اسْتِئْنَاف بياني لِأَن الرَّسُولَ ﷺ يَخْطُرُ فِي نَفْسِهِ التَّعَجُّبُ مِنْ عَدَمِ تَأَثُّرِ أَكْثَرِ الْمُشْرِكِينَ بِإِنْذَارِهِ فَأُجِيبَ بِأَنَّ إِنْذَارَهُ يَنْتَفِعُ بِهِ الْمُؤْمِنُونَ وَمَنْ تَهَيَّأُوا لِلْإِيمَانِ.
[Bu cümle] İstînâf-ı beyânîdir (açıklayıcı bir başlangıçtır); çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in içinden, müşriklerin çoğunun uyarısından etkilenmemesine hayret etmek geçiyordu. Buna karşılık, uyarısından ancak müminlerin ve imana hazır olanların istifade edeceği şeklinde cevap verilmiştir.
وَإِيرَادُ هَذِهِ الْآيَةِ عَقِبَ الَّتِي قَبْلَهَا يُؤَكِّدُ أَنَّ الْمَقْصِدَ الْأَوَّلَ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا مَوْعِظَةُ الْمُشْرِكِينَ وَتَخْوِيفُهُمْ، وَإِبْلَاغُ الْحَقِيقَةِ إِلَيْهِمْ لِاقْتِلَاعِ مَزَاعِمِهِمْ وَأَوْهَامِهِمْ فِي أَمْرِ الْبَعْثِ وَالْحِسَابِ وَالْجَزَاءِ. فَأَقْبَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ ﷺ بِالْخِطَابِ لِيَشْعُرَ بِأَنَّ تِلْكَ المواعظ لم تَجِد فيهم وَأَنَّهَا إِنَّمَا يَنْتَفِعُ بِهَا الْمُسْلِمُونَ، وَهُوَ أَيْضًا يُؤَكِّدُ مَا فِي الْآيَةِ الْأُولَى مِنَ التَّعْرِيضِ بِتَأْمِينِ الْمُسْلِمِينَ بِمَا اقْتَضَاهُ عُمُومُ الْإِنْذَارِ وَالْوَعِيدِ.
Bu ayetin bir öncekinin ardından getirilmesi, önceki ayetin birincil amacının müşrikleri öğütlemek, onları korkutmak ve diriliş, hesap ve ceza konusundaki iddia ve vehimlerini kökünden söküp atmak için hakikati onlara tebliğ etmek olduğunu teyit eder. Bunun üzerine Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap ederek, bu öğütlerin onlarda bir tesir bırakmadığını ve bunlardan ancak Müslümanların faydalandığını hissettirmiştir. Bu durum aynı zamanda ilk ayetteki genel uyarı ve tehdidin gerektirdiği şeyle Müslümanlara güvence verme tarizini (üstü kapalı anlatımını) da teyit etmektedir.
وَأُطْلِقَ الْإِنْذَارُ هُنَا عَلَى حُصُولِ أَثَرِهِ، وَهُوَ الِانْكِفَافُ أَوِ التَّصْدِيقُ بِهِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ حَقِيقَةَ الْإِنْذَارِ، وَهُوَ الْإِخْبَارُ عَنْ تَوَقُّعِ مَكْرُوهٍ لِأَنَّ الْقَرِينَةَ صَادِقَةٌ عَنِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ وَهِيَ قَرِينَةُ تَكَرُّرِ الْإِنْذَارِ لِلْمُشْرِكِينَ الْفَيْنَةَ بَعْدَ الْفَيْنَةِ وَمَا هُوَ بِبَعِيدٍ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَنْذَرَ الْمُشْرِكِينَ طُولَ مُدَّةِ دَعْوَتِهِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ تَعَلُّقَ الْفِعْلِ الْمَقْصُورِ عَلَيْهِ بِ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ تَعَلُّقٌ عَلَى مَعْنَى حُصُولِ أَثَرِ الْفِعْلِ.
Burada inzar (uyarma), onun eserinin hâsıl olmasına; yani [kötülükten] el çekmeye yahut onu tasdik etmeye ıtlak edilmiştir (bu manada kullanılmıştır). Yoksa murat edilen inzârın hakiki manası, yani hoşa gitmeyecek bir şeyin beklenildiğini haber vermek değildir. Zira hakiki manadan çeviren karine mevcuttur; o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in davet süresi boyunca müşrikleri defalarca uyarmış olması karinesidir ki bu durum bu ayetten de uzak değildir. Dolayısıyla kasredilen fiilin { الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ } ifadesine taalluku, fiilin eserinin hâsıl olması manasına müteallık olduğunu tayin etmiştir.
فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْقَصْرِ أَنَّهُ قَصْرُ قَلْبٍ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنْ لَا يَظُنَّ النَّبِيءُ ﷺ انْتِفَاعَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِنِذَارَتِهِ، وَإِنْ كَانَتْ صِيغَةُ الْقَصْرِ صَالِحَةً لِمَعْنَى الْقَصْرِ الْحَقِيقِيِّ لَكِنَّ اعْتِبَارَ الْمَقَامِ يُعَيِّنُ اعْتِبَارَ الْقَصْرِ الْإِضَافِيِّ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ يس [١١] إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ وَخَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَقَوْلُهُ: فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ فِي سُورَةِ ق [٤٥] ، مَعَ أَنَّ التَّذْكِيرَ بِالْقُرْآنِ يَعُمُّ النَّاسَ كُلَّهُمْ.
Kasrdan maksat kasr-ı kalbtir (muhatabın zıddına inandığı durumu düzeltmektir); çünkü maksat, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, inanmayan kimselerin kendi uyarısından istifade edeceğini zannetmemesine dikkat çekmektir. Kasr sîgası hakiki kasr manasına elverişli olsa bile, makamın gereği izâfî kasrı kabul etmeyi tayin etmektedir. Bu ayetin bir benzeri Yâsîn Suresi'ndeki [11]: { إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ وَخَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ } “Sen ancak zikre uyan ve gaybda Rahmân'dan korkan kimseyi uyarırsın” kavli ile Kâf Suresi'ndeki [45]: { فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } “Sen tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver” kavlidir; oysa Kur'an ile öğüt vermek bütün insanları kapsar.
وَالْغَيْبُ: مَا غَابَ عَنْكَ، أَيِ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ فِي خَلْوَاتِهِمْ وَعِنْدَ غَيْبَتِهِمْ عَنِ الْعِيَانِ، أَيِ الَّذِينَ آمَنُوا حَقًّا غَيْرَ مُرَائِينَ أَحَدًا.
Gayb: Senden gizli kalan şeydir; yani tenhalarında ve gözlerden uzak olduklarında Rablerinden korkanlar, yani hiç kimseye gösteriş yapmaksızın hakikaten iman eden kimselerdir.
وأَقامُوا الصَّلاةَ أَيْ لَمْ يُفَرِّطُوا فِي صَلَاةٍ كَمَا يُؤْذِنُ بِهِ فِعْلُ الْإِقَامَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
{ وأَقامُوا الصَّلاةَ } yani Bakara Suresi'nin başında geçtiği üzere 'ikame' fiilinin bildirdiği gibi hiçbir namazı aksatmadılar.
وَلَمَّا كَانَتْ هَاتَانِ الصِّفَتَانِ مِنْ خَصَائِصِ الْمُسْلِمِينَ صَارَ الْمَعْنَى: إِنَّمَا تُنْذِرُ الْمُؤْمِنِينَ، فَعَدَلَ عَنِ اسْتِحْضَارِهِمْ بِأَشْهَرِ أَلْقَابِهِمْ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الْإِيجَازِ إِلَى اسْتِحْضَارِهِمْ بِصِلَتَيْنِ مَعَ
Bu iki sıfat Müslümanların hususiyetlerinden olunca mana: 'Sen ancak müminleri uyarırsın' haline geldi. Bu sebeple, müminleri en meşhur vasıflarıyla anmanın getireceği îcaz (kısalık) yerine, onları iki sıla (bağlaçlı cümle) ile anmaya meyledilmiştir;
مَا فِيهِمَا مِنَ الْإِطْنَابِ، تَذَرُّعًا بِذِكْرِ هَاتَيْنِ الصِّلَتَيْنِ إِلَى الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ بِإِخْلَاصِ الْإِيمَانِ فِي الِاعْتِقَادِ وَالْعَمَلِ.
bunun getirdiği itnâba (uzun anlatıma) rağmen, bu iki sılanın zikredilmesi, inanç ve amelde imanın ihlaslı oluşu sebebiyle onları övmeye bir vesile kılınmıştır.
وَجُمْلَةُ وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ تَذْيِيلٌ جَارٍ مَجْرَى الْمَثَلِ. وَذِكْرُ التَّذْيِيلِ عَقِبَ الْمُذَيَّلِ يُؤْذِنُ بِأَنَّ مَا تَضَمَّنَهُ الْمُذَيَّلُ دَاخِلٌ فِي التذييل بادىء ذِي بَدْءٍ مِثْلَ دُخُولِ سَبَبِ الْعَامِّ فِي عُمُومِهِ مِنْ أَوَّلِ وَهْلَةٍ دُونَ أَنْ يُخَصَّ الْعَامُّ بِهِ، فَالْمَعْنَى: إِنَّ الَّذِينَ خَشَوْا رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ هُمْ مِمَّنْ تَزَكَّى فَانْتَفَعُوا بِتَزْكِيَتِهِمْ، فَالْمَعْنَى: إِنَّمَا يَنْتَفِعُ بِالنِّذَارَةِ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ فَأُولَئِكَ تَزَكَّوْا بِهَا وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّمَا يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ.
{ وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ } cümlesi, darbımesel mesabesinde cereyan eden bir tezyîldir (tamamlayıcı fezlekedir). Tezyîlin, zikredilen asıl ifadenin hemen peşinden gelmesi, asıl ifadenin kapsadığı şeyin -genel lafzın sebebinin ilk bakışta o genel kapsama tahsis edilmeksizin dâhil olması gibi- en baştan tezyîle dâhil olduğunu hissettirir. Buna göre mana: 'Gaybda Rablerinden korkan ve namazı dosdoğru kılanlar arınan kimselerdir ve onlar arınmalarından faydalanmışlardır' demektir. Yani: Uyrıdan ancak gaybda Rablerinden korkanlar faydalanır; işte onlar bu sayede arınmışlardır ve kim arınırsa ancak kendi nefsi için arınır.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْقَصْرِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ أَنَّ قَبُولَهُمُ النِّذَارَةَ كَانَ لِفَائِدَةِ أَنْفُسِهِمْ، فَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الَّذِينَ لَمْ يَعْبَأُوا بِنِذَارَتِهِ تَرَكُوا تَزْكِيَةَ أَنْفُسِهِمْ بِهَا فَكَانَ تَرْكُهُمْ ضُرًّا عَلَى أَنْفُسِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ } kavlindeki kasrdan maksat, onların uyarıyı kabul etmelerinin kendi nefislerinin yararına olduğudur. Bunda, Peygamber'in uyarısına aldırmayanların kendilerini onunla arındırmayı terk ettiklerine ve bu terk ediflerinin kendi nefislerine bir zarar olduğuna dair bir tariz vardır.
وَجُمْلَةُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ تَكْمِيلٌ لِلتَّذْيِيلِ، وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمَصِيرُ
{ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } cümlesi tezyîlin tamamlayıcısıdır. { الْمَصِيرُ } kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif)
لِلْجِنْسِ، أَيِ الْمَصِيرُ كُلُّهُ إِلَى اللَّهِ سَوَاءً فِيهِ مَصِيرُ الْمُتَزَكِّي وَمَصِيرُ غَيْرِ الْمُتَزَكِّي، أَيْ وَكُلٌّ يُجَازَى بِمَا يُنَاسِبُهُ.
cins içindir; yani arınan kimsenin dönüşü de arınmayan kimsenin dönüşü de farksız olarak bütün dönüşler Allah'adır; yani herkes durumuna uygun şekilde karşılık görecektir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ: وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ لِلِاهْتِمَامِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ مَصِيرٌ إِلَى مَنِ اقْتَضَى اسْمُهُ الْجَلِيلُ الصِّفَاتِ الْمُنَاسِبَةَ لِإِقَامَةِ الْعَدْلِ وَإِفَاضَةِ الْفَضْلِ مَعَ الرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ.
{ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } kavlinde mecrûrun öne alınması, fâsıla (ayet sonu uyumu) gözetilmekle birlikte, bu dönüşün; celil ismi adaleti ikame etmeye ve lütfu bolca bahşetmeye uygun sıfatları gerektiren Zât'a olduğuna dikkat çekmek ve ihtimam göstermek içindir.
[١٩- ٢٣]
[19-23]
[سُورَة فاطر (٣٥) : الْآيَات ١٩ الى ٢٣]
[Fâtır Suresi (35): 19'dan 23'e kadar olan Ayetler]
وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ (١٩) وَلا الظُّلُماتُ وَلا النُّورُ (٢٠) وَلا الظِّلُّ وَلا الْحَرُورُ (٢١) وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلا الْأَمْواتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ (٢٢) إِنْ أَنْتَ إِلاَّ نَذِيرٌ (٢٣)
{ وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ (١٩) وَلا الظُّلُماتُ وَلا النُّورُ (٢٠) وَلا الظِّلُّ وَلا الْحَرُورُ (٢١) وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلا الْأَمْواتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ (٢٢) إِنْ أَنْتَ إِلاَّ نَذِيرٌ (٢٣) } “Kör ile gören bir olmaz. (19) Karanlıklar ile aydınlık da bir olmaz. (20) Gölge ile sıcak rüzgâr da bir olmaz. (21) Diriler ile ölüler de bir olmaz. Şüphesiz Allah dilediğine işittirir. Sen kabirlerdekine işittiremezsin. (22) Sen ancak bir uyarıcısın. (23)”
أَرْبَعَةُ أَمْثَالٍ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ، وَلِلْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، شُبِّهَ الْكَافِرُ بِالْأَعْمَى، وَالْكُفْرُ بِالظُّلُمَاتِ، وَالْحَرُورُ وَالْكَافِرُ بِالْمَيِّتِ، وَشُبِّهَ الْمُؤْمِنُ بِالْبَصِيرِ وَشُبِّهَ الْإِيمَان بِالنورِ والظل، وَشُبِّهَ الْمُؤْمِنُ بِالْحَيِّ تَشْبِيهَ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ. فَبَعْدَ أَنْ بَيَّنَ قِلَّةَ نَفْعِ النِّذَارَةِ لِلْكَافِرِينَ وَأَنَّهَا لَا يَنْتَفِعُ بِهَا غَيْرُ الْمُؤْمِنِينَ ضَرَبَ لِلْفَرِيقَيْنِ أَمْثَالًا كَاشِفَةً عَنِ اخْتِلَافِ حَالَيْهِمَا، وَرُوعِيَ فِي هَذِهِ الْأَشْبَاهِ تَوْزِيعُهَا عَلَى صِفَةِ الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ، وَعَلَى حَالَةِ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ، وَعَلَى أَثَرِ الْإِيمَانِ وَأَثَرِ الْكُفْرِ.
Müminler ile kâfirler ve iman ile küfür için dört meseldir: Kâfir köre, küfür karanlıklara, yakıcı sıcak ve kâfir ölüye; mümin görene, iman nura ve gölgeye, mümin ise diriye teşbih edilmiştir ki bu makulün (akılla kavrananın) mahsusa (duyularla algılanana) teşbihidir. Kâfirlere uyarının faydasının azlığını ve ondan ancak müminlerin yararlandığını beyan ettikten sonra, iki fırkanın durumlarının farklılığını ortaya koyan darbımeseller getirmiştir. Bu benzerliklerde; kâfirin ve müminin sıfatına, küfrün ve imanın haline, imanın eserine ve küfrün eserine göre bir dağılım gözetilmiştir.
وَقُدِّمَ تَشْبِيهُ حَالِ الْكَافِرِ وَكُفْرِهِ عَلَى تَشْبِيهِ حَالِ الْمُؤْمِنِ وَإِيمَانِهِ ابْتِدَاءً لِأَنَّ الْغَرَضَ الْأَهَمَّ مِنْ هَذَا التَّشْبِيهِ هُوَ تَفْظِيعُ حَالِ الْكَافِرِ ثُمَّ الِانْتِقَالُ إِلَى حُسْنِ حَالِ ضِدِّهِ لِأَنَّ هَذَا التَّشْبِيهَ جَاءَ لِإِيضَاحِ مَا أَفَادَهُ الْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ [فاطر: ١٨] كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا مِنْ أَنَّهُ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ قَصْرُ قَلْبٍ، فَالْكَافِرُ شَبِيهٌ بِالْأَعْمَى فِي اخْتِلَاطِ أَمْرِهِ بَيْنَ عَقْلٍ وَجَهَالَةٍ، كَاخْتِلَاطِ أَمْرِ الْأَعْمَى بَيْنَ إِدْرَاكٍ وَعَدَمِهِ.
Başlangıçta kâfirin halinin ve küfrünün teşbihi, müminin halinin ve imanının teşbihinden öne alınmıştır; zira bu teşbihten asıl gaye, kâfirin halinin çirkinliğini ortaya koymak ve ardından zıddının durumunun güzelliğine intikal etmektir. Çünkü bu teşbih, daha önce geçtiği üzere, Fâtır Suresi'ndeki [18]: { إِنَّما تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ } kavlindeki kasrın ifade ettiği -izâfî kasr ve kasr-ı kalb oluşu- manasını açıklamak için gelmiştir. Dolayısıyla kâfir, aklıyla cehaleti arasındaki durumunun karışıklığı bakımından körün idrak ile idraksizlik arasındaki karışık haline benzer.
وَالْمَقْصُودُ: أَنَّ الْكَافِرَ وَإِنْ كَانَ ذَا عَقْلٍ يُدْرِكُ بِهِ الْأُمُورَ فَإِنَّ عَقْلَهُ تَمَحَّضَ لِإِدْرَاكِ أَحْوَالِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَانَ كَالْعَدَمِ فِي أَحْوَالِ الْآخِرَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ [الرّوم: ٧] ، فَحَالُهُ الْمُقَسَّمُ بَيْنَ انْتِفَاعٍ بِالْعَقْلِ وَعَدَمِهِ يُشْبِهُ حَالَ الْأَعْمَى فِي إِدْرَاكِهِ أَشْيَاءَ وَعَدَمِ إِدْرَاكِهِ.
Maksat şudur: Kâfir, kendisiyle şeyleri idrak edeceği bir akla sahip olsa bile, aklı sırf dünya hayatının hallerini idrak etmeye hasredilmiş ve Rûm Suresi'ndeki [7]: { يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ } “Onlar dünya hayatının sadece dış yüzünü bilirler; ahiretten ise tamamen gafildirler” kavlinde olduğu gibi ahiret hallerinde yok hükmünde kalmıştır. Dolayısıyla onun akıldan faydalanma ile faydalanmama arasında bölünen hali, körün bazı şeyleri idrak edip bazılarını idrak edememe haline benzer.
وَالْعَمَى يُعَبَّرُ بِهِ عَنِ الضَّلَالِ، قَالَ ابْنُ رَوَاحَةَ:
Amâ (körlük), dalalet manasında da kullanılır. İbn Revâha şöyle demiştir:
أَرَانَا الْهُدَى بَعْدَ الْعَمَى فَقُلُوبُنَا ... بِهِ مُوقِنَاتٌ أَنَّ مَا قَالَ وَاقِعُ
Körlükten sonra bize hidayeti gösterdi, artık kalplerimiz ... Onun söylediğinin mutlaka vuku bulacağına yakinen inanmıştır.
ثُمَّ شَبَّهَ الْكُفْرَ بِالظُّلُمَاتِ فِي أَنَّهُ يَجْعَلُ الَّذِي أَحَاطَ هُوَ بِهِ غَيْرَ مُتَبَيِّنٍ لِلْأَشْيَاءِ، فَإِنَّ مِنْ خَصَائِصِ الظُّلْمَةِ إِخْفَاءَ الْأَشْيَاءِ، وَالْكَافِرُ خَفِيَتْ عَنهُ الْحَقَائِق الاعتقادية، وَكُلَّمَا بَيَّنَهَا لَهُ الْقُرْآنُ لَمْ يَنْتَقِلْ إِلَى أَجْلَى، كَمَا لَوْ وَصَفْتَ الطَّرِيقَ لِلسَّائِرِ فِي الظلام.
Sonra küfrü, kendisini kuşattığı kimseyi şeyleri açıkça göremez kılması bakımından karanlıklara benzetti; zira karanlığın hususiyetlerinden biri şeyleri gizlemektir. Kâfire de inanca dair hakikatler gizli kalmıştır; Kur'an bunları ona ne kadar açıklasa da, karanlıkta yürüyen birine yolu tarif ettiğin zamanki gibi, daha aydınlık bir duruma geçemez.
وجي فِي الظُّلُماتُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ لِأَنَّهُ الْغَالِبُ فِي الِاسْتِعْمَالِ فَهُمْ لَا يَذْكُرُونَ الظُّلْمَةَ إِلَّا بِصِيغَةِ الْجَمْعِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ فِي الْأَنْعَامِ [١] .
