَلَا يَنْبَغِي تَطْوِيلُ الْبَحْثِ فِيهَا.

Ebû Bekir b. el-Arabî, «Şerhu't-Tirmizî»de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adamın gördüğü rüya hadisinde bunlardan bir kısmına işaret etmiştir: O zat gökten bir terazinin indirildiğini, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir'in tartıldığını ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ağır bastığını; sonra Ebû Bekir ile Ömer'in tartılıp Ebû Bekir'in ağır bastığını; sonra Ömer ile Osman'ın tartılıp Ömer'in ağır bastığını, ardından da terazinin kaldırıldığını görmüştür. Ebû Bekir b. el-Arabî'nin [üstünlük kıyasını] üzerine bina ettiği hususlar daha ziyade erkeklere dair durumlardır. Peygamber'in kızlarının veya hanımlarının fazilette eşit olması gerekmez. Âlimlerden, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızlarının -özellikle de Fâtıma radıyallâhu anhâ'nın- hanımlarından daha üstün olduğunu kesin bir dille belirtenler olmuştur; Taftâzânî'nin «el-Makâsıd» adlı kitabındaki ifadesinin zahiri de böyledir. Bu mesele, incelenmesi amelî bir sonuç doğurmayan bir konu olduğundan üzerinde uzun uzadıya durulması uygun değildir.

وَالْأَحْسَنُ أَنْ يَكُونَ الْوَقْفُ عَلَى إِنِ اتَّقَيْتُنَّ، وَقَوْلُهُ فَلا تَخْضَعْنَ ابْتِدَاءُ تَفْرِيعٍ وَلَيْسَ هُوَ جَوَابُ الشَّرْطِ.

En uygun olanı, vakfın { إِنِ اتَّقَيْتُنَّ } üzerinde yapılmasıdır. { فَلا تَخْضَعْنَ } sözü ise yeni bir tefrîin (hüküm çıkarmanın) başlangıcıdır, şartın cevabı değildir.

فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً.

{ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً } “Sözü yumuşak/kırıtarak söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha kapılmasın; maruf (uygun ve meşru) söz söyleyin.”

فُرِّعَ عَلَى تَفْضِيلِهِنَّ وَتَرْفِيعِ قَدْرِهِنَّ إِرْشَادُهُنَّ إِلَى دَقَائِقَ مِنَ الْأَخْلَاقِ قَدْ تَقَعُ الْغَفْلَةُ عَنْ مُرَاعَاتِهَا لِخَفَاءِ الشُّعُورِ بِآثَارِهَا، وَلِأَنَّهَا ذَرَائِعُ خَفِيَّةٌ نَادِرَةٌ تُفْضِي إِلَى مَا لَا يَلِيقُ بِحُرْمَتِهِنَّ فِي نُفُوسِ بَعْضٍ مِمَّنِ اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الْأُمَّةُ، وَفِيهَا مُنَافِقُوهَا.

Onların üstün kılınması ve derecelerinin yükseltilmesi üzerine, etkileri gizli kaldığından gözetilmesinden gaflet olunabilecek ahlaki inceliklere yönlendirilmeleri hükmü bina edilmiştir. Zira bunlar, ümmetin içindeki birtakım kimselerin -ki bunların içinde münafıklar da vardır- gönüllerinde onların hürmetine yakışmayacak durumlara yol açabilecek gizli ve nadir vesilelerdir (zerâyi).

وَابْتُدِئَ مِنْ ذَلِكَ بِالتَّحْذِيرِ مِنْ هَيْئَةِ الْكَلَامِ فَإِنَّ النَّاسَ مُتَفَاوِتُونَ فِي لِينِهِ، وَالنِّسَاءُ فِي كَلَامِهِنَّ رِقَّةٌ طَبِيعِيَّةٌ وَقَدْ يَكُونُ لِبَعْضِهِنَّ مِنَ اللَّطَافَةِ وَلِينِ النَّفْسِ مَا إِذَا انْضَمَّ إِلَى لِينِهَا الْجِبِلِّيِّ قُرَّبَتْ هَيْئَتُهُ مِنْ هَيْئَةِ التَّدَلُّلِ لِقِلَّةِ اعْتِيَادِ مِثْلِهِ إِلَّا فِي تِلْكَ الْحَالَةِ. فَإِذَا بَدَا ذَلِكَ عَلَى

Buna ilk olarak konuşma tarzı konusunda uyarıda bulunularak başlanmıştır; zira insanlar sözün yumuşaklığı hususunda farklı farklıdırlar. Kadınların konuşmasında ise fıtrî bir nezaket ve incelik vardır. Bazen bazılarında öyle bir zarafet ve mizaç yumuşaklığı bulunur ki bu fıtrî yumuşaklıkla birleştiğinde, böyle bir durum ancak o hâle mahsus olduğundan konuşma tarzı cilve ve kırıtma tarzına yaklaşır. İşte böyle bir durum

بَعْضِ النِّسَاءِ ظَنَّ بَعْضُ مَنْ يُشَافِهُهَا مِنَ الرِّجَالِ أَنَّهَا تَتَحَبَّبُ إِلَيْهِ، فَرُبَّمَا اجْتَرَأَتْ نَفْسُهُ عَلَى الطَّمَعِ فِي الْمُغَازَلَةِ فَبَدَرَتْ مِنْهُ بَادِرَةٌ تَكُونُ مُنَافِيَةً لِحُرْمَةِ الْمَرْأَةِ، بَلْهَ أَزْوَاجُ النَّبِيءِ ﷺ اللَّاتِي هُنَّ أُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنِينَ.

bazı kadınlarda görüldüğünde, onunla konuşan bazı erkekler kadının kendisine cilve yaptığını zanneder; derken nefsi sarkıntılık etme tamahına cüret bulur da kadının iffet ve hürmetine aykırı uygunsuz bir davranışta bulunur. Nerede kaldı ki bunlar müminlerin anneleri olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları olsun!

وَالْخُضُوعُ: حَقِيقَتُةُ التَّذَلُّلُ، وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى الرِّقَّةِ لِمُشَابَهَتِهَا التَّذَلُّلِ.

Hudû (خُضُوع) kelimesinin hakiki anlamı boyun eğmek ve tezellüldür. Burada ise boyun eğmeye benzediği için sözdeki incelik ve yumuşaklık hakkında istiare yoluyla kullanılmıştır.

وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالْقَوْلِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِلتَّعْدِيَةِ بِمَنْزِلَةِ هَمْزَةِ التَّعْدِيَةِ، أَيْ لَا

{ بِالْقَوْلِ } ifadesindeki bâ (ب) harfi, geçişlilik (ta'diye) hemzesi mesabesinde geçişlilik bildirebilir; yani

تُخْضِعْنَ الْقَوْلَ، أَيْ تَجْعَلْنَهُ خَاضِعًا ذَلِيلًا، أَيْ رَقِيقًا مُتَفَكِّكًا. وَمَوْقِعُ الْبَاءِ هُنَا أَحْسَنُ مِنْ مَوْقِعِ هَمْزَةِ التَّعْدِيَةِ لِأَنَّ بَاءَ التَّعْدِيَةِ جَاءَتْ مِنْ بَاءِ الْمُصَاحَبَةِ عَلَى مَا بَيَّنَهُ الْمُحَقِّقُونَ مِنَ النُّحَاةِ أَنَّ أَصْلَ قَوْلِكَ: ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ، أَنَّكَ ذَهَبْتَ مُصَاحِبًا لَهُ فَأَنْتَ أَذْهَبْتَهُ مَعَكَ، ثُمَّ تُنُوسِيَ مَعْنَى الْمُصَاحَبَةِ فِي نَحْوِ: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٧] ، فَلَمَّا كَانَ التَّفَكُّكُ وَالتَّزْيِينُ لِلْقَوْلِ يُتْبِعُ تَفَكُّكَ الْقَائِلِ أَسْنَدَ الْخُضُوعَ إِلَيْهِنَّ فِي صُورَةٍ، وَأُفِيدَتِ التَّعْدِيَةُ بِالْبَاءِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ بِمَعْنَى (فِي) ، أَيْ لَا يَكُنْ مِنْكُنَّ لِينٌ فِي الْقَوْلِ.

sözü boyun eğdirilmiş kılmayın; yani onu alçaltılmış, boyun eğmiş, ince ve gevşek yapmayın. Buradaki bâ harfinin konumu ta'diye hemzesinden daha güzeldir; zira nahiv âlimlerinin tahkik ehlince açıklandığı üzere ta'diye bildiren bâ, musâhabet (birliktelik) bildiren bâ'dan türemiştir. Nitekim: «ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ» (Zeyd ile gittim/Zeyd'i götürdüm) sözünün aslı, onunla birlikte gitmendir; yani onu kendinle beraber götürmüş olursun. Daha sonra { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } “Allah onların nurlarını giderdi” [Bakara: 17] misalinde olduğu gibi musâhabet anlamı unutulmuştur. Sözü süslemek ve gevşek söylemek konuşanın gevşemesine tabi olduğundan, bir bakıma hudû (gevşeklik) hanımlara isnad edilmiş ve geçişlilik bâ harfiyle sağlanmıştır. Bâ harfinin fî (فِي) anlamında zarfiyet bildirmesi de caizdir; yani «sözde bir yumuşama olmasın» demektir.

وَالنَّهْيُ عَنِ الْخُضُوعِ بِالْقَوْلِ إِشَارَةٌ إِلَى التَّحْذِيرِ مِمَّا هُوَ زَائِدٌ عَلَى الْمُعْتَادِ فِي كَلَامِ النِّسَاءِ مِنَ الرِّقَّةِ وَذَلِكَ تَرْخِيمُ الصَّوْتِ، أَيْ لِيَكُنْ كَلَامُكُنَّ جَزْلًا.

Sözde yumuşaklıktan sakındırılma (nehiy), kadınların konuşmasındaki alışılmış nezaketin ötesine geçen durumdan, yani sesi inceltip kırmaktan sakındırmaya bir işarettir; yani sözünüz vakur ve ciddi olsun.

وَالْمَرَضُ: حَقِيقَتُهُ اخْتِلَالُ نِظَامِ الْمَزَاجِ الْبَدَنِيِّ مَنْ ضَعْفِ الْقُوَّةِ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِاخْتِلَالِ الْوَازِعِ الدِّينِيِّ مِثْلَ الْمُنَافِقِينَ وَمَنْ كَانَ فِي أَوَّلِ الْإِيمَانِ مِنَ الْأَعْرَابِ مِمَّنْ لَمْ تَرْسَخْ فِيهِ أَخْلَاقُ الْإِسْلَامِ، وَكَذَلِكَ مَنْ تَخَلَّقُوا بِسُوءِ الظَّنِّ فَيَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ، وَقَضِيَّةُ إِفْكِ الْمُنَافِقِينَ عَلَى عَائِشَةَ ﵂ شَاهِدٌ لِذَلِكَ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَة [١٠] .

Maraz (مَرَض) kelimesinin hakiki anlamı, kuvvetin zayıflaması sebebiyle bedenin mizaç düzeninin bozulmasıdır. Burada ise münafıklar, İslam ahlakı henüz kendilerinde kökleşmemiş olup imanın başında olan bedeviler ve temiz, kötülükten habersiz mümin kadınlara iftira atan kötü zanlı kimseler gibi dinî sakındırıcının (vâzı') bozulması anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır. Münafıkların Âişe radıyallâhu anhâ'ya attıkları ifk hadisesi bunun bir şahididir. Yüce Allah'ın { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık vardır” buyruğu Bakara Suresi'nde [10] geçmişti.

وانتصب فَيَطْمَعَ فِي جَوَابِ النَّهْيِ بَعْدَ الْفَاءِ لِأَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ سَبَبٌ فِي هَذَا الطَّمَعِ.

{ فَيَطْمَعَ } fiili, yasaklanan şeyin bu tamaha sebep olması dolayısıyla fâ harfinden sonra nehyin cevabı olarak nasb edilmiştir.

وَحذف مُتَعَلق فَيَطْمَعَ تَنَزُّهًا وَتَعْظِيمًا لشأن نسَاء النبيء ﷺ مَعَ قِيَامِ الْقَرِينَةِ.

{ فَيَطْمَعَ } fiilinin müteallakı (tümleci), karinenin mevcut olmasıyla birlikte tenzih ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının şanını yüceltmek gayesiyle hazfedilmiştir.

وَعَطْفُ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً على فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ بِمَنْزِلَةِ الِاحْتِرَاسِ لِئَلَّا يَحْسَبْنَ أَنَّ اللَّهَ كَلَّفَهُنَّ بِخَفْضِ أَصْوَاتِهِنَّ كَحَدِيثِ السِّرَارِ.

{ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً } ifadesinin { فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ } ifadesine atfedilmesi, gizli konuşma (fısıldaşma) gibi seslerini kısmakla yükümlü tutulduklarını zannetmelerini önlemek için bir ihtiras (yanlış anlamayı engelleme) mesabesindedir.

وَالْقَوْلُ: الْكَلَامُ.

Kavl (قَوْل), kelam (söz) demektir.

وَالْمَعْرُوفُ: هُوَ الَّذِي يَأْلَفُهُ النَّاسُ بِحَسَبِ الْعُرْفِ الْعَامِّ، وَيَشْمَلُ الْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ هَيْئَةَ الْكَلَامِ وَهِيَ الَّتِي سِيقَ لَهَا الْمَقَامُ، وَيَشْمَلُ مَدْلُولَاتُهُ أَنْ لَا يَنْتَهِرْنَ مَنْ يُكَلِّمُهُنَّ أَوْ

Maruf (مَعْرُوف) ise genel örfe göre insanların alışık olduğu şeydir. Maruf söz; makamın kendisi için sevk edildiği konuşma tarzını kapsadığı gibi, kendileriyle konuşan kimseyi azarlamamaları veya

يُسْمِعْنَهُ قَوْلًا بَذِيئًا مِنْ بَابِ: فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ. وَبِذَلِكَ تَكُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ

«Ya hayır söylesin ya sussun» ilkesi gereğince ona kaba ve çirkin bir söz işittirmemeleri gibi anlamsal boyutları da kapsar. Böylece bu cümle tezyîl (tamamlayıcı pekiştirme) mesabesinde olmaktadır.

[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٣٣]

[Ahzâb Suresi (33), Âyet 33]

وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً (٣٣)

{ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً (٣٣) } “Evlerinizde vakarla oturun; önceki Cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın. Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resulüne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister. (33)”

وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ.

{ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde vakarla oturun.”

هَذَا أَمْرٌ خُصِّصْنَ بِهِ وَهُوَ وُجُوبُ مُلَازَمَتِهِنَّ بُيُوتَهُنَّ تَوْقِيرًا لَهُنَّ، وَتَقْوِيَةً فِي حُرْمَتِهِنَّ، فَقَرَارُهُنَّ فِي بُيُوتِهِنَّ عِبَادَةٌ، وَأَنَّ نُزُولَ الْوَحْيِ فِيهَا وَتَرَدُّدَ النَّبِيءِ ﷺ فِي خِلَالِهَا يُكْسِبُهَا حُرْمَةً. وَقَدْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ لَمَّا ضَاقَ عَلَيْهِمُ الْمَسْجِدُ النَّبَوِيُّ يُصَلُّونَ الْجُمُعَةَ فِي بيُوت أَزوَاج النبيء ﷺ كَمَا فِي حَدِيثِ «الْمُوَطَّأِ» . وَهَذَا الْحُكْمُ وُجُوبٌ عَلَى أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ وَهُوَ كَمَالٌ لِسَائِرِ النِّسَاءِ.

Bu, kendilerine saygı gösterilmesi ve hürmetlerinin pekiştirilmesi gayesiyle hanımlara tahsis edilmiş bir emirdir ki o da evlerine bağlı kalmalarının vacip oluşudur. Onların evlerinde oturmaları bir ibadettir; ayrıca vahyin o evlere inmesi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in oralarda bulunup dolaşması o evlere bir kutsiyet ve hürmet kazandırmaktadır. Nitekim Mescid-i Nebevî dar geldiğinde Müslümanlar, «el-Muvatta» hadisinde geçtiği üzere cuma namazını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının evlerinde kılarlardı. Bu hüküm müminlerin anneleri için bir vücûb (farziyet), diğer kadınlar için ise bir kemal derecesidir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِفَتْحِ الْقَافِ. وَوَجَّهَهَا أَبُو عُبَيْدَةَ عَنْ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ بِأَنَّهَا لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ فِي قَرَّ بِمَعْنَى: أَقَامَ وَاسْتَقَرَّ، يَقُولُونَ: قَرِرْتُ فِي الْمَكَانِ بِكَسْرِ الرَّاءِ مِنْ بَابِ عَلِمَ فَيَجِيءُ مُضَارِعُهُ بِفَتْحِ الرَّاءِ فَأَصْلُ قَرْنَ اقْرَرْنَ فَحُذِفَتِ الرَّاءُ الْأُولَى لِلتَّخْفِيفِ مِنَ التَّضْعِيفِ وَأُلْقِيَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى الْقَافِ نَظِيرَ قَوْلِهِمْ: أَحَسْنَ بِمَعْنى أحسن فِي قَوْلِ أَبِي زُبَيْدٍ:

Nâfi', Âsım ve Ebû Ca'fer kaf harfinin fethasıyla { وَقَرْنَ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyde; Kisâî, Ferrâ ve Zeccâc'dan nakille bunun ikamet etmek ve yerleşmek manasındaki karra (قَرَّ) fiilinde Hicaz ehlinin lügati olduğunu belirtmiştir. Onlar «alime (عَلِمَ)» babından ra harfinin kesrasıyla «قَرِرْتُ فِي الْمَكَانِ» (Mekânda ikamet ettim) derler; bunun muzarisi ise ra harfinin fethasıyla gelir. Dolayısıyla { قَرْنَ } kelimesinin aslı «اقْرَرْنَ» şeklindedir; şeddeli harfteki ağırlığı hafifletmek için birinci ra hazfedilmiş ve harekesi kaf harfine aktarılmıştır. Bu durum Ebû Zübeyd'in şu beytindeki «أَحْسَنَ» anlamında «أَحَسْنَ» demelerine benzer:

سِوَى أَنَّ الْجِيَادَ مِنَ الْمَطَايَا ... أَحَسْنَ بِهِ فَهُنَّ إِلَيْهِ شُوسُ

Soylu binek develerin onu hissetmesi müstesna, / Zira onlar ona doğru yan yan bakmaktadırlar.

وَأَنْكَرَ الْمَازِنِيُّ وَأَبُو حَاتِمٍ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ لُغَةً، وَزَعَمَ أَنَّ قَرِرْتُ بِكَسْرِ الرَّاءِ فِي الْمَاضِي لَا يَرِدُ إِلَّا فِي مَعْنَى قُرَّةِ الْعَيْنِ، وَالْقِرَاءَةُ حُجَّةٌ عَلَيْهِمَا. وَالْتَزَمَ النَّحَّاسُ قَوْلَهُمَا وَزَعَمَ أَنَّ تَفْسِيرَ الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنَّهَا مِنْ قُرَّةِ الْعَيْنِ وَأَنَّ الْمَعْنَى: وَاقْرَرْنَ عُيُونًا فِي بُيُوتِكُنَّ، أَيْ لَكُنَّ فِي بيوتكن قرّة عين فَلَا تَتَطَلَّعْنَ إِلَى مَا جَاوَزَ ذَلِكَ، أَيْ فَيَكُونُ كِنَايَةً عَنْ مُلَازَمَةِ بُيُوتِهِنَّ.

el-Mâzinî ve Ebû Hâtim bunun bir lehçe olduğunu inkâr etmiş ve geçmiş zamanda ra'nın kesrasıyla «قَرِرْتُ» kullanımının sadece göz aydınlığı (kurretu'l-ayn) anlamında geldiğini iddia etmişlerdir; oysa kıraat onların aleyhine bir hüccettir. en-Nahhâs bu ikisinin görüşünü benimsemiş ve ayetin bu kıraate göre tefsirinin göz aydınlığından geldiğini, mananın ise: «Evlerinizde gözleriniz aydın olarak bulunun», yani evlerinizde sizin için göz aydınlığı vardır, onun ötesine göz dikmeyin demek olduğunu ileri sürmüştür; bu durumda ifade evlerine bağlı kalmalarından kinaye olur.

وَقَرَأَ بَقِيَّةُ الْعَشَرَةِ وَقَرْنَ بِكَسْرِ الْقَافِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: هُوَ مِنَ الْقَرَارِ، أَصْلُهُ: اقْرِرْنَ بِكَسْرِ الرَّاءِ الْأُولَى فَحُذِفَتْ تَخْفِيفًا، وَأُلْقِيَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى الْقَافِ كَمَا قَالُوا: ظَلْتَ وَمَسْتَ.

On kıraat imamından geriye kalanlar ise kaf harfinin kesrasıyla { وَقِرْنَ } şeklinde okumuşlardır. el-Müberred şöyle demiştir: Bu karar (yerleşme) kökünden gelir; aslı birinci ra'nın kesrasıyla «اقْرِرْنَ» şeklindedir, hafifletmek için hazfedilmiş ve tıpkı «ظَلْتَ» ve «مَسْتَ» dedikleri gibi harekesi kaf harfine aktarılmıştır.

وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةِ: يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ قِرْنَ، أَيْ بِكَسْرِ الْقَافِ أَمْرًا مِنَ الْوَقَارِ، يُقَالُ: وَقِرَ فُلَانٌ يَقِرُّ، وَالْأَمْرُ مِنْهُ قِرْ لِلْوَاحِدِ، وَلِلنِّسَاءِ قِرْنَ مِثْلَ عِدْنَ، أَيْ فَيَكُونُ كِنَايَةً عَنْ مُلَازَمَةِ بُيُوتِهِنَّ

İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Kaf harfinin kesrasıyla { قِرْنَ } okunuşunun vakar kökünden bir emir olması da sahihtir. Nitekim «وَقِرَ فُلَانٌ يَقِرُ» (Filanca ağırbaşlı oldu) denir; bunun tekil için emri «قِرْ», kadınlar için emri ise «عِدْنَ» gibi «قِرْنَ» şeklinde gelir. Bu durumda

مَعَ الْإِيمَاءِ إِلَى عِلَّةٍ ذَلِكَ بِأَنَّهُ وَقَارٌ لَهُنَّ.

bunun gerekçesinin onlar için bir vakar olduğuna ima edilmekle birlikte, evlerine bağlı kalmalarından kinaye olur.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بُيُوتِكُنَّ بِكَسْرِ الْبَاءِ. وَقَرَأَهُ وَرَشٌ عَنْ نَافِعٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِضَمِّ الْبَاءِ.

Cumhur { بُيُوتِكُنَّ } kelimesini bâ harfinin kesrasıyla okumuştur. Nâfi'den rivayetle Verş, Ebû Amr, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Ebû Ca'fer ise bâ harfinin dammesiyle okumuşlardır.

وَإِضَافَةُ الْبُيُوتِ إِلَيْهِنَّ لِأَنَّهُنَّ سَاكِنَاتٌ بِهَا أَسْكَنَهُنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَكَانَت بيُوت النبيء ﷺ يُمَيَّزُ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ بِالْإِضَافَةِ إِلَى سَاكِنَةِ الْبَيْتِ، يَقُولُونَ: حُجْرَةُ عَائِشَةَ، وَبَيْتُ حَفْصَةَ، فَهَذِهِ الْإِضَافَةُ كَالْإِضَافَةِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُطَلَّقَاتِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ [الطَّلَاق: ١] . وَذَلِكَ أَنَّ زَوْجَ الرَّجُلِ هِيَ رَبَّةُ بَيْتِهِ، وَالْعَرَبُ تَدْعُو الزَّوْجَةَ الْبَيْتَ وَلَا يَقْتَضِي ذَلِكَ أَنَّهَا مِلْكٌ لَهُنَّ لِأَنَّ الْبُيُوتَ بَنَاهَا النَّبِيءُ ﷺ تِبَاعًا تَبَعًا لِبِنَاءِ الْمَسْجِدِ، وَلِذَلِكَ لَمَّا تُوُفِّيَتِ الْأَزْوَاجُ كُلُّهُنَّ أُدْخِلَتْ سَاحَةُ بُيُوتِهِنَّ إِلَى الْمَسْجِدِ فِي التَّوْسِعَةِ الَّتِي وَسَّعَهَا الْخَلِيفَةُ الْوَلِيدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ فِي إِمَارَةِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَلَى الْمَدِينَةِ وَلَمْ يُعْطِ عِوَضًا لِوَرَثَتِهِنَّ.

Evlerin onlara izafe edilmesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları oraya yerleştirmesi sebebiyle orada ikamet ediyor olmalarındandır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evleri, evde oturan hanıma izafe edilerek birbirinden ayırt edilirdi; «Âişe'nin odası», «Hafsa'nın evi» derlerdi. Dolayısıyla bu tamlama, Yüce Allah'ın: { لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ } “Onları evlerinden çıkarmayın” [Talâk: 1] buyruğundaki boşanmış kadınların zamirine yapılan izafe gibidir. Zira erkeğin hanımı evinin sahibesidir ve Araplar zevceye «beyt» (ev) derler. Bu durum evlerin onların mülkü olmasını gerektirmez; çünkü evleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mescidin inşasına bağlı olarak peş peşe inşa etmiştir. Bu sebepledir ki hanımların hepsi vefat ettiğinde, Halife Velîd b. Abdilmelik'in Ömer b. Abdilazîz'in Medine valiliği sırasındaki genişletmesinde evlerinin arsaları mescide dahil edilmiş ve onların vârislerine herhangi bir bedel ödenmemiştir.

وَهَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي وُجُوبَ مُكْثِ أَزْوَاجِ النَّبِيءِ ﷺ فِي بُيُوتِهِنَّ وَأَنْ لَا يَخْرُجْنَ إِلَّا لِضَرُورَةٍ، وَجَاءَ

Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının evlerinde kalmalarının ve zorunluluk olmadıkça dışarı çıkmamalarının vacip olduğunu iktiza eder.

فِي الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ أَذِنَ لَكُنَّ أَنْ تَخْرُجْنَ لِحَوَائِجِكُنَّ»

Hadiste geldiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah, ihtiyaçlarınız için [dışarı] çıkmanıza izin vermiştir» buyurmuştur;

يُرِيدُ حَاجَاتِ الْإِنْسَانِ. وَمَحْمَلُ هَذَا الْأَمْرِ عَلَى مُلَازَمَةِ بُيُوتِهِنَّ فِيمَا عَدَا مَا يُضْطَرُّ فِيهِ الْخُرُوجُ مِثْلَ مَوْتِ الْأَبَوَيْنِ. وَقَدْ خَرَجَتْ عَائِشَةُ إِلَى بَيت أَبِيهَا أَبِي بَكْرٍ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُهُ مَعَهَا فِي عَطِيَّتِهِ الَّتِي كَانَ أَعْطَاهَا مِنْ ثَمَرَةِ نَخْلَةٍ وَقَوْلُهُ لَهَا:

bununla insanın zaruri ihtiyaçlarını kastetmektedir. Bu emrin yorumu, anne-babanın vefatı gibi çıkılması zaruri olan durumlar müstesna evlerine bağlı kalmalarıdır. Nitekim Âişe, babası Ebû Bekir'in vefat ettiği hastalığında onun evine gitmiştir; babasının hurma meyvesinden kendisine bağışladığı hibe konusundaki konuşması ve ona:

«وَإِنَّمَا هُوَ الْيَوْمَ مَالُ وَارِثٍ» رَوَاهُ فِي «الْمُوَطَّأِ» . وَكُنَّ يَخْرُجْنَ لِلْحَجِّ وَفِي بَعْضِ الْغَزَوَاتِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِأَن مقرّ النبيء ﷺ فِي أَسْفَارِهِ قَائِمٌ مَقَامَ بُيُوتِهِ فِي الْحَضَرِ، وَأَبَتْ سَوْدَةُ أَنْ تَخْرُجَ إِلَى الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ بَعْدَ ذَلِكَ. وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يُفِيدُ إِطْلَاقَ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ.

«Oysa bugün o mal vârislerin malıdır» demesi buna delildir; bunu «el-Muvatta»da rivayet etmiştir. Ayrıca hac için ve bazı gazvelerde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıkarlardı; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yolculuklardaki ikametgâhı, hazar halindeki evleri makamındadır. Sevde ise bundan sonra hacca ve umreye çıkmaktan imtina etmiştir. Bütün bunlar, { وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ } buyruğundaki emrin mutlaklığını gösteren delillerdendir.

وَلِذَلِكَ لَمَّا مَاتَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ أَمَرَتْ عَائِشَةُ أَنْ يُمَرَّ عَلَيْهَا بِجِنَازَتِهِ فِي الْمَسْجِدِ لِتَدْعُوَ لَهُ، أَيْ لِتُصَلِّيَ عَلَيْهِ. رَوَاهُ فِي «الْمُوَطَّأِ» .

Bundan dolayı Sa'd b. Ebî Vakkâs vefat ettiğinde Âişe, ona dua etmek yani onun cenaze namazını kılmak için cenazesinin mescitte kendi yanından geçirilmesini emretmiştir; bunu «el-Muvatta»da rivayet etmiştir.

وَقَدْ أَشْكَلَ عَلَى النَّاسِ خُرُوجُ عَائِشَةَ إِلَى الْبَصْرَةِ فِي الْفِتْنَةِ الَّتِي تُدْعَى: وَقْعَةُ الْجَمَلِ، فَلَمْ يُغَيِّرْ عَلَيْهَا ذَلِكَ كَثِيرٌ مِنْ جِلَّةِ الصَّحَابَةِ مِنْهُمْ طَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ. وَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا بَعْضُهُمْ مِثْلَ: عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَلِكُلٍّ نَظَرٌ فِي الِاجْتِهَادِ. وَالَّذِي عَلَيْهِ الْمُحَقِّقُونَ مِثْلَ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ مِنْهَا عَنِ اجْتِهَادٍ فَإِنَّهَا رَأَتْ أَنَّ فِي خُرُوجِهَا

Cemel Vakası diye adlandırılan fitnede Âişe'nin Basra'ya çıkışı insanlara müşkül gelmiş; fakat Talha ve Zübeyr'in de aralarında bulunduğu sahabenin ileri gelenlerinden birçoğu onu bundan menetmemiştir. Ammâr b. Yâsir ve Ali b. Ebî Tâlib gibi bazıları ise bu durumu hoş karşılamamıştır; her birinin ictihadında bir dayanağı vardır. Ebû Bekir b. el-Arabî gibi muhakkik âlimlerin benimsediği görüşe göre Âişe'nin bu hareketi bir ictihada dayanıyordu; zira o,

إِلَى الْبَصْرَةِ مَصْلَحَةً لِلْمُسْلِمِينَ لِتَسْعَى بَيْنَ فَرِيقَيِ الْفِتْنَةِ

Basra'ya çıkışında Müslümanlar için bir maslahat görmüş, fitneye karışan iki tarafın arasını

بِالصُّلْحِ فَإِنَّ النَّاسَ تَعَلَّقُوا بِهَا وَشَكَوْا إِلَيْهَا مَا صَارُوا إِلَيْهِ مِنْ عِظَيمِ الْفِتْنَةِ وَرَجَوْا بَرَكَتَهَا أَنْ تَخْرُجَ فَتُصْلِحَ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَظَنُّوا أَنَّ النَّاسَ يَسْتَحْيُونَ مِنْهَا فَتَأَوَّلَتْ لِخُرُوجِهَا مَصْلَحَةً تُفِيدُ إِطْلَاقَ الْقَرَارِ الْمَأْمُورِ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ يكافىء الْخُرُوجَ لِلْحَجِّ. وَأَخَذَتْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما [الحجرات: ٩] وَرَأَتْ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْإِصْلَاحِ يَشْمَلُهَا وَأَمْثَالَهَا مِمَّنْ يَرْجُونَ سَمَاعَ الْكَلِمَةِ، فَكَانَ ذَلِكَ مِنْهَا عَنِ اجْتِهَادٍ. وَقَدْ أَشَارَ عَلَيْهَا جَمْعٌ مِنَ الصَّحَابَةِ بِذَلِكَ وَخَرَجُوا مَعَهَا مِثْلَ طَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَنَاهِيكَ بِهِمَا. وَهَذَا مِنْ مَوَاقِعِ اجْتِهَادِ الصَّحَابَةِ الَّتِي يَجِبُ عَلَيْنَا حَمْلُهَا عَلَى أَحْسَنِ الْمَخَارِجِ وَنَظُنُّ بِهَا أَحْسَنَ الْمَذَاهِبِ، كَقَوْلِنَا فِي تَقَاتُلِهِمْ فِي صِفِّينَ وَكَادَ أَنْ يَصْلُحَ الْأَمْرُ وَلَكِنْ أَفْسَدَهُ دُعَاةُ الْفِتْنَةِ وَلَمْ تَشْعُرْ عَائِشَةُ إِلَّا وَالْمُقَاتَلَةُ قَدْ جَرَتْ بَيْنَ فَرِيقَيْنِ مِنَ الصَّحَابَةِ يَوْمَ الْجَمَلِ. وَلَا يَنْبَغِي تَقَلُّدُ كَلَامِ الْمُؤَرِّخِينَ عَلَى عِلَّاتِهِ فَإِنَّ فِيهِمْ مِنْ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ وَمَنْ تَلَقَّفُوا الْغَثَّ وَالسَّمِينَ. وَمَا يُذْكَرُ عَنْهَا ﵂: أَنَّهَا كَانَتْ إِذَا قَرَأَتْ هَذِهِ الْآيَةَ تَبْكِي حَتَّى يَبْتَلَّ خِمَارُهَا، فَلَا ثِقَةَ بِصِحَّةِ سَنَدِهِ، وَلَوْ صَحَّ لَكَانَ مَحْمَلُهُ أَنَّهَا أَسِفَتْ لِتِلْكَ الْحَوَادِثِ الَّتِي أَلْجَأَتْهَا إِلَى الِاجْتِهَادِ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ.

sulh ile düzeltmeye gayret etmiştir. Çünkü insanlar ona sığınmış, içine düştükleri büyük fitneyi ona şikâyet etmiş ve çıkıp iki grubun arasını düzeltmesi için onun bereketini ummuşlar; insanların ondan hayâ edeceğini zannetmişlerdi. Âişe de çıkışı için, Yüce Allah'ın { وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ } buyruğunda emredilen oturmanın mutlaklığını hacca çıkışa denk kılacak bir maslahat tevilinde bulundu. Ayrıca Yüce Allah'ın: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin” [Hucurât: 9] buyruğunu esas aldı ve arayı düzeltme emrinin sözü dinlenmesi umulan kimseler olarak kendisini ve benzerlerini de kapsadığını düşündü. Dolayısıyla onun bu davranışı bir ictihad neticesiydi. Sahabeden bir topluluk da ona bunu tavsiye etmiş ve başta Talha ile Zübeyr gibi iki büyük şahsiyet olmak üzere onunla birlikte çıkmışlardır. Bu, sahabenin hakkında en güzel çıkış yollarını arayıp en hüsnüzanlı yorumları yapmamız gereken ictihad alanlarındandır; nitekim Sıffîn'de birbirleriyle savaşmaları hakkında da böyle deriz. Nitekim iş neredeyse düzelecekken fitne davetçileri onu bozmuş ve Cemel günü Âişe daha ne olduğunu anlamadan iki sahabe grubu arasında çarpışma vuku bulmuştur. Tarihçilerin sözlerini eksik ve kusurlarına bakmaksızın körü körüne taklit etmemek gerekir; zira aralarında heva ehli olanlar ve kuru-yaş ne bulduysa toplayanlar vardır. Ondan radıyallâhu anhâ rivayet edilen; bu ayeti okuduğunda başörtüsü ıslanıncaya kadar ağladığına dair haberin ise isnadının sıhhatine güvenilmez. Sahih olsa bile bu, kendisini ayeti tevile mecbur bırakan o hadiselere üzüldüğü şeklinde yorumlanır.

وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى.

{ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } “Önceki Cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın.”

التَّبَرُّجُ: إِظْهَارُ الْمَرْأَةِ مَحَاسِنَ ذَاتِهَا وَثِيَابِهَا وَحُلِيِّهَا بِمَرْأَى الرِّجَالِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ فِي سُورَةِ النُّورِ [٦٠] .

Teberrüc (تَبَرُّج): Kadının bedenî güzelliklerini, elbiselerini ve ziynetlerini erkeklerin gözü önünde sergilemesidir. Nûr Suresi'ndeki [60] { غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ } “Ziynetlerini açıp saçmaksızın” buyruğunda geçmişti.

وَانْتَصَبَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ، وَهُوَ فِي مَعْنَى الْوَصْفِ الْكَاشِفِ أُرِيدَ بِهِ التَّنْفِيرُ مِنَ التَّبَرُّجِ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ النَّهْيِ الدَّوَامُ عَلَى الِانْكِفَافِ عَنِ التَّبَرُّجِ وَأَنَّهُنَّ مَنْهِيَّاتٌ عَنْهُ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِنَهْيِ غَيْرِهِنَّ مِنَ الْمُسْلِمَاتِ عَنِ التَّبَرُّجِ، فَإِنَّ الْمَدِينَةَ أَيَّامَئِذٍ قَدْ بَقِيَ فِيهَا نِسَاءُ الْمُنَافِقِينَ وَرُبَّمَا كُنَّ عَلَى بَقِيَّةٍ مِنْ سِيرَتِهِنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأُرِيدَ النِّدَاءُ عَلَى إِبْطَالِ ذَلِكَ فِي سِيرَةِ الْمُسْلِمَاتِ، وَيَظْهَرُ أَنَّ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ مَنْهِيَّاتٌ عَنِ التَّبَرُّجِ مُطْلَقًا حَتَّى فِي الْأَحْوَالِ الَّتِي رُخِّصَ لِلنِّسَاءِ التَّبَرُّجُ فِيهَا فِي سُورَةِ النُّورِ فِي بُيُوتِهِنَّ لِأَنَّ تَرْكَ التَّبَرُّجِ كَمَالٌ وَتَنَزُّهٌ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِالسَّفَاسِفِ.

{ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } ifadesi mef'ûl-i mutlak olarak nasb edilmiştir ve teberrücten nefret ettirmek amacıyla getirilmiş açıklayıcı nitelik (vasf-ı kâşif) manasındadır. Yasaktan maksat, teberrücten kaçınma halinin devam ettirilmesi ve onların bundan menedilmiş olmalarıdır. Bunda onların dışındaki diğer Müslüman kadınların da açılıp saçılmaktan menedildiğine dair üstü kapalı bir işaret (ta'rîz) vardır; zira o günlerde Medine'de münafıkların kadınları henüz bulunuyordu ve muhtemelen Cahiliye dönemindeki adetlerinden bazı kalıntıları sürdürüyorlardı. Bu sebeple Müslüman kadınların hayatında bunun ortadan kaldırıldığı ilan edilmek istenmiştir. Görünen o ki müminlerin anneleri, Nûr Suresi'nde diğer kadınlara evlerinde ruhsat verilen durumlarda dahi teberrücten mutlak olarak menedilmişlerdir; zira teberrücü terk etmek bir kemaldir ve boş şeylerle meşgul olmaktan uzak durmaktır.

فَنُسِبَ إِلَى أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ إِذْ كَانَ قَدْ تَقَرَّرَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ تَحْقِيرُ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَمْرُ

İslam'ın onayladıkları hariç,

الْجَاهِلِيَّةِ إِلَّا مَا أَقَرَّهُ الْإِسْلَامُ.

Cahiliye dönemine ait işlerin değersiz kılınması Müslümanlar arasında yerleşmiş bir kural olduğundan, bu durum Cahiliye ehline nispet edilmiştir.

والْجاهِلِيَّةِ: الْمُدَّةُ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهَا الْعَرَبُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، وَتَأْنِيثُهَا لِتَأْوِيلِهَا بِالْمُدَّةِ.

Cahiliye (الْجاهِلِيَّة): İslam'dan önce Arapların içinde bulunduğu zaman dilimidir; müennes kılınması müddet (dönem) anlamında yorumlanmasındandır.

وَالْجَاهِلِيَّةُ نِسْبَةٌ إِلَى الْجَاهِلِ لِأَنَّ النَّاسَ الَّذِينَ عَاشُوا فِيهَا كَانُوا جَاهِلِينَ بِاللَّهِ وَبِالشَّرَائِعِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ فِي سُورَةِ آلِ عمرَان [١٥٤] .

Cahiliye, câhil kelimesine nisbettir; çünkü o dönemde yaşayan insanlar Allah'ı ve şeriatları bilmiyorlardı. Âl-i İmrân Suresi'ndeki [154] { يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } “Allah hakkında Cahiliye zannı gibi haksız zanda bulunuyorlardı” ayetinde geçmişti.

ووصفها ب الْأُولى وَصْفٌ كَاشِفٌ لِأَنَّهَا أُولَى قَبْلَ الْإِسْلَامِ، وَجَاءَ الْإِسْلَامُ بَعْدَهَا فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى [النَّجْم: ٥٠] ، وَكَقَوْلِهِمْ: الْعِشَاءُ الْآخِرَةُ، وَلَيْسَ ثَمَّةَ جَاهِلِيَّتَانِ أُولَى وَثَانِيَةٌ. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلُوهُ وَصْفًا مُقَيَّدًا وَجَعَلُوا الْجَاهِلِيَّةَ جَاهِلِيَّتَيْنِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْأُولَى هِيَ مَا قَبْلَ الْإِسْلَامِ وستكون الْجَاهِلِيَّة أُخْرَى بَعْدَ الْإِسْلَامِ يَعْنِي حِينَ تَرْتَفِعُ أَحْكَامُ الْإِسْلَامِ وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْجَاهِلِيَّةُ الْأُولَى هِيَ الْقَدِيمَةُ مِنْ عَهْدِ مَا قَبْلَ إِبْرَاهِيمَ وَلَمْ يَكُنْ لِلنِّسَاءِ وَازِعٌ وَلَا لِلرِّجَالِ، وَوَضَعُوا حِكَايَاتٍ فِي ذَلِكَ مُخْتَلِفَةً أَوْ مُبَالَغًا فِيهَا أَوْ فِي عُمُومِهَا، وَكُلُّ ذَلِكَ تَكَلُّفٌ دَعَاهُمْ إِلَيْهِ حَمْلُ الْوَصْفِ عَلَى قَصْدِ التَّقْيِيدِ.

Onun { الْأُولى } “önceki/ilk” olarak nitelendirilmesi açıklayıcı bir vasıftır (vasf-ı kâşif); çünkü o İslam'dan önceki ilk dönemdir ve İslam ondan sonra gelmiştir. Nitekim bu durum Yüce Allah'ın: { وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى } “Şüphesiz O, önceki Âd'ı helak etti” [Necm: 50] buyruğuna ve Arapların yatsı namazı için «el-İşâü'l-Âhira» (son yatsı) demelerine benzer; yoksa ortada ilk ve ikinci diye iki ayrı cahiliye yoktur. Müfessirlerden bazıları ise bunu sınırlandırıcı bir sıfat (vasf-ı mukayyed) kabul edip Cahiliye'yi ikiye ayırmışlardır. Onlardan kimi: «İlki İslam'dan önceki dönemdir; İslam'dan sonra da -yani İslam'ın hükümleri ortadan kalktığında, Allah korusun- bir başka cahiliye olacaktır» demiştir. Kimi de: «İlk Cahiliye, İbrahim aleyhisselâm'dan önceki eski dönemdir; o dönemde ne kadınlar ne de erkekler için bir sakındırıcı vardı» demiş ve bu hususta birbiriyle çelişen, mübalağalı veya genele teşmil edilmiş birtakım rivayetler ortaya koymuşlardır. Bütün bunlar, sıfatı sınırlandırma (takyîd) maksadına hamletmelerinin kendilerini sevk ettiği bir zorlamadan (tekellüf) ibarettir.

وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ.

{ وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resulüne itaat edin.”

أُرِيدَ بِهَذِهِ الْأَوَامِرِ الدَّوَامُ عَلَيْهَا لِأَنَّهُنَّ مُتَلَبِّسَاتٌ بِمَضْمُونِهَا مِنْ قَبْلُ، وَلِيَعْلَمَ النَّاسُ أَنَّ الْمُقَرَّبِينَ وَالصَّالِحِينَ لَا تَرْتَفِعُ دَرَجَاتُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ حق توجه التَّكْلِيف عَلَيْهِمْ. وَفِي هَذَا مَقْمَعٌ لِبَعْضِ الْمُتَصَوِّفِينَ الزَّاعِمِينَ أَنَّ الْأَوْلِيَاءَ إِذَا بَلَغُوا الْمَرَاتِبَ الْعُلْيَا مِنِ الْوِلَايَةِ سَقَطَتْ عَنْهُمُ التَّكَالِيفُ الشَّرْعِيَّةُ.

Bu emirlerle onların devamlılığı kastedilmiştir; zira onlar daha önceden de bu hükümlerin gereğini ifa etmekteydiler. Ayrıca insanlar bilsinler ki yakın kılınmış (mukarrab) ve sâlih kimselerin Allah katındaki dereceleri ne kadar yükselirse yükselsin, onların üzerinden dinî mükellefiyet kalkmaz. Bunda, velîlerin velâyette yüce mertebelere ulaştıklarında şer'î mükellefiyetlerin kendilerinden düştüğünü iddia eden bazı mutasavvıfların iddialarını bertaraf edici bir ders vardır.

وَخَصَّ الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ بِالْأَمْرِ ثُمَّ جَاءَ الْأَمْرُ عَامًا بِالطَّاعَةِ لِأَنَّ هَاتَيْنِ الطَّاعَتَيْنِ الْبَدَنِيَّةِ وَالْمَالِيَّةِ هُمَا أَصْلُ سَائِرِ الطَّاعَاتِ فَمَنِ اعْتَنَى بِهِمَا حَقَّ الْعِنَايَةِ جَرَّتَاهُ إِلَى مَا وَرَاءَهُمَا، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ

Namaz ve zekât özellikle emredilmiş, ardından itaat emri genel olarak gelmiştir; çünkü bedenî ve malî olan bu iki ibadet diğer bütün itaatlerin aslıdır. Kim bunlara hakkıyla ihtimam gösterirse bu ikisi onu diğer itaatlere de sevk eder. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar”; bunu Ankebût Suresi'nde açıklamıştık.

إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً.

{ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.”

مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ إِذْ هُوَ تَعْلِيلٌ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ الْآيَاتُ السَّابِقَةُ مَنْ أُمِرٍ وَنَهْيٍ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا نِسَاءَ النَّبِيءِ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ [الْأَحْزَاب: ٣٠] الْآيَةَ. فَإِنَّ مَوْقِعَ إِنَّما يُفِيدُ رَبْطَ مَا بَعْدَهَا بِمَا قَبْلَهَا لِأَنَّ حَرْفَ (إِنَّ) جُزْءٌ مِنْ إِنَّما وَحَرْفُ (إِنَّ) مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُغَنِيَ غِنَاءَ فَاءِ التَّسَبُّبِ كَمَا بَيَّنَهُ الشَّيْخُ عَبَدُ الْقَاهِرِ، فَالْمَعْنَى أَمَرَكُنَّ اللَّهُ بِمَا أَمَرَ وَنَهَاكُنَّ عَمَّا نَهَى لِأَنَّهُ أَرَادَ لَكُنَّ تَخْلِيَةً عَنِ النَّقَائِصِ وَالتَّحْلِيَةَ بِالْكَمَالَاتِ. وَهَذَا التَّعْلِيلُ وَقَعَ مُعْتَرَضًا بَيْنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي الْمُتَعَاطِفَةِ.

[Bu cümle], kendisinden öncekiyle bağlantılıdır; zira Yüce Allah'ın: { يَا نِسَاءَ النَّبِيءِ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ } “Ey Peygamber'in hanımları! Sizden kim...” [Ahzâb, 30] ayetinden itibaren önceki ayetlerin içerdiği emir ve yasakların gerekçesidir (ta'lîl). Çünkü { إِنَّما }'nın konumu, sonrasını öncesine bağlamayı ifade eder; zira (inne) harfi, { إِنَّما } edatının bir parçasıdır ve Şeyh Abdulkāhir'in de açıkladığı üzere (inne) harfi sebep bildiren fâ harfinin (fâ-i tesebbüb) yerine geçme özelliğine sahiptir. Dolayısıyla mana şöyledir: Allah size emrettiği şeyleri emretmiş ve yasakladığı şeylerden de nehyetmiştir; çünkü O, sizin kusurlardan arınmanızı (tahliye) ve kemalât ile donanmanızı (tahliye) murad etmiştir. Bu gerekçelendirme, birbiri ardına sıralanan emirler ve yasaklar arasında bir ara cümle (mu'teriza) olarak yer almıştır.

وَالتَّعْرِيفُ فِي الْبَيْتِ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ وَهُوَ بَيت النبيء ﷺ وبيوت النبيء ﵊ كَثِيرَةٌ فَالْمُرَادُ بِالْبَيْتِ هُنَا بَيْتُ كُلِّ وَاحِدَةٍ من أَزوَاج النبيء ﷺ وَكُلُّ بَيْتٍ مِنْ تِلْكَ الْبيُوت أَهله النبيء ﷺ وَزَوْجُهُ صَاحِبَةُ ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ جَاءَ بَعْدَهُ قَوْلُهُ: وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ [الْأَحْزَاب: ٣٤] ، وَضَمِيرَا الْخِطَابِ مُوَجَّهَانِ إِلَى نسَاء النبيء ﷺ عَلَى سَنَنِ الضَّمَائِرِ الَّتِي تَقَدَّمَتْ. وَإِنَّمَا جِيءَ بِالضَّمِيرَيْنِ بِصِيغَةِ جَمْعِ الْمُذَكِّرِ عَلَى طَرِيقَةِ التغليب لاعْتِبَار النبيء ﷺ فِي هَذَا الْخِطَابِ لِأَنَّهُ رَبُّ كُلِّ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَهُوَ حَاضر هَذَا الْخِطَابِ إِذْ هُوَ مُبَلِّغُهُ. وَفِي هَذَا التَّغْلِيبِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ هَذَا التَّطْهِيرَ لَهُنَّ لأجل مقَام النبيء ﷺ لِتَكَونَ قَرِينَاتُهُ مُشَابِهَاتٍ لَهُ فِي الزَّكَاة وَالْكَمَالِ، كَمَا قَالَ الله تَعَالَى: وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ [النُّور: ٢٦] يَعْنِي أَزوَاج النبيء للنبيء ﷺ، وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ فِي قصَّة إِبْرَاهِيم: رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ [هود: ٧٣] وَالْمُخَاطَبُ زَوْجُ إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ مَعَهَا.

{ الْبَيْتِ } kelimesindeki belirlilik takısı (lâm-ı ta'rîf) ahd içindir ve o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evidir. Peygamber aleyhisselâm'ın evleri çoktur; dolayısıyla burada { الْبَيْتِ } ile kastedilen, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından her birinin evidir. O evlerin her birinin ehli, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve o evin sahibi olan hanımıdır. Nitekim bundan sonra: { وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde okunanları anın...” [Ahzâb, 34] buyruğunun gelmesi de bundandır. İki hitap zamiri de daha önce geçen zamirlerin üslubunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına yöneliktir. İki zamirin müzekker çoğul (cem-i müzekker) kalıbıyla getirilmesi tağlîb yoluyladır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her bir evin reisi olduğu ve bu hitabı tebliğ eden kimse olarak hitapta hazır bulunduğu için dikkate alınmıştır. Bu tağlîbde, bu arınmanın onların hanımları için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in makamı hürmetine olduğuna, böylece eşlerinin pâklık ve kemalâtta ona benzemelerinin hedeflendiğine bir işaret vardır. Nitekim Yüce Allah: { وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ } “Temiz kadınlar temiz erkeklere [yaraşır]” [Nûr, 26] yani Peygamber'in hanımları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yaraşır buyurmuştur. Bu, İbrahim kıssasındaki şu buyruğun bir benzeridir: { رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinize olsun ey Ehl-i Beyt!” [Hûd, 73]; burada muhatap İbrahim'in hanımıdır ve [İbrahim de] onunla birliktedir.

والرِّجْسَ فِي الْأَصْلِ: الْقَذَرُ الَّذِي يُلَوِّثُ الْأَبْدَانَ، وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِلذُّنُوبِ وَالنَّقَائِصِ الدِّينِيَّةِ لِأَنَّهَا تَجْعَلُ عِرْضَ الْإِنْسَانِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مَرْذُولًا مَكْرُوهًا كَالْجِسْمِ الْمُلَوَّثِ بِالْقَذَرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٩٠] .

Rics (الرِّجْسَ) kelimesi aslen bedenleri kirleten pisliktir; burada ise günahlar ve dinî noksanlıklar için istiare edilmiştir. Çünkü bunlar insanın itibarını dünyada ve ahirette tıpkı pisliğe bulaşmış bir beden gibi değersiz ve çirkin kılar. Nitekim bu kelime Mâide Suresi'nde Yüce Allah'ın: { رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ } “Şeytan işi birer pisliktir” [Mâide, 90] buyruğunda geçmişti.

وَاسْتُعِيرَ التَّطْهِيرُ لِضِدِّ ذَلِكَ وَهُوَ تَجْنِيبُ الذُّنُوبِ وَالنَّقَائِصِ كَمَا يَكُونُ الْجِسْمُ أَوِ الثَّوْبُ طَاهِرًا.

Tathîr (التَّطْهِيرُ) kelimesi ise bunun zıddı için istiare edilmiştir ki o da bedenin yahut elbisenin temiz olması gibi günahlardan ve noksanlıklardan uzak tutulmaktır.

وَاسْتُعِيرَ الْإِذْهَابُ لِلْإِنْجَاءِ وَالْإِبْعَادِ.

İzhâb (الْإِذْهَابُ) kelimesi ise kurtarma ve uzaklaştırma anlamında istiare edilmiştir.

وَفِي التَّعْبِيرِ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ دَلَالَةٌ عَلَى تَجَدُّدِ الْإِرَادَةِ وَاسْتِمْرَارِهَا، وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَمْرًا قَدَّرَهُ إِذْ لَا رَادَّ لِإِرَادَتِهِ.

Muzari fiil kalıbıyla ifade edilmesinde iradenin yenilenmesine ve sürekliliğine delalet vardır. Allah bir şeyi irade ettiğinde onu takdir eder; zira O'nun iradesini geri çevirecek hiçbir şey yoktur.

وَالْمَعْنَى: مَا يُرِيدُ اللَّهُ لَكُنَّ مِمَّا أَمَرَكُنَّ وَنَهَاكُنَّ إِلَّا عِصْمَتَكُنَّ مِنَ النَّقَائِصِ وتَحْلِيَتَكُنَّ بِالْكَمَالَاتِ وَدَوَامَ ذَلِكَ، أَيْ لَا يُرِيدُ مِنْ ذَلِكَ مَقْتًا لَكُنَّ وَلَا نِكَايَةً. فَالْقَصْرُ قَصْرُ قَلْبٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] . وَهَذَا وَجْهُ مَجِيءِ صِيغَة الْقصر ب إِنَّما. وَالْآيَةُ تَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ عَصَمَ أَزْوَاجَ نَبِيئِهِ ﷺ مِنَ ارْتِكَابِ الْكَبَائِرِ وَزَكَّى نُفُوسَهُنَّ.

Mana şöyledir: Allah size emrettiği ve yasakladığı şeylerle sadece noksanlıklardan korunmanızı, kemalâtla bezenmenizi ve bunun devamını murad etmektedir; yani bununla size karşı bir öfke veya size eziyet etmeyi murad etmemektedir. Dolayısıyla buradaki kasr, Yüce Allah'ın: { مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } “Allah size bir güçlük çıkarmak istemez, fakat sizi tertemiz kılmak ister” [Mâide, 6] ayetinde olduğu gibi kasr-ı kalbtir. Kasr kalıbının { إِنَّما } ile gelmesinin vechi budur. Bu ayet, Allah'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarını büyük günahları işlemekten koruduğunu ve nefislerini tezkiye ettiğini iktiza etmektedir.

وأَهْلَ الْبَيْتِ: أَزوَاج النبيء ﷺ، وَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ إِلَيْهِنَّ وَكَذَلِكَ مَا قَبْلَهُ وَمَا بَعْدَهُ لَا يُخَالِطُ أَحَدًا شَكٌّ فِي ذَلِكَ، وَلَمْ يَفْهَمْ مِنْهَا أَصْحَاب النبيء ﷺ والتابعون إِلَّا أَن أَزوَاج النبيء ﵊ هُنَّ الْمُرَادُ بِذَلِكَ وَأَنَّ النُّزُولَ فِي شَأْنِهِنَّ.

{ أَهْلَ الْبَيْتِ } [ifadesi], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarıdır. Hitap onlara yöneliktir; nitekim öncesi de sonrası da böyledir ve bu hususta hiç kimsede bir şüphe bulunmaz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ve tâbiîn de bundan ancak Peygamber aleyhisselâm'ın hanımlarının kastedildiğini ve nüzulün onların hakkında olduğunu anlamışlardır.

وَأَمَّا مَا

Şuna gelince:

رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ عُمَرَ بن أبي سملة قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ عَلَى النَّبِيءِ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً فِي بَيْتِ أُمِّ سَلَمَةَ دَعَا فَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا فَجَلَّلَهُمْ بِكِسَاءٍ وَعَلِيٌّ خَلْفَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ: «اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا»

Tirmizî'nin Atâ b. Ebî Rebâh'tan, onun da Ömer b. Ebî Seleme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ümmü Seleme'nin evinde Peygamber'e: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister” ayeti indiğinde, Fâtıma'yı, Hasan'ı ve Hüseyin'i çağırdı ve onları bir örtüyle bürüdü; Ali de arkasındaydı. Sonra şöyle buyurdu: “Allah'ım! Bunlar benim ehl-i beytimdir, onlardan kiri/günahı gider ve onları tertemiz kıl!”

. وَقَالَ: هُوَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ وَلَمْ يُسَمِّهِ التِّرْمِذِيُّ بِصِحَّةٍ وَلَا حُسْنٍ، وَوَسَمَهُ بِالْغَرَابَةِ.

[Tirmizî] şöyle demiştir: «Bu, Atâ'nın Ömer b. Ebî Seleme'den rivayeti olarak garîb bir hadistir.» Tirmizî bu hadisi sahih veya hasen olarak nitelememiş, onu garîb olarak vasıflandırmıştır.

وَفِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنْ عَائِشَةَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ غَدَاةً وَعَلَيْهِ مِرْطٌ مُرَحَّلٌ فَجَاءَ الْحَسَنُ فَأَدْخَلَهُ، ثُمَّ جَاءَ الْحُسَيْنُ فَأَدْخَلَهُ، ثُمَّ جَاءَتْ فَاطِمَةُ فَأَدْخَلَهَا، ثُمَّ جَاءَ عَلِيٌّ فَأَدْخَلَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً. وَهَذَا أَصْرَحُ مِنْ حَدِيثِ التِّرْمِذِيِّ.

Sahîh-i Müslim'de Âişe'den [nakledildiğine göre o şöyle demiştir]: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir sabah üzerinde desenli yün bir örtü bulunduğu halde çıktı. Hasan geldi, onu [örtünün altına] aldı; sonra Hüseyin geldi, onu da aldı; sonra Fâtıma geldi, onu da aldı; sonra Ali geldi, onu da aldı. Sonra: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister” [ayetini] okudu.” Bu rivayet Tirmizî'nin hadisinden daha açıktır.

فمحمله أَن النبيء ﷺ أَلْحَقَ أَهْلَ الْكِسَاءِ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ وَجَعَلَهُمْ أَهْلَ بَيْتِهِ كَمَا أَلْحَقَ الْمَدِينَةَ بِمَكَّةَ فِي حُكْمِ الْحَرَمِيَّةِ

Bunun yorumu şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, haramlık hükmünde Medine'yi Mekke'ye dahil ettiği gibi, Ehl-i Kisâ'yı da bu ayetin hükmüne dahil etmiş ve onları kendi ehl-i beyti kılmıştır.

بِقَوْلِهِ: «إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ وَإِنِّي أُحَرِّمُ مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا»

Nitekim şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz İbrahim Mekke'yi haram kılmıştır; ben de [Medine'nin] iki kara taşlığı arasını haram kıldım.”

. وَتَأَوُّلُ الْبَيْتِ عَلَى مَعْنَيَيْهِ الْحَقِيقِيِّ وَالْمَجَازِيِّ يَصْدُقُ بِبَيْتِ النَّسَبِ كَمَا يَقُولُونَ:

Ev (beyt) kelimesinin hem hakiki hem de mecazi manalarına hamletmek, Arapların:

فِيهِمُ الْبَيْتُ وَالْعَدَدُ، وَيَكُونُ هَذَا مِنْ حَمْلِ الْقُرْآنِ عَلَى جَمِيعِ مَحَامِلِهِ غَيْرِ الْمُتَعَارِضَةِ كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ. وَكَأَنَّ حِكْمَةَ

«Asalet ve çokluk onlardadır» dedikleri gibi nesep evi için de geçerli olur. Bu, dokuzuncu mukaddimede işaret ettiğimiz üzere Kur'an'ı birbiriyle çelişmeyen bütün muhtemel anlamlarına hamletme kabîlindendir. Sanki onların

تَجْلِيلِهِمْ مَعَهُ بِالْكِسَاءِ تَقْوِيَةُ اسْتِعَارَةِ الْبَيْتِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ تَقْرِيبًا لِصُورَةِ الْبَيْتِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لِيَكُونَ الْكِسَاءُ بِمَنْزِلَةِ الْبَيْت وَوُجُود النبيء ﷺ مَعَهُمْ فِي الْكِسَاءِ كَمَا هُوَ فِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ تَحْقِيقٌ لِكَوْنِ ذَلِكَ الْكِسَاءُ مَنْسُوبًا إِلَيْهِ، وَبِهَذَا يَتَّضِحُ أَن أَزوَاج النبيء ﷺ هُنَّ آلُ بَيْتِهِ بِصَرِيحِ الْآيَةِ، وَأَنَّ فَاطِمَةَ وَابْنَيْهَا وَزَوْجَهَا مَجْعُولُونَ أَهْلَ بَيْتِهِ بِدُعَائِهِ أَوْ بِتَأْوِيلِ الْآيَةِ عَلَى مَحَامِلِهَا. وَلِذَلِكَ هُمْ أَهْلُ بَيْتِهِ بِدَلِيلِ السُّنَةِ، وَكُلُّ أُولَئِكَ قَدْ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهَّرَهُمْ تَطْهِيرًا، بَعْضُهُ بِالْجَعْلِ الْإِلَهِيِّ، وَبَعْضُهُ بِالْجَعْلِ النَّبَوِيّ، وَمثله

kendisiyle birlikte örtüye bürünmelerinin hikmeti, örtünün ev konumunda olması amacıyla o anda ev suretine olabildiğince yaklaştırılarak onlara nispetle ev istiaresinin güçlendirilmesidir. Müslim hadisinde olduğu gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in örtünün içinde onlarla birlikte bulunması ise o örtünün kendisine ait olduğunun tahakkukudur. Böylece açıkça anlaşılmaktadır ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları ayetin açık ifadesiyle onun Ehl-i Beyt'idir; Fâtıma, iki oğlu ve eşi ise onun duasıyla veya ayetin muhtemel manalarına hamledilmesiyle Ehl-i Beyt kılınmışlardır. Bu sebeple onlar sünnetin deliliyle onun Ehl-i Beyt'idir. Bütün bunlardan Allah kiri/günahı gidermiş ve onları tertemiz kılmıştır; bir kısmı ilahî kılma ile, bir kısmı ise nebevî kılma iledir. Bunun bir benzeri de