وَكَانُوا يَسِيرُونَ غُدُوًّا وَعَشِيًّا فَيَسِيرُونَ الصَّبَاحَ ثُمَّ تَعْتَرِضُهُمْ قَرْيَةٌ فَيُرِيحُونَ فِيهَا
Onlar sabah ve akşam yolculuk ederlerdi. Sabah yürürler, sonra karşılarına bir köy çıkar, orada dinlenirler
وَيُقِيلُونَ، ويسيرون الْمسَاء فتعترضهم قَرْيَةٌ يَبِيتُونَ بِهَا. فَمَعْنَى قَوْلِهِ: سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَأَيَّاماً: سِيرُوا كَيْفَ شِئْتُمْ.
ve kaylûle (öğle uykusu) yaparlardı; akşam yürürler, karşılarına bir köy çıkar, orada gecelerlerdi. Dolayısıyla O'nun: { سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا } kavlinin anlamı: 'Nasıl dilerseniz öyle yürüyün' demektir.
وَتَقْدِيمُ اللَّيَالِي على الْأَيَّام للاهتمام بِهَا فِي مَقَامِ الِامْتِنَانِ لِأَنَّ الْمُسَافِرِينَ أَحْوَجُ إِلَى الْأَمْنِ فِي اللَّيْلِ مِنْهُمْ إِلَيْهِ فِي النَّهَارِ لِأَنَّ اللَّيْلَ تَعْتَرِضُهُمْ فِيهِ القطاع وَالسِّبَاع.
Gecelerin gündüzlere takdim edilmesi, minnet makamında onlara verilen önemi vurgulamak içindir; zira yolcular gece vakti güvenliğe, gündüz vaktindekinden daha çok muhtaçtırlar, çünkü yol kesiciler ve yırtıcı hayvanlar onların karşısına gece çıkar.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ١٩]
[Sebe Suresi (34), 19. Ayet]
فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (١٩)
{ فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } “Bunun üzerine onlar: 'Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır' dediler ve kendilerine zulmettiler. Biz de onları dillere destan (ibretlik hikâyeler) kıldık ve onları darmadağın ettik. Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için elbette ibretler vardır.” (19)
الْفَاءُ مِنْ قَوْلِهِ: فَقالُوا رَبَّنا لِتَعْقِيبِ قَوْلِهِمْ هَذَا إِثْرَ إِتْمَامِ النِّعْمَةِ عَلَيْهِمْ بِاقْتِرَابِ الْمُدُنِ وَتَيْسِيرِ الْأَسْفَارِ، وَالتَّعْقِيبُ فِي كُلِّ شَيْءٍ بِحَسَبِهِ، فَلَمَّا تَمَّتِ النِّعْمَةُ بَطَرُوهَا فَحَلَّتْ بِهِمْ أَسْبَابُ سَلْبِهَا عَنْهُمْ.
{ فَقَالُوا رَبَّنَا } kavlindeki fâ (فَـ), bu sözlerinin şehirlerin birbirine yakınlaştırılması ve yolculukların kolaylaştırılması suretiyle üzerlerindeki nimetin tamamlanmasının hemen ardından geldiğini ifade eden ta'kīb içindir; her şeyin ta'kībi (peşisıra gelişi) kendi durumuna göredir. Nimet kemale erdiğinde onlar şımarıp nankörlük ettiler (batır), böylece nimetin ellerinden çekilip alınmasının sebepleri başlarına geldi.
وَمِنْ أَكْبَرِ أَسْبَابِ زَوَالِ النِّعْمَةِ كُفْرَانُهَا. قَالَ الشَّيْخُ ابْنُ عَطَاءِ اللَّهِ الْإِسْكَنْدَرِيُّ «مَنْ لَمْ يَشْكُرِ النِّعَمَ فَقَدْ تَعَرَّضَ لِزَوَالِهَا وَمَنْ شَكَرَهَا فَقَدْ قَيَّدَهَا بِعِقَالِهَا» .
Nimetin zeval bulmasının en büyük sebeplerinden biri nankörlüktür. Şeyh İbn Atâullah el-İskenderî şöyle demiştir: 'Kim nimetlere şükretmezse muhakkak onların yok olmasına zemin hazırlamış olur; kim de onlara şükrederse onları sağlam bir bağla bağlamış olur.'
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقَوْلُ قَالُوهُ جَوَابًا عَنْ مَوَاعِظِ أَنْبِيَائِهِمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْهُمْ حِينَ يَنْهَوْنَهُمْ عَنِ الشِّرْكِ فَهُمْ يَعِظُونَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِتِلْكَ الرَّفَاهِيَة وهم يُجِيبُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ إِفْحَامًا لِدُعَاةِ الْخَيْرِ مِنْهُمْ عَلَى نَحْوِ قَوْلِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَال: ٣٢] ، قَبْلَ هَذَا «فَأَعْرَضُوا فَإِنَّ الْإِعْرَاضَ يَقْتَضِي دَعْوَةً لِشَيْءٍ» وَيُفِيدُ هَذَا الْمَعْنَى قُوَّةً وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ عَقِبَ حِكَايَةِ قَوْلِهِمْ، فَإِنَّهُ إِمَّا مَعْطُوفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَقالُوا، أَيْ فَأَعْقَبُوا ذَلِكَ بِكُفْرَانِ النِّعْمَةِ وَبِالْإِشْرَاكِ، فَإِنَّ ظُلْمَ النَّفْسِ أُطْلِقَ كَثِيرًا عَلَى الْإِشْرَاكِ فِي الْقُرْآنِ وَمَا الْإِشْرَاكُ إِلَّا أَعْظَمُ كُفْرَانِ نِعْمَةِ الْخَالِقِ.
Bana göre en kuvvetli görünen, bu sözü peygamberlerinin ve aralarındaki salih kimselerin kendilerini şirkten nehyettikleri sıradaki öğütlerine cevap olarak söylemiş olmalarıdır. Zira onlar kendilerine Allah'ın bu refahı bahşettiğini hatırlatarak öğüt vermekte, onlar ise aralarındaki hayır davetçilerini susturmak maksadıyla, Kureyş kâfirlerinin: { اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisiyse, gökten üzerimize taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir” [el-Enfâl: 32] sözüne benzer şekilde bu sözle karşılık vermektedirler. Bundan önce [geçen] «Yüz çevirdiler» ifadesi de bir şeye daveti iktiza eder. Onların sözünün aktarılmasının ardından gelen { وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } ifadesi de bu anlama güç kazandırmaktadır. Zira bu ya { فَقَالُوا } cümlesine matuftur; yani ardından nankörlük ve şirk koştular demektir, çünkü nefse zulmetmek Kur'an'da çokça şirk manasında kullanılmıştır ve şirk de Yaratıcının nimetine karşı nankörlüğün en büyüğüdür.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ، أَيْ قَالُوا ذَلِكَ وَقَدْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالشِّرْكِ فَكَانَ قَوْلُهُمْ مُقَارِنًا لِلْإِشْرَاكِ.
{ وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } cümlesinin hal konumunda olması ve vâv harfinin de vâv-ı hâl olması caizdir; yani şirk koşarak kendilerine zulmetmiş oldukları halde bunu söylediler demektir, dolayısıyla sözleri şirke mukarin (şirk ile eşzamanlı) olmuştur.
وَعَلَى الِاعْتِبَارَيْنِ فَإِنَّ الْعِقَابَ إِنَّمَا كَانَ مُسَبَّبًا بِسَبَبَيْنِ كَمَا هُوَ صَرِيحُ قَوْلِهِ:
Her iki değerlendirmeye göre de ceza muhakkak iki sebepten kaynaklanmıştır; nitekim O'nun şu açık ifadesinde olduğu gibi:
فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا الْكَفُورَ [سبأ: ١٦،
{ فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ } “Fakat yüz çevirdiler, biz de üzerlerine Arim selini gönderdik ve onların iki bahçesini [başka] iki bahçeyle değiştirdik...” [ayetinden], O'nun { إِلَّا الْكَفُورَ } “...ancak nankör olanı [cezalandırırız]” buyruğuna kadar [Sebe: 16,
١٧] .
“Fakat yüz çevirdiler; biz de üzerlerine Arim selini gönderdik ve onların iki bahçesini [ürünleri acı ve buruk] iki bahçeye dönüştürdük... Biz nankör olandan başkasını cezalandırır mıyız?” [Sebe: 16-17].
فَالْمُسَبَّبُ عَلَى الْكُفْرِ هُوَ اسْتِئْصَالُهُمْ وَهُوَ مَدْلُولُ قَوْلِهِ: فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ كَمَا سَتَعْرِفُهُ، وَالْمُسَبَّبُ عَلَى كُفْرَانِ نِعْمَةِ تَقَارُبِ الْبِلَادِ هُوَ تَمْزِيقُهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ، أَيْ تَفْرِيقُهُمْ، فَنَظْمُ الْكَلَامِ جَاءَ عَلَى طَرِيقَةِ اللف والنشر المشوّش.
Küfrün sonucu olan ceza, köklerinin kazınmasıdır; bu da ileride göreceğin üzere { فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ } sözünün delalet ettiği manadır. Beldelerin birbirine yakın olması nimetine karşı yapılan nankörlüğün sonucu ise { وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ } yani onların darmadağın edilip dağıtılmasıdır. Dolayısıyla kelamın dizilişi leff ü neşr-i müşevveş (karışık leff ü neşr) yöntemiyle gelmiştir.
وَدَرَجَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّهُمْ دَعَوُا اللَّهَ بِذَلِكَ، وَيُعَكِّرُ عَلَيْهِ أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مُقِرِّينَ بِاللَّهِ فِيمَا يَظْهَرُ فَإِنْ دَرَجْنَا عَلَى أَنَّهُمْ عَرَفُوا اللَّهَ وَدَعَوْهُ بِهَذَا الدُّعَاءِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَقْدُرُوا نِعْمَتَهُ الْعَظِيمَةَ قَدْرَهَا فَسَأَلُوا اللَّهَ أَنْ تَزُولَ تِلْكَ الْقُرَى الْعَامِرَةُ لِيَسِيرُوا فِي الْفَيَافِي وَيَحْمِلُوا الْأَزْوَادَ مِنَ الْمِيرَةِ وَالشَّرَابِ.
Müfessirler onların Allah'a bu şekilde dua ettikleri görüşünü benimsemişlerdir; ancak buna engel olan husus, zahiren onların Allah'ı ikrar etmiyor oluşlarıdır. Şayet onların Allah'ı bildiklerini ve O'nun bu muazzam nimetinin kadrini takdir edemedikleri için Allah'a bu şekilde dua ettiklerini kabul edersek, çöllerden geçebilmek ve yanlarında zahire ile içecek azığı taşıyabilmek adına bu mamur köylerin yok olmasını Allah'tan istemiş olurlar.
ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَصْحَابُ هَذِهِ الْمَقَالَةِ مِمَّنْ كَانُوا أَدْرَكُوا حَالَةَ تَبَاعُدِ الْأَسْفَارِ فِي بِلَادِهِمْ قبل أَن تؤول إِلَى تِلْكَ الْحَضَارَةِ، أَوْ مِمَّنْ كَانُوا يَسْمَعُونَ أَحْوَالَ الْأَسْفَارِ الْمَاضِيَةِ فِي بِلَادِهِمْ أَوْ أَسْفَارَ الْأُمَمِ الْبَادِيَةِ فَتَرُوقُ لَهُمْ تِلْكَ الْأَحْوَالُ، وَهَذَا مِنْ كُفْرِ النِّعْمَةِ النَّاشِئِ عَنْ فَسَادِ الذَّوْقِ فِي إِدْرَاكِ الْمَنَافِعِ وَأَضْدَادِهَا.
Sonra bu sözü söyleyenlerin, beldeleri bu medeniyete kavuşmadan önce yolculukların uzak olduğu hâli bizzat tecrübe etmiş kimselerden olması yahut beldelerindeki geçmiş yolculuk hallerini veya bedevi kavimlerin yolculuklarını duyup bu hallerin hoşlarına gittiği kimselerden olması muhtemeldir. Bu da menfaatleri ve zıtlarını kavramadaki zevk bozukluğundan neşet eden bir nimet nankörlüğüdür.
وَالْمُبَاعَدَةُ بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ الْقَائِمَةِ مَقَامَ هَمْزَةِ التَّعْدِيَةِ وَالتَّضْعِيفِ. فَالْمَعْنَى: رَبَّنَا أَبْعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا.
Mübaade (المُبَاعَدَةُ), ta'diye hemzesi ve tef'îl (şeddeleme) makamına kaim olan müfâale sîgasındadır. Dolayısıyla anlam şudur: 'Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır.'
وَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ «اللَّهُمَّ بَاعِدْ بَيْنِي وَبَيْنَ خَطَايَايَ كَمَا بَاعَدْتَ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ»
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'ım! Doğu ile batının arasını uzaklaştırdığın gibi benimle günahlarımın arasını da uzaklaştır.»
. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ باعِدْ. وَقَرَأَ ابْن كثير وَأَبُو عَمْرٍو بَعِّدْ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَتَشْدِيدِ الْعَيْنِ. وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ وَحْدَهُ رَبَّنا بِالرَّفْعِ وباعِدْ بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَفَتْحِ الدَّالِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ تَذَمَّرُوا مِنْ ذَلِكَ الْعُمْرَانِ وَاسْتَقَلُّوهُ وَطَلَبُوا أَنْ تَزْدَادَ الْبِلَادُ قُرْبًا وَذَلِكَ مِنْ بطر النِّعْمَة وَطلب مَا يُتَعَذَّرُ حِينَئِذٍ.
Cumhur bu kelimeyi { بَاعِدْ } şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise bâ harfinin fethası ve ayn harfinin şeddesiyle { بَعِّدْ } şeklinde okumuşlardır. Yalnızca Ya'kūb ise mübtedanın haberi olmak üzere { رَبُّنَا } lafzını merfû, { بَاعَدَ } kelimesini de ayn ve dâl harflerinin fethasıyla mazi sîgasında okumuştur. Bu kıraate göre mana şudur: Onlar bu imardan şikâyet edip onu yetersiz buldular ve beldelerin birbirine daha da yakın olmasını istediler; bu da nimetle şımarmaktan ve o sırada imkânsız olanı talep etmekten kaynaklanmaktadır.
وَالتَّرْكِيبُ يُعْطِي مَعْنَى «اجْعَلِ الْبُعْدَ بَيْنَ أَسْفَارِنَا» . وَلَمَّا كَانَتْ بَيْنَ تَقْتَضِي أَشْيَاءَ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمَعْنَى: بَاعِدْ بَيْنَ السَّفَرِ وَالسَّفَرِ مِنْ أَسْفَارِنَا. وَمَعْنَى ذَلِكَ إِبْعَادُ الْمَرَاحِلِ لِأَنَّ كُلَّ مَرْحَلَةٍ تُعْتَبَرُ سَفَرًا، أَيْ بَاعِدْ بَيْنَ مَرَاحِلِ أَسْفَارِنَا.
Terkip, «seferlerimizin arasına uzaklık koy» anlamını vermektedir. { بَيْنَ } edatı birden çok şeyi gerektirdiğine göre anlamın: 'Seferlerimizden bir sefer ile diğer sefer arasını uzaklaştır' şeklinde olması tayin olunur. Bunun anlamı menzilleri uzaklaştırmaktır; çünkü her bir menzil bir sefer sayılır, yani seferlerimizin menzilleri arasını uzaklaştır demektir.
وَمَعْنَى فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ جَعَلْنَا أُولَئِكَ الَّذِينَ كَانُوا فِي الْجَنَّاتِ
{ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ } kavlinin anlamı: O bahçeler içinde
وَفِي بُحْبُوحَةِ الْعَيْشِ أَحَادِيثَ، أَيْ لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ أَحَدٌ فَصَارَ وُجُودُهُمْ فِي الْأَخْبَارِ وَالْقِصَصِ وَأَبَادَهُمُ اللَّهُ حِينَ تَفَرَّقُوا بَعْدَ سَيْلِ الْعَرِمِ فَكَانَ ذَلِكَ مُسْرِعًا فِيهِمْ بِالْفَنَاءِ بِالتَّغَرُّبِ فِي الْأَرْضِ وَالْفَاقَةِ وَتَسَلُّطِ الْعَوَادِي عَلَيْهِمْ فِي الطرقات كَمَا ستعلمه. وَفِعْلُ الْجَعْلِ يَقْتَضِي تَغْيِيرًا وَلَمَّا عَلَقَ
ve refah bolluğunda yaşayan kimseleri dillere destan (anlatılan hikâyeler) kıldık; yani onlardan geriye hiç kimse kalmadı, varlıkları sadece haberlerde ve kıssalarda kaldı demektir. Arim selinden sonra dağıldıklarında Allah onları helak etti; bu durum, yeryüzünde gurbete düşme, yoksulluk ve yollarda felaketlerin üzerlerine musallat olması sebebiyle onların yok oluşunu hızlandırdı, nitekim bunu öğreneceksin. 'Kılmak' (الْجَعْلِ) fiili bir değişimi iktiza eder; bu fiil
بِذَوَاتِهِمُ انْقَلَبَتْ مِنْ ذَوَاتٍ مُشَاهَدَةٍ إِلَى كَوْنِهَا أَخْبَارًا مَسْمُوعَةً. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ هَلَكُوا وَتَحَدَّثَ النَّاسُ بِهِمْ. وَهَذَا نَظِيرُ قَوْلِهِمْ: دَخَلُوا فِي خَبَرِ كَانَ، وَإِلَّا فَإِنَّ الْأَحَادِيث لَا يَخْلُو مِنْهَا أَحَدٌ وَلَا جَمَاعَةٌ. وَقَدْ يَكُونُ فِي الْمَدْحِ كَقَوْلِهِ:
onların bizzat zatlarına taalluk ettiğinde, gözle görülen zatlar olmaktan çıkıp kulakla işitilen haberlere dönüştüler. Anlam şudur: Onlar helak oldular ve insanlar onları konuşur oldu. Bu, Arapların: «Kâne'nin haberine dahil oldular (geçmişte kaldılar)» sözünün bir benzeridir; aksi takdirde hiçbir ferdin veya topluluğun hakkında konuşulan haberlerden hâli olması düşünülemez. Bu durum bazen övgü makamında da olur, nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
هَاذِي قُبُورُهُمْ وَتِلْكَ قُصُورُهُمْ ... وَحَدِيثُهُمْ مُسْتَوْدَعُ الْأَوْرَاقِ
'İşte şunlar onların kabirleri, şunlar da saraylarıdır... Onların anısı ise kitap sayfalarına emanet edilmiştir.'
أَوْ أُرِيدَ: فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ اعْتِبَارٍ وَمَوْعِظَةٍ، أَيْ فَأَصَبْنَاهُمْ بِأَمْرٍ غَرِيبٍ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَحَدَّثَ بِهِ النَّاسُ فَيَكُونُ أَحادِيثَ مَوْصُوفًا بِصِفَةٍ مُقَدَّرَةٍ دَلَّ عَلَيْهَا السِّيَاقُ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً [الْكَهْف: ٧٩] ، أَيْ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها [الْكَهْف: ٧٩] .
Yahut kastedilen şudur: Onları ibret ve öğüt alınacak hikâyeler kıldık; yani başlarına, insanların hakkında konuşacağı türden garip bir hadise getirdik. Böylece { أَحَادِيثَ } lafzı, bağlamın delalet ettiği takdirî bir sıfatla nitelenmiş olur; nitekim Yüce Allah'ın: { يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا } “bütün gemileri zorla alıyordu” [el-Kehf: 79] kavlinde olduğu gibi; yani O'nun: { فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا } “onu kusurlu kılmak istedim” [el-Kehf: 79] kavlinin karinesiyle, 'her sağlam gemiyi' demektir.
وَالتَّمْزِيقُ: تَقْطِيعُ الثَّوْبِ قِطَعًا، اسْتُعِيرَ هُنَا لِلتَّفْرِيقِ تَشْبِيهًا لِتَفْرِيقِ جَامِعَةِ الْقَوْمِ شَذَرَ مَذَرَ بِتَمْزِيقِ الثَّوْبِ قِطَعًا.
Temzîk (التَّمْزِيقُ): Elbisenin parça parça edilmesidir; burada kavmin birliğinin darmadağın edilmesini, elbisenin parça parça edilmesine benzeterek tefrik (bölüp dağıtma) anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır.
وكُلَّ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الْمُمَزَّقِ كُلِّهِ، فَاكْتَسَبَ مَعْنَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ مِنْ إِضَافَتِهِ إِلَى الْمَصْدَرِ.
{ كُلَّ } kelimesi mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; çünkü o, 'bütün parçalanış' anlamındadır ve masdara muzâf kılınması sebebiyle mef'ûl-i mutlak anlamını kazanmıştır.
وَمَعْنَى كُلَّ كَثِيرَةُ التَّمْزِيقِ لِأَنَّ (كُلًّا) تَرِدُ كَثِيرًا بِمَعْنَى الْكَثِيرِ لَا بِمَعْنَى الْجَمِيعِ، قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ [يُونُس: ٩٧] وَقَالَ النَّابِغَةُ:
{ كُلَّ } lafzının anlamı 'çokça parçalama'dır; çünkü (küll) kelimesi 'hepsi' anlamında değil, çoklukla 'çok' manasında kullanılır. Nitekim Yüce Allah: { وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ } “onlara bütün ayetler (nice mucizeler) gelse bile” [Yûnus: 97] buyurmuştur. Nâbiğa da şöyle demiştir:
بِهَا كُلُّ ذَيَّالٍ وَأَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى التَّفَرُّقِ الشَّهِيرِ الَّذِي أُصِيبَتْ بِهِ قَبِيلَةُ سَبَأٍ إِذْ حَمَلَهُمْ خَرَابُ السَّدِّ وَقُحُولَةُ الْأَرْضِ إِلَى مُفَارَقَةِ تِلْكَ الْأَوْطَانِ مُفَارَقَةً وَتَفْرِيقًا ضَرَبَتْ بِهِ الْعَرَبُ الْمَثَلَ فِي قَوْلِهِمْ: ذَهَبُوا، أَوْ تَفَرَّقُوا أَيْدِي سَبَا، أَوْ آيَادِيَ سَبَا، بِتَخْفِيفِ هَمْزَةِ سَبَأٍ لِتَخْفِيفِ الْمَثَلِ.
'Orada eteğini sürüyen nice güzeller vardı.' Ayet, Sebe kabilesinin maruz kaldığı meşhur dağılmaya işaret etmektedir; zira barajın yıkılması ve toprağın kuraklaşması onları o vatanlardan ayrılmaya sevk etmiştir; bu öyle bir ayrılış ve dağılıştır ki Araplar: «Sebe elleri gibi gittiler veya dağıldılar» (ذَهَبُوا أَوْ تَفَرَّقُوا أَيْدِي سَبَا / آيَادِيَ سَبَا) sözüyle bunu darbımesel yapmışlardır; meseldeki hafiflik için Sebe kelimesinin hemzesi tahfif edilmiştir (hemzesiz okunmuştur).
وَفِي «لِسَانِ الْعَرَبِ» فِي مَادَّةِ (يَدي) قَالَ الْعمريّ: لَمْ يَهْمِزُوا سَبَا لِأَنَّهُمْ جَعَلُوهُ مَعَ مَا قَبْلَهُ بِمَنْزِلَةِ الشَّيْءِ الْوَاحِدِ. هَكَذَا وَلَعَلَّهُ الْتِبَاسٌ أَوْ تَحْرِيفٌ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْمَعَرِّيُّ عَدَمَ إِظْهَارِ الْفَتْحَةِ عَلَى يَاءِ «أَيَادِي» أَوْ «أَيْدِي»
Lisânü'l-Arab'da (y-d-y) maddesinde şöyle denmektedir: 'Ömerî şöyle dedi: Sebe kelimesini hemzelemediler, çünkü onu kendisinden önceki kelimeyle tek bir şey mesabesinde kıldılar.' İfade böyledir, ancak bu bir iltibas (karışıklık) yahut tahrif olabilir; zira Maarrî, «eyâdî» veya «eydî» kelimesinin yâ'sı üzerindeki fethanın açığa vurulmayışını zikretmiştir,
كَمَا هُوَ مُقْتَضَى التَّعْلِيلِ لِأَنَّ التَّعْلِيلَ يَقْتَضِي الْتِزَامَ فَتْحِ هَمْزَةِ سَبَأٍ كَشَأْنِ الْمُرَكَّبِ الْمَزْجِيِّ. قَالَ فِي «لِسَانِ الْعَرَبِ» : وَبَعْضُهُمْ يُنَوِّنُهُ إِذَا خَفَّفَهُ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
nitekim ta'lil de bunu gerektirir; zira yapılan gerekçelendirme, mürekkeb-i mezcîde olduğu gibi Sebe kelimesinin hemzesinin fethalı olmasını iltizam etmeyi iktiza eder. Lisânü'l-Arab'da şöyle dedi: 'Onlardan bazıları [Sebe lafzını] tahfif ettiğinde tenvinler.' Zü'r-Rumme şöyle demiştir:
فَيَا لَكِ مِنْ دَارٍ تَفَرَّقَ أَهْلُهَا ... أَيَادِي سَبَا عَنْهَا وَطَالَ انْتِقَالُهَا
'Ey halkı oradan Sebe elleri gibi dağılan ve göçü uzayıp giden yurt, ne acı bir haldesin!'
وَالْأَكْثَرُ عَدَمُ تَنْوِينِهِ قَالَ كُثَيِّرٌ:
Çoğunluğun tercihi ise tenvinsiz okunmasıdır. Küseyyir şöyle demiştir:
أَيَادِي سَبَا يَا عَزُّ مَا كُنْتُ بَعْدَكُمْ ... فَلَمْ يَحْلُ بِالْعَيْنَيْنِ بَعْدَكِ مَنْظَرُ
'Ey Azze, sizden sonra Sebe elleri gibi [darmadağın] oldum; senden sonra hiçbir manzara iki gözüme güzel gelmedi.'
وَالْأَيَادِي وَالْأَيْدِي فِيهِ جَمْعُ يَدٍ. وَالْيَدُ بِمَعْنَى الطَّرِيقِ.
Buradaki el-Eyâdî (الْأَيَادِي) ve el-Eydî (الْأَيْدِي), yed (يَد) kelimesinin çoğuludur. Yed ise 'yol' manasındadır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ ذَهَبُوا فِي مَذَاهِبَ شَتَّى يَسْلُكُونَ مِنْهَا إِلَى أَقْطَارٍ عِدَّةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Anlam şudur: Onlar türlü yollara gittiler ve bu yollardan pek çok diyara dağıldılar; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi:
كُنَّا طَرائِقَ قِدَداً [الْجِنّ: ١١] . وَقِيلَ: الْأَيَادِي جَمْعُ يَدٍ بِمَعْنَى النِّعْمَةِ لِأَنَّ سَبَأً تَلِفَتْ أَمْوَالُهُمْ.
{ كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا } “Biz farklı farklı yollar tutmuştuk” [el-Cin: 11]. Bir görüşe göre ise el-Eyâdî, 'nimet' manasındaki yed kelimesinin çoğuludur; zira Sebe kavminin malları telef olup gitmiştir.
وَكَانَتْ سَبَأٌ قَبِيلَةً عَظِيمَةً تَنْقَسِم إِلَى عشر أَفْخَاذٍ وَهُمُ: الْأَزْدُ، وَكِنْدَةُ، وَمَذْحِجُ، وَالْأَشْعَرِيُّونَ، وَأَنْمَارُ، وَبَجِيلَةُ، وَعَامِلَةُ، وَهُمْ خُزَاعَةُ، وَغَسَّانُ، وَلَخْمٌ، وَجُذَامُ.
Sebe büyük bir kabileydi ve on kola ayrılıyordu. Bunlar: Ezd, Kinde, Mezhic, Eş'arîler, Enmâr, Becîle, Âmile -ki onlar Huzâa'dır-, Gassân, Lahm ve Cüzâm'dır.
فَلَمَّا فَارَقُوا مَوَاطِنَهُمْ فَالسِّتَّةُ الْأَوَّلُونَ تَفَرَّقُوا فِي الْيَمَنِ وَالْأَرْبَعَةُ الْأَخْيَرُونَ خَرَجُوا إِلَى جِهَاتٍ قَاصِيَةٍ فَلَحِقَتِ الْأَزْدُ بِعُمَانَ، وَلَحِقَتْ خُزَاعَةُ بِتِهَامَةَ فِي مَكَّةَ، وَلَحِقَتِ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ بِيَثْرِبَ، وَلَعَلَّهُمْ مَعْدُودُونَ فِي لَخْمٍ، وَلَحِقَتْ غَسَّانُ بِبُصْرَى وَالْغُوَيْرِ مِنْ بِلَادِ الشَّامِ، وَلَحِقَتْ لَخْمٌ بِالْعِرَاقِ.
Yurtlarını terk ettiklerinde ilk altı kol Yemen'e dağıldı, son dört kol ise uzak bölgelere çıktı. Ezd Uman'a yerleşti; Huzâa Mekke'deki Tihâme'ye yerleşti; Evs ve Hazrec -ki muhtemelen Lahm içinde sayılırlar- Yesrib'e yerleşti; Gassân Şam diyarından Busra ve Guveyr'e yerleşti; Lahm ise Irak'a yerleşti.
وَقَدْ ذَكَرَ أَهْلُ الْقَصَصِ لِهَذَا التَّفَرُّقِ سَبَبًا هُوَ أَشْبَهُ بِالْخُرَافَاتِ فَأَعْرَضْتُ عَنْ ذِكْرِهِ، وَهُوَ مَوْجُودٌ فِي كُتُبِ السِّيَرِ وَالتَّوَارِيخِ. وَعِنْدِي أَن ذَلِك لَا يَخْلُو مِنْ خِذْلَانٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى سَلَبَهُمُ التَّفَكُّرَ فِي العواقب فاستخفّ الشَّيْطَانُ أَحْلَامَهُمْ فَجَزِعُوا مِنِ انْقِلَابِ حَالِهِمْ وَلِمَ يَتَدَرَّعُوا بِالصَّبْرِ حِينَ سُلِبَتْ عَنْهُمُ النِّعْمَةُ وَلَمْ يَجْأَرُوا إِلَى اللَّهِ بِالتَّوْبَةِ فَبَعَثَهُمُ الْجَزَعُ وَالطُّغْيَانُ وَالْعِنَادُ وَسُوءُ التَّدْبِيرِ مِنْ رُؤَسَائِهِمْ عَلَى أَنْ فَارَقُوا أَوْطَانَهُمْ عِوَضًا مِنْ أَنْ يَلُمُّوا شَعْثَهُمْ وَيُرْقِعُوا خَرْقَهُمْ فَتَشَتَّتُوا فِي الْأَرْضِ، وَلَا يَخْفَى مَا يُلَاقُونَ فِي ذَلِكَ مِنْ نَصَبٍ وَجُوعٍ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَنْفُسِ وَالْحَمُولَةِ وَالْأَزْوَادِ وَالْحُلُولِ فِي دِيَارِ أَقْوَامٍ لَا يَرْثُونَ لِحَالِهِمْ وَلَا يَسْمَحُونَ لَهُمْ بِمُقَاسَمَةِ أَمْوَالِهِمْ فَيَكُونُونَ بَيْنَهُمْ عَافِينَ.
Kıssacılar bu dağılma için hurafelere daha yakın bir sebep zikretmişlerdir, bu yüzden onu anmaktan yüz çevirdim; bu [anlatı] siyer ve tarih kitaplarında mevcuttur. Bana göre bu durum, Yüce Allah'ın onları yüzüstü bırakmasından (hızlân) hâli değildir; öyle ki Allah onlardan sonuçları düşünme kabiliyetini çekip almış, şeytan da akıllarını hafife almıştır. Hallerinin tersine dönmesinden ötürü paniğe kapıldılar (ceza'), nimet ellerinden alındığında sabır zırhına bürünmediler ve tövbe ile Allah'a yakarmadılar. Böylece panik, azgınlık, inat ve reislerinin kötü idaresi; birliklerini toparlayıp gediklerini kapatmak yerine onları yurtlarını terk etmeye sevk etti ve yeryüzüne darmadağın oldular. Bu süreçte karşılaştıkları yorgunluk, açlık, can, binek ve azık kaybı ile hallerine acımayan ve mallarını onlarla paylaşmaya yanaşmayan toplulukların diyarlarına sığınmaları -ki aralarında muhtaç kimseler durumuna düştüler- gizli kalmayacak kadar açıktır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ تَذْيِيلٌ فَلِذَلِكَ قُطِعَتْ، وَافْتِتَاحُهَا بِأَدَاةِ التوكيد للاهتمام بالْخبر. وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ بِذَلِكَ هُوَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: لَقَدْ كانَ لِسَبَإٍ فِي مساكنهم آيَة [سبأ: ١٥] .
{ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } “Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır” cümlesi bir tezyîl (tamamlayıcı fezleke) mahiyetindedir; bu sebeple önceki cümleden fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir). Cümlenin tekit edatıyla (inne) başlaması ise habere verilen önemi vurgulamak içindir. { ذَلِكَ } “bunda” ifadesiyle işaret edilen husus, daha önce geçen { لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ } “Andolsun ki Sebe kavmi için yurtlarında bir ibret vardı” [Sebe: 15] kavlindeki olaylardır.
وَيَظْهَرُ أَنَّ هَذَا التَّذْيِيلَ تَنْهِيَةٌ لِلْقِصَّةِ وَأَنَّ مَا بَعْدَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مُتَعَلِّقٌ بِالْغَرَضِ الْأَوَّلِ الْمُتَعَلِّقِ بِأَقْوَالِ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنْتَقَلِ مِنْهُ إِلَى الْعِبْرَةِ بِدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَالْمُمَثَّلِ لِحَالِ الْمُشْرِكِينَ فِيهِ بِحَالِ أَهْلِ سَبَأٍ.
Görünen o ki bu tezyîl, kıssanın sona erdirilmesidir. Bu cümleden sonrası ise müşriklerin sözleriyle ilgili olan birinci gaye ile irtibatlıdır; oradan Dâvûd ve Süleyman kıssasındaki ibrete geçilmiş ve müşriklerin hali Sebe halkının haliyle örneklendirilmiştir.
وَجُمِعَ «الْآيَاتُ» لِأَنَّ فِي تِلْكَ الْقِصَّةِ عِدَّةُ آيَاتٍ وَعِبَرٍ فَحَالَةُ مَسَاكِنِهِمْ آيَةٌ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ وَإِنْعَامِهِ، وَفِيهِ آيَةٌ عَلَى أَنَّهُ الْوَاحِدُ بِالتَّصَرُّفِ، وَفِي إِرْسَالِ سير العرم عَلَيْهِم آيَةٌ
«Âyât» (آيَات) kelimesi çoğul getirilmiştir; zira bu kıssada pek çok ayet ve ibret bulunmaktadır: Onların yurtlarının durumu, Allah'ın kudretine, rahmetine ve nimet verişine bir ayettir (delildir); yine O'nun tasarrufunda tek ve bir olduğuna bir ayettir. Üzerlerine Arim selinin gönderilmesinde ise bir ayet vardır;
على انْفِرَاده تَعَالَى بِالتَّصَرُّفِ، وَعَلَى أَنَّهُ الْمُنْتَقِمُ وَعَلَى أَنَّهُ وَاحِدٌ، فَلِذَلِكَ عَاقَبَهُمْ عَلَى الشِّرْكِ، وَفِي انْعِكَاسِ حَالِهِمْ مِنَ الرَّفَاهَةِ إِلَى الشَّظَفِ آيَةٌ عَلَى تَقَلُّبِ الْأَحْوَالِ وَتَغَيُّرِ الْعَالَمِ وَآيَةٌ على صِفَات الْأَفْعَال لِلَّهِ تَعَالَى مِنْ خَلْقٍ وَرِزْقٍ وَإِحْيَاءٍ وَإِمَاتَةٍ، وَفِي ذَلِكَ آيَةٌ مِنْ عَدَمِ الِاطْمِئْنَانِ لِدَوَامِ حَالٍ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ. وَفِيمَا كَانَ مِنْ عُمْرَانِ إِقْلِيمِهِمْ وَاتِّسَاعِ قُرَاهُمْ إِلَى بِلَادِ الشَّامِ آيَةٌ عَلَى مَبْلَغِ الْعُمْرَانِ وَعِظَمِ السُّلْطَانِ مِنْ آيَاتِ التَّصَرُّفَاتِ، وَآيَةٌ عَلَى أَنَّ الْأَمْنَ أَسَاسُ الْعُمْرَانِ. وَفِي تَمَنِّيهِمْ زَوَالَ ذَلِكَ آيَةٌ عَلَى مَا قَدْ تَبْلُغُهُ الْعُقُولُ مِنَ الِانْحِطَاطِ الْمُفْضِي إِلَى اخْتِلَالِ أُمُورِ الْأُمَّةِ وَذَهَابِ عَظَمَتِهَا، وَفِيمَا صَارُوا إِلَيْهِ مِنَ النُّزُوحِ عَنِ الْأَوْطَانِ وَالتَّشَتُّتِ فِي الْأَرْضِ آيَةٌ على مَا يلجىء الِاضْطِرَارُ إِلَيْهِ النَّاسَ مِنِ ارْتِكَابِ الْأَخْطَارِ وَالْمَكَارِهِ كَمَا يَقُولُ الْمثل: الْحمى أضرعتني إِلَيْكَ.
Yüce Allah'ın tasarrufta yegâne olduğuna, intikam alıcı olduğuna ve tek olduğuna dair [bir ayet vardır], bu sebeple onları şirke sapmaları yüzünden cezalandırmıştır. Hallerinin refahtan darlığa ve sıkıntıya dönüşmesinde, durumların değişkenliğine, âlemin zevaline ve Yüce Allah'ın yaratma, rızık verme, diriltme ve öldürme gibi fiilî sıfatlarına dair bir ayet vardır. Bunda, ister hayırda ister şerde olsun hiçbir halin devamlılığına güvenilemeyeceğine dair bir ayet vardır. Bölgelerinin bayındırlığında ve köylerinin Şam diyarına kadar uzanıp genişlemesinde, tasarruf ayetlerinden olan medeniyetin derecesine ve hükümranlığın büyüklüğüne dair bir ayet ve güvenliğin imarın temeli olduğuna dair bir ayet vardır. Bunun zevalini temenni etmelerinde, akılların milletin düzeninin bozulmasına ve büyüklüğünün yok olmasına yol açacak derecede bir çöküşe sürüklenebileceğine dair bir ayet vardır. Sonunda yurtlarından göç edip yeryüzünde darmadağın olmalarında ise; «Humma beni sana muhtaç etti (boyun eğdirdi)» darbımeselinde olduğu gibi, çaresizliğin insanları ne tür tehlikelere ve meşakkatlere katlanmak zorunda bıraktığına dair bir ayet vardır.
وَالْجَمْعُ بَيْنَ صَبَّارٍ وشَكُورٍ فِي الْوَصْفِ لِإِفَادَةِ أَنَّ وَاجِبَ الْمُؤْمِنِ التَّخَلُّقُ بِالْخُلُقَيْنِ وَهُمَا: الصَّبْرُ عَلَى الْمَكَارِهِ، وَالشُّكْرُ عَلَى النِّعَمِ، وَهَؤُلَاءِ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمْ لَمْ يشكروا النِّعْمَة فيطروها، وَلَمْ يَصْبِرُوا عَلَى مَا أَصَابَهُمْ مِنْ زَوَالِهَا فَاضْطَرَبَتْ نُفُوسُهُمْ وَعَمَّهُمُ الْجَزَعُ فَخَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَتَفَرَّقُوا فِي الْأَرْضِ، وَلَا تسْأَل عَمَّا لَا قوه فِي ذَلِكَ مِنَ الْمَتَالِفِ وَالْمَذَلَّاتِ.
Nitelendirmede { صَبَّارٍ } “çok sabreden” ve { شَكُورٍ } “çok şükreden” kelimelerinin bir arada zikredilmesi, müminin şu iki ahlakla ahlaklanmasının vacip olduğunu ifade etmek içindir: Zorluklara karşı sabır ve nimetlere karşı şükür. Hakkında söz edilen bu topluluk ise nimete şükretmeyip nankörlük ettiler (batar), ellerinden kayıp giden nimete karşı da sabretmediler; böylece iç dünyaları sarsıldı, panik (ceza') onları bürüdü, yurtlarından çıkıp yeryüzüne dağıldılar. Bu süreçte karşılaştıkları helak ve zilletleri ise artık sorma!
فَالصَّبَّارُ يَعْتَبِرُ مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ فَيَعْلَمُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى الْمَكَارِهِ خَيْرٌ مِنَ الْجَزَعِ وَيَرْتَكِبُ أَخَفَّ الضَّرَرَيْنِ، وَلَا يَسْتَخِفُّهُ الْجَزَعُ فَيُلْقِي بِنَفْسِهِ إِلَى الْأَخْطَارِ وَلَا يَنْظُرُ فِي الْعَوَاقِبِ.
Çok sabreden kimse (sabbâr), bu durumlardan ibret alır; zorluklara sabretmenin feryat ve telaştan (ceza') daha hayırlı olduğunu bilir ve iki zarardan daha hafif olanını tercih eder. Feryat ve telaşa kapılarak kendini tehlikelere atmaz ve sonuçları hesapsız bırakmaz.
وَالشَّكُورُ يَعْتَبِرُ بِمَا أُعْطِيَ مِنَ النِّعَمِ فَيَزْدَادُ شُكْرًا لِلَّهِ تَعَالَى وَلَا يَبْطَرُ النِّعْمَةَ وَلَا يَطْغَى فَيُعَاقَبَ بِسَلْبِهَا كَمَا سُلِبَتْ عَنْهُمْ، وَمِنْ وَرَاءِ ذَلِكَ أَنْ يَحْرِمَهُمُ اللَّهُ التَّوْفِيقَ. وَأَنْ يُقْذَفَ بِهِمُ الْخِذْلَانُ فِي بُنَيَّاتِ الطَّرِيقِ.
Çok şükreden kimse (şekûr) ise kendisine verilen nimetlerden ibret alır; Yüce Allah'a şükrünü artırır, nimete karşı şımarıp azgınlık etmez ki onların elinden alındığı gibi nimet elinden alınarak cezalandırılmasın. Bunun ötesinde bir de Allah'ın onları muvaffakiyetten mahrum etmesi ve onları kendi haline bırakışın (hızlân) çıkmaz sokaklara fırlatıp atması durumu vardır.
وَفِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى أَنَّ تَأْمِينَ الطَّرِيقِ وَتَيْسِيرَ الْمُوَاصَلَاتِ وَتَقْرِيبَ الْبُلْدَانِ لِتَيْسِيرِ تَبَادُلِ الْمَنَافِعِ وَاجْتِلَابِ الْأَرْزَاقِ مِنْ هُنَا وَمِنْ هُنَاكَ نِعْمَةٌ إِلَهِيَّةٌ وَمَقْصِدٌ شَرْعِيٌّ يُحِبُّهُ اللَّهُ لِمَنْ يُحِبُّ أَنْ يَرْحَمَهُ مِنْ عِبَادِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً [الْبَقَرَة: ١٢٥] وَقَالَ: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ [الْبَقَرَة: ١٢٦] وَقَالَ: وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ [قُرَيْش: ٤] فَلِذَلِكَ قَالَ هُنَا: وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً وَقَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَأَيَّاماً آمِنِينَ [سبأ:
Bu ayette, yolların emniyete alınmasının, ulaşımın kolaylaştırılmasının ve faydaların takasını, oradan buradan rızık teminini kolaylaştırmak için şehirlerin birbirine yakınlaştırılmasının ilahî bir nimet ve Allah'ın, kullarından merhamet etmeyi murad ettiği kimseler için sevdiği şer'î bir maksat olduğuna açık bir delalet vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا } “Hani biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma ve güven yeri kılmıştık” [el-Bakara: 125]; { وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ } “Hani İbrahim: 'Rabbim, burayı güvenli bir şehir kıl ve halkını ürünlerle rızıklandır' demişti” [el-Bakara: 126] ve { وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ } “ve onları korkudan emin kıldı” [Kureyş: 4]. İşte bundan dolayı burada şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ } “Onlarla, bereketli kıldığımız şehirler arasında, birbirine yakın nice kasabalar var ettik ve aralarındaki yolculuğu belirledik: 'Geceleri ve gündüzleri oralarda güven içinde yürüyün' [dedik]” [Sebe:
١٨] .
18].
وَعَلَى أَنَّ الْإِجْحَافَ فِي إِيفَاءِ النِّعْمَةِ حَقَّهَا مِنَ الشُّكْرِ يُعَرِّضُ بِهَا لِلزَّوَالِ وَانْقِلَابِ الْأَحْوَالِ قَالَ تَعَالَى: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ [النَّحْل:
Yine [bu ayette], nimetin şükür hakkını tastamam vermemekte haddi aşmanın, onu zevale ve durumların tersyüz olmasına maruz bırakacağına dair delalet vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ } “Allah, güvenli ve huzurlu olan, rızkı her yerden bol bol gelen bir şehri misal verdi; derken o, Allah'ın nimetlerine nankörlük etti. Allah da yaptıklarına karşılık ona açlık ve korku elbisesini tattırdı” [en-Nahl:
١١٢] .
112].
مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كُلِّهِ كَانَ حَقًّا عَلَى وُلَاةِ أُمُورِ الْأُمَّةِ أَنْ يَسْعَوْا جُهْدَهُمْ فِي تَأْمِينِ الْبِلَادِ وَحِرَاسَةِ السُّبُلِ وَتَيْسِيرِ الْأَسْفَارِ وَتَقْرِيرِ الْأَمْنِ فِي سَائِرِ نَوَاحِي الْبِلَادِ جَلِيلِهَا وَصَغِيرِهَا بِمُخْتَلِفِ الْوَسَائِلِ، وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ أَهَمِّ مَا تُنْفَقُ فِيهِ أَمْوَالُ الْمُسْلِمِينَ وَمَا يَبْذُلُ فِيهِ أَهْلُ الْخَيْرِ مِنَ الْمُوسِرِينَ أَمْوَالَهُمْ عَوْنًا عَلَى ذَلِكَ، وَذَلِكَ مِنْ رَحْمَةِ أَهْلِ الْأَرْضِ الْمَشْمُولَةِ
Bütün bunlardan dolayı, ümmetin idarecilerine düşen görev; türlü vesilelerle beldeleri emniyete almak, yolları muhafaza etmek, seyahatleri kolaylaştırmak ve büyüğüyle küçüğüyle beldenin her bir tarafında asayişi tesis etmek için var güçleriyle çalışmaktır. Bu, Müslümanların mallarının harcanacağı en önemli alanlardan ve zengin hayır sahiplerinin buna destek olmak üzere mallarını seferber edeceği en mühim hususlardandır. Bu durum, yeryüzü ehline merhamet etmenin kapsamına girer;
لِقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ «ارْحَمُوا مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحَمْكُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ»
Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi buna şamildir: “Yeryüzündekilere merhamet edin ki gökteki de size merhamet etsin”.
. وَكَانَ حَقًّا عَلَى أَهْلِ الْعِلْمِ وَالدِّينِ أَنْ يُرْشِدُوا الْأَئِمَّةَ وَالْأُمَّةَ إِلَى طَرِيقِ الْخَيْرِ وَأَنْ يُنَبِّهُوا عَلَى مَعَالِمِ ذَلِكَ الطَّرِيقِ وَمَسَالِكِهِ بِالتَّفْصِيلِ دُونَ الْإِجْمَالِ، فَقَدِ افْتَقَرَتِ الْأُمَّةُ إِلَى الْعَمَلِ وسئمت الْأَقْوَال.
İlim ve din ehline düşen görev ise, idarecilere ve ümmete hayır yolunu göstermek, o yolun işaretlerini ve geçitlerini genel ifadelerle değil ayrıntılı olarak bildirmektir; zira ümmet amele muhtaç hale gelmiş ve kuru sözlerden bıkmıştır.
[سُورَة سبإ (٣٤) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢١]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 20-21]
وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٠) وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٢١)
{ وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٠) وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٢١) } “Andolsun ki İblis, onlar hakkındaki zannını gerçekleştirdi (doğruladı); müminlerden bir topluluk hariç hepsi ona uydular. Halbuki onun, onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu; ancak ahirete inanan kimse ile ondan şüphe içinde olan kimseyi bilelim (ortaya çıkaralım) diye [buna fırsat verdik]. Rabbin her şeyi hakkıyla gözetip koruyandır” (20-21).
الْأَظْهَرُ أَنَّ هَذَا عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ [سبأ: ٧] الْآيَةَ وَأَن مَا بَينهمَا مِنَ الْأَخْبَارِ الْمَسُوقَةِ لِلِاعْتِبَارِ كَمَا تَقَدَّمَ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الِاسْتِطْرَادِ وَالِاعْتِرَاضِ فَيَكُونُ ضَمِيرُ عَلَيْهِمْ عَائِدًا إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ الَخْ. وَالَّذِي دَرَجَ عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ ضَمِيرَ عَلَيْهِمْ عَائِدٌ إِلَى سَبَأٍ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ. وَلَكِنْ لَا مَفَرَّ مِنْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ [سبأ: ٢٢] الْآيَاتِ هُوَ عَوْدٌ إِلَى مُحَاجَّةِ الْمُشْرِكِينَ الْمُنْتَقَلِ مِنْهَا بِذِكْرِ قِصَّةِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَهْلِ سَبَأٍ. وَصَلُوحَيَّةُ الْآيَة للمحملين ناشئة مِنْ مَوْقِعِهَا، وَهَذَا مِنْ بَلَاغَةِ الْقُرْآنِ الْمُسْتَفَادَةِ مِنْ تَرْتِيبِ مَوَاقِعِ الْآيَةِ.
En kuvvetli görüşe göre bu ayet, { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ } “İnkâr edenler dediler ki: 'Size bir adam gösterelim mi?...'” [Sebe: 7] ayetine matuftur; aralarındaki ibret için serdedilen haberler ise daha önce geçtiği üzere istitrad (konu dışı açıklama) ve itiraz (ara cümle) konumundadır. Dolayısıyla { عَلَيْهِمْ } “onlar hakkındaki” ifadesindeki zamir, { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ } kavlindeki inkâr edenlere racidir. Müfessirlerin benimsediği yaygın görüş ise, { عَلَيْهِمْ } zamirinin kendilerinden bahsedilen Sebe kavmine raci olduğudur. Fakat Yüce Allah'ın bundan sonraki { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: Allah'tan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın...” [Sebe: 22] ayetlerinin, Dâvûd, Süleyman ve Sebe halkı kıssasının zikredilmesiyle ara verilen müşriklerle münazaraya bir dönüş olduğu kesindir. Ayetin her iki manaya da uygunluğu, bulunduğu konumdan kaynaklanmaktadır ve bu, ayetlerin tertip ve konumlarından elde edilen Kur'an belagatinin bir cilvesidir.
فَالْمَقْصُودُ تَنْبِيهُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى مَكَائِدِ الشَّيْطَانِ وَسُوءِ عَاقِبَةِ أَتْبَاعِهِ لِيَحْذَرُوهُ وَيَسْتَيْقِظُوا لِكَيْدِهِ فَلَا يَقَعُوا فِي شَرَكِ وَسْوَسَتِهِ.
Maksat; müminleri şeytanın hilelerine ve ona uyanların kötü akıbetine karşı uyarmaktır; ta ki ondan sakınsınlar, tuzağına karşı uyanık olsunlar ve onun vesvese tuzağına düşmesinler.
فَالْمَعْنَى: أَنَّ الشَّيْطَانَ سَوَّلَ لِلْمُشْرِكِينَ أَوْ سَوَّلَ لِلْمُمَثَّلِ بِهِمْ حَالُ الْمُشْرِكِينَ الْإِشْرَاكَ
Anlam şudur: Şeytan müşriklere -yahut halleri müşriklere benzetilen [Sebe ehline]- nimet Veren'e şirk koşmayı süslü gösterdi;
بِالْمُنْعِمِ وَحَسَّنَ لَهُمْ ضِدَّ النِّعْمَةِ حَتَّى تَمَنَّوْهُ وَتَوَسَّمَ فِيهِمُ الِانْخِدَاعَ لَهُ فَأَلْقَى إِلَيْهِمْ وَسْوَسَتَهُ وَكَرَّهَ إِلَيْهِمْ نَصَائِحَ الصَّالِحِينَ مِنْهُمْ فَصَدَقَ تَوَسُّمُهُ فِيهِمْ أَنَّهُمْ يَأْخُذُونَ بِدَعْوَتِهِ فَقَبِلُوهَا وَأَعْرَضُوا عَنْ خِلَافِهَا فَاتَّبَعُوهُ.
Ve onlara nimetin zıddını güzel gösterdi, nihayet onu temenni eder oldular. Onların kendisine aldanacağını sezdi (tevessüm etti), onlara vesvesesini fısıldadı ve içlerindeki salih kimselerin nasihatlerini onlara çirkin gösterdi. Böylece onların kendi çağrısına uyacaklarına dair sezgisi doğru çıktı; çağrısını kabul ettiler, aksinden yüz çevirdiler ve ona uydular.
فَفِي قَوْلِهِ: صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ إِيجَازُ حَذْفٍ لِأَنَّ صِدْقَ الظَّنِّ الْمُفَرَّعِ عَنْهُ اتِّبَاعُهُمْ يَقْتَضِي أَنَّهُ دَعَاهُمْ إِلَى شَيْءٍ ظَانًّا اسْتِجَابَةَ دَعْوَتِهِ إِيَّاهُمْ.
{ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ } “İblis, onlar hakkındaki zannını gerçekleştirdi (doğruladı)” kavlinde hazif yoluyla bir îcaz vardır; zira onların uymasının dallanıp budaklandığı zannın doğrulanması, şeytanın onların kendi davetine icabet edeceklerini zannederek onları bir şeye çağırmış olmasını gerektirir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ صَدَّقَ بِتَخَفِيفِ الدَّالِ فَ إِبْلِيسُ فَاعِلٌ وظَنَّهُ مَنْصُوبٌ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ فِي ظَنِّهِ. وعَلَيْهِمْ مُتَعَلِّقٌ بِ صَدَّقَ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى أَوْقَعَ أَوْ أَلْقَى، أَيْ أَوْقَعَ عَلَيْهِمْ ظَنَّهُ فَصَدَقَ فِيهِ. وَالصِّدْقُ بِمَعْنَى الْإِصَابَةِ فِي الظَّنِّ لِأَنَّ الْإِصَابَةَ مُطَابِقَةٌ لِلْوَاقِعِ فَهِيَ مِنْ قَبِيلِ الصِّدْقِ. قَالَ أَبُو الْغُولِ الطُّهَوِيُّ مِنْ شُعَرَاءِ الْحَمَاسَةِ:
Cumhur { صَدَقَ } kelimesini dal harfini şeddesiz (tahfif ile) okumuştur. Buna göre { إِبْلِيسُ } faildir, { ظَنَّهُ } ise cer harfinin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) mansubdur; yani «fî zannihî» (zannında) demektir. { عَلَيْهِمْ } ifadesi ise 'kondurmak/atmak' manasını tazammun ettiği için { صَدَقَ } fiiline müteallıktır; yani zannını onlar üzerine kondurdu ve o zannında isabet etti. Sıdk (doğruluk), zanda isabet etmek manasındadır; zira isabet gerçeğe uygunluktur, bu yüzden doğruluk kabilindendir. Hamâse şairlerinden Ebu'l-Gûl et-Tuhevî şöyle demiştir:
فَدَتْ نَفْسِي وَمَا مَلَكَتْ يَمِينِي ... فَوَارِسَ صَدَقَتْ فِيهِمْ ظُنُونِي
Canım ve elimin malik olduğu her şey feda olsun o süvarilere ki, onlar hakkındaki zannım doğru çıktı!
وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ صَدَّقَ بِتَشْدِيدِ الدَّالِ بِمَعْنَى حَقَّقَ ظَنَّهُ عَلَيْهِمْ حِينَ انْخَدَعُوا لِوَسْوَسَتِهِ فَهُوَ لَمَّا وَسْوَسَ لَهُمْ ظَنَّ أَنَّهُمْ يُطِيعُونَهُ فَجَدَّ فِي الْوَسْوَسَةِ حَتَّى اسْتَهْوَاهُمْ فَحَقَّقَ ظَنَّهُ عَلَيْهِمْ.
Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise { صَدَّقَ } kelimesini dal harfini şeddeli okumuşlardır; bu da, onlar vesvesesine aldandıklarında onlar hakkındaki zannını tahakkuk ettirdi/gerçekleştirdi manasındadır. O, onlara vesvese verdiğinde kendisine itaat edeceklerini zannetmişti; onları ayartıncaya kadar vesvesede ısrar etti ve böylece onlar hakkındaki zannını gerçekleştirmiş oldu.
وَفِي (عَلَى) إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ عَمَلَ إِبْلِيسَ كَانَ مِنْ جِنْسِ التَّغَلُّبِ وَالِاسْتِعْلَاءِ عَلَيْهِمْ.
{ عَلَى } edatında, İblis'in fiilinin onlar üzerinde bir galebe ve tahakküm türünden olduğuna dair bir ima vardır.
وَقَوْلُهُ: فَاتَّبَعُوهُ تَفْرِيعٌ وَتَعْقِيبٌ عَلَى فِعْلِ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ أَيْ تَحَقَّقَ ظَنُّهُ حِينَ انْفَعَلُوا لِفِعْلِ وَسْوَسَتِهِ فَبَادَرُوا إِلَى الْعَمَلِ بِمَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ مِنَ الْإِشْرَاكِ وَالْكُفْرَانِ.
{ فَاتَّبَعُوهُ } “Ona uydular” kavli, { صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ } fiiline dayalı bir tafri' ve takip (netice bildirme) ifadesidir. Yani vesvese fiilinden etkilendiklerinde zannı tahakkuk etti ve onu çağardığı şirk ve nankörlük üzere amel etmeye koştular.
وإِلَّا فَرِيقاً اسْتِثْنَاءٌ مِنْ ضَمِيرِ الرَّفْعِ فِي فَاتَّبَعُوهُ وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ إِنْ كَانَ ضَمِيرُ «اتَّبَعُوهُ» عَائِدًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَأَمَّا إِنْ كَانَ عَائِدًا عَلَى أَهْلِ سَبَإٍ فَيُحْتَمَلُ الِاتِّصَالُ إِنْ كَانَ فيهم مُؤمنين وَإِلَّا فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ لَمْ يَعْصِهِ فِي ذَلِكَ إِلَّا فَرِيقٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، أَوِ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ أَهْلِ سَبَإٍ. فَلَعَلَّ فِيهِمْ طَائِفَةً مُؤْمِنِينَ مِمَّنْ نَجَوْا قَبْلَ إِرْسَالِ سَيْلِ الْعَرِمِ.
{ إِلَّا فَرِيقًا } “bir topluluk hariç” ifadesi, { فَاتَّبَعُوهُ } fiilindeki fail merfû zamirinden istisnadır. Şayet { اتَّبَعُوهُ } zamiri müşriklere raci ise bu muttasıl bir istisnadır. Eğer Sebe ehline raci ise, içlerinde müminler varsa muttasıl olma ihtimali vardır; aksi takdirde munkatı bir istisnadır. Yani: Bu hususta ona ancak müminlerden bir fırka karşı çıktı; onlar da Mekke halkından iman edenler yahut Sebe halkından iman edenlerdir. Muhtemelen Sebe içinde Arim selinin gönderilmesinden önce kurtulan mümin bir topluluk bulunmaktaydı.
وَالْفَرِيقُ: الطَّائِفَةُ مُطْلَقًا، وَاسْتِثْنَاؤُهَا مِنْ ضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ يُؤْذِنُ بِأَنَّهُمْ قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ لِلْبَقِيَّةِ، وَإِلَّا فَإِنَّ الْفَرِيقَ يَصْدُقُ بِالْجَمَاعَةِ الْكَثِيرَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ [الْأَعْرَاف: ٣٠] .
Ferîk (فَرِيق), mutlak manada topluluk demektir. Çoğul zamirinden istisna edilmesi, onların geri kalanlara nispetle az olduklarını bildirir; aksi halde 'ferîk' kelimesi, Yüce Allah'ın: { فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ } “Bir kısmını doğru yola iletti, bir kısmına da sapıklık hak oldu” [el-A'râf: 30] kavlinde olduğu gibi kalabalık bir topluluk için de geçerli olur.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمُؤْمِنِينَ لِلِاسْتِغْرَاقِ ومِنَ تَبْعِيضِيَّةٌ، أَيْ إِلَّا فَرِيقًا هُمْ بَعْضُ جَمَاعَاتِ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْأَزْمَانِ وَالْبُلْدَانِ.
{ الْمُؤْمِنِينَ } kelimesindeki belirlilik takısı (el-) istiğrak (bütün müminler) içindir; { مِنَ } ise teb'îziyyedir (parça bildirir). Yani: Çağlar ve beldeler boyunca müminler cemaatinin bir parçası olan bir fırka hariç.
وَقَوْلُهُ: وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ أَيْ مَا كَانَ لِلشَّيْطَانِ مِنْ سُلْطَانٍ عَلَى الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ.
Yüce Allah'ın { وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ } kavli, yani: Şeytanın kendisine uyanlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti (sultanı) yoktu, demektir.
وَفِعْلُ كانَ فِي النَّفْيِ مَعَ مِنْ الَّتِي تُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ فِي النَّفْيِ يُفِيدُ انْتِفَاءَ السُّلْطَانِ، أَيِ الْمُلْكِ وَالتَّصْرِيفِ لِلشَّيْطَانِ، أَيْ لَيْسَتْ لَهُ قُدْرَةٌ ذَاتِيَّةٌ هُوَ مُسْتَقِلٌّ بِهَا يَتَصَرَّفُ بِهَا فِي الْعَالَمِ كَيْفَ يَشَاءُ لِأَنَّ تِلْكَ الْقُدْرَةَ خَاصَّةٌ بِاللَّهِ تَعَالَى.
Nefiy siyakındaki { كَانَ } fiili, olumsuzlukta istiğrak (kapsayıcılık) bildiren { مِنْ } edatıyla birlikte, sultanın yani mülkiyet ve tasarruf yetkisinin şeytandan tamamen nefyedildiğini ifade eder. Yani şeytanın, âlemde dilediği gibi tasarruf edebileceği, zâtına mahsus ve müstakil bir kudreti yoktur; zira bu kudret yalnızca Yüce Allah'a aittir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا لِنَعْلَمَ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ عِلَلٍ. فَيُفِيدُ أَنَّ تَأْثِيرَ وَسْوَسَتِهِ فِيهِمْ كَانَ بِتَمْكِينٍ مِنَ اللَّهِ، أَيْ لَكِنْ جَعَلْنَا الشَّيْطَانَ سَبَبًا يَتَوَجَّهُ إِلَى عُقُولِهِمْ وَإِرَادَتِهِمْ فَتُخَامِرُهَا وَسْوَسَتُهُ فَيَتَأَثَّرُ مِنْهَا فَرِيقٌ وَيَنْجُو مِنْهَا فَرِيقٌ بِمَا أَوْدَعَ اللَّهُ فِي هَؤُلَاءِ
{ إِلَّا لِنَعْلَمَ } “ancak bilelim diye” kavlindeki istisna, illetlerden yapılan bir istisnadır. Bu da şeytanın vesvesesinin onlar üzerindeki etkisinin Allah'ın imkân tanımasıyla (temkîniyle) olduğunu ifade eder. Yani: Fakat biz şeytanı onların akıllarına ve iradelerine yönelen bir sebep kıldık; vesvesesi bu akıl ve iradelere karışır da, Allah'ın bunlara ve şunlara yerleştirdiği
وَهَؤُلَاءِ مِنْ قُوَّة الانفعال أَو الممانعة عَلَى حَسَبِ السُّنَنِ الَّتِي أَوْدَعَهَا اللَّهُ فِي الْمَخْلُوقَاتِ.
ve Allah'ın yaratılmışlara koyduğu kanunlar (sünnetler) gereğince etkilenme veya direnme gücüne göre bir grup ondan etkilenir, bir grup ise kurtulur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ سُلْطَانٍ، وَحُذِفَ الْمُسْتَثْنَى وَدَلَّ عَلَيْهِ عِلَّتُهُ وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا سُلْطَانًا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ. فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُلْطَانٌ مَجْعُولٌ لَهُ بِجَعْلِ اللَّهِ بِقَرِينَةِ أَنَّ تَعْلِيلَهُ مُسْنَدٌ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ.
İstisnanın umum bildiren «sultân» lafzından yapılması da caizdir; bu durumda müstesna hazfedilmiş olup illeti ona delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: «Ahirete inanan kimseyi bilelim diye [verdiğimiz] bir hâkimiyet müstesna». Bu da gerekçelendirmenin celâlet zamirine (Allah'a) isnat edilmesi karinesiyle, bunun Allah'ın kılmasıyla ona verilmiş bir hâkimiyet olduğunu gösterir.
وَانْظُرْ مَا قُلْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٤٢] وَضُمَّهُ إِلَى مَا قُلْنَاهُ هُنَا.
Hicr Suresi'nde Yüce Allah'ın: { إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna” [el-Hicr: 42] kavlinde söylediklerimize bakınız ve onu burada söylediklerimize ekleyiniz.
وَاقْتُصِرَ مَنْ عَلَّلَ تَمْكِينِ الشَّيْطَانِ مِنَ السُّلْطَانِ عَلَى تَمْيِيزِ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ وَمَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهَا لِمُرَاعَاةِ أَحْوَالِ الَّذِينَ سَبَقَتْ إِلَيْهِمُ الْمَوْعِظَةُ بِأَهْلِ سَبَإٍ وَهُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ لِأَن جحودهم الْآخِرَة قَرِينٌ لِلشِّرْكِ وَمُسَاوٍ لَهُ فَإِنَّهُمْ لَوْ آمَنُوا بِالْآخِرَةِ لَآمَنُوا بِرَبِّهَا وَهُوَ الرَّبُّ الْوَاحِدُ الَّذِي لَا شَرِيكَ لَهُ، وَإِلَّا فَإِنَّ عِلَلَ جَعْلِ الشَّيْطَانِ لِلْوَسْوَسَةِ كَثِيرَةٌ مَرْجِعُهَا إِلَى تَمْيِيزِ الْكُفَّارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْمُتَّقِينَ مِنَ الْمُعْرِضِينَ. وَكُنِّيَ بِ «نَعْلَمَ» عَنْ إِظْهَارِ التَّمْيِيزِ بَيْنَ الْحَالَيْنِ لِأَنَّ الظُّهُورَ يُلَازِمُ الْعِلْمَ فِي الْعرف. قَالَ قبيضة الطَّائِيُّ مِنْ رِجَالِ حَرْبِ ذِي قَارٍ:
Şeytana bu hâkimiyet imkânının verilmesini gerekçelendiren [ayet], bunu sadece ahirete inanan ile inanmayanı ayırt etmeye hasretmiştir; zira Sebe halkı ile kendilerine öğüt yöneltilen muhatapların -ki onlar Kureyş kâfirleridir- halleri gözetilmiştir. Çünkü onların ahireti inkârı, şirkin ikiz kardeşi ve ona denktir; şayet ahirete inansalardı, onun Rabbi olan ve ortağı bulunmayan Tek Rabbe de inanırlardı. Yoksa şeytanın vesvese vermesine imkân tanınmasının illetleri pek çoktur ve hepsi kâfirlerin müminlerden, takva sahiplerinin ise yüz çevirenlerden ayırt edilmesine racidir. İki hal arasındaki ayrımın ortaya çıkması «bilelim» (ne'leme) lafzıyla kinaye yoluyla ifade edilmiştir; çünkü örfte zuhur (açığa çıkma), ilme mülazımdır (onunla beraber bulunur). Zîkār savaşı kahramanlarından Kabîsa et-Tâî şöyle demiştir:
وَأَقْبَلْتُ وَالْخَطِّيُّ يَخْطُرُ بَيْنَنَا ... لِأَعْلَمَ مَنْ جَبَانُهَا مِنْ شُجَاعِهَا
Ve kargılar aramızda gidip gelirken ileri atıldım; korkak olanını cesur olanından bileyim diye.
أَرَادَ لِيَتَمَيَّزَ الْجَبَانُ مِنَ الشُّجَاعِ فَيَعْلَمُهُ النَّاسُ، فَإِنَّ غَرَضَهُ الْأَهَمَّ إِظْهَارُ شَجَاعَةِ نَفْسِهِ لِثِقَتِهِ بِهَا لَا اخْتِبَارُ شَجَاعَةِ أَقْرَانِهِ وَإِلَّا لَكَانَ مُتَرَدِّدًا فِي إِقْدَامِهِ. فَالْمَعْنَى: لِيَظْهَرَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ وَيَتَمَيَّزَ عَمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ فَيَعْلَمُهُ مَنْ يَعْلَمُهُ وَيَتَعَلَّقُ عِلْمُنَا بِهِ تَعَلُّقًا جُزْئِيًّا عِنْدَ حُصُولِهِ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ فَقَدْ ذَكَرْنَا فِيمَا تَقَدَّمَ أَنْ لَا مَحِيصَ مِنِ اعْتِبَارِ تَعَلُّقٍ تَنْجِيزِيٍّ لِعِلْمِ اللَّهِ. وَرَأَيْتُ فِي «الرِّسَالَةِ الْخَاقَانِيَّةِ» لِعَبْدِ الْحَكِيمِ السَّلَكُوتِيِّ أَنَّ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ أَثْبَتَ ذَلِكَ
Korkak olanın cesur olandan ayırt edilmesini ve insanların bunu bilmesini kastetmiştir; zira onun asıl maksadı akranlarının cesaretini sınamak değil, kendisine duyduğu güvenden ötürü kendi cesaretini ortaya koymaktır; aksi takdirde ileri atılmasında tereddüt ederdi. O halde mana şudur: Ahirete inanan kimse açığa çıksın ve ondan şüphe içinde olandan ayırt edilsin; böylece onu bilecek olan bilsin ve vuku bulduğunda ilmimiz ona karşılığında cezanın/mükâfatın terettüp edeceği cüz'î bir taallukla taalluk etsin. Nitekim daha önce Allah'ın ilmi için tencîzî (fiilen gerçekleşmeye bağlı) bir taallukun kabul edilmesinin kaçınılmaz olduğunu zikretmiştik. Abdülhakîm es-Siyelkûtî'nin «er-Risâletü'l-Hâkāniyye» adlı eserinde, bazı âlimlerin bu
التَّعَلُّقَ وَلَمْ يُعَيِّنْ قَائِلَهُ. وَخُولِفَ فِي النَّظْمِ بَيْنَ الصِّلَتَيْنِ فَجَاءَتْ جُمْلَةُ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ فِعْلِيَّةً، وَجَاءَتْ جُمْلَةُ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ اسْمِيَّةً لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِالْآخِرَةِ طَارِئٌ عَلَى كُفْرِهِمُ السَّابِقِ وَمُتَجَدِّدٌ وَمُتَزَايِدٌ آنًا فَآنًا. فَكَانَ مُقْتَضَى الْحَالِ إِيرَادُ الْفِعْلِ فِي صِلَةِ أَصْحَابِهِ. وَأَمَّا شَكُّهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَبِخِلَافِ ذَلِكَ هُوَ أَمْرٌ مُتَأَصِّلٌ فِيهِمْ فَاجْتُلِبَتْ لِأَصْحَابِهِ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ.
taalluku ispat ettiğini, ancak söyleyenin adını belirtmediğini gördüm. İki sıla cümlesinin dizilişinde farklılık gözetilmiştir: { مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ } “ahirete inanan kimse” cümlesi fiil cümlesi olarak gelmiş, { هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ } “ondan şüphe içinde olan kimse” cümlesi ise isim cümlesi olarak gelmiştir. Çünkü ahirete iman, onların önceki inkârlarına sonradan eklenmiş (ârızî), yenilenen ve anbean artan bir durumdur; bu sebeple makamın gereği, mensuplarının sılasında fiil getirilmesiydi. Ahiret hakkındaki şüpheleri ise bunun aksine, onlarda kökleşmiş bir durumdur; bu yüzden mensupları için isim cümlesi getirilmiştir.
وَجِيءَ بِحَرْفِ الظَّرْفِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى إِحَاطَةِ الشَّكِّ بِنُفُوسِهِمْ وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: مِنْها بقوله: «بشك» .
Zarfiyet harfi (fî), şüphenin onların iç dünyalarını kuşattığını göstermek için getirilmiştir. { مِنْهَا } ifadesi ise «bi-şekkin» (şüphe içinde) lafzına müteallıktır.
وَجُمْلَةُ وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ تَذْيِيلٌ. وَالْحَفِيظُ: الَّذِي لَا يَخْرُجُ عَنْ مَقْدِرَتِهِ مَا هُوَ فِي حِفْظِهِ، وَهُوَ يَقْتَضِي الْعِلْمَ وَالْقُدْرَة إِذْ بمجموعهما تَتَقَوَّمُ مَاهِيَّةُ الْحِفْظِ وَلِذَلِكَ يُتْبَعُ الْحِفْظُ بِالْعِلْمِ كَثِيرًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ [يُوسُف: ٥٥] . وَصِيغَةُ فَعِيلٍ تَدُلُّ عَلَى قُوَّةِ الْفِعْلِ وَأَفَادَ عُمُومُ كُلِّ شَيْءٍ أَنَّهُ لَا يَخْرُجُ عَنْ عِلْمِهِ شَيْءٌ مِنَ الْكَائِنَاتِ فَتَنَزَّلَ هَذَا التَّذْيِيلُ مَنْزِلَةَ الِاحْتِرَاسِ عَنْ غَيْرِ الْمَعْنَى الْكِنَائِيِّ مِنْ قَوْلِهِ: لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ، أَيْ لِيَظْهَرَ ذَلِكَ لِكُلِّ أَحَدٍ فَتَقُومَ الْحُجَّةُ لَهُم وَعَلَيْهِم.
{ وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Rabbin her şeyi hakkıyla gözetip koruyandır” cümlesi bir tezyîldir. Hafîz (حَفِيظ): Koruduğu şey kudretinden dışarı çıkmayan zattır. Bu ise ilim ve kudreti gerektirir; zira korumanın mahiyeti bu ikisinin birleşimiyle meydana gelir. Bu yüzden Yüce Allah'ın: { إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz ben çok iyi koruyan, çok iyi bilenim” [Yûsuf: 55] kavlinde olduğu gibi hıfz (koruma) çok defa ilimle birlikte anılır. Fe'îl kalıbı fiilin kuvvetine delalet eder. { كُلِّ شَيْءٍ } “her şey” ifadesinin umumiliği ise varlıklardan hiçbir şeyin O'nun ilminden hariç kalamayacağını ifade etmiştir. Dolayısıyla bu tezyîl, { لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ } kavlindeki kinayeli anlamın dışındaki zahirî mana ihtimalini bertaraf etmek (ihtiras) makamına inmiştir; yani ta ki bu durum herkese ayan olsun ve onların lehine ve aleyhine delil tamamlansın.
[٢٢، ٢٣]
[22-23]
[سُورَة سبإ (٣٤) : الْآيَات ٢٢ إِلَى ٢٣]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 22-23]
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ وَما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ (٢٢) وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاَّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٢٣)
{ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ (٢٢) وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٢٣) } “De ki: 'Allah'tan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın; onların ne göklerde ne de yerde zerre ağırlığınca bir şeye güçleri yeter. Onların bu ikisinde hiçbir ortaklığı yoktur ve O'nun bunlardan hiçbir yardımcısı da yoktur.' O'nun katında, izin verdiği kimseden başkasına şefaat fayda vermez. Nihayet onların kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. 'Hakkı buyurdu; O, çok yücedir, çok büyüktür' derler” (22-23).
كَانَتْ قِصَّةُ سَبَأٍ قَدْ ضُرِبَتْ مَثَلًا وَعِبْرَةً لِلْمُشْرِكِينَ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانَ فِي أَحْوَالِهِمْ مَثِيلٌ لِأَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي أَمْنِ بِلَادِهِمْ وَتَيْسِيرِ أَرْزَاقِهِمْ وَتَأْمِينِ سُبُلِهِمْ فِي أَسْفَارِهِمْ مِمَّا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً تُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ [الْقَصَص:
Sebe kıssası Kureyş müşriklerine bir misal ve ibret olarak getirilmişti. Zira beldelerinin güvenliği, rızıklarının kolaylaştırılması ve yolculuklarında yollarının emniyete alınması bakımından onların hallerinde müşriklerin hallerine bir benzerlik vardı; nitekim Yüce Allah'ın şu kavli buna işaret etmektedir: { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا تُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Onları tarafımızdan bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin toplandığı güvenli bir haram bölgesine yerleştirmedik mi?” [el-Kasas:
٥٧] وَقَوْلُهُ: لِإِيلافِ قُرَيْشٍ [قُرَيْشٍ: ١] إِلَى آخِرِ السُّورَةِ، ثُمَّ فِيمَا قَابَلُوا بِهِ نِعْمَةَ اللَّهِ بِالْإِشْرَاكِ بِهِ وَكُفْرَانِ نِعْمَتِهِ وَإِفْحَامِهِمْ دُعَاةَ الْخَيْرِ الْمُلْهَمِينَ مِنْ لَدُنْهُ إِلَى دَعْوَتِهِمْ، فَلَمَّا تَقَضَّى خَبَرُهُمْ لِيَنْتَقِلَ مِنْهُ إِلَى تَطْبِيقِ الْعِبْرَةِ عَلَى مَنْ قَصَدَ اعْتِبَارَهُمُ انْتِقَالًا مُنَاسَبَتُهُ بَيِّنَةٌ وَهُوَ أَيْضًا عَوْدٌ إِلَى إِبْطَالِ أَقْوَالِ الْمُشْرِكِينَ، وَسِيقَ لَهُمْ مِنَ الْكَلَامِ مَا هُوَ فِيهِ تَوْقِيفٌ عَلَى أَخْطَائِهِمْ، وَأَيْضًا فَلَمَّا جَرَى مِنِ اسْتِهْوَاءِ الشَّيْطَانِ أَهْلَ سَبَأٍ فَاتَّبَعُوهُ وَكَانَ الشَّيْطَانُ مَصْدَرَ الضَّلَالِ وَعُنْصُرَ الْإِشْرَاكِ أَعْقَبَ ذِكْرَهُ بِذِكْرِ فُرُوعِهِ وَأَوْلِيَائِهِ.
57] ve surenin sonuna kadar olan { لِإِيلَافِ قُرَيْشٍ } “Kureyş'in alıştırılması için...” [Kureyş: 1] kavli böyledir. Sonra Allah'ın nimetine şirkle ve nimete nankörlükle karşılık vermeleri, O'nun katından kendilerini hakka davet etmekle ilham olunan hayır davetçilerini susturmaya kalkışmaları hususunda da benzerlik vardır. Onların haberi sona erip de ibretin, kendilerinin ibret alması kastedilen kimselere tatbik edilmesine geçilince -ki bu münasebeti pek açık bir intikaldir- bu aynı zamanda müşriklerin sözlerini çürütmeye bir dönüştür ve onlara hatalarını bildiren bir kelam serdedilmiştir. Ayrıca şeytanın Sebe ehlini ayartıp onların da ona uyması hadisesi gerçekleştiğinde, şeytan sapıklığın kaynağı ve şirkin temeli olduğundan, onun zikrinin ardından türevleri ve dostları zikredilmiştir.
وَافْتَتَحَ الْكَلَامَ بِأَمْرِ النَّبِيءِ ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ مَا هُوَ مُتَتَابِعٌ فِي بَقِيَّةِ هَذِهِ الْآيَاتِ
Söze, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu peş peşe gelen diğer ayetlerde yer alan hususları onlara söylemesini emrederek,
الْمُتَتَابِعَةِ بِكَلِمَةِ قُلِ فَأَمَرَ بِالْقَوْلِ تَجْدِيدًا لِمَعْنَى التَّبْلِيغِ الَّذِي هُوَ مُهِمَّةُ كُلِّ الْقُرْآنِ.
{ قُلِ } “De ki” kelimesiyle başlanmıştır. Bütün Kur'an'ın vazifesi olan tebliğ manasını tazelemek üzere söz söyleme emredilmiştir.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: ادْعُوا مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّخْطِئَةِ وَالتَّوْبِيخِ، أَيِ اسْتَمِرُّوا عَلَى دُعَائِكُمْ.
{ ادْعُوا } “Çağırın” kavlindeki emir kipi, haksız çıkarma ve azarlama (tevbîh) gayesiyle kullanılmıştır; yani 'çağırmaya devam edin bakalım' demektir.
والَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَعْنَاهُ زَعَمْتُمُوهُمْ أَرْبَابًا، فَحُذِفَ مَفْعُولَا الزَّعْمِ: أَمَّا الْأَوَّلُ فَحُذِفَ لِأَنَّهُ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ قَصْدًا لِتَخْفِيفِ الصِّلَةِ بِمُتَعَلِّقَاتِهَا، وَأَمَّا الثَّانِي فَحَذْفُهُ لِدَلَالَةِ صِفَتِهِ عَلَيْهِ وَهِيَ مِنْ دُونِ اللَّهِ.
{ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesinin manası: 'ilah olduklarını iddia ettikleriniz' demektir. Dolayısıyla fiilin (ze'ame) iki mef'ûlü hazfedilmiştir: Birincisi, müteallaklarıyla sıla cümlesini hafifletmek maksadıyla fiille mansub muttasıl zamir olduğu için hazfedilmiştir; ikincisi ise sıfatı olan { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesi ona delalet ettiği için hazfedilmiştir.
ومِنْ دُونِ اللَّهِ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: زَعَمْتُمْ أَوْلِيَاءَ.
{ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka” [ifadesi], takdiri “zeamtum evliyâe” (dostlar/ilahlar edindiğinizi iddia ettiniz) şeklinde olan mahzuf bir mef'ûlün sıfatıdır.
وَمَعْنَى مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنهم مبتدأون مِنْ جَانِبٍ غَيْرِ جَانِبِ اللَّهِ، أَيْ زَعَمْتُمُوهُمْ آلِهَةً مُبْتَدِئِينَ إِيَّاهُمْ مِنْ نَاحِيَةِ غَيْرِ اللَّهِ لِأَنَّهُمْ حِينَ يَعْبُدُونَهُمْ قَدْ شُغِلُوا بِعِبَادَتِهِمْ فَفَرَّطُوا فِي عِبَادَةِ اللَّهِ الْمُسْتَحِقِّ لِلْعِبَادَةِ وَتَجَاوَزُوا حَقَّ إِلَهِيَّتِهِ فِي أَحْوَالٍ كَثِيرَةٍ وَأَوْقَاتٍ وَفِيرَةٍ.
{ مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesinin manası; onların, Allah'ın tarafı dışındaki bir cihetten başlamış olmalarıdır. Yani siz, Allah'tan gayrı bir cihetten başlayarak onları ilah iddia ettiniz. Çünkü onlar bunlara ibadet ederken onların ibadetiyle meşgul olmuş, ibadete layık olan Allah'ın ibadetinde kusur etmiş ve birçok halde ve pek çok vakitte O'nun uluhiyyet hakkını çiğnemişlerdir.
وَجُمْلَةُ لَا يَمْلِكُونَ مُبَيِّنَةٌ لِمَا فِي جُمْلَةِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنَ التَّخْطِئَةِ.
{ لَا يَمْلِكُونَ } “güç yetiremezler / malik değillerdir” cümlesi, { ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } “iddia ettiklerinizi çağırın” cümlesindeki haksız çıkarmayı (tahtieyi) açıklayıcıdır.
وَقَدْ نُفِيَ عَنْهُمْ مِلْكُ أَحْقَرِ الْأَشْيَاءِ وَهُوَ مَا يُسَاوِي ذَرَّةً مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ.
Onlardan en değersiz şeylerin, yani gökten ve yerden bir zerreye denk olan şeyin mülkiyeti dahi nefyedilmiştir.
وَالذَّرَّةُ: بَيْضَةُ النَّمْل الَّتِي تبدو حُبَيْبَةً صَغِيرَةً بَيْضَاءَ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٦١] . وَالْمُرَادُ بِالسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَوْهَرُهُمَا وعينهما لَا مَا تَشْتَمِلَانِ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ لِأَنَّ جَوْهَرَهُمَا لَا يَدَّعِي الْمُشْرِكُونَ فِيهِ مُلْكًا لِآلِهَتِهِمْ، فَالْمِثْقَالُ: إِمَّا آلَةُ الثِّقَلِ فَهُوَ اسْمٌ لِلصُّنُوجِ الَّتِي يُوزَنُ بِهَا فَأُطْلِقَ عَلَى الْعَدِيلِ مَجَازًا مُرْسَلًا، وَإِمَّا مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ سُمِّيَ بِهِ الشَّيْءُ الَّذِي بِهِ التَّثْقِيلُ ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى الْعَدِيلِ مَجَازًا، وَتَقَدَّمَ الْمِثْقَالُ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٤٧] .
Zerre: Küçük beyaz bir tanecik gibi görünen karınca yumurtasıdır; Yûnus suresindeki { وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ } “Rabbinden bir zerre ağırlığı bile gizli kalmaz” [Yûnus: 61] kavlinde geçmişti. Gökler ve yerden kasıt, içerdikleri varlıklar değil bizzat kendi cevherleri ve zatlarıdır; çünkü müşrikler bunların zatında ilahları için bir mülkiyet iddia etmemektedirler. Miskal ise ya ağırlık aletidir ki tartı yapılan dirhemlerin/ağırlıkların (sunûc) adıdır ve mecâz-ı mürsel yoluyla dengeye/eşite ıtlak edilmiştir; yahut kendisiyle tartma yapılan şeye isim kılınan bir mîmî mastardır, sonra mecazen denge/denk anlamında kullanılmıştır. Miskal kelimesi, Enbiyâ suresindeki { وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ } “Bir hardal tanesi ağırlığında olsa bile” [el-Enbiyâ: 47] kavlinde geçmişti.
وَمِثْقَالُ الذَّرَّةِ: مَا يَعْدِلُ الذَّرَّةَ فَيُثْقَلُ بِهِ الْمِيزَانُ، أَيْ لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا مِنَ السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ. وَإِعَادَةُ حَرْفِ النَّفْيِ تَأْكِيدٌ لَهُ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ.
Zerre ağırlığı (miskâlu zerre): Teraziye ağırlık veren, zerreye denk olan şeydir; yani göklerden hiçbir şeye ve yerde de hiçbir şeye sahip değillerdir. Nefiy harfinin tekrarı, konuya verilen önemden ötürü tekit içindir.
وَقَدْ نُفِيَ أَنْ يَكُونَ لِآلِهَتِهِمْ مُلْكٌ مُسْتَقِلٌّ، وَأُتْبِعَ بِنَفْيِ أَنْ يَكُونَ لَهُم شرك فِي شَيْءٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، أَيْ شِرْكٌ مَعَ اللَّهِ كَمَا هُوَ السِّيَاقُ فَلَمْ يَذْكُرْ مُتَعَلِّقَ الشِّرْكِ إِيجَازًا لِأَنَّهُ مَحَلُّ الْوِفَاقِ.
İlahlarının müstakil bir mülkünün bulunması nefyedilmiş, ardından gökten ve yerden herhangi bir şeyde bir ortaklıklarının (şirk) bulunması da nefyedilmiştir; yani siyakın gerektirdiği üzere 'Allah ile bir ortaklık' kastedilmiştir. Şirkin müteallakı, üzerinde uzlaşılan husus olduğu için icaz amacıyla zikredilmemiştir.
ثُمَّ نَفَى أَنْ يَكُونَ مِنْهُمْ ظَهِيرٌ، أَيْ مُعِينٌ لِلَّهِ تَعَالَى. وَتَقَدَّمَ الظَّهِيرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Sonra onlardan bir zâhirin, yani Yüce Allah için bir yardımcının bulunmasını nefyetmiştir. Zâhir kelimesi Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti:
وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٨٨] . وَهُنَا تعين التَّصْرِيح بالمتعلق رَدًّا عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِذْ زَعَمُوا أَنَّ آلِهَتَهُمْ تُقَرِّبُ إِلَيْهِ وَتُبَعِّدُ عَنْهُ، ثُمَّ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِنَفْيِ أَنْ يَكُونَ شَفِيعٌ عِنْدَ اللَّهِ يَضْطَرُّهُ إِلَى قَبُولِ الشَّفَاعَةِ فِيمَنْ يَشْفَعُ لَهُ لِتَعْظِيمٍ أَوْ حَيَاءٍ. وَقَدْ صَرَّحَ بِالْمُتَعَلِّقِ هُنَا أَيْضًا رَدًّا عَلَى قَوْلِ الْمُشْرِكِينَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُس: ١٨] فَنُفِيَتْ شَفَاعَتُهُمْ فِي عُمُومِ نَفْيِ كُلِّ شَفَاعَةٍ نَافِعَةٍ عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا شَفَاعَةَ مَنْ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ يَشْفَعَ. وَفِي هَذَا إِبْطَالُ شَفَاعَةِ أَصْنَامِهِمْ لِأَنَّهُمْ زَعَمُوا لَهُمْ شَفَاعَةً لَازِمَةً مِنْ صِفَاتِ آلِهَتِهِمْ لِأَنَّ أَوْصَافَ الْإِلَهِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ ذَاتِيَّةً فَلَمَّا نَفَى اللَّهُ كُلَّ شَفَاعَةٍ لَمْ يَأْذَنْ فِيهَا لِلشَّافِعِ انْتَفَتِ الشَّفَاعَةُ الْمَزْعُومَةُ لِأَصْنَامِهِمْ. وَبِهَذَا يَنْدَفِعُ مَا يُتَوَهَّمُ مِنْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ لَا يُبْطِلُ شَفَاعَةَ الْأَصْنَامِ فَافْهَمْ.
İsrâ suresinde { وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا } “birbirlerine arka çıksalar da...” [el-İsrâ: 88]. Müşriklerin, ilahlarının Allah'a yaklaştırıp O'ndan uzaklaştırdığı yönündeki iddialarına bir reddiye olarak burada müteallakın açıkça belirtilmesi gerekmiştir. Ardından buna, Allah katında yüceltme yahut haya sebebiyle hakkında şefaat ettiği kimse için Allah'ı şefaati kabule mecbur bırakacak bir şefaatçinin varlığını nefyetmeyi eklemiştir. Müşriklerin { هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus: 18] sözlerine bir reddiye olarak burada da müteallak açıkça belirtilmiştir; böylece Allah katında fayda veren her şefaatin genel olarak nefyedilmesi kapsamında, Allah'ın şefaat etmesine izin verdiği kimsenin şefaati müstesna, onların şefaati de nefyedilmiştir. Bunda putlarının şefaatinin iptal edilmesi vardır; zira onlar, ilahların vasıflarının zatî olması gerektiğinden hareketle putları için ilahlık sıfatlarından ayrılmaz zorunlu bir şefaat iddia etmişlerdi. Allah, şefaatçiye izin vermediği her şefaati nefyedince, putları için iddia edilen şefaat de ortadan kalkmış oldu. Böylece { إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } kavlinin putların şefaatini geçersiz kılmadığı yönündeki vehim de bertaraf edilmiş olur, iyi anla!
وَجَاءَ نَظْمُ قَوْلِهِ: وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ نَظْمًا بَدِيعًا مِنْ وَفْرَةِ الْمَعْنَى، فَإِنَّ النَّفْعَ يَجِيءُ بِمَعْنَى حُصُولِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْعَمَلِ وَنَجَاحِهِ كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
{ وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } “O'nun katında, izin verdiği kimseden başkasının şefaati fayda vermez” kavlinin nazmı, anlam zenginliği bakımından bediî bir tarzda gelmiştir. Zira 'nef' (fayda), en-Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi yapılan işten maksadın hasıl olması ve başarıya ulaşması anlamında gelir:
وَلَا حَلِفِي عَلَى الْبَرَاءَةِ نَافِعٌ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ [الْأَنْعَام: ١٥٨] ، وَيَجِيءُ بِمَعْنَى الْمُسَاعِدِ الْمُلَائِمِ وَهُوَ ضِدُّ الضَّارِّ وَهُوَ أَكْثَرُ إِطْلَاقِهِ. وَمِنْهُ: دَوَاءٌ نَافِعٌ، وَنَفَعَنِي فُلَانٌ. فَالنَّفْعُ بِالْمَعْنَى الْأَوَّلِ فِي الْآيَةِ يُفِيدُ الْقَبُولَ مِنَ الشَّافِعِ لِشَفَاعَتِهِ، وَبِالْمَعْنَى الثَّانِي يُفِيد انْتِفَاع الْمَشْفُوع لَهُ بالشفاعة، أَي حُصُول النَّفْعِ لَهُ بِانْقِشَاعِ ضُرِّ الْمُؤَاخَذَةِ بِذَنْبٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ [المدثر: ٤٨] . فَلَمَّا عَبَّرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِلَفْظِ الشَّفَاعَةِ الصَّالِحِ لِأَنْ يُعْتَبَرَ مُضَافًا إِلَى الْفَاعِلِ أَوْ إِلَى الْمَفْعُولِ احْتَمَلَ النَّفْعُ أَنْ يَكُونَ نَفْعَ الْفَاعِلِ، أَيْ قَبُولُ شَفَاعَتِهِ، وَنَفْعَ الْمَفْعُولِ، أَيْ قَبُولَ شَفَاعَةِ مَنْ شَفَعَ فِيهِ.
“Masum olduğuma dair yeminim de fayda vermez.” Yüce Allah'ın { لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce iman etmemiş bir kimseye imanı fayda vermez” [el-En'âm: 158] kavli de bu kabildendir. Ayrıca zarar verenin zıddı olan yardımcı ve elverişli anlamında da kullanılır ki en çok bu anlamda yaygındır. “Faydalı ilaç” ve “falanca bana fayda sağladı” sözleri böyledir. Dolayısıyla ayette birinci anlamıyla 'nef' (fayda), şefaatçinin şefaatinin kabul edilmesini; ikinci anlamıyla ise hakkında şefaat edilenin şefaatten istifade etmesini, yani Yüce Allah'ın { فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” [el-Müddessir: 48] kavlinde olduğu gibi günahtan ötürü azarlanma zararının ortadan kalkmasıyla kendisine fayda hasıl olmasını ifade eder. Bu ayette, hem faile hem de mef'ûle muzaf kılınmaya elverişli olan “şefaat” lafzı kullanılınca 'nef', failin faydalanması yani şefaatinin kabul edilmesi manasına da, mef'ûlün faydalanması yani lehine şefaat edilen kimsenin şefaatinin kabul edilmesi manasına da ihtimalli olmuştur.