{ الظُّلُماتُ } kelimesi çoğul lafızla getirilmiştir; çünkü kullanımda galip olan budur, nitekim onlar zulmeti ancak çoğul sîgasıyla zikrederler. Bu husus En'âm Suresi'ndeki [1]: { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “karanlıkları ve aydınlığı kıldı” kavlinde geçmişti.
وَضُرِبَ الظِّلُّ مَثَلًا لِأَثَرِ الْإِيمَانِ، وَضِدُّهُ وَهُوَ الْحَرُورُ مَثَلًا لِأَثَرِ الْكُفْرِ فَالظِّلُّ مَكَانُ نَعِيمٍ فِي عُرْفِ السَّامِعِينَ الْأَوَّلِينَ، وَهُمُ الْعَرَبُ أَهْلُ الْبِلَادِ الْحَارَّةِ الَّتِي تَتَطَلَّبُ الظِّلَّ لِلنَّعِيمِ غَالِبًا إِلَّا فِي بَعْضِ فَصْلِ الشِّتَاءِ، وَقُوبِلَ بِالْحَرُورِ لِأَنَّهُ مُؤْلِمٌ وَمُعَذِّبٌ فِي عُرْفِهِمْ كَمَا عَلِمْتَ، وَفِي مُقَابَلَتِهِ بِالْحَرُورِ إِيذَانٌ بِأَنَّ الْمُرَادَ تَشْبِيهُهُ بِالظِّلِّ فِي حَالَةِ اسْتِطَابَتِهِ.
Gölge imanın eserine, onun zıddı olan harûr (yakıcı sıcak) ise küfrün eserine mesel olarak getirilmiştir. Gölge, ilk muhatapların -ki onlar kış mevsiminin bir kısmı müstesna genellikle nimet ve rahatlık için gölgeye ihtiyaç duyan sıcak memleketlerin ahalisi olan Araplardır- örfünde bir nimet ve rahatlık yeridir. Harûr ile karşılaştırılmıştır; çünkü bildiğin gibi onların örfünde o elem verici ve azap edicidir. Onun harûr ile karşılaştırılmasında, muradın gölgenin hoşa giden ve rahatlatıcı haliyle teşbih edilmek istendiğine dair bir işaret vardır.
والْحَرُورُ حَرُّ الشَّمْسِ، وَيُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى الرِّيحِ الْحَارَّةِ وَهِيَ السَّمُومُ، أَوِ الْحَرُورُ: الرِّيحُ الْحَارَّةُ الَّتِي تَهُبُّ بِلَيْلٍ وَالسَّمُومُ تَهُبُّ بِالنَّهَارِ.
Harûr (الْحَرُورُ): Güneşin sıcağıdır; aynı zamanda sıcak rüzgâra yani semûma (sam yeline) da denir. Yahut harûr: Gece esen sıcak rüzgâr, semûm ise gündüz esendir.
وَقُدِّمَ فِي هَذِهِ الْفِقْرَةِ مَا هُوَ مِنْ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى عَكْسِ الْفِقْرَاتِ الثَّلَاثِ الَّتِي قَبْلَهَا لِأَجْلِ الرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ بِكَلِمَةِ الْحَرُورُ. وَفَوَاصِلُ الْقُرْآنِ مِنْ مُتَمِّمَاتِ فَصَاحَتِهِ، فَلَهَا حَظٌّ مِنَ الْإِعْجَازِ.
Bu kısımda, önceki üç kısmın aksine müminlerin durumuyla ilgili olan öne alınmıştır; bu da { الْحَرُورُ } kelimesiyle fâsılanın (ayet sonu uyumunun) gözetilmesi içindir. Kur'an'ın fâsılaları onun fesahatinin tamamlayıcı unsurlarındandır ve i'câzdan pay sahibidir.
فَحَالُ الْمُؤْمِنِ يُشْبِهُ حَالَ الظِّلَّ تَطْمَئِنُّ فِيهِ الْمَشَاعِرُ، وَتَصْدُرُ فِيهِ الْأَعْمَالُ عَنْ تَبَصُّرٍ وَتَرَيُّثٍ وَإِتْقَانٍ. وَحَالُ الْكَافِرِ يُشْبِهُ الْحَرُورَ تَضْطَرِبُ فِيهِ النُّفُوسُ وَلَا تتمكن مَعَه الْعُقُول مِنَ
Müminin hali, duyguların huzur bulduğu, amellerin basiret, teenni ve itkanla (sağlamca) sadır olduğu gölge haline benzer. Kâfirin hali ise, nefislerin onda huzursuz olduğu, akılların
التَّأَمُّلِ وَالتَّبَصُّرِ وَتَصْدُرُ فِيهَا الْآرَاءُ وَالْمَسَاعِي مُعَجَّلَةً مُتَفَكِّكَةً.
düşünme ve basirete imkân bulamadığı, fikir ve gayretlerin aceleyle ve kopuk kopuk sadır olduğu yakıcı sıcak rüzgâr (harûr) haline benzer.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَرْكِيبَ الْآيَةِ عَجِيبٌ فَقَدِ احْتَوَتْ عَلَى وَاوَاتِ عَطْفٍ وَأَدَوَاتِ نَفْيٍ فَكُلٌّ مِنَ الْوَاوَيْنِ اللَّذَيْنِ فِي قَوْلِهِ: وَلَا الظُّلُماتُ الَخْ، وَقَوْلِهِ: الظِّلُّ الَخْ عَاطِفٌ جُمْلَةً عَلَى جملَة وعاطف تشبيهات ثَلَاثَةً بَلْ تَشْبِيهٌ مِنْهَا يَجْمَعُ الْفَرِيقَيْنِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ وَلَا يَسْتَوِي الظِّلُّ وَالْحَرُورُ، وَقَدْ صَرَّحَ بِالْمُقَدَّرِ أَخِيرًا فِي قَوْلِهِ: وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ.
Bil ki bu ayetin terkibi harikuladedir; zira atıf vâvlarını ve nefy (olumsuzluk) edatlarını içermektedir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَا الظُّلُماتُ } vd. ve { الظِّلُّ } vd. sözlerindeki iki vâvın her biri cümleyi cümleye atfetmekte ve üç teşbihi, hatta iki fırkayı bir araya getiren bir teşbihi atfetmektedir. Takdiri şöyledir: 'Karanlıklar ile nur bir olmaz ve gölge ile harûr bir olmaz.' Nitekim takdir edilen bu lafız, sonunda: { وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ } kavlinde açıkça ifade edilmiştir.
وَأَمَّا الْوَاوَاتُ الثَّلَاثَةُ فِي قَوْلِهِ: وَالْبَصِيرُ وَلَا النُّورُ وَلَا الْحَرُورُ فَكُلُّ وَاوٍ عَاطِفٌ مُفْرَدًا عَلَى مُفْرَدٍ، فَهِيَ سِتَّةُ تَشْبِيهَاتٍ مُوَزَّعَةٌ عَلَى كُلِّ فَرِيقٍ فَ الْبَصِيرُ عُطِفَ عَلَى الْأَعْمى، والنُّورُ عُطِفَ عَلَى الظُّلُماتُ، والْحَرُورُ عُطِفَ عَلَى الظِّلُّ، وَلِذَلِكَ أُعِيدَ حَرْفُ النَّفْيِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَالْبَصِيرُ }, { وَلَا النُّورُ } ve { وَلَا الْحَرُورُ } sözlerindeki üç vâva gelince; her bir vâv tekil kelimeyi tekil kelimeye atfetmektedir. Dolayısıyla bunlar iki fırkaya dağıtılmış altı teşbihtir: { الْبَصِيرُ } kelimesi { الْأَعْمى } kelimesine, { النُّورُ } kelimesi { الظُّلُماتُ } kelimesine, { الْحَرُورُ } kelimesi ise { الظِّلُّ } kelimesine atfedilmiştir; işte bu sebeple olumsuzluk harfi tekrarlanmıştır.
وَأَمَّا أَدَوَاتُ النَّفْيِ فَاثْنَانِ مِنْهَا مُؤَكَّدَانِ لِلتَّغَلُّبِ الْمُوَجَّهِ إِلَى الْجُمْلَتَيْنِ الْمَعْطُوفَتَيْنِ الْمَحْذُوفِ فِعْلَاهُمَا وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا الظِّلُّ، وَاثْنَانِ مُؤَكَّدَانِ لِتَوَجُّهِ النَّفْيِ إِلَى الْمُفْرَدَيْنِ الْمَعْطُوفَيْنِ عَلَى مُفْرَدَيْنِ فِي سِيَاقِ نَفْيِ التَّسْوِيَةِ بَيْنَهُمَا وَبَيْنَ مَا عُطِفَا عَلَيْهِمَا وَهُمَا وَاوُ وَلَا النُّورُ، وَوَاوُ وَلَا الْحَرُورُ، وَالتَّوْكِيدُ بَعْضُهُ بِالْمِثْلِ وَهُوَ حَرْفُ لَا وَبَعْضُهُ بِالْمُرَادِفِ وَهُوَ حَرْفُ مَا وَلَمْ يُؤْتَ بِأَدَاةِ نَفْيٍ فِي نَفْيِ الِاسْتِوَاءِ الْأَوَّلِ لِأَنَّهُ الَّذِي ابْتُدِئَ بِهِ نَفْيُ الِاسْتِوَاءِ الْمُؤَكَّدِ مِنْ بَعْدُ فَهُوَ كُلُّهُ تَأْيِيسٌ. وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ قُرْآنِيٌّ بَدِيعٌ فِي عَطْفِ الْمَنْفِيَّاتِ مِنَ الْمُفْرَدَاتِ وَالْجُمَلِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ فِي سُورَةِ فُصِّلَتْ [٣٤] .
Nefy (olumsuzluk) edatlarına gelince; bunlardan ikisi, fiilleri hazfedilmiş matuf iki cümleye { وَلَا الظُّلُماتُ } ve { وَلَا الظِّلُّ } yönelen taalluku pekiştirmektedir. İkisi de aralarındaki ve kendilerine atfedilenler arasındaki eşitliğin nefyi bağlamında, tekil iki kelimeye atfedilen tekil iki kelimeye yönelen nefyi pekiştirmektedir ki bunlar { وَلَا النُّورُ }'un vâvı ve { وَلَا الْحَرُورُ }'un vâvıdır. Tekitlerden bir kısmı aynı harfle yani { لَا } ile, bir kısmı da eşanlamlısıyla yani { مَا } harfiyle yapılmıştır. İlk eşitlik nefyinde olumsuzluk edatı getirilmemiştir; çünkü sonradan tekit edilen eşitlik nefyine onunla başlanmıştır ve bunların tamamı ümitsiz kılma (bir tutulmayı kesinlikle reddetme) ifadesidir. Bu, münferit kelimelerin ve cümlelerin olumsuzlarının atfedilmesinde eşsiz bir Kur'ani kullanımdır; Fussilet Suresi'ndeki [34]: { لَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ } “İyilikle kötülük bir olmaz” kavli de böyledir.
وَجُمْلَةُ وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ أُظْهِرَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ الْفِعْلُ الَّذِي قُدِّرَ فِي الْجُمْلَتَيْنِ اللَّتَيْنِ قَبْلَهَا وَهُوَ فِعْلُ يَسْتَوِي لِأَنَّ التَّمْثِيلَ هُنَا عَادَ إِلَى تَشْبِيهِ حَالِ الْمُسْلِمِينَ وَالْكَافِرِينَ إِذْ شَبَّهَ حَالَ الْمُسْلِمِ بِحَالِ الْأَحْيَاءِ وَحَالَ الْكَافِرِينَ بِحَالِ الْأَمْوَاتِ، فَهَذَا ارْتِقَاءٌ فِي تَشْبِيهِ الْحَالَيْنِ مِنْ تَشْبِيهِ الْمُؤْمِنِ بِالْبَصِيرِ وَالْكَافِرِ بِالْأَعْمَى إِلَى تَشْبِيهِ الْمُؤْمِنِ بِالْحَيِّ وَالْكَافِرِ بِالْمَيِّتِ، وَنَظِيرُهُ فِي إِعَادَةِ فِعْلِ الِاسْتِوَاءِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [١٦] :
{ وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ } cümlesinde, kendisinden önceki iki cümlede takdir edilen fiil, yani { يَسْتَوِي } fiili açıkça zikredilmiştir; çünkü buradaki temsil, Müslümanların halini dirilerin haline, kâfirlerin halini de ölülerin haline benzeterek Müslümanlar ile kâfirlerin halinin teşbihine dönmüştür. Bu, müminin görene, kâfirin köre benzetilmesinden; müminin diriye, kâfirin ölüye benzetilmesine doğru iki durumun teşbihinde bir yükseliştir (terakkîdir). İstevâ fiilinin tekrarlanmasının benzeri Ra'd Suresi'ndeki [16]:
قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ.
{ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ } “De ki: Kör ile gören bir olur mu hiç? Yahut karanlıklar ile aydınlık bir olur mu?” kavlidir.
فَلَمَّا كَانَتِ الْحَيَاةُ هِيَ مَبْعَثُ الْمَدَارِكِ وَالْمَسَاعِي كُلِّهَا وَكَانَ الْمَوْتُ قَاطِعًا لِلْمَدَارِكِ وَالْمَسَاعِي شُبِّهَ الْإِيمَانُ بِالْحَيَاةِ فِي انْبِعَاثِ خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مِنْهُ وَفِي تَلَقِّي ذَلِكَ وَفَهْمِهِ،
Hayat bütün idraklerin ve gayretlerin kaynağı olduğu, ölüm ise idrakleri ve gayretleri kesip kopardığı için iman; dünya ve ahiret hayrının kendisinden doğması, bunu alıp kabul etmesi ve kavraması bakımından hayata benzetilmiştir.
وَشُبِّهَ الْكُفْرُ بِالْمَوْتِ فِي الِانْقِطَاعِ عَنِ الْأَعْمَالِ وَالْمُدْرَكَاتِ النَّافِعَةِ كُلِّهَا وَفِي عَدَمِ تَلَقِّي مَا يُلْقَى إِلَى صَاحِبِهِ فَصَارَ الْمُؤْمِنُ شَبِيهًا بِالْحَيِّ مُشَابَهَةً كَامِلَةً لَمَّا خَرَجَ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ، فَكَأَنَّهُ بِالْإِيمَانِ نُفِخَتْ فِيهِ الْحَيَاةُ بَعْدَ الْمَوْتِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٢٢] أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ، وَكَانَ الْكَافِرُ شَبِيهًا بِالْمَيِّتِ مَا دَامَ عَلَى كُفْرِهِ. وَاكْتُفِيَ بِتَشْبِيهِ الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ فِي مَوْضِعَيْنِ عَنْ
Küfür ise bütün faydalı amellerden ve idraklerden kesilip kopma ve sahibine sunulan şeyleri kabullenmeme bakımından ölüme benzetilmiştir. Böylece mümin, küfürden imana çıktığında tam bir benzerlikle diriye benzemiştir; sanki En'âm Suresi'ndeki [122]: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz kimse...” kavlinin işaret ettiği gibi iman sayesinde ölümden sonra kendisine hayat üflenmiş gibidir. Kâfir ise küfrü üzere kaldığı müddetçe ölüye benzer olmuştur. İki yerde kâfir ve müminin teşbihiyle yetinilerek
تَشْبِيهِ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ وَبِالْعَكْسِ لِتَلَازُمِهِمَا، وَأُوتِيَ تَشْبِيهُ الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ فِي مَوْضِعَيْنِ لِكَوْنِ وَجْهِ الشَّبَهِ فِي الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ أَوْضَحَ، وَعَكْسُ ذَلِكَ فِي مَوْضِعَيْنِ لِأَنَّ وَجْهَ الشَّبَهِ أَوْضَحُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ الْآخَرَيْنِ.
birbirlerini gerektirmeleri sebebiyle küfür ve imanın teşbihinden sarfınazar edilmiş ve bunun tersi de yapılmıştır. Kâfir ve müminin teşbih yönü daha açık olduğu için iki yerde kâfir ve müminin teşbihi getirilmiş; diğer iki yerde de teşbih yönü daha açık olduğu için bunun tersi yapılmıştır.
إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ إِنْ أَنْتَ [٢٢] إِلَّا نَذِيرٌ [٢٣] .
{ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ } [22-23] “Şüphesiz Allah dilediğine işittirir. Sen kabirlerdekine işittiremezsin. Sen ancak bir uyarıcısın.”
لَمَّا كَانَ أَعْظَمُ حِرْمَانٍ نَشَأَ عَنِ الْكُفْرِ هُوَ حِرْمَانُ الِانْتِفَاعِ بِأَبْلَغِ كَلَامٍ وَأَصْدَقِهِ وَهُوَ الْقُرْآنُ كَانَ حَالُ الْكَافِرِ الشَّبِيهِ بِالْمَوْتِ أَوْضَحَ شَبَهًا بِهِ فِي عَدَمِ انْتِفَاعِهِ بِالْقُرْآنِ وَإِعْرَاضِهِ عَنْ سَمَاعِهِ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ [فصلت: ٢٦] ، وَكَانَ حَالُ الْمُؤْمِنِينَ بِعَكْسِ ذَلِكَ إِذْ تَلَقَّوُا الْقُرْآنَ وَدَرَسُوهُ وَتَفَقَّهُوا فِيهِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ [الزمر: ١٨] ، وَأُعْقِبَ تَمْثِيلُ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ بِحَالِ الْأَحْيَاءِ وَالْأَمْوَاتِ بِتَوْجِيهِ الْخِطَابِ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ مَعْذِرَةً لَهُ فِي التَّبْلِيغِ لِلْفَرِيقَيْنِ، وَفِي عَدَمِ قَبُولِ تَبْلِيغِهِ لَدَى أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ، وَتَسْلِيَةً لَهُ عَنْ ضَيَاعِ وَابِلِ نُصْحِهِ فِي سِبَاخِ قُلُوبِ الْكَافِرِينَ فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ قَبُولَ الَّذِينَ قَبِلُوا الْهُدَى وَاسْتَمَعُوا إِلَيْهِ كَانَ بِتَهْيِئَةِ اللَّهِ تَعَالَى نُفُوسَهُمْ لِقَبُولِ الذِّكْرِ وَالْعِلْمِ، وَأَنَّ عَدَمَ انْتِفَاعِ الْمُعْرِضِينَ بِذَلِكَ هُوَ بِسَبَبِ مَوْتِ قُلُوبِهِمْ فَكَأَنَّهُمُ الْأَمْوَاتُ فِي الْقُبُورِ وَأَنْتَ لَا تَسْتَطِيعُ أَنْ تُسْمِعَ الْأَمْوَاتَ، فَجَاءَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ عَلَى مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ مُقَابَلَةَ اللَّفِّ بِالنَّشْرِ الْمُرَتَّبِ.
Küfürden doğan en büyük mahrumiyet, sözlerin en beliğ ve en doğrusu olan Kur'an'dan faydalanma mahrumiyeti olduğu için; ölüye benzeyen kâfirin durumu, Kur'an'dan faydalanmaması ve onu dinlemekten yüz çevirmesi bakımından { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ } “İnkâr edenler dediler ki: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında gürültü yapın, belki galip gelirsiniz.'” [Fussilet: 26] kavlindeki gibi ölüye daha açık bir benzerlik taşımaktadır. Müminlerin hali ise bunun tam aksine Kur'an'ı alıp kabul etmeleri, onu inceleyip derinlemesine kavramaları sebebiyle { الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ } “Onlar ki sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar. İşte onlar Allah'ın kendilerini hidayete erdirdiği kimselerdir” [Zümer: 18] kavlindeki gibidir. Müminlerin ve kâfirlerin diriler ve ölüler haline benzetilmesinin ardından, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iki gruba da tebliğde bulunmasındaki mazereti, tebliğinin iki gruptan biri nezdinde kabul görmemesi ve kâfirlerin çorak kalplerinde öğüt yağmurunun zayi olup gitmesinden ötürü onu teselli etmek amacıyla hitap yöneltilmiştir. Kendisine şöyle denilmiştir: Hidayeti kabul edip ona kulak verenlerin bu kabulü, Allah Teâlâ'nın onların nefislerini zikri ve ilmi kabule hazırlaması sayesindedir; yüz çevirenlerin bundan faydalanamaması ise kalplerinin ölmüş olmasındandır; nitekim onlar sanki kabirlerdeki ölüler gibidir ve sen ölülere işittiremezsin. Böylece: { إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } kavli, { وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ } kavlinin karşılığı olarak tertipli leff ü neşr mukabelesiyle gelmiştir.
فَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ إِنَّما تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ [فاطر: ١٨] ، لِأَنَّ مَعْنَى الْقَصْرِ يَنْحَلُّ إِلَى إِثْبَاتٍ وَنَفْيٍ فَكَانَ مُفِيدًا فَرِيقَيْنِ: فَرِيقًا انْتَفَعَ بِالْإِنْذَارِ، وَفَرِيقًا لَمْ يَنْتَفِعْ، فَعُلِّلَ ذَلِكَ بِ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ.
{ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ } cümlesi, Fâtır Suresi'ndeki [18]: { إِنَّما تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ } “Sen ancak gaybda Rablerinden korkanları uyarırsın” cümlesinin gerekçesidir (ta'lilidir); çünkü kasr manası ispat ve nefy olarak çözümlenir; dolayısıyla iki fırkayı ifade etmektedir: Uyrıdan faydalanan bir fırka ve faydalanmayan bir fırka. İşte bu durum { إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah dilediğine işittirir” kavliyle gerekçelendirilmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ إِشَارَةٌ إِلَى الَّذِينَ لَمْ يَشَأِ اللَّهُ أَنْ يُسْمِعَهُمْ إِنْذَارَكَ.
O'nun { وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “Sen kabirlerde olanlara işittirecek değilsin” kavli, Allah'ın senin uyarını kendilerine işittirmeyi dilemediği kimselere bir işarettir.
وَاسْتُعِيرَ مَنْ فِي الْقُبُورِ لِلَّذِينِ لَمْ تَنْفَعْ فِيهِمُ النُّذُرُ، وَعَبَّرَ عَنِ الْأَمْوَاتِ بِ مَنْ فِي
{ مَنْ فِي الْقُبُورِ } (kabirlerdekiler) [ifadesi], uyarıların kendilerine fayda vermediği kimseler için istiare edilmiştir; ölüler ise { مَنْ فِي
الْقُبُورِ
الْقُبُورِ } (kabirlerdekiler) [ifadesiyle] anlatılmıştır;
لِأَنَّ مَنْ فِي الْقُبُورِ أَعْرَقُ فِي الِابْتِعَادِ عَنْ بُلُوغِ الْأَصْوَاتِ لِأَنَّ
çünkü kabirlerdekiler seslerin ulaşmasından uzaklıkta daha köklüdür; zira
بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُنَادِي حَاجِزُ الْأَرْضِ. فَهَذَا إِطْنَابٌ أَفَادَ مَعْنًى لَا يُفِيدُهُ الْإِيجَازُ بِأَنْ يُقَالَ: وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ الْمَوْتَى.
onlarla seslenen arasında toprak engeli vardır. Bu, { وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ الْمَوْتَى } “Sen ölülere işittirecek değilsin” denilerek yapılan bir îcazın (kısa ifadenin) sağlayamayacağı bir manayı sağlayan bir ıtnâbdır (geniş anlatımdır).
وَجِيءَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ الْأَحْياءُ والْأَمْواتُ تَفَنُّنًا فِي الْكَلَامِ بَعْدَ أَنْ أُورِدَ الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ بِالْإِفْرَادِ لِأَنَّ الْمُفْرَدَ وَالْجَمْعَ فِي الْمُعَرَّفِ بِلَامِ الْجِنْسِ سَوَاءٌ إِذَا كَانَ اسْمًا لَهُ أَفْرَادٌ بِخِلَافِ النُّورِ وَالظِّلِّ وَالْحَرُورِ، وَأَمَّا جَمْعُ الظُّلُماتُ فَقَدْ عَلِمْتَ وَجْهَهُ آنِفًا.
{ الْأَحْياءُ } ve { الْأَمْواتُ } lafızları, { الْأَعْمَى } ve { الْبَصِيرُ } kelimelerinin tekil getirilmesinden sonra sözde tefennün (üslup çeşitliliği) amacıyla çoğul sigasıyla getirilmiştir; çünkü fertleri olan bir isim olduğunda cins lâmı ile marife kılınan kelimede tekil ve çoğul eşittir; { النُّورِ }, { الظِّلِّ } ve { الْحَرُورِ } lafızları ise böyle değildir. { الظُّلُماتُ } kelimesinin çoğul getirilme veçhini ise az önce öğrenmiştin.
وَجُمْلَةُ إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ أَفَادَتْ قَصْرًا إِضَافِيًّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى مُعَالَجَةِ تَسْمِيعِهِمُ الْحَقَّ، أَيْ أَنْتَ نَذِيرٌ لِلْمُشَابِهِينَ مَنْ فِي الْقُبُورِ وَلَسْتَ بمدخل الْإِيمَان فِي قُلُوبِهِمْ، وَهَذَا مَسُوقٌ مَسَاقَ الْمَعْذِرَةِ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَتَسْلِيَتِهِ إِذْ كَانَ مُهْتَمًّا مِنْ عَدَمِ إِيمَانِهِمْ.
{ إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın” cümlesi, onlara hakkı işittirmeye çabalama hususuna nispetle izafi bir kasr ifade etmiştir; yani sen kabirlerdekine benzeyen kimseler için ancak bir uyarıcısın, onların kalplerine imanı sokacak değilsin. Bu da onların iman etmeyişinden ötürü tasalanan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için mazeret beyanı ve onu teselli etme sadedinde sevk edilmiştir.
وَالنَّذِيرُ: الْمُنْبِئُ عَنْ تَوَقُّعِ حُدُوثِ مَكْرُوهٍ أَوْ مُؤْلِمٍ.
Nezîr (نَذِير), hoşlanılmayan veya acı veren bir durumun meydana gelme beklentisini haber veren kimsedir.
وَالِاقْتِصَارُ عَلَى وَصْفِهِ بِالنَّذِيرِ لِأَنَّ مَسَاقَ الْكَلَامِ عَلَى الْمُصَمِّمِينَ على الْكفْر.
[Peygamber'in] sadece "nezîr" (uyarıcı) vasfıyla nitelenmesiyle yetinilmesi, sözün küfürde direten kimseler hakkında sevk edilmiş olmasındandır.
[سُورَة فاطر (٣٥) : آيَة ٢٤]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 24]
إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاَّ خَلا فِيها نَذِيرٌ (٢٤)
{ إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاَّ خَلا فِيها نَذِيرٌ (٢٤) } “Şüphesiz biz seni müjdeleyici ve uyarıcı olarak hak ile gönderdik. Hiçbir ümmet yoktur ki içinden bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın.” (24)
اسْتِئْنَافُ ثَنَاءٍ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ وَتَنْوِيهٌ بِهِ وَبِالْإِسْلَامِ. وَفِيهِ دَفْعُ تَوَهُّمِ أَنْ يَكُونَ قَصْرُهُ عَلَى النِّذَارَةِ قَصْرًا حَقِيقًا لِتَبَيُّنِ أَنَّ قَصْرَهُ عَلَى النِّذَارَةِ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ شَابَهَ حَالُهُمْ حَالَ أَصْحَابِ الْقُبُورِ، أَيْ إِنَّ رِسَالَتَكَ تَجْمَعُ بِشَارَةً وَنِذَارَةً فَالْبِشَارَةُ لِمَنْ قَبِلَ الْهُدَى، وَالنِّذَارَةُ لِمَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ، وَكُلُّ ذَلِكَ حَقٌّ لِأَنَّ الْجَزَاءَ عَلَى حَسَبِ الْقَبُولِ، فَهِيَ رِسَالَةٌ مُلَابِسَةٌ لِلْحَقِّ وَوَضْعِ الْأَشْيَاءِ مَوَاضِعَهَا.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i övme, onun ve İslam'ın şanını yüceltme amaçlı yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâftır). Bunda, onun sadece uyarıcılıkla sınırlandırılmasının gerçek bir kasr olduğu vehmini bertaraf etme vardır; zira onun uyarıcılıkla sınırlandırılması, durumları kabirdekilerin durumuna benzeyen müşriklere göredir. Yani senin risaletin hem müjdeyi hem de uyarıyı cem etmektedir; müjde hidayeti kabul eden içindir, uyarı ise ondan yüz çeviren içindir. Bütün bunlar haktır; zira ceza/karşılık kabule göredir. Dolayısıyla o, hak ile ve şeyleri yerli yerine koymakla iç içe geçmiş bir risalettir.
فَقَوْلُهُ: بِالْحَقِّ إِمَّا حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ فِي أَرْسَلْناكَ أَيْ مُحِقِّينَ غَيْرَ لَاعِبِينَ، أَوْ مِنْ كَافِ الْخِطَابِ، أَيْ مُحِقًّا أَنْتَ غَيْرَ كَاذِبٍ، أَوْ صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ إِرْسَالًا مُلَابَسًا بِالْحَقِّ لَا يَشُوبُهُ شَيْءٌ مِنَ الْبَاطِلِ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
O'nun { بِالْحَقِّ } kavli, ya { أَرْسَلْناكَ } fiilindeki mütekellim zamirinden bir haldir; yani [biz] oyuncular değil, hak üzere olanlar olarak [gönderdik]; ya da hitap kâf'ından haldir; yani sen yalancı değil, hak üzere olan biri olarak [gönderildin]; yahut hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; yani kendisine hiçbir batıl karışmayan, hak ile iç içe bir gönderişle [gönderdik] demektir. Bu cümlenin benzeri Bakara Suresi'nde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ إِبْطَالٌ لِاسْتِبْعَادِ الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُرْسِلَ اللَّهُ إِلَى النَّاسِ بَشَرًا مِنْهُمْ، فَإِنَّ تِلْكَ الشُّبْهَةَ كَانَتْ مِنْ أَعْظَمِ مَا صَدَّهُمْ عَنِ التَّصْدِيقِ
O'nun { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ } “Hiçbir ümmet yoktur ki içinden bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın” kavli, müşriklerin Allah'ın insanlara kendilerinden bir beşer göndermesini uzak görmelerini (imkânsız saymalarını) iptal etmektir. Çünkü bu şüphe, onları
بِهِ، فَلِذَلِكَ أُتْبِعَتْ دَلَائِلُ الرِّسَالَةِ بِإِبْطَالِ الشُّبْهَةِ الْحَاجِبَةِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ [الْأَحْقَاف: ٩] .
onu tasdik etmekten alıkoyan en büyük şeylerden biriydi. Bu sebeple risaletin delillerinin ardından, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ } “De ki: Ben peygamberlerin ilki değilim” [Ahkâf: 9] kavlinde olduğu gibi [hidayeti] engelleyen bu şüphenin iptali getirilmiştir.
وَأَيْضًا فِي ذَلِكَ تَسْفِيهٌ لِأَحْلَامِهِمْ إِذْ رَضُوا أَنْ يَكُونُوا دُونَ غَيْرِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ الَّتِي شَرُفَتْ بِالرِّسَالَةِ.
Ayrıca bunda, risalet ile şereflenen diğer ümmetlerin gerisinde kalmaya razı oldukları için akıllarının kıtlığını ortaya koyma (sefih sayma) vardır.
وَوَجْهُ الِاقْتِصَارِ عَلَى وَصْفِ النَّذِيرِ هُنَا دُونَ الْجَمْعِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ وَصْفِ الْبَشِيرِ هُوَ مُرَاعَاةُ الْعُمُومِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ، فَإِنَّ مِنَ الْأُمَمِ مَنْ لَمْ تَحْصُلْ لَهَا بِشَارَةٌ لِأَنَّهَا لَمْ يُؤْمِنْ مِنْهَا أَحَدٌ،
Burada "beşîr" (müjdeleyici) vasfı ile bir arada zikredilmeyip sadece "nezîr" (uyarıcı) vasfıyla yetinilmesinin veçhi, { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ } “Hiçbir ümmet yoktur ki içinden bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın” kavlindeki umumiliğin (genelliğin) gözetilmesidir; zira ümmetler arasında kendilerinden hiç kimse iman etmediği için müjdeye nail olmamış olanlar vardır.
فَفِي الْحَدِيثِ: «عُرِضَتْ عَلَيَّ الْأُمَمُ فَجَعَلَ النَّبِيءُ يَمُرُّ مَعَهُ الرَّهْطُ، وَالنَّبِيءُ يَمُرُّ مَعَهُ الرَّجُلُ الْوَاحِدُ، وَالنَّبِيءُ يَمُرُّ وَحْدَهُ»
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Bana ümmetler arz olundu; bir peygamber geçiyordu yanında küçük bir topluluk vardı, bir peygamber geçiyordu yanında tek bir adam vardı, bir peygamber de yapayalnız geçiyordu.”
الْحَدِيثَ، فَإِنَّ الْأَنْبِيَاءَ الَّذِينَ مَرُّوا وَحْدَهُمْ هُمُ الْأَنْبِيَاءُ الَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِبْ لَهُمْ أَحَدٌ مِنْ قَوْمِهِمْ، وَقَدْ يَكُونُ عَدَمُ ذِكْرِ وَصْفِ الْبِشَارَةِ لِلِاكْتِفَاءِ بِذِكْرِ قَرِينَةٍ اكْتِفَاءً بِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ، وَأُوثِرَ وَصْفُ النَّذِيرِ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ أَشَدُّ مُنَاسَبَةً لِمَقَامِ خِطَابِ الْمُكَذِّبِينَ.
[Hadisin devamı...]. Zira tek başlarına geçen peygamberler, kavimlerinden hiç kimsenin kendilerine icabet etmediği peygamberlerdir. Müjde vasfının zikredilmemesi, öncesinin delaletine dayanarak zıt eşinden (karinesinden) biriyle yetinmek kabilinden de olabilir. "Nezîr" vasfının zikri ise yalanlayanlara hitap makamına daha uygun olduğu için tercih edilmiştir.
وَمَعْنَى الْأُمَّةِ هُنَا: الْجَذْمُ الْعَظِيمُ مِنْ أَهْلِ نَسَبٍ يَنْتَهِي إِلَى جَدٍّ وَاحِدٍ جَامِعٍ لِقَبَائِلَ كَثِيرَةٍ لَهَا مَوَاطِنُ مُتَجَاوِرَةٌ مِثْلَ أُمَّةِ الْفُرْسِ وَأُمَّةِ الرُّومِ وَأُمَّةِ الصِّينِ وَأُمَّةِ الْهِنْد وَأمة اليونان وَأُمَّةِ إِسْرَائِيلَ وَأُمَّةِ الْعَرَبِ وَأُمَّةِ الْبَرْبَرِ فَمَا مِنْ أُمَّةٍ مِنْ هَؤُلَاءِ إِلَّا وَقَدْ سَبَقَ فِيهَا نَذِيرٌ، أَيْ رَسُولٌ أَوْ نَبِيءٌ يُنْذِرُهُمْ بِالْمُهْلِكَاتِ وَعَذَابِ الْآخِرَةِ. فَمِنَ الْمُنْذِرِينَ مَنْ عَلِمْنَاهُمْ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَنْذَرُوا وَانْقَرَضُوا وَلَمْ يَبْقَ خَبَرُهُمْ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ [غَافِر: ٧٨] .
Burada "ümmet"in anlamı; Fars ümmeti, Rum ümmeti, Çin ümmeti, Hint ümmeti, Yunan ümmeti, İsrail ümmeti, Arap ümmeti ve Berberi ümmeti gibi birbirine komşu yurtları olan pek çok kabileyi toplayan tek bir ortak ataya dayanan büyük bir soy topluluğudur. Bu ümmetlerden hiçbiri yoktur ki içinde daha önce onları helak edici şeylere ve ahiret azabına karşı uyaran bir nezîr, yani bir elçi veya peygamber geçmiş olmasın. Uyarıcılardan bildiklerimiz olduğu gibi, uyarıp nesilleri tükenen ve geriye haberleri kalmayanlar da vardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } “Andolsun ki senden önce de peygamberler gönderdik; onlardan kimini sana anlattık, kimini de sana anlatmadık” [Gâfir: 78].
وَالْحِكْمَةُ فِي الْإِنْذَارِ أَنْ لَا يَبْقَى الضَّلَالُ رَائِجًا وَأَنْ يَتَخَوَّلَ اللَّهُ عِبَادَهُ بِالدَّعْوَةِ إِلَى الْحَقِّ سَوَاءً عمِلُوا بهَا أَو لم يعلمُوا فَإِنَّهَا لَا تَخْلُو مِنْ أَثَرٍ صَالِحٍ فِيهِمْ. وَإِنَّمَا لَمْ يُسَمِّ الْقُرْآنُ إِلَّا الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ الَّذِينَ كَانُوا فِي الْأُمَمِ السَّامِيَّةِ الْقَاطِنَةِ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ وَمَا جَاوَرَهَا لِأَنَّ الْقُرْآنَ حِينَ نُزُولِهِ ابْتَدَأَ بِخِطَابِ الْعَرَبِ وَلَهُمْ عِلْمٌ بِهَؤُلَاءِ الْأَقْوَامِ فَقَدْ عَلِمُوا أَخْبَارَهُمْ وَشَهِدُوا آثَارَهُمْ فَكَانَ الِاعْتِبَارُ بِهِمْ أَوْقَعَ، وَلَوْ ذُكِرَتْ لَهُمْ رُسُلُ أُمَمٍ لَا يَعْرِفُونَهُمْ لَكَانَ إِخْبَارُهُمْ عَنْهُمْ مُجَرَّدَ حِكَايَةٍ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ اسْتِدْلَال وَاعْتِبَار.
Uyarmadaki hikmet; sapıklığın yaygın kalmaması ve kulları onunla amel etsin veya etmesin Allah'ın kullarını hakka davetle gözetip kollamasıdır; zira bu davet onlar üzerinde mutlaka salih bir iz bırakır. Kur'an'ın sadece Arap yarımadasında ve civarında yaşayan Sami ümmetler içindeki peygamber ve resullerin isimlerini zikretmiş olması ise, Kur'an'ın inişi sırasında öncelikle Araplara hitap etmeye başlamış olmasındandır. Araplar bu kavimler hakkında bilgi sahibiydiler; haberlerini biliyor, kalıntılarına şahit oluyorlardı. Dolayısıyla onlardan ibret almak daha tesirliydi. Eğer kendilerine tanımadıkları ümmetlerin resulleri zikredilseydi, onlara dair haber verilmesi salt bir hikâyeden ibaret kalır, içinde bir istidlal (delil getirme) ve ibret olmazdı.
[سُورَة فاطر (٣٥) : الْآيَات ٢٥ إِلَى ٢٦]
[Fâtır Suresi (35), Ayetler 25-26]
وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ (٢٥) ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٢٦)
{ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ (٢٥) ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٢٦) } “Eğer seni yalanlarlarsa, onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Resulleri onlara apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap ile gelmişti. Sonra inkâr edenleri yakalayıverdim. Benim inkârım (cezalandırmam) nasıl oldu!” (25-26)
أُعَقِبَ الثَّنَاءُ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ بِتَسْلِيَتِهِ عَلَى تَكْذِيبِ قَوْمِهِ وَتَأْنِيسِهِ بِأَنَّ تِلْكَ سُنَّةُ الرُّسُلِ مَعَ أُمَمِهِمْ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in övülmesinin ardından, kavminin kendisini yalanlamasına karşı onu teselli etmek ve bunun peygamberlerin ümmetleriyle olan genel bir sünneti (yasası) olduğunu bildirerek gönlünü ferahlatmak üzere [bu ayetler] getirilmiştir.
وَإِذْ قَدْ كَانَ سِيَاقُ الْحَدِيثِ فِي شَأْنِ الْأُمَمِ جُعِلَتِ التَّسْلِيَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِحَالِ الْأُمَمِ مَعَ رُسُلِهِمْ عَكْسَ مَا فِي آيَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٨٤] : فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ لِأَنَّ سِيَاقَ آيَةِ آلِ عِمْرَانَ كَانَ فِي رَدِّ مُحَاوَلَةِ أَهْلِ
Sözün akışı ümmetlerin durumu hakkında olduğu için, bu ayetteki teselli -Âl-i İmrân Suresi'ndeki [184]: { فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ } “Eğer seni yalanlarlarsa, senden önceki resuller de yalanlanmıştı; onlar apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getirmişlerdi” ayetindekinin aksine- ümmetlerin resulleriyle olan hali üzerinden yapılmıştır. Çünkü Âl-i İmrân ayetinin akışı, Ehl-i
الْكِتَابِ إِفْحَامَ الرَّسُولِ ﷺ لِأَنَّ قَبْلَهَا الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ [آل عمرَان: ١٨٣] .
Kitap'ın Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i susturma çabasını reddetme sadedindeydi; zira ondan önce: { الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ } “'Ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı Allah bize emretti' diyenler...” [Âl-i İmrân: 183] [ayeti yer almaktadır].
وَقَدْ خُولِفَ أَيْضًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أُسْلُوبُ آيَةِ آلِ عِمْرَانَ إِذْ قُرِنَ كُلٌّ مِنَ «الزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ» هُنَا بِالْبَاءِ، وَجُرِّدَا مِنْهَا فِي آيَةِ آلِ عِمْرَانَ وَذَلِكَ لِأَنَّ آيَةَ آلِ عِمْرَانَ جَرَتْ فِي سِيَاقِ زَعْمِ الْيَهُودِ أَنْ لَا تُقْبَلَ مُعْجِزَةُ رَسُولٍ إِلَّا مُعْجِزَةَ قُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ، فَقِيلَ فِي التَّفَرُّدِ بِبُهْتَانِهِمْ: قَدْ كُذِّبَتِ الرُّسُلُ الَّذِينَ جَاءَ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ بِأَصْنَافِ الْمُعْجِزَاتِ مِثْلَ عِيسَى ﵇ وَمِنْ مُعْجِزَاتِهِمْ قَرَابِينُ تَأْكُلُهَا النَّارُ فَكَذَّبْتُمُوهُمْ، فَتَرْكُ إِعَادَةِ الْبَاءِ هُنَالِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الرُّسُلَ جَاءُوا بِالْأَنْوَاعِ الثَّلَاثَةِ.
Ayrıca bu ayette, Âl-i İmrân ayetinin üslubuna muhalefet edilmiştir; zira burada “züber” ve “el-kitâbü'l-münîr” kelimelerinin her biri bâ (بِ) harf-i cerriyle bitişik getirilmiş, Âl-i İmrân ayetinde ise bundan tecrit edilmiştir. Bunun sebebi şudur: Âl-i İmrân ayeti, Yahudilerin ateşin yiyeceği kurban mucizesi dışında hiçbir resulün mucizesinin kabul edilmeyeceği iddiaları bağlamında yer almıştı. Bu sebeple onların bühtanını çürütmek için şöyle denildi: İsa aleyhisselâm gibi tek bir şahsında türlü mucizeler getiren ve mucizeleri arasında ateşin yediği kurbanlar da bulunan resuller yalanlanmıştı da siz yine onları yalanlamıştınız. Dolayısıyla orada bâ harfinin tekrar edilmeyip terk edilmesi, o resullerin bu üç türün tamamını birden getirdiklerine bir işarettir.
وَلَمَّا كَانَ الْمَقَامُ هُنَا لِتَسْلِيَةِ الرَّسُولِ ﷺ نَاسَبَ أَنْ يُذْكَرَ ابْتِلَاءُ الرُّسُلِ بِتَكْذِيبِ أُمَمِهِمْ عَلَى اخْتِلَافِ أَحْوَالِ الرُّسُلِ فَمِنْهُمُ الَّذِينَ أَتَوْا بِآيَاتٍ، أَيْ خَوَارِقِ عَادَاتٍ فَقَطْ مِثْلُ صَالِحٍ وَهُودٍ وَلُوطٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَتَوْا بِالزُّبُرِ وَهِيَ الْمَوَاعِظُ الَّتِي يُؤْمَرُ بِكِتَابَتِهَا وَزَبْرِهَا، أَيْ تَخْطِيطِهَا لِتَكُونَ مَحْفُوظَةً وَتُرَدَّدَ عَلَى الْأَلْسُنِ كَزَبُورِ دَاوُدَ وَكُتُبِ أَصْحَابِ الْكُتُبِ مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِثْلَ أَرْمِيَاءَ وَإِيلِيَاءَ، وَمِنْهُمْ مَنْ جَاءُوا بِالْكِتَابِ الْمُنِيرِ، يَعْنِي كِتَابَ الشَّرَائِعِ مِثْلَ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى، فَذكر الْبَاء مشير إِلَى تَوْزِيعِ أَصْنَافِ الْمُعْجِزَاتِ عَلَى أَصْنَافِ الرُّسُلِ.
Buradaki makam ise Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli makamı olduğundan, resullerin hallerinin farklılığına göre ümmetlerinin yalanlamalarıyla imtihan edilmelerinin zikredilmesi uygun düşmüştür. Nitekim onlardan Salih, Hûd ve Lût gibi sadece ayetler, yani harikulade haller getirenler vardır. Onlardan ez-Zübûr (sahifeler) getirenler vardır ki bunlar, ezberlensin ve dillerde tekrar edilsin diye yazılması ve kaydedilmesi emredilen vaazlardır; Dâvûd'un Zebur'u ve İsrâiloğulları peygamberlerinden Yeremya ve İlyas gibi kitap sahiplerinin kitapları gibi. Onlardan İbrahim, Musa ve İsa gibi şeriatlar kitabı olan el-Kitâbü'l-Münîr'i (aydınlatıcı kitabı) getirenler de vardır. Dolayısıyla [her birinin başında] bâ harfinin zikredilmesi, mucize çeşitlerinin resul çeşitlerine dağıtılmasına (tevziine) işaret etmektedir.
فَزَبُورُ إِبْرَاهِيمَ صُحُفُهُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى [الْأَعْلَى:
İbrahim'in zeburu (sahifeleri), Allah Teâlâ'nın: { صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى } “İbrahim ve Musa'nın sahifeleri” [A'lâ:
١٩] .
19] kavlinde zikredilen sahifeleridir.
وَزَبُورُ مُوسَى كَلَامُهُ فِي الْمَوَاعِظِ الَّذِي لَيْسَ فِيهِ تَبْلِيغٌ عَنِ اللَّهِ مِثْلَ دُعَائِهِ الَّذِي
Musa'nın zeburu ise Allah'tan bir tebliğ mahiyetinde olmayan vaaz içerikli sözleridir; örneğin Tesniye kitabının dokuzuncu babında zikredilen Kadeş'te yaptığı
دَعَا بِهِ فِي قَادِشَ الْمَذْكُورِ فِي الْإِصْحَاحِ التَّاسِعِ مِنْ سِفْرِ التَّثْنِيَةِ، وَوَصِيَّتِهِ فِي عَبْرِ الْأُرْدُنِ الَّتِي فِي الْإِصْحَاحِ السَّابِعِ وَالْعِشْرِينَ مِنَ السِّفْرِ الْمَذْكُورِ، وَمِثْلَ نَشِيدِهِ الْوَعْظِيِّ الَّذِي نَطَقَ بِهِ وَأَمَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِحِفْظِهِ وَالتَّرَنُّمِ بِهِ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِي وَالثَّلَاثِينَ مِنْهُ، وَمِثْلَ الدُّعَاءِ الَّذِي بَارَكَ بِهِ أَسْبَاطَ إِسْرَائِيلَ فِي عَرَبَاتِ مُؤَابَ فِي آخِرِ حَيَاتِهِ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّالِثِ وَالثَّلَاثِينَ مِنْهُ.
duası, söz konusu kitabın yirmi yedinci babındaki Şeria'nın (Ürdün'ün) öte yakasındaki vasiyeti, aynı kitabın otuz ikinci babında irat edip İsrâiloğullarına ezberlemelerini ve terennüm etmelerini emrettiği vaaz içerikli ezgisi ve ömrünün sonunda aynı kitabın otuz üçüncü babında Moav ovalarında İsrâil kabilelerini bereketlendirdiği (kutsadığı) duası gibi.
وَزَبُورُ عِيسَى أَقْوَالُهُ الْمَأْثُورَةُ فِي الْأَنَاجِيلِ مِمَّا لَمْ يَكُنْ مَنْسُوبًا إِلَى الْوَحْيِ.
İsa'nın zeburu ise İncillerde yer alan ve vahye nispet edilmemiş olan me'sur sözleridir.
فَالضَّمِيرُ فِي «جَاءُوا» لِلرُّسُلِ وَهُوَ عَلَى التَّوْزِيعِ، أَيْ جَاءَ مَجْمُوعُهُمْ بِهَذِهِ الْأَصْنَافِ مِنَ الْآيَاتِ، وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَجِيءَ كُلُّ فَرْدٍ مِنْهُمْ بِجَمِيعِهَا كَمَا يُقَالُ بَنُو فُلَانٍ قَتَلُوا فُلَانًا.
“Geldiler” (جَاءُوا) fiilindeki zamir resullere aittir ve tevzi (bölüştürme) kabilindendir; yani onların tamamı bu ayet çeşitleriyle gelmiştir, yoksa “Falanoğulları falanı öldürdü” denmesinde olduğu gibi her bir ferdin bunların hepsiyle gelmiş olması gerekmez.
وَجَوَابُ إِنْ يُكَذِّبُوكَ مَحْذُوفٌ دَلَّتْ عَلَيْهِ عِلَّتُهُ وَهِيَ قَوْلُهُ: فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ
{ إِنْ يُكَذِّبُوكَ } şartının cevabı hazfedilmiştir; buna, Fâtır Suresi'ndeki [4]: { فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ
قَبْلِكَ
قَبْلِكَ } “Senden önceki resuller de yalanlanmıştı”
[فاطر: ٤] . وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ يُكَذِّبُوكَ فَلَا تَحْزَنْ، وَلَا تَحْسَبْهُمْ مُفْلِتِينَ مِنَ الْعِقَابِ عَلَى ذَلِكَ إِذْ قَدْ كَذَّبَ الْأَقْوَامُ الَّذِينَ جَاءَتْهُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِ هَؤُلَاءِ وَقَدْ عَاقَبْنَاهُمْ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ.
kavli olan gerekçesi delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: Eğer seni yalanlarlarsa üzülme ve bundan ötürü cezadan kurtulacaklarını da sanma; zira bunlardan önce kendilerine resuller gelen kavimler de yalanlamışlardı ve biz onları yalanlamaları sebebiyle cezalandırmıştık.
فَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَاءٌ فَصِيحَةٌ أَوْ تَفْرِيعٌ عَلَى الْمَحْذُوفِ.
{ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } kavlindeki fâ (فَ), fâ-i fasîhadır veya mahzûfa taalluk eden bir tefrî'dir.
وَجُمْلَةُ جاءَتْهُمْ صِلَةُ الَّذِينَ، ومِنْ قَبْلِهِمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنِ اسْمِ الْمَوْصُولِ مُقَدَّمٍ عَلَيْهِ أَوْ مُتَعَلِّقٍ بِ جاءَتْهُمْ.
{ جاءَتْهُمْ } cümlesi { الَّذِينَ } ism-i mevsûlünün sılasıdır; { مِنْ قَبْلِهِمْ } ise ism-i mevsûlden öne geçmiş bir hal konumundadır veya { جاءَتْهُمْ } fiiline mütealliktir.
وثُمَّ عَاطِفَةٌ جُمْلَةَ أَخَذْتُ عَلَى جُمْلَةِ جاءَتْهُمْ أَيْ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ، وَأُظْهِرَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مَوْضِعِ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ أَخْذَهُمْ لِأَجْلِ مَا تَضَمَّنَتْهُ صِلَةُ الْمَوْصُولِ مِنْ أَنَّهُمْ كَفَرُوا.
{ ثُمَّ } edatı { أَخَذْتُ } cümlesini { جاءَتْهُمْ } cümlesine atfetmektedir; yani "sonra onları yakalayıverdim" demektir. Gaib zamiri yerine { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinin açık isim (ızhâr) olarak getirilmesi, onların yakalanıp cezalandırılmasının sıla cümlesinin içerdiği inkârları sebebiyle olduğuna ima etmek içindir.
وَالْأَخْذُ مُسْتَعَارٌ لِلِاسْتِئْصَالِ وَالْإِفْنَاءِ شُبِّهَ إِهْلَاكُهُمْ جَزَاءً عَلَى تَكْذِيبِهِمْ بِإِتْلَافِ الْمُغِيرِينَ عَلَى عَدُوِّهِمْ يَقْتُلُونَهُمْ وَيَغْنَمُونَ أَمْوَالَهُمْ فَتَبْقَى دِيَارُهُمْ بَلْقَعًا كَأَنَّهُمْ أُخِذُوا مِنْهَا.
Ahz (أَخْذ - yakalamak/tutmak), kökünü kazımak ve yok etmek manasında istiare edilmiştir. Yalanlamalarına ceza olarak onların helak edilmesi, düşmanlarına baskın yapıp onları öldüren, mallarını ganimet alan ve böylece geride yurtlarını sanki oradan sökülüp alınmışlar gibi bomboş (ıssız) bırakan akıncıların yok edişine benzetilmiştir.
وَ (كَيْفَ) اسْتِفْهَامٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِمْ وَهُوَ مُفَرَّعٌ بِالْفَاءِ عَلَى أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَالْمَعْنَى: أَخَذْتُهُمْ أَخْذًا عَجِيبًا كَيْفَ تَرَوْنَ أُعْجُوبَتَهُ.
{ كَيْفَ } (nasıl) lafzı, onların halinden hayret ve dehşet bildirme (taaccüb) makamında kullanılan bir soru edatıdır ve fâ harfiyle { أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesine tefri' edilmiştir (bağlanmıştır). Manası şöyledir: Onları öyle hayret verici bir şekilde yakaladım ki, onun ne kadar şaşırtıcı ve dehşetli olduğunu nasıl görüyorsunuz!
وَأَصْلُ (كَيْفَ) أَنْ يُسْتَفْهَمَ بِهِ عَنِ الْحَالِ فَلَمَّا اسْتُعْمِلَ فِي التَّعْجِيبِ مِنْ حَالِ أَخْذِهِمْ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ حَالُهُمْ مَعْرُوفًا، أَيْ يَعْرِفُهُ النَّبِيءُ ﷺ وَكُلُّ مَنْ بَلَغَتْهُ أَخْبَارُهُمْ فَعَلَى تِلْكَ الْمَعْرِفَةِ الْمَشْهُورَةِ بُنِيَ التَّعْجِيبُ.
{ كَيْفَ } lafzının aslı durum hakkında soru sormak içindir; onların yakalanış halinden taaccüb bildirmede kullanılınca, onların durumunun bilinir olması gerekmiştir; yani bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve haberleri kendilerine ulaşan herkes bilmektedir. İşte taaccüb, bu meşhur bilgi üzerine bina edilmiştir.
وَالنَّكِيرُ: اسْمٌ لِشِدَّةِ الْإِنْكَارِ، وَهُوَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ شِدَّةِ الْعِقَابِ لِأَنَّ الْإِنْكَارَ يَسْتَلْزِمُ الْجَزَاءَ عَلَى الْفِعْلِ الْمُنْكَرِ بِالْعِقَابِ.
Nekîr (نَكِير), inkârın şiddeti (kınamanın ve reddin son derecesi) için bir isimdir. Burada ise azabın şiddetinden kinayedir; çünkü inkâr (reddetme), münker fiile karşı ceza ile karşılık vermeyi gerektirir.
وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ تَخْفِيفًا وَلِرِعَايَةِ الْفَوَاصِلِ فِي الْوَقْفِ لِأَنَّ الْفَوَاصِلَ يعْتَبر فِيهَا الْوَقْت، وَتَقَدَّمَ فِي سَبَأٍ.
Mütekellim yâ'sı hafiflik sağlamak ve duruşta (vakıfta) fasılaları gözetmek için hazfedilmiştir; zira fasılalarda vakıf hali dikkate alınır. Bu husus Sebe' Suresi'nde geçmişti.
[سُورَة فاطر (٣٥) : آيَة ٢٧]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 27]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ (٢٧)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ (٢٧) } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onunla renkleri çeşit çeşit meyveler çıkardık. Dağlardan da beyaz, kırmızı, renkleri farklı farklı ve simsiyah yollar (çizgiler vardır).” (27)
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها.
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onunla renkleri çeşit çeşit meyveler çıkardık.”
اسْتِئْنَافٌ فِيهِ إِيضَاحُ مَا سَبَقَهُ مِنِ اخْتِلَافِ أَحْوَالِ النَّاسِ فِي قَبُولِ الْهُدَى وَرَفْضِهِ بِسَبَبِ مَا تَهَيَّأَتْ خِلْقَةُ النُّفُوسِ إِلَيْهِ لِيَظْهَرَ بِهِ أَنَّ الِاخْتِلَافَ بَيْنَ أَفْرَادِ الْأَصْنَافِ وَالْأَنْوَاعِ نَامُوسٌ جَبَلِيٌّ فَطَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ مَخْلُوقَاتِ هَذَا الْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ.
Bu, insanların nefislerinin yaratılışındaki kabiliyetleri sebebiyle hidayeti kabul edip reddetme hususundaki farklı hallerini açıklayan yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Ta ki sınıfların ve türlerin fertleri arasındaki farklılığın, Allah'ın bu yeryüzü âleminin yaratıklarını üzerine yarattığı fıtrî ve yaratılıştan gelen bir kanun olduğu ortaya çıksın.
وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ لِيَدْفَعَ عَنْهُ اغْتِمَامَهُ مِنْ مُشَاهَدَةِ عَدَمِ انْتِفَاعِ الْمُشْرِكِينَ بِالْقُرْآنِ.
Hitap, müşriklerin Kur'an'dan faydalanmadığını görmekten ötürü duyduğu kederi kendisinden gidermek üzere Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yöneliktir.
وَضُرِبَ اخْتِلَافُ الظَّوَاهِرِ فِي أَفْرَادِ الصِّنْفِ الْوَاحِدِ مَثَلًا لِاخْتِلَافِ الْبَوَاطِنِ تَقْرِيبًا لِلْأَفْهَامِ، فَكَانَ هَذَا الِاسْتِئْنَافُ مِنْ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا التَّقْرِيبِ مِمَّا تَشْرَئِبُّ إِلَيْهِ الْأَفْهَامُ عِنْدَ سَمَاعِ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ [فاطر: ٢٢] .
Aynı sınıfın fertlerindeki dış görünüş farklılığı, zihinlere yaklaştırmak amacıyla iç dünyaların (bâtınların) farklılığına bir mesel kılınmıştır. Dolayısıyla bu isti'nâf, beyânî isti'nâflardandır; çünkü böylesi bir yakınlaştırma, { إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ } [Fâtır: 22] ayeti işitildiğinde zihinlerin öğrenmeye can attığı hususlardandır.
وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ، وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ، وَجَاءَ التَّقْرِيرُ عَلَى النَّفْيِ عَلَى مَا هُوَ الْمُسْتَعْمَلُ كَمَا بَيَّنَّاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٤٨] وَفِي آيَاتٍ أُخْرَى.
Rü'yet (görme) gözle görmedir (basarîdir), soru ise takrîrîdir (ikrar ettirme amaçlıdır). A'râf Suresi'nde [148] { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ } ayetinde ve başka ayetlerde açıkladığımız üzere, takrîr kural gereği olumsuzluk (nefy) üzerine gelmiştir.
وَضَمِيرُ فَأَخْرَجْنا الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ.
{ فَأَخْرَجْنا } kelimesindeki zamir, üçüncü şahıstan (gaybetten) birinci şahsa (tekellüme) yapılan bir iltifattır.
وَالْأَلْوَانُ: جَمْعُ لَوْنٍ وَهُوَ عَرَضٌ، أَيْ كَيْفِيَّةٌ تَعْرِضُ لِسُطُوحِ الْأَجْسَامِ يُكَيِّفُهُ النُّورُ كَيْفِيَّاتٍ مُخْتَلِفَةً عَلَى اخْتِلَافِ مَا يَحْصُلُ مِنْهَا عِنْدَ انْعِكَاسِهَا إِلَى عَدَسَاتِ الْأَعْيُنِ
Elvân (أَلْوَان); levn (لَوْن/renk) kelimesinin çoğuludur ve o bir arazdır; yani cisimlerin yüzeylerine arız olan bir keyfiyettir. Işık, göz merceklerine yansıdığında onlardan meydana gelen farklılıklara göre onu çeşitli şekillerde niteler;
مِنْ شِبْهِ الظُّلْمَةِ وَهُوَ لَوْنُ السَّوَادِ وَشِبْهِ الصُّبْحِ هُوَ لَوْنُ الْبَيَاضِ، فَهُمَا الْأَصْلَانِ لِلْأَلْوَانِ، وَتَنْشَقُّ مِنْهَا أَلْوَانٌ كَثِيرَةٌ وُضِعَتْ لَهَا أَسْمَاءٌ اصْطِلَاحِيَّةٌ وَتَشْبِيهِيَّةٌ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٩] ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ.
karanlığa benzerlik ki o siyah renktir ve sabaha benzerlik ki o beyaz renktir; bu ikisi renklerin iki aslıdır. Bunlardan, kendilerine ıstılahî ve teşbihî isimler verilmiş pek çok renk türemiştir. Bu husus Bakara Suresi'nde [69] { قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها } ayetinde ve Nahl Suresi'nde geçmişti.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ الِاعْتِبَارِ هُوَ اخْتِلَافُ أَلْوَانِ الْأَصْنَافِ مِنَ النَّوْعِ الْوَاحِدِ كَاخْتِلَافِ أَلْوَانِ التُّفَّاحِ مَعَ أَلْوَانِ السَّفَرْجَلِ، وَأَلْوَانِ الْعِنَبِ مَعَ أَلْوَانِ التِّينِ، وَاخْتِلَافِ أَلْوَانِ الْأَفْرَادِ مِنَ الصِّنْفِ الْوَاحِدِ تَارَاتٍ كَاخْتِلَافِ أَلْوَانِ التُّمُورِ وَالزَّيْتُونِ وَالْأَعْنَابِ وَالتُّفَّاحِ وَالرُّمَّانِ.
İbret almaktan maksat; elmanın renkleri ile ayvanın renkleri, üzümün renkleri ile incirin renkleri arasındaki farklılık gibi tek bir nev'in (türün) sınıflarının renklerinin farklılığı ve bazen de hurma, zeytin, üzüm, elma ve narın renklerinin farklılığı gibi aynı sınıfın fertlerinin renklerinin farklılığıdır.
وَذِكْرُ إِنْزَالِ الْمَاءِ مِنَ السَّمَاءِ إِدْمَاجٌ فِي الْغَرَضِ لِلِاعْتِبَارِ بِقُدْرَةِ اللَّهِ مَعَ مَا فِيهِ مِنِ اتِّحَادِ أَصْلِ نَشْأَةِ الْأَصْنَافِ وَالْأَنْوَاعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: تُسْقَى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ [الرَّعْد: ٤] وَذَلِكَ أَرْعَى لِلِاعْتِبَارِ.
Gökten suyun indirilmesinin zikredilmesi, Allah'ın kudretinden ibret alma amacına dâhil edilmiştir (idmâcdır); bununla birlikte { تُسْقَى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ } [Ra'd: 4] ayetinde olduğu gibi sınıf ve türlerin yaratılış kökeninin bir olması da söz konusudur ve bu, ibret almaya daha uygundur.
وَجِيءَ بِالْجُمْلَتَيْنِ الْفِعْلِيَّتَيْنِ فِي أَنْزَلَ وَ «أَخْرَجْنَا» لِأَنَّ إِنْزَالَ الْمَاءِ وَإِخْرَاجