وجَنَّتانِ بَدَلٌ مِنْ آيَةٌ بِاعْتِبَارِ تَكْمِلَتِهِ بِمَا اتَّصَلَ بِهِ مِنَ الْمُتَعَلِّقِ وَالْقَوْلُ الْمُقَدَّرُ.
{ جَنَّتانِ } kelimesi, kendisine bağlanan müteallık ve takdir edilen söz ile tamamlanması itibarıyla { آيَةٌ } kelimesinden bedeldir.
وجَنَّتانِ تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ، أَيْ فِي مَسَاكِنِهِمْ شَبِيهُ جَنَّتَيْنِ فِي أَنه مغترس أشجارا ذَاتِ ثَمَر مُتَّصِل بَعْضهَا بِبَعْضٍ مِثْلَ مَا يُعْرَفُ مِنْ حَالِ الْجَنَّاتِ، وَتَثْنِيَةُ جَنَّتَيْنِ بِاعْتِبَارٍ أَنَّ مَا عَلَى يَمِينِ السَّائِرِ كَجَنَّةٍ، وَمَا عَلَى يَسَارِهِ كَجَنَّةٍ. وَقِيلَ: كَانَ لكل رجل مِنْهُم فِي مَسْكَنِهِ، أَيْ دَارِهِ جَنَّتَانِ جَنَّةٌ عَنْ يَمِينِ الْمَسْكَنِ وَجَنَّةٌ عَنْ شِمَاله فَكَانُوا يتفيؤون ظِلَالَهُمَا فِي الصَّبَاحِ والمساء ويجتنون ثمارهما مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَغَيْرِهَا، فَيَكُونُ مَعْنَى التَّرْكِيبِ عَلَى التَّوْزِيعِ،
{ جَنَّتانِ } ifadesi beliğ bir teşbihtir; yani meskenlerinde, bahçelerin bilinen durumu gibi, birbiri ardınca meyveli ağaçlarla dikili olması bakımından iki bahçeye benzer bir durum vardı. İki bahçe olarak ikilenmesi (tesniye yapılması), yürüyen kimsenin sağında bulunan kısmın bir bahçe, solunda bulunan kısmın da bir bahçe gibi olması itibarıyladır. Şöyle de denilmiştir: Onlardan her birinin meskeninde, yani evinde iki bahçe vardı; biri meskeninin sağında, diğeri ise solundaydı. Sabah akşam bu iki bahçenin gölgelerinde gölgelenir, hurma, üzüm ve benzeri meyvelerini toplarlardı. Bu takdirde ifadenin anlamı taksim/dağıtım (tevzî) yoluyla olur;
أَيْ: لِكُلِّ مَسْكَنٍ جَنَّتَانِ، كَقَوْلِهِمْ: رَكِبَ الْقَوْمُ دَوَابَّهُمْ، وَهَذَا مُنَاسِبٌ لِقَوْلِهِ: فِي مَسَاكِنِهِمْ دُونَ أَنْ يَقُولَ فِي بِلَادِهِمْ، أَوْ دِيَارِهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ مَدِينَتَهُمْ وَهِيَ مَأْرِبُ كَانَتْ مَحْفُوفَةً
Yani Arapça’daki “Kavim bineklerine bindi” sözü gibi, “her mesken için iki bahçe” manasındadır. Bu [yorum], “kendi beldelerinde” veya “kendi diyarlarında” demeyip { فِي مَسَاكِنِهِمْ } [meskenlerinde] buyurmuş olmasına uygundur. Şehirlerinin -ki o Me'rib'dir- etrafının çevrili olmasının kastedilmiş olması da mümkündür;
عَلَى يَمِينِهَا وَشِمَالِهَا بِغَابَةٍ مِنَ الْجَنَّاتِ يصطافون فِيهَا ويستثمروها مِثْلَ غُوطَةِ دِمَشْقَ، وَهَذَا يُنَاسِبُ قَوْلَهُ بَعْدَ وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ [سبأ: ١٦] لِأَنَّ ظَاهِرَهُ أَنَّ الْمُبَدَّلَ بِهِ جَنَّتَانِ اثْنَتَانِ، إِلَّا أَنْ تَجْعَلَهُ عَلَى التَّوْزِيعِ مِنْ مُقَابَلَةِ الْمُتَعَدِّدِ بِالْمُتَعَدِّدِ.
Şam'ın Guta'sı gibi, sağında ve solunda yazladıkları ve meyvelerinden faydalandıkları bahçeler topluluğuyla çevrili olması da kastedilmiş olabilir. Bu [anlam], daha sonra gelen { وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ } [Sebe: 16] “Onların iki bahçesini iki bahçeyle değiştirdik” kavline uygundur; çünkü lafzın zahirine göre yerine verilen şey iki bahçedir. Ancak bu ifadeyi, çoğulun çoğula karşılık gelmesi babından dağıtım (tevzî) kabilinden kılarsan durum değişir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ كَانُوا أَهْلَ جَنَّاتٍ مَغْرُوسَةٍ أَشْجَارًا مُثْمِرَةً وَأَعْنَابًا.
Anlam şudur: Onlar meyve ağaçları ve asmalarla dikilmiş bahçelerin sahipleriydiler.
وَكَانَتْ مَدِينَتُهُمْ مَأْرِبُ (بِهَمْزَةٍ سَاكِنَةٍ بَعْدَ الْمِيمِ) وَهِيَ بَيْنَ صنعاء وحضرموت، قبل، كَانَ السَّائِرُ فِي طَرَائِقِهَا لَوْ وَضَعَ عَلَى رَأْسِهِ مِكْتَلًا لوجده قد ملىء ثِمَارًا مِمَّا يَسْقُطُ مِنَ الْأَشْجَارِ الَّتِي يَسِيرُ تَحْتَهَا. وَلَعَلَّ فِي هَذَا الْقَوْلِ شَيْئًا مِنَ الْمُبَالَغَةِ إِلَّا أَنَّهَا تُؤْذِنُ بِوَفْرَةٍ.
Şehirleri Me'rib idi (mim harfinden sonra gelen sâkin bir hemze ile) ve San'a ile Hadramut arasındaydı. Denildi ki, onun yollarında yürüyen bir kimse başına bir sepet koysa, altından geçtiği ağaçlardan dökülen meyvelerle sepetin dolduğunu görürdü. Bu sözde bir miktar mübalağa bulunabilir, ancak bu [ifade de] bolluğa işaret etmektedir.
وَكَانَ ذَلِكَ بِسَبَبِ تَدْبِيرٍ أَلْهَمَهُمُ اللَّهُ إِيَّاهُ فِي اخْتِزَانِ الْمِيَاهِ النَّازِلَةِ فِي مَوَاسِمِ الْمَطَرِ بِمَا بَنَوْا مِنَ السَّدِّ الْعَظِيمِ فِي مَأْرِبَ.
Bu da yağmur mevsimlerinde inen suları depolamak hususunda Allah'ın kendilerine ilham ettiği bir tedbir sayesinde ve Me'rib'de inşa ettikleri o muazzam baraj (sed) sebebiyleydi.
وَجُمْلَةُ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ مَقُولُ قَوْلٍ إِمَّا مِنْ دَلَالَةِ لِسَانِ الْحَالِ كَمَا فِي قَوْلِهِ:
{ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin rızkından yiyin” cümlesi, ya hal dilinin delaletiyle söylenmiş bir sözün ifadesidir; nitekim şu beyitte olduğu gibi:
امْتَلَأَ الْحَوْضُ وَقَالَ قَطْنِي وَإِمَّا أَبْلَغُوهُ عَلَى أَلْسِنَةِ أَنْبِيَاءَ بُعِثُوا مِنْهُمْ، قِيلَ: بُعِثَ فِيهِمُ اثْنَا عَشَرَ نَبِيئًا، أَيْ مِثْلُ تُبَّعِ أَسْعَدَ، فَقَدْ نُقِلَ أَنَّهُ كَانَ نَبِيئًا كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَوْمُ تُبَّعٍ [ق: ١٤] أَوْ غَيْرُهُ، قَالَ تَعَالَى: مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ [غَافِر: ٧٨] ، أَوْ مِنْ غَيْرِهِمْ مِمَّا قَالَهُ سُلَيْمَانُ بَلْقِيسَ أَوْ مِمَّا قَالَهُ الصَّالِحُونَ مِنْ رُسُلِ سُلَيْمَانَ إِلَى سَبَأٍ، وَفِي جَعْلِ جَنَّتانِ فِي نَظْمِ الْكَلَامِ بَدَلًا عَنْ آيَةٍ كِنَايَةٌ عَنْ طِيبِ تُرْبَةِ بِلَادِهِمْ. قِيلَ: كَانُوا يَزْرَعُونَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي كُلِّ عَامٍ.
“Havuz doldu ve 'Yetti bana' dedi.” Ya da kendilerine gönderilen peygamberlerin dilleriyle onlara tebliğ edilmiştir. Denildi ki onlara on iki peygamber gönderilmiştir; yani Tübba Es'ad gibi, nitekim Yüce Allah'ın: { وَقَوْمُ تُبَّعٍ } [Kâf: 14] kavlinin işaret ettiği üzere onun bir nebi olduğu nakledilmiştir veya başkaları gönderilmiştir; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } [Mü'min: 78] “Onlardan kimini sana anlattık, kimini de sana anlatmadık.” Yahut Süleyman'ın Belkıs'a söylediklerinden veya Süleyman'ın Sebe'ye gönderdiği salih elçilerin sözlerindendir. Söz diziminde { جَنَّتانِ } kelimesinin { آيَةٌ } kelimesinden bedel kılınmasında, beldelerinin toprağının verimli/hoş olduğuna dair bir kinaye vardır. Denildi ki onlar her yıl üç kez ürün ekerlerdi.
وَالطَّيِّبَةُ: الْحَسَنَةُ فِي جِنْسِهَا الْمُلَائِمَةُ لِمُزَاوِلِهَا وَمُسْتَثْمِرِهَا قَالَ تَعَالَى: وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ [يُونُس: ٢٢] وَقَالَ: فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً [النَّحْل: ٩٧] وَقَالَ: وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ [الْأَعْرَاف: ٥٨] وَقَالَ: رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً [آل عمرَان: ٣٨] .
Tayyibe (طَيِّبَة): Kendi cinsinde güzel olan, kendisiyle meşgul olana ve onu işletene uygun gelen şeydir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ } [Yûnus: 22] “Gemiler onları tatlı bir rüzgârla alıp götürdükleri ve onlar da bununla neşelendikleri sırada ona şiddetli bir fırtına geliverir”; ve şöyle buyurmuştur: { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } [Nahl: 97] “Ona mutlaka güzel ve hoş bir hayat yaşatırız”; ve şöyle buyurmuştur: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ } [A'râf: 58] “Güzel memleketin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar”; ve şöyle buyurmuştur: { رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً } [Âl-i İmrân: 38] “Rabbim! Bana katından tertemiz bir nesil bağışla.”
وَفِي حَدِيثِ أَبِي طَلْحَةَ فِي صدقته بحائط (بئرحاء) : «وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدْخُلُهَا وَيَشْرَبُ مِنْ مَاءٍ فِيهَا طَيِّبٍ»
Ebû Talha'nın Beyruhâ bahçesini tasadduk etmesine dair hadiste de: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) oraya girer ve oradaki tatlı/hoş sudan içerdi” [buyrulmaktadır].
. وَالطَّيِّبُ ضِدُّ الْخَبِيثِ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ [النِّسَاء: ٢] وَقَالَ: وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ [الْأَعْرَاف: ١٥٧] .
Tayyib, habîsin (kötü/pis olanın) zıddıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ } [Nisâ: 2] “Kötüyü iyi ile değiştirmeyin”; ve şöyle buyurmuştur: { وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } [A'râf: 157] “Onlara temiz ve güzel şeyleri helal kılar, pis ve murdar şeyleri ise haram kılar.”
وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الطِّيبِ- بِكَسْرِ الطَّاءِ بِوَزْنِ فِعْلٍ- وَهُوَ الشَّيْءُ الَّذِي تَعْبَقُ مِنْهُ رَائِحَةٌ لَذِيذَةٌ.
Onun türeyişi, -tâ harfinin kesresiyle fi'l vezninde olan- tîb (طِيب) kelimesindendir; o da kendisinden hoş bir koku yayılan şeydir.
وَجُمْلَةُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ مِنْ تَمَامِ الْقَوْلِ وَهِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ فِي الْكَلَامِ الْمَقُولِ، أَيْ بَلْدَةٌ لَكُمْ طَيِّبَةٌ، وَتَنْكِيرُ بَلْدَةٌ لِلتَّعْظِيمِ. وبَلْدَةٌ مُبْتَدَأٌ وطَيِّبَةٌ نَعْتٌ لِ بَلْدَةٌ، وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: لَكُمْ، وَعَدَلَ عَنْ إِضَافَةِ بَلْدَةٌ إِلَى ضَمِيرِهِمْ لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ خَفِيفَةً عَلَى اللِّسَانِ فَتَكُونَ بِمَنْزِلَةِ الْمَثَلِ.
{ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ } cümlesi sözün tamamındandır ve söylenen kelam içinde müste'nefedir (yeni bir cümledir); yani "size ait hoş ve güzel bir beldedir" demektir. { بَلْدَةٌ } kelimesinin nekire oluşu tazim (yüceltme) içindir. { بَلْدَةٌ } mübteda, { طَيِّبَةٌ } ise { بَلْدَةٌ } kelimesinin sıfatıdır. Haberi ise hazfedilmiş olup takdiri: "لكم" (sizin içindir) şeklindedir. { بَلْدَةٌ } kelimesinin onların zamirine muzaf kılınmayıp terk edilmesi ise cümlenin dile hafif gelmesi ve böylece darb-ı mesel mesabesinde olması içindir.
وَجُمْلَةُ وَرَبٌّ غَفُورٌ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ.
{ وَرَبٌّ غَفُورٌ } cümlesi, { بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ } cümlesine matuftur.
وَتَنْكِيرُ رَبٌّ لِلتَّعْظِيمِ. وَهُوَ مُبْتَدَأٌ مَحْذُوفُ الْخَبَرِ عَلَى وِزَانِ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَرَبٌّ لَكُمْ، أَيْ رَبُّكُمْ غَفُورٌ.
{ رَبٌّ } kelimesinin nekire olması tazim içindir. { بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ } terkibinin vezninde haberi hazfedilmiş bir mübtedadır; takdiri: "Ve rabbün leküm" (ve sizin için bir Rab vardır), yani "Rabbiniz çok bağışlayıcıdır" demektir.
وَالْعُدُولُ عَنْ إِضَافَةِ رَبٌّ لِضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ إِلَى تَنْكِيرِ رَبٌّ وَتَقْدِيرُ لَامِ الِاخْتِصَاصِ لِقَصْدِ تَشْرِيفِهِمْ بِهَذَا الِاخْتِصَاصِ وَلِتَكُونَ الْجُمْلَةُ عَلَى وِزَانِ الَّتِي قَبْلَهَا طَلَبًا لِلتَّخْفِيفِ وَلِتَحْصُلَ الْمُزَاوَجَةُ بَيْنَ الْفِقْرَتَيْنِ فَتُسَيَّرَا مَسِيرَ الْمَثَلِ.
{ رَبٌّ } kelimesinin muhatapların zamirine muzaf kılınmasından vazgeçilerek nekire yapılması ve ihtisas lamının takdir edilmesi, bu aidiyet ile onları onurlandırmak, hafiflik sağlamak maksadıyla cümlenin bir önceki cümlenin vezninde olmasını temin etmek ve iki cümle parçası arasında bir uyum hâsıl olup darb-ı mesel gibi dillerde dolaşmasını sağlamak içindir.
وَمَعْنَى غَفُورٌ: مُتَجَاوِزٌ عَنْكُمْ، أَيْ عَنْ كُفْرِهِمُ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ قَبْلَ إِيمَانِ (بِلْقِيسَ) بِدِينِ سُلَيْمَانَ ﵇، وَلَا يُعْلَمُ مِقْدَارُ مُدَّةِ بَقَائِهِمْ على الْإِيمَان.
{ غَفُورٌ } kelimesinin anlamı: Sizi bağışlayandır; yani Belkıs'ın Süleyman'ın (aleyhisselâm) dinine iman etmesinden önce içinde bulundukları küfürlerini affedendir. İman üzere kalış sürelerinin ne kadar olduğu ise bilinmemektedir.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ١٦]
[Sebe Suresi (34), Ayet 16]
فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ (١٦)
{ فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ } “Fakat yüz çevirdiler. Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik ve onların iki bahçesini, buruk yemişli, ılgınlı ve içinde biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye çevirdik.” (16)
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَاشْكُرُوا لَهُ [سبأ: ١٥] وَقَعَ اعْتِرَاضًا بَيْنَ أَجْزَاءِ الْقِصَّةِ الَّتِي بَقِيَّتُهَا قَوْلُهُ: وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى [سبأ: ١٨] الَخْ. وَهُوَ اعْتِرَاضٌ بِالْفَاءِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu, { وَاشْكُرُوا لَهُ } [Sebe: 15] “O'na şükredin” kavli üzerine bir tefri'dir (çıkarımdır) ve devamı { وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى } [Sebe: 18] kavli olan kıssanın kısımları arasına girmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir). Bu, Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi fâ harfiyle yapılmış bir itiraziyyedir:
ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [١٤] .
{ ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ } “İşte bu böyledir, tadın onu! Kâfirlere bir de cehennem azabı vardır”; bu husus Enfâl Suresi'nde [14] geçmişti.
وَالْإِعْرَاضُ يَقْتَضِي سَبْقَ دَعْوَةِ رَسُول أَو نبيء، وَالْمَعْنَى: أَعْرَضُوا عَنِ الِاسْتِجَابَةِ لدَعْوَة التَّوْحِيد بِالْعودِ إِلَى عِبَادَةِ الشَّمْسِ بَعْدَ أَنْ أَقْلَعُوا فِي زَمَنِ سُلَيْمَانَ وَبِلْقِيسَ، فَلَعَلَّ بِلْقِيسَ كَانَتْ حَوَّلَتْهُمْ مِنْ عِبَادَةِ الشَّمْسِ فَقَدْ كَانَتِ الْأُمَمُ تَتَّبِعُ أَدْيَانَ مُلُوكِهِمْ، وَقَدْ قِيلَ إِنَّ بِلْقِيسَ لَمْ تُعَمِّرْ بَعْدَ زِيَارَةِ سُلَيْمَانَ إِلَّا بضع سِنِين.
Yüz çevirme (i'râz), öncesinde bir elçinin veya nebinin davetinin bulunmasını gerektirir. Anlam şudur: Süleyman ve Belkıs zamanında [şirkten] vazgeçtikten sonra yeniden güneşe tapmaya dönerek tevhid davetine icabet etmekten yüz çevirdiler. Belki de Belkıs onları güneşe tapmaktan vazgeçirmişti; zira milletler krallarının dinlerine uyarlardı. Belkıs'ın Süleyman'ı ziyaretinden sonra ancak birkaç yıl yaşadığı da söylenmiştir.
و
Ve
(الْإِرْسَال) : الْإِطْلَاق وَهُوَ ضِدُّ الْحَبْسِ، وَتَعْدِيَتُهُ بِحَرْفِ (عَلَى) مُؤْذِنَةٌ بِأَنَّهُ إِرْسَالُ نِقْمَةٍ فَإِنَّ سَيْلَ الْعَرِمِ كَانَ مَحْبُوسًا بِالسَّدِّ فِي مَأْرِبَ فَكَانُوا يُرْسِلُونَ مِنْهُ بِمِقْدَارِ مَا يَسْقُونَ جَنَّاتِهِمْ،
İrsâl (الْإِرْسَال): Salıvermek demektir ve hapsetmenin/tutmanın zıddıdır. Onun "alâ" (عَلَى) harf-i cerriyle geçişli kılınması, bunun bir intikam/ceza salıvermesi olduğunu gösterir; zira Arim seli Me'rib'deki baraj ile tutulmaktaydı ve bahçelerini sulayacakları miktarda oradan su salarlardı.
فَلَمَّا كَفَرُوا بِاللَّهِ بَعْدَ الدَّعْوَةِ لِلتَّوْحِيدِ قَدَّرَ اللَّهُ لَهُمْ عِقَابًا بِأَنْ قَدَّرَ أَسْبَابَ انْهِدَامِ السَّدِّ فَانْدَفَعَ مَا فِيهِ مِنَ الْمَاءِ فَكَانَ لَهُم غرقا وَإِتْلَافًا لِلْأَنْعَامِ وَالْأَشْجَارِ، ثُمَّ أعقبه جفاف باختلال نِظَامِ تَسَاقُطِ الْأَمْطَارِ وَانْعِدَامِ الْمَاءِ وَقْتَ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، وَهَذَا جَزَاءٌ عَلَى إِعْرَاضِهِمْ وَشِرْكِهِمْ.
Tevhid davetinden sonra Allah'ı inkâr ettiklerinde, Allah onlara bir ceza takdir etti; öyle ki barajın yıkılma sebeplerini takdir buyurdu, içindeki sular taştı ve onlar için boğulmaya, hayvanların ve ağaçların yok olmasına yol açtı. Ardından yağmur yağma düzeninin bozulması ve ihtiyaç anında suyun bulunmaması sebebiyle kuraklık baş gösterdi; işte bu, onların yüz çevirmelerinin ve şirke düşmelerinin cezası oldu.
والْعَرِمِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا مِنَ الْعَرَامَةِ وَهِيَ الشِّدَّةُ وَالْكَثْرَةُ فَتَكُونُ إِضَافَةُ «السَّيْلِ» إِلَى الْعَرِمِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَرِمِ اسْمًا لِلسَّيْلِ الَّذِي كَانَ يَنْصَبُّ فِي السَّدِّ فَتَكُونُ الْإِضَافَةُ مِنْ إِضَافَةِ الْمُسَمَّى إِلَى الِاسْمِ، أَيِ السَّيْلُ الْعَرِمُ.
{ الْعَرِمِ } kelimesinin, şiddet ve çokluk anlamına gelen "arâmet" kökünden bir sıfat olması caizdir; bu takdirde “seyl” kelimesinin “arim”e izafeti, mevsufun sıfata izafeti kabilinden olur. { الْعَرِمِ } kelimesinin baraja dökülen selin özel ismi olması da caizdir; bu durumda izafet, müsemmânın isme izafeti kabilinden olur; yani “Arim seli” demektir.
وَكَانَتْ لِلسُّيُولِ وَالْأَوْدِيَةِ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ أَسْمَاءٌ كَقَوْلِهِمْ: سَيْلُ مَهْزُورٍ وَمُذَيْنِيبٍ الَّذِي كَانَتْ تُسْقَى بِهِ حَدَائِقُ الْمَدِينَةِ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ الْأَعْشَى:
Arap diyarında sellerin ve vadilerin özel isimleri vardı; nitekim Medine bahçelerinin sulandığı “Mehzur seli” ve “Müzeynib seli” demeleri gibi. A'şâ'nın şu beyti de bu anlama delalet etmektedir:
وَمَأْرِبُ عَفَّى عَلَيْهَا الْعَرِمُ وَقِيلَ: الْعَرِمِ اسْمُ جَمْعِ عَرَمَةٍ بِوَزْنِ شَجَرَةٍ، وَقِيلَ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ وَهُوَ مَا بُنِيَ لِيُمْسِكَ الْمَاءَ لُغَةٌ يَمَنِيَّةٌ وَحَبَشِيَّةٌ. وَهِيَ الْمَسْنَاةُ بِلُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَالْمَسْنَاةُ بِوَزْنِ مَفْعَلَةٍ الَّتِي هِيَ اسْمُ الْآلَةِ مُشْتَقٌّ مِنْ سَنَيْتُ بِمَعْنَى سَقَيْتُ، وَمِنْهُ سُمِّيَتِ السَّاقِيَةُ سَانِيَةً وَهِيَ الدَّلْوُ الْمُسْتَقَى بِهِ وَالْإِضَافَةُ عَلَى هَذَيْنِ أَصِيلَةٌ.
“Me'rib'i ise Arim silip süpürdü.” Bir görüşe göre el-Arim; şecere veznindeki "areme" (عَرَمَة) kelimesinin ism-i cem'idir (topluluk ismidir). Kendi lafzından tekili olmadığı da söylenmiştir; bu kelime Yemen ve Habeş dilinde suyu tutmak için inşa edilen yapı (sed/baraj) anlamına gelir. Hicaz halkının dilinde ise bu "mesnâh"tır (الْمَسْنَاةُ). İsm-i alet olan mef'ale veznindeki mesnâh, suladım anlamındaki "seneytü" kökünden türetilmiştir. Nitekim su çarkına da "sâniye" denilmiştir ki o da kendisiyle su çekilen kovadır. Bu iki görüşe göre izafet aslidir (hakiki izafettir).
وَالْمَعْنَى: أَرْسَلْنَا السَّيْلَ الَّذِي كَانَ مخزونا فِي السدّ.
Anlam şudur: Barajda depolanmış olan seli [üzerlerine] gönderdik.
وَكَانَ لِأَهْلِ سَبَأٍ سَدٌّ عَظِيمٌ قُرْبَ بِلَاد مأرب يعرف بسد مَأْرِبَ (وَمَأْرِبُ مِنْ كُوَرِ الْيَمَنِ) وَكَانَ أَعْظَمَ السِّدَادِ فِي بِلَادِ الْيَمَنِ الَّتِي كَانَتْ فِيهَا سِدَادٌ كَثِيرَةٌ مُتَفَرِّقَةٌ وَكَانُوا جَعَلُوا هَذِهِ السِّدَادَ لِخَزْنِ الْمَاءِ الَّذِي تَأْتِي بِهِ السُّيُولُ فِي وَقْتِ نُزُولِ الأمطار فِي الشتَاء وَالربيع ليسقوا مِنْهَا الْمزَارِع والجنات فِي وَقت انحباس الْأَمْطَارِ فِي الصَّيْفِ وَالْخَرِيفِ فَكَانُوا يَعْمِدُونَ إِلَى مَمَرَّاتِ السُّيُولِ مِنْ بَيْنِ الْجِبَالِ فَيَبْنُونَ فِي مَمَرِّ الْمَاءِ سُورًا مِنْ صُخُورٍ يَبْنُونَهَا بِنَاءً مُحْكَمًا يَصُبُّونَ فِي الشُّقُوقِ الَّتِي بَيْنَ الصُّخُورِ الْقَارَ حَتَّى تَلْتَئِمَ فَيَنْحَبِسَ الْمَاءُ الَّذِي يَسْقُطُ هُنَالِكَ حَتَّى إِذَا امْتَلَأَ الْخَزَّانُ جَعَلُوا بِجَانِبَيْهِ
Sebe halkının, Me'rib beldesi yakınında "Me'rib Barajı" diye bilinen muazzam bir barajı vardı (Me'rib, Yemen'in vilayetlerindendir). Bu baraj, birçok dağınık barajın bulunduğu Yemen diyarındaki barajların en büyüğüydü. Onlar bu barajları, kış ve ilkbaharda yağmurların yağdığı vakit sellerin getirdiği suyu depolamak ve yaz ile sonbaharda yağmurların kesildiği dönemde ekinleri ve bahçeleri bunlardan sulamak için yapmışlardı. Dağlar arasındaki sel yataklarına yönelir, suyun geçtiği yere kayalardan muhkem bir set inşa ederler ve birbirine kenetlensin diye kayalar arasındaki yarıklara zift dökerlerdi. Böylece oraya düşen su tutulur, su deposu dolduğunda ise iki yanına
جَوَابِيَ عَظِيمَةً يَصُبُّ فِيهَا المَاء الَّذِي يَفِيضُ مِنْ أَعْلَى السَّدِّ فَيُقِيمُونَ مِنْ ذَلِكَ مَا يَسْتَطِيعُونَ مِنْ تَوْفِيرِ الْمَاءِ الْمُخْتَزَنِ.
barajın üstünden taşan suyun döküleceği büyük havuzlar yaparlardı; böylelikle depolanan suyu ellerinden geldiğince bolca muhafaza ederlerdi.
وَكَانَ سَدُّ مَأْرِبَ الَّذِي يُحْفَظُ فِيهِ سَيْلَ الْعَرِمِ شَرَعَ فِي بِنَائِهِ سَبَأُ أَوَّلُ مُلُوكِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَلَمْ يُتِمَّهُ فَأَتَمَّهُ ابْنُهُ حِمْيَرُ. وَأَمَّا مَا يُقَالُ مِنْ أَنَّ بِلْقِيسَ بَنَتْهُ فَذَلِكَ اشْتِبَاهٌ إِذْ لَعَلَّ بِلْقِيسَ بَنَتْ حَوْلَهُ خَزَّانَاتٍ أُخْرَى فَرْعِيَّةً أَوْ رَمَّمَتْ بِنَاءَهُ تَرْمِيمًا أُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْبِنَاءِ، فَقَدْ كَانُوا
Arim selinin içinde tutulduğu Me'rib Barajı'nın inşasına bu milletin ilk krallarından olan Sebe başlamış, fakat tamamlayamamış, onu oğlu Himyer tamamlamıştır. Onu Belkıs'ın inşa ettiğine dair söylenenlere gelince, bu bir yanılgıdır; zira muhtemelen Belkıs onun etrafına başka tali su depoları yaptırmış veya yapısını öyle bir onarmıştır ki bu onarım inşa olarak adlandırılmıştır. Nitekim onlar,
يَتَعَهَّدُونَ تِلْكَ السِّدَادَ بِالْإِصْلَاحِ وَالتَّرْمِيمِ كُلَّ سَنَةٍ حَتَّى تَبْقَى تُجَاهَ قُوَّةِ السُّيُولِ السَّاقِطَةِ فِيهَا.
içine dökülen sellerin kuvvetine karşı dayanabilsin diye her yıl bu barajları tamir ve onarımla gözetip bakımını yaparlardı.
وَكَانُوا يَجْعَلُونَ لِلسَّدِّ مَنَافِذَ مُغْلَقَةً يُزِيلُونَ عَنْهَا السَّكْرَ إِذَا أَرَادُوا إِرْسَالَ المَاء إِلَى الجنات على نوبات يُرْسل عِنْدهَا الْمَاءِ إِلَى الْجِهَاتِ الْمُتَفَرِّقَةِ الَّتِي تُسْقَى مِنْهُ إِذْ جَعَلُوا جَنَّاتِهِمْ حَوْلَ السَّدِّ مُجْتَمِعَةً. وَكَانَ يَصُبُّ فِي سَدِّ مَأْرِبَ سَبْعُونَ وَادِيًا.
Baraj için kapalı menfezler (kapaklar) yaparlar, suyu nöbetleşe bahçelere salmak istediklerinde bu kapakları açarak suyu oradan sulanan muhtelif yönlere sevk ederlerdi; zira bahçelerini barajın etrafında toplu halde kurmuşlardı. Me'rib Barajı'na yetmiş vadi dökülürdü.
وَجَعَلُوا هَذَا السَّدَّ بَيْنَ جَبَلَيْنِ يُعْرَفُ كِلَاهُمَا بِالْبَلَقِ فَهُمَا الْبَلَقُ الْأَيْمَنُ وَالْبَلَقُ الْأَيْسَرُ.
Bu barajı, her ikisi de Balak adıyla bilinen iki dağ arasına yapmışlardı; bunlar Sağ Balak ve Sol Balak idi.
وَأَعْظَمُ الْأَوْدِيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَصُبُّ فِيهِ اسْمُهُ «إِذْنَهْ» فَقَالُوا: إِنَّ الْأَوْدِيَةَ كَانَتْ تَأْتِي إِلَى سبأ من الشحر وَأَوْدِيَةِ الْيَمَنِ.
Oraya dökülen vadilerin en büyüğünün adı "Ezene" (أَذَنَة) idi. Dediler ki: Vadiler Sebe'ye Şihr'den ve Yemen vadilerinden gelirdi.
وَهَذَا السَّدُّ حَائِطٌ طُولُهُ مِنَ الشَّرْقِ إِلَى الْغَرْبِ ثَمَانُمِائَةِ ذِرَاعٍ وَارْتِفَاعُهُ بِضْعَ عَشْرَةَ ذِرَاعًا وَعَرْضُهُ مِائَةٌ وَخَمْسُونَ ذِرَاعًا.
Bu baraj doğudan batıya sekiz yüz zira uzunluğunda, on küsur zira yüksekliğinde ve yüz elli zira genişliğinde bir duvardı.
وَقَدْ شَاهَدَهُ الْحَسَنُ الْهَمَدَانِيُّ وَوَصَفَهُ فِي كِتَابه الْمُسَمّى ب «الإكليل» وَهُوَ مِنْ أَهْلِ أَوَائِلِ الْقَرْنِ الرَّابِعِ بِمَا سَمِعْتُ حَاصِلَهُ. وَوَصَفَهُ الرَّحَّالَةُ (أَرْنُو) الْفَرَنْسِيُّ سَنَةَ ١٨٨٣ وَالرَّحَّالَةُ (غِلَازُرُ) الْفَرَنْسِيُّ.
Hicri dördüncü asrın başlarında yaşamış olan el-Hasen el-Hemdânî onu bizzat görmüş ve özetini duyduğun şekilde "el-İklîl" adlı kitabında vasfetmiştir. 1883 yılında Fransız seyyah Arnaud ve Fransız seyyah Glaser de onu tarif etmişlerdir.
وَلَا يُعْرَفُ وَقْتُ انْهِدَامِ هَذَا السَّدِّ وَلَا أَسْبَابُ ذَلِكَ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ سَبَبَ انْهِدَامِهِ اشْتِغَالُ مُلُوكِهِمْ بِحُرُوبٍ دَاخِلِيَّةٍ بَيْنَهُمْ أَلْهَتْهُمْ عَنْ تَفَقُّدِ تَرْمِيمِهِ حَتَّى تَخَرَّبَ، أَوْ يَكُونُ قَدْ خَرَّبَهُ بَعْضُ مَنْ حَارَبَهُمْ مِنْ أَعْدَائِهِمْ، وَأَمَّا مَا يُذْكَرُ فِي الْقَصَصِ مِنْ أَنَّ السَّدَّ خَرَّبَتْهُ الْجُرْذَانُ فَذَلِكَ مِنَ الْخُرَافَاتِ.
Bu barajın yıkılış vakti ve sebepleri kesin olarak bilinmemektedir. Zahir olan odur ki, yıkılış sebebi, krallarının aralarındaki iç savaşlarla meşgul olup barajın bakım ve onarımını ihmal etmeleri ve neticede harap olmasıdır; yahut onlarla savaşan düşmanlarından bazılarının onu tahrip etmiş olmasıdır. Kıssalarda barajı farelerin/köstebeklerin yıktığına dair anlatılanlara gelince, bu hurafelerdendir.
وَفِي الْعَرِمِ قَالَ النَّابِغَةُ الْجَعْدِيُّ:
Nâbiğa el-Ca'dî el-Arim hakkında şöyle demiştir:
مِنْ سَبَأِ الْحَاضِرِينَ مَأْرِبُ إِذْ ... يَبْنُونَ مِنْ دُونِ سَيْلِهِ الْعَرِمَا
“Me'rib'de yerleşmiş olan Sebe kavminden idiler; hani selinin önüne o Arim'i (barajı) inşa ediyorlardı.”
وَالتَّبْدِيلُ: تَعْوِيضُ شَيْءٍ بِآخَرَ وَهُوَ يَتَعَدَّى إِلَى الْمَأْخُوذِ بِنَفْسِهِ وَإِلَى الْمَبْذُولِ بِالْبَاءِ وَهِيَ بَاءُ الْعِوَضِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢] .
Tebdîl (تَبْدِيل): Bir şeyin yerine başkasını koymaktır. Alınan şeye bizzat (doğrudan nesne olarak), verilen şeye ise Nisâ Suresi'ndeki { وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ } “Temizi pis olanla değişmeyin” [Nisâ: 2] ayetinde geçtiği üzere bedel bā'sı (بَاءُ الْعِوَضِ) ile geçişli olur.
فَالْمَعْنَى: أَعْطَيْنَاهُمْ أَشْجَارَ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَسِدْرٍ عِوَضًا عَنْ جَنَّتَيْهِمْ، أَيْ صَارَت بِلَادهمْ شعراء قَاحِلَةً لَيْسَ فِيهَا إِلَّا شَجَرُ الْعِضَاةِ وَالْبَادِيَةِ، وَفِيمَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَالَيْنِ أَحْوَالٌ عَظِيمَةٌ انْتَابَتْهُمْ فَقَاسَوُا الْعَطَشَ وَفِقْدَانَ الثِّمَارِ حَتَّى اضْطُرُّوا إِلَى مُفَارَقَةِ تِلْكَ الدِّيَارِ، فَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ النِّهَايَةُ دَالَّةً عَلَى تِلْكَ الْأَحْوَالِ طُوِيَ ذِكْرُ مَا قَبْلَهَا وَاقْتُصِرَ عَلَى وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ
Buna göre anlam şöyledir: İki bahçelerine karşılık onlara ılgın, ılgın benzeri çalı ve az bir sidr ağaçları verdik; yani memleketleri içinde sadece dikenli çalı ve çöl ağaçlarının bulunduğu kurak, verimsiz bir araziye dönüştü. Bu iki hâl arasında başlarına büyük felaketler geldi; susuzluk ve meyvesizlik çektiler, nihayet o diyarları terk etmek zorunda kaldılar. Bu son durum, aradaki bütün o hâllere delalet ettiği için, öncesinde geçenlerin zikri dürülüp geçilmiş ve yalnızca { وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ }
جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ
{ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ } “Ve onları iki bahçelerinin yerine buruk yemişli... iki bahçe verdik”
إِلَى آخِرِهِ.
[ifadesiyle] sonuna kadar yetinilmiştir.
وَإِطْلَاقُ اسْمِ الْجَنَّتَيْنِ عَلَى هَذِهِ الْمَنَابِتِ مُشَاكَلَةٌ لِلتَّهَكُّمِ كَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:
Bu bitki örtüsüne iki bahçe isminin verilmesi, Amr b. Kulsûm'un şu sözünde olduğu gibi istihza (alay) amacıyla yapılan bir müşakeledir:
قَرَيْنَاكُمْ فَعَجَّلْنَا قِرَاكُمُ ... قُبَيْلَ الصُّبْحِ مِرَادَةً طَحُونَا
“Size ziyafet verdik de ziyafetinizi acele ettirdik / Sabahın hemen öncesinde öğüten bir değirmen gibi [savaşla]!”
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الانشقاق: ٢٤] .
Ve Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibidir: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları acı bir azapla müjdele!” [İnşikâk: 24].
وَقَدْ وَصَفَ الْأَعْشَى هَذِهِ الْحَالَةَ بَدْءًا وَنِهَايَةً بِقَوْلِهِ:
el-A'şâ bu durumu başı ve sonuyla şu sözleriyle tasvir etmiştir:
وَفِي ذَاكَ لِلْمُؤْنِسِي عِبْرَةٌ ... ومأرب عفى عَلَيْهَا الْعَرِمْ
“Bunda düşünen kimse için bir ibret vardır / Me'rib'i ise o Arim (baraj/sel) silip süpürdü.”
رُخَامٌ بَنَتْهُ لَهُمْ حِمْيَرُ ... إِذَا جَاءَ مَوَّارُهُ لَمْ يَرِمْ
“Himyer'in onlar için inşa ettiği mermer bir barajdı / Çalkantılı seli geldiğinde yerinden kımıldamazdı.”
فَأَرْوَى الزُّرُوعَ وَأَعْنَابَهَا ... عَلَى سَعَةٍ مَاؤُهُمْ إِذَا قُسِمْ
“Ekinleri ve üzüm bağlarını bolca sulardı / Suları paylaştırıldığı vakit.”
فَعَاشُوا بِذَلِكَ فِي غِبْطَةٍ ... فَحَارَبَهُمْ جَارِفٌ مُنْهَزِمْ
“Böylece refah ve mutluluk içinde yaşadılar / Derken önünü alıp götüren, dökülen [bir sel] onlarla savaştı.”
فَطَارَ الْقُيُولَ وَقِيلَاتِهَا ... بِبَهْمَاءَ فِيهَا سَرَابٌ يَطُمْ
“Hükümdarları ve hanımlarını darmadağın etti / İçinde serabın kapladığı ıssız bir çöle.”
فَطَارُوا سِرَاعًا وَمَا يَقْدِرُو ... نَ مِنْهُ لِشُرْبِ صَبِيٍّ فُطِمْ
“Hızlıca kaçıp gittiler ve ondan / Sütten kesilmiş bir çocuğun içeceği kadar bile [su] bulamadılar.”
وَالْخَمْطُ: شَجَرُ الْأَرَاكِ. وَيُطْلَقُ الْخَمْطُ عَلَى الشَّيْءِ الْمُرِّ. وَالْأَثْلُ: شَجَرٌ عَظِيمٌ مِنْ شَجَرِ الْعِضَاهِ يُشْبِهُ الطَّرْفَاءَ. وَالسِّدْرُ: شَجَرٌ مِنَ الْعِضَاهِ أَيْضًا لَهُ شَوْكٌ يُشْبِهُ شَجَرَ الْعُنَّابِ.
Hamt (خَمْط): Erâk ağacıdır. Hamt acı olan şey için de kullanılır. Esl (أَثْل): Ilgına benzeyen, dikenli çalı türünden büyük bir ağaçtır. Sidr (سِدْر): Hünnap ağacına benzeyen, yine dikenli çalılardan dikenli bir ağaçtır.
وَكُلُّهَا تَنْبُتُ فِي الْفَيَافِي.
Bunların hepsi çöllerde yetişir.
وَالسِّدْرُ: أَكْثَرُهَا ظِلًّا وَأَنْفَعُهَا لِأَنَّهُ يُغْسَلُ بِوَرَقِهِ مَعَ الْمَاءِ فَيَنْظُفُ وَفِيهِ رَائِحَةٌ حَسَنَةٌ وَلِذَلِكَ وُصِفَ هُنَا بِالْقَلِيلِ لِإِفَادَةِ أَنَّ مُعْظَمَ شَجَرِهِمْ لَا فَائِدَةَ مِنْهُ، وَزِيدَ
Sidr, gölgesi en bol ve yaprakları suyla karıştırılıp temizlenmekte kullanıldığı ve hoş bir kokusu bulunduğu için bunların en faydalısıdır. Bu sebeple ağaçlarının çoğunun faydasız olduğunu ifade etmek için burada azlık ile nitelenmiş ve
تَقْلِيلُهُ قِلَّةً بِذِكْرِ كَلِمَةِ شَيْءٍ الْمُؤْذِنَةِ فِي ذَاتِهَا بِالْقِلَّةِ. يُقَالُ: شَيْءٌ مِنْ كَذَا، إِذَا كَانَ قَلِيلًا.
bizzat kendisi azlığı bildiren şey (شَيْء) kelimesi zikredilerek azlığı daha da pekiştirilmiştir. Bir şey az olduğunda: “Şey'un min kezâ” (şundan bir şey/bir parça) denir.
وَفِي الْقُرْآنِ: وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ [يُوسُف: ٦٧] .
Kur'an'da şöyle buyrulur: { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam” [Yûsuf: 67].
وَالْأُكْلُ- بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ الْكَافِ وَبِضَمِّ الْكَافِ-: الْمَأْكُول. قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ الْكَافِ. وَقَرَأَهُ بَاقِي الْعَشَرَةِ بِضَمِّ الْكَافِ.
Ükül (الْأُكْل)-hemzenin zammesi ve kâf'ın sükûnu ile veya kâf'ın zammesi ile- yenilen şey (meyve/yemiş) demektir. Nâfi ve İbn Kesîr hemzenin zammesi ve kâf'ın sükûnuyla okumuştur. On kıraat imamının geri kalanı ise kâf'ın zammesiyle okumuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أُكُلٍ بِالتَّنْوِينِ مَجْرُورًا فَإِذَا كَانَ خَمْطٍ مُرَادًا بِهِ الشَّجَرُ الْمُسَمَّى بِالْخَمْطِ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَمْطٍ صِفَةً لِ أُكُلٍ لِأَنَّ الْخَمْطَ شَجَرٌ، وَلَا أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ أُكُلٍ كَذَلِكَ، وَلَا عَطْفَ بَيَانٍ كَمَا قَدَّرَهُ أَبُو عَلِيٍّ لِأَنَّ عَطْفَ الْبَيَانِ كَالْبَدَلِ الْمُطَابِقِ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ خَمْطٍ هُنَا صِفَةً يُقَالُ: شَيْءٌ خَامِطٌ إِذَا كَانَ مُرًّا.
Cumhur { أُكُلٍ } kelimesini tenvinli ve mecrûr olarak okumuştur. Eğer { خَمْطٍ } ile hamt denilen ağaç kastediliyorsa, bu durumda { خَمْطٍ } kelimesinin { أُكُلٍ } kelimesine sıfat olması caiz değildir; zira hamt bir ağaçtır. Aynı şekilde { أُكُلٍ } kelimesinden bedel olması da caiz değildir; Ebû Ali'nin takdir ettiği gibi atf-ı beyân olması da caiz değildir, çünkü atf-ı beyân mutabık bedel gibidir. Dolayısıyla buradaki { خَمْطٍ } kelimesinin sıfat olması zorunlu hale gelir. Nitekim acı olduğu zaman bir şey için: "Şey'un hâmıtun" (acı/buruk şey) denir.
وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ أُكُلٍ بِالْإِضَافَةِ إِلَى خَمْطٍ، فَالْخَمْطُ إِذَنْ مُرَادٌ بِهِ شَجَرُ
Ebû Amr ve Ya'kûb ise { أُكُلٍ } kelimesini { خَمْطٍ } kelimesine izâfetle okumuştur. Bu durumda hamt ile
الْأَرَاكِ، وَأُكْلُهُ ثَمَرُهُ وَهُوَ الْبَرِيرُ وَهُوَ مُرُّ الطَّعْمِ.
erâk ağacı kastedilmiş olur; onun üklü ise tadı acı olan berîr (erâk meyvesi)dir.
وَمَعْنَى ذَواتَيْ أُكُلٍ صَاحِبَتَيْ أُكُلٍ فَ (ذَوَاتُ) جَمْعُ (ذَاتٍ) الَّتِي بِمَعْنَى صَاحِبَةٍ، وَهِيَ مُؤَنَّثُ (ذُو) بِمَعْنَى صَاحِبٍ، وَأَصْلُ ذَاتٍ ذَوَاةٌ بَهَاءِ التَّأْنِيثِ مِثْلُ نَوَاةٍ وَوَزْنُهَا فَعَلَةٌ بِفَتْحَتَيْنِ وَلَامُهَا وَاوٌ، فَأَصْلُهَا ذَوَوَةٌ فَلَمَّا تَحَرَّكَتِ الْوَاوُ إِثْرَ فَتْحَةٍ قُلِبَتْ أَلِفًا ثُمَّ خَفَّفُوهَا فِي حَالِ الْإِفْرَادِ بِحَذْفِ الْعَيْنِ فَقَالُوا: ذَاتٌ فَوَزْنُهَا فَلَتْ أَوْ فَلَهْ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: أَصْلُ التَّاءِ فِي ذَاتِ هَاءٌ مِثْلَ نَوَاةٍ لِأَنَّكَ إِذَا وَقَفْتَ عَلَيْهَا فِي الْوَاحِدِ قُلْتَ: ذَاهْ بِالْهَاءِ، وَلَكنهُمْ لما وصلوها بِمَا بَعْدَهَا بِالْإِضَافَةِ صَارَتْ تَاءً. وَيَدُلُّ لِكَوْنِ أَصْلِهَا هَاءً أَنَّهُ إِذَا صُغِّرَ يُقَالُ ذُوَيْهِ بِهَاءِ التَّأْنِيثِ اهـ. وَلم يبين أيمة اللُّغَةِ وَجْهَ هَذَا الْإِبْدَالِ وَلَعَلَّهُ لِكَوْنِ الْكَلِمَةِ بُنِيَتْ عَلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ وَأَلِفٍ هِيَ مَدَّةُ الْفَتْحَةِ فَكَانَ النُّطْقُ بِالْهَاءِ بِعْدَهُمَا ثَقِيلًا فِي حَالِ الْوَقْفِ، ثُمَّ لَمَّا ثَنَّوْهَا رَدُّوهَا إِلَى أَصْلِهَا لِأَنَّ التَّثْنِيَةَ تَرُدُّ الْأَشْيَاءَ إِلَى أُصُولِهَا فَقَالُوا: ذَوَاتَا كَذَا، وَحُذِفَتِ النُّونُ لِلُزُومِ إِضَافَتِهِ، وَأَصْلُهُ: ذُوَيَّاتٌ. فَقُلِبَتِ الْيَاءُ أَلِفًا لِتَحَرُّكِهَا وَانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا، وَوَزْنُهُ فَعَلَتَانِ وَصَارَ وَزْنُهُ بَعْدَ الْقَلْبِ فَعَاتَانِ وَإِذَا جَمَعُوهَا عَادُوا إِلَى الْحَذْفِ فَقَالُوا ذَوَاتُ كَذَا بِمَعْنى صاحبتات، وَأَصله ذويات فقلبت الْيَاءُ أَلِفًا لِتَحَرُّكِهَا وَانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا،
{ ذَواتَيْ أُكُلٍ } ifadesinin anlamı "yemiş sahibi iki bahçe" demektir. (ذَوَاتُ), sahibe anlamına gelen (ذَاتٍ) kelimesinin çoğuludur; bu da sahip anlamına gelen (ذُو) kelimesinin müennesidir. Zât (ذَاتٍ) kelimesinin aslı, nevât (نَوَاة) gibi müenneslik hâ'sı ile zevetün (ذَوَاةٌ) olup vezni iki fetha ile faaletün (فَعَلَةٌ) şeklindedir ve lâm'ı vâv'dır. Aslı zevevetün (ذَوَوَةٌ) idi; fethadan sonra vâv harekeli olunca elife dönüştü, sonra müfret hâlinde aynü'l-fiili hazfederek tahfif yaptılar ve zât (ذَاتٌ) dediler; vezni de felet (فَلَتْ) veya feleh (فَلَهْ) oldu. Cevherî şöyle demiştir: "Zât (ذَاتِ) kelimesindeki tâ'nın aslı nevât (نَوَاة) gibi hâ'dır; çünkü tekilinde vakıf yaptığında hâ ile zâh (ذَاهْ) dersin. Fakat izâfetle kendisinden sonrakine bitiştirdiklerinde tâ oldu. Aslının hâ olduğuna delil, küçültme ismi yapıldığında müenneslik hâ'sı ile züveyhe (ذُوَيْهِ) denilmesidir." [İktibas sonu]. Dil imamları bu ibdâlin (dönüşümün) illetini açıklamamışlardır; belki de kelimenin tek bir harf ile fethanın uzatması olan bir elif üzerine bina edilmiş olmasından ve bu ikisinden sonra hâ ile telaffuz etmenin vakıf halinde ağır gelmesinden kaynaklanmaktadır. Sonra onu tesniye yaptıklarında aslına döndürdüler; çünkü tesniye şeyleri asıllarına döndürür, böylece zevâtâ kezâ (ذَوَاتَا كَذَا) dediler; izâfetin gerekliliğinden dolayı nûn hazfedildi. Aslı züveyyâtün (ذُوَيَّاتٌ) idi; yâ harekeli olup mâkabli fethalı olduğu için elife dönüştü, vezni fe'aletâni (فَعَلَتَانِ) olup dönüşümden sonra vezni fa'âtâni (فَعَاتَانِ) oldu. Çoğul yaptıklarında ise tekrar hazfe döndüler ve "sahibeler" anlamında zevâtü kezâ (ذَوَاتُ كَذَا) dediler; aslı züveyyâtün (ذويات) idi, yâ harekeli olup mâkabli fethalı olduğu için elife dönüştü,
فَأَصْلُ وَزْنِ ذَوَات فَعلَات ثُمَّ صَارَ وَزْنُهُ بَعْدَ الْقَلْبِ فَعَاتٍ، وَهُوَ مِمَّا أُلْحِقَ بِجَمْعِ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمِ لِأَنَّ تَاءَهُ فِي الْمُفْرَدِ أَصْلُهَا هَاءٌ، وَأَمَّا تَاؤُهُ فِي الْجَمْعِ فَهِيَ تَاءٌ صَارَتْ عِوَضًا عَنِ الْهَاءِ الَّتِي فِي الْمُفْرَدِ عَلَى سُنَّةِ الْجَمْعِ بِأَلف وتاء.
böylece zevât (ذَوَات) kelimesinin asıl vezni fa'alâtün (فَعلَات) iken, dönüşümden sonraki vezni fe'âtin (فَعَاتٍ) oldu. Bu kelime cemi müennes sâlime mülhak olanlardandır; çünkü müfredindeki tâ'nın aslı hâ'dır. Çoğulundaki tâ'ya gelince, o, elif ve tâ ile çoğul yapma kuralı uyarınca müfretteki hâ'nın yerine geçen bir tâ'dır.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ١٧]
[Sebe Suresi (34), Âyet 17]
ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا وَهَلْ نُجازِي إِلاَّ الْكَفُورَ (١٧)
{ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا وَهَلْ نُجازِي إِلاَّ الْكَفُورَ } “Nankörlük ettikleri için onları böyle cezalandırdık. Biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız?” (17)
اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ [سبأ: ١٦] فَهُوَ مِنْ تَمَامِ الِاعْتِرَاضِ.
{ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ } “Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik” [Sebe: 16] kavlinden kaynaklanan beyânî bir istînâftır; dolayısıyla itiraziyye (ara) cümlenin tamamlayıcısıdır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ نَائِبًا عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُبَيِّنِ لِنَوْعِ الْجَزَاءِ، وَهُوَ مِنَ الْبَيَانِ بِطْرِيقِ الْإِشَارَةِ، أَيْ جَزَيْنَاهُمُ الْجَزَاءَ الْمُشَارَ إِلَيْهِ وَهُوَ مَا تَقَدَّمَ مِنَ التَّبْدِيلِ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ. وَتَقْدِيمُهُ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِشِدَّةِ ذَلِكَ الْجَزَاءِ.
İşaret isminin, cezanın türünü açıklayan mef'ûl-i mutlakın nâibi olarak nasb mahallinde olması caizdir; bu, işaret yoluyla beyandandır. Yani: Onlara işaret edilen cezayı verdik ki bu da daha önce geçen, iki bahçelerinin yerine başka iki bahçe verilmesidir. Amilinden (fiilinden) önce getirilmesi ise bu cezanın şiddetine ehemmiyet vermek içindir.
وَاسْتِحْضَارُهُ بِاسْمِ الْإِشَارَة لما فِيهَا مِنْ عَظَمَةِ هَوْلِهِ.
Onun işaret ismiyle zihinlere getirilmesi, korkunçluğunun büyüklüğünden dolayıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْإِشَارَةِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَتَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ إِلَى قَوْلِهِ: مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ [سبأ: ١٦] وَيَكُونُ جُمْلَةُ جَزَيْناهُمْ خَبَرَ الْمُبْتَدَأِ وَالرَّابِطُ ضَمِيرٌ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: جَزَيْنَاهُمُوهُ.
İşaret isminin mübteda olarak ref mahallinde olması da caizdir; bu durumda işaret, daha önce geçen { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ } kavlinden { مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ } [Sebe: 16] kavline kadar olan kısımdır. { جَزَيْناهُمْ } cümlesi ise mübtedanın haberi olur ve râbıt (bağlayıcı zamir), takdiri cezeynâhümûhu (جَزَيْنَاهُمُوهُ) olan mahzuf bir zamirdir.
وَالْبَاءُ فِي بِما كَفَرُوا للسبيبة و (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ.
{ بِما كَفَرُوا } ifadesindeki bā (بِ) sebebiyet içindir; mâ (مَا) ise masdariyyedir, yani inkâr ve nankörlükleri sebebiyle demektir.
وَالْكُفْرُ هُوَ الْكُفْرُ بِاللَّهِ، أَيْ إِنْكَارُ إِلَهِيَّتِهِ لِأَنَّهُمْ عَبْدَةُ الشَّمْسِ.
Küfür, Allah'ı inkâr etmek, yani O'nun ilahlığını inkâr etmektir; zira onlar güneşe tapan kimselerdi.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي وَهَلْ يُجَازَى إِنْكَارِيٌّ فِي مَعْنَى النَّفْيِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِثْنَاءُ.
{ وَهَلْ يُجَازَى } ifadesindeki istifham (soru), istisnanın da delalet ettiği üzere nefiy (olumsuzluk) anlamında inkârîdir.
والْكَفُورَ: الشَّدِيدُ الْكُفْرِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَعْرِفُونَ اللَّهَ وَيَعْبُدُونَ الشَّمْسَ فَهُمْ أَسْوَأُ حَالًا مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ.
Kefûr (الْكَفُورَ): Küfrü/nankörlüğü son derece şiddetli olan kimsedir; zira onlar Allah'ı tanımazlar ve güneşe taparlardı, dolayısıyla müşriklerden daha kötü bir durumdaydılar.
وَالْمَعْنَى: مَا يُجَازَى ذَلِكَ الْجَزَاءُ إِلَّا الْكَفُورُ لِأَنَّ ذَلِكَ الْجَزَاءَ عَظِيمٌ فِي نَوْعِهِ، أَيْ نَوْعِ الْعُقُوبَاتِ فَإِنَّ الْعُقُوبَةَ مِنْ جِنْسِ الْجَزَاءِ. وَالْمَثُوبَةَ مِنْ جِنْسِ الْجَزَاءِ فَلَمَّا قِيلَ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ: وَهَلْ يُجَازَى مِثْلَ جَزَائِهِمْ إِلَّا الْكَفُورُ، فَلَا يُتَوَهَّمُ أَنَّ هَذَا يَقْتَضِي أَنَّ غَيْرَ الْكَفُورِ لَا يُجَازَى عَلَى فِعْلِهِ، وَلَا أَنَّ الثَّوَابَ لَا يُسَمَّى جَزَاءً وَلَا أَنَّ الْعَاصِيَ الْمُؤْمِنَ لَا يُجَازَى عَلَى مَعْصِيَتِهِ، لِأَنَّ تِلْكَ التَّوَهُّمَاتِ
Anlam şöyledir: O ceza ile ancak çok nankör olan cezalandırılır; zira bu ceza, kendi türünde, yani cezalar türünde pek büyüktür. Çünkü ukûbet (azap) ceza cinsindendir, mesûbet (sevap) da ceza cinsindendir. { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا } denilince kastedilenin: “Onların cezası gibisiyle ancak çok nankör olan cezalandırılır” şeklinde olduğu kesinleşir. Dolayısıyla bundan, kefûr (çok nankör) olmayanın fiilinden dolayı cezalandırılmayacağı veya sevabın ceza (karşılık) olarak isimlendirilemeyeceği yahut günahkâr müminin günahından ötürü cezalandırılmayacağı gibi yanlış bir vehme kapılmamalıdır; zira bu vehimlerin
كُلَّهَا مُنْدَفِعَةٌ بِمَا فِي اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ بَيَانِ نَوْعِ الْجَزَاءِ، فَإِنَّ الِاسْتِئْصَالَ وَنَحْوَهُ لَا يَجْرِي عَلَى الْمُؤْمِنِينَ.
tamamı işaret isminin cezanın türünü açıklamasında bulunmasıyla defedilir; nitekim kökten yok etme (isti'sâl) ve benzeri cezalar müminlere uygulanmaz.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُجَازَى بِيَاءِ الْغَائِبِ وَالْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ وَرَفْعِ الْكَفُورَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِنُونِ الْعَظَمَةِ وَالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ وَنصب الْكَفُورَ.
Cumhur { يُجَازَى } kelimesini gâib yâ'sı ile meçhul sîgada ve { الْكَفُورُ } kelimesini ref ile okumuştur. Hamza ve Kisâî ise azamet nûn'u ile fâil sîgasında { نُجَازِي } ve { الْكَفُورَ } kelimesini nasb ile okumuşlardır.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ١٨]
[Sebe Suresi (34), Âyet 18]
وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً وَقَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَأَيَّاماً آمِنِينَ (١٨)
{ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً وَقَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَأَيَّاماً آمِنِينَ } “Biz onlarla, kendilerine bereket verdiğimiz kasabalar arasında, birbirine yakın nice kasabalar var ettik ve aralarındaki mesafeleri belirledik. 'Oralarda geceler ve gündüzler boyunca güven içinde yürüyün' [dedik].” (18)
تَكْمِلَةُ الْقِصَّةِ بِذِكْرِ نِعْمَةٍ بَعْدَ نِعْمَةٍ فَإِنَّ مَا تَقَدَّمَ لِنِعْمَةِ الرَّخَاءِ وَالْبَهْجَةِ وَطِيبِ الْإِقَامَةِ، وَمَا هُنَا لِنِعْمَةِ الْأَمْنِ وَتَيْسِيرِ الْأَسْفَارِ وَعُمْرَانِ بِلَادِهِمْ.
Nimet üstüne nimet zikredilerek kıssanın tamamlanmasıdır; zira daha önce geçenler refah, neşe ve hoş bir ikamet nimetine dairdi; buradakiler ise emniyet, yolculukların kolaylaşması ve memleketlerinin imarı nimetine dairdir.
وَالْمُرَادُ بِالْقُرَى الَّتِي بُورِكَتْ قُرَى بِلَادِ الشَّامِ فَكَانُوا إِذَا خَرَجُوا مِنْ مَأْرِبَ إِلَى الْبِلَاد الشامية قوافل لِلتِّجَارَةِ وَبَيْعِ الطَّعَامِ سَلَكُوا طَرِيقَ تِهَامَةَ ثُمَّ الْحِجَازِ ثُمَّ مَشَارِفِ الشَّامِ ثُمَّ بِلَادِ الشَّامِ، فَكَانُوا كُلَّمَا سَارُوا مَرْحَلَةً وَجَدُوا قَرْيَةً أَوْ بَلَدًا أَوْ دَارًا لِلِاسْتِرَاحَةِ واستراحوا وَتَزَوَّدُوا. فَكَانُوا مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ لَا يَحْمِلُونَ مَعَهُمْ أَزْوَادًا إِذَا خَرَجُوا مِنْ مَأْرِبَ.
Bereket verilen kasabalardan kasıt Şam diyarı kasabalarıdır. Onlar ticaret ve yiyecek satışı için Me'rib'den Şam beldelerine kafileler halinde çıktıklarında Tihâme, ardından Hicaz, ardından Şam sınırları, sonra da Şam diyarı yolunu takip ederlerdi. Her konakladıklarında bir köy, bir belde yahut dinlenme yeri bulur, orada dinlenir ve azık temin ederlerdi. Bu sebeple Me'rib'den çıktıklarında yanlarında azık taşımazlardı.
وَهَذِهِ الْقُرَى الظَّاهِرَةُ يُحْتَمَلُ أَنَّهَا تَكَوَّنَتْ مِنْ عَمَلِ النَّاسِ الْقَاطِنِينَ حَفَافِي الطَّرِيقِ السَّابِلَةِ بَيْنَ مَأْرِبَ وَجِلَّقَ قَصْدَ اسْتِجْلَابِ الِانْتِفَاعِ بِنُزُولِ الْقَوَافِلِ بَيْنَهُمْ وَابْتِيَاعِ الْأَزْوَادِ مِنْهُمْ وَإِيصَالِ مَا تَحْتَاجُهُ تِلْكَ الْقُرَى مِنَ السِّلَعِ وَالثِّمَارِ وَهَذِهِ طَبِيعَةُ الْعُمْرَانِ.
Bu açık/görünür köylerin; Me'rib ile Cillık arasındaki ana yolun kenarlarında ikamet eden insanların, kafilelerin aralarında konaklamasından faydalanmak, onlara azık satmak ve o köylerin ihtiyaç duyduğu malları ve meyveleri temin etmek amacıyla yaptıkları faaliyetlerden meydana gelmiş olması muhtemeldir ki umranın (medeniyet gelişiminin) tabiatı da böyledir.
وَيُحْتَمَلُ أَنَّ سَبَأً أَقَامُوا مَبَانِيَ يَأْوُونَ إِلَيْهَا عِنْدَ كُلِّ مَرْحَلَةٍ مِنْ مَرَاحِلِ أَسْفَارِهِمْ
Sebe kavminin, yolculuklarının her bir konağında sığınacakları binalar inşa etmiş olmaları da muhtemeldir;
وَاسْتَنْبَطُوا فِيهَا الْآبَارَ وَالْمَصَانِعَ وَأَوْكَلُوا بِهَا مَنْ يَحْفَظُهَا وَيَكُونُ لَائِذًا بِهِمْ عِنْدَ نُزُولِهِمْ.
orada kuyular ve su sarnıçları açmış, buraları koruyacak ve konakladıklarında kendilerine hizmet edecek kimseleri görevlendirmişlerdir.
فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ جُمْلَةِ مَا وَطَّدَ لَهُمْ مُلُوكُهُمْ مِنْ أَسْبَابِ الْحَضَارَةِ وَالْأَمْنِ عَلَى الْقَوَافِلِ، وَقَدْ تَكُونُ إِقَامَةُ هَاتِهِ الْمَنَازِلِ مَجْلَبَةً لِمَنْ يَقْطُنُونَ حَوْلَهَا مِمَّنْ يَرْغَبُ فِي الْمُعَامَلَةِ مَعَ الْقَافِلَةِ عِنْدَ مُرُورِهَا.
Böylece bu durum, krallarının kendileri için sağladığı medeniyet ve kafile emniyeti sebeplerinden biri olur. Bu konaklama yerlerinin kurulması, oradan geçerken kafileyle ticaret yapmak isteyen civar sakinleri için de bir çekim merkezi olmuş olabilir.
وَعَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ فَإِسْنَادُ جَعْلِ تِلْكَ الْقُرَى إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ الْمُلْهِمُ النَّاسَ وَالْمُلُوكَ
Her iki ihtimale göre de bu köylerin kılınışının (var edilişinin) Yüce Allah'a isnat edilmesi; insanlara ve krallara ilham verenin O olması sebebiyledir,
أَوْ لِأَنَّهُ الَّذِي خَلَقَ لَهُمْ تُرْبَةً طَيِّبَةً تَتَوَفَّرُ مَحَاصِيلُهَا عَلَى حَاجَةِ السُّكَّانِ فَتَسْمَحُ لَهُمْ بِتَطَلُّبِ تَرْوِيجِهَا فِي بِلَادٍ أُخْرَى.
yahut onlar için, mahsulleri halkın ihtiyacından fazla veren ve böylece onları başka ülkelere pazarlamaya sevk eden verimli bir toprak yaratmış olmasındandır.
وَوَصْفُ ظاهِرَةً أَنَّهَا مُتَقَارِبَةٌ بِحَيْثُ يَظْهَرُ بَعْضُهَا لِبَعْضٍ وَيَتَرَاءَى بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ.
{ ظَاهِرَةً } nitelemesi, birbirine yakın olup birinden diğerinin görüneceği ve birbirini karşılıklı görebileceği konumda olduklarını ifade eder.
وَقِيلَ: الظَّاهِرَةُ الَّتِي تَظْهَرُ لِلسَّائِرِ مِنْ بُعْدٍ بِأَنْ كَانَتِ الْقُرَى مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْآكَامِ وَالظِّرَابِ يُشَاهِدُهَا الْمُسَافِرُ فَلَا يَضِلُّ طَرِيقَهَا. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ مَعْنَى ظاهِرَةً أَنَّهَا خَارِجَةٌ عَنِ الْمُدُنِ فَهِيَ فِي ظَوَاهِرِ الْمُدُنِ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: نَزَلْنَا بِظَاهِرِ الْمَدِينَةِ الْفُلَانِيَّةِ، أَيْ خَارِجًا عَنْهَا. فَقَوْلُهُ: ظاهِرَةً كَتَسْمِيَةِ النَّاسِ إِيَّاهَا بِالْبَادِيَةِ وَبِالضَّاحِيَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ وَأَنْشَدَهُ أَهْلُ اللُّغَةِ:
Bir görüşe göre ez-Zâhire (الظَّاهِرَةُ), yolcuya uzaktan görünen demektir; zira köyler tepeler ve yüksek yerler üzerine kurulmuştu, yolcu onları görür ve böylece yolunu kaybetmezdi. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: 'Bana zahir olan şudur ki { ظَاهِرَةً } kelimesinin anlamı, şehirlerin dışında olmalarıdır; yani şehirlerin çeperlerindedir. Nitekim Arapların: «Filanca şehrin zahirine (dışına) konakladık» yani onun dışına indik sözü de bu kabildendir. Dolayısıyla O'nun: { ظَاهِرَةً } buyruğu, insanların buralara el-Bâdiye (çöl/kır) ve ed-Dâhiye (kenar mahalle/dış bölge) adını vermesi gibidir. Dil âlimlerinin naklettiği şairin şu beyti de bu anlamdadır:'
فَلَوْ شَهِدَتْنِي مِنْ قُرَيْشٍ عِصَابَةٌ ... قُرَيْشُ الْبِطَاحِ لَا قُرَيْشُ الظَّوَاهِرِ
'Keşke Kureyş'ten bir topluluk yanımda bulunsaydı; Kureyş-i Bitâh (şehir merkezindeki Kureyşliler), Kureyş-i Zavâhir (şehir dışındaki Kureyşliler) değil.'
وَفِي حَدِيثِ الِاسْتِسْقَاءِ: «وَجَاءَ أَهْلُ الظَّوَاهِرِ يَشْتَكُونَ الْغَرَقَ»
İstiskâ (yağmur duası) hadisinde de şöyle geçer: «Dış bölgelerin (ez-Zavâhir) ahalisi gelip sel baskınından şikâyet etti.»
اهـ. وَهُوَ تَفْسِيرٌ جَمِيلٌ. وَيَكُونُ فِي قَوْلِهِ: ظاهِرَةً عَلَى ذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ وَفْرَةِ الْمُدُنِ حَتَّى إِنَّ الْقُرَى كُلَّهَا ظَاهِرَةٌ مِنْهَا.
[İbn Atiyye'nin sözü] burada bitti. Bu güzel bir tefsirdir. Bu takdirde O'nun: { ظَاهِرَةً } kavlinde, şehirlerin çokluğundan kinaye yapılmış olur; öyle ki bütün köyler şehirlerin hemen dışındadır.
وَمَعْنَى تَقْدِيرِ السَّيْرِ فِي الْقُرَى: أَنَّ أَبْعَادَهَا عَلَى تَقْدِيرٍ وَتَعَادُلٍ بِحَيْثُ لَا يَتَجَاوَزُ مِقْدَارٌ مَرْحَلَةً. فَكَانَ الغادي يقبل فِي قَرْيَةٍ وَالرَّائِحُ يَبِيتُ فِي قَرْيَةٍ. فَالْمَعْنَى: قَدَّرْنَا مَسَافَاتِ السَّيْرِ فِي الْقُرَى، أَيْ فِي أَبْعَادِهَا. وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: فِيها بِفِعْلِ قَدَّرْنا لَا بِالسَّيْرِ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ فِي الْقُرَى وَأَبْعَادِهَا لَا فِي السَّيْرِ إِذْ تَقْدِيرُ السَّيْرِ تَبَعٌ لِتَقْدِيرِ الْأَبْعَادِ.
Köyler arasında yürüyüşün takdir edilmesinin (belirlenip ölçülü kılınmasının) anlamı şudur: Aralarındaki mesafeler ölçülü ve dengeli bir takdire bağlanmıştır; öyle ki bir mesafe bir konaklık süreyi aşmazdı. Sabah yola çıkan [öğleyin] bir köyde mola verir, akşam üzeri yola çıkan da [gece] bir köyde gecelerdi. Dolayısıyla anlam şudur: Köyler arasındaki, yani mesafelerindeki yürüyüş menzillerini takdir ettik (ölçülü kıldık). O'nun: { فِيهَا } sözü { السَّيْرَ } lafzına değil, { قَدَّرْنَا } fiiline taalluk eder; çünkü takdir etme yürüyüşün kendisinde değil, köylerde ve aralarındaki mesafelerdedir, zira yürüyüşün takdiri mesafelerin takdirine tâbidir.
وَجُمْلَةُ سِيرُوا فِيها لَيالِيَ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ. وَجُمْلَةُ الْقَوْلِ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ قَدَّرْنا أَوْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْهَا.
{ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ } cümlesi, hazfedilmiş bir sözün makūlüdür (söylenen sözüdür). Bu söz cümlesi ise { قَدَّرْنَا } cümlesinin beyanı yahut ondan bedel-i iştimaldir.
وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ قَوْلُ التَّكْوِينِ وَهُوَ جَعْلُهَا يَسِيرُونَ فِيهَا. وَصِيغَةُ الْأَمْرِ لِلتَّكْوِينِ.
Bu söz tekvin (yaratma/var etme) sözüdür; o da onları oralarda yürür kılmaktır. Emir sîgası da tekvin içindir.
وَضَمِيرُ فِيها عَائِدٌ إِلَى الْقُرَى، وَالظَّرْفِيَّةُ الْمُسْتَفَادَةُ مِنْ حَرْفِ الظَّرْفِ تَخْيِيلٌ لِمَكْنِيَّةٍ، شَبِهَتِ الْقُرَى لِشِدَّةِ تَقَارُبِهَا بِالظَّرْفِ وَحُذِفَ الْمُشَبَّهُ بِهِ وَرُمِزَ إِلَيْهِ بِحَرْفِ الظَّرْفِيَّةِ. وَالْمَعْنَى:
{ فِيهَا } ibaresindeki zamir köylere racidir. Zarf edatından anlaşılan zarfiyet (içinde olma) ise mekniyye (kapalı istiare) için bir tahyildir; köyler birbirine aşırı yakınlığından ötürü zarfa (kaba) benzetilmiş, müşebbehün bih hazfedilmiş ve zarfiyet harfiyle ona işaret edilmiştir. Anlam ise şudur:
سِيرُوا بَيْنَهَا.
'Aralarında yürüyün.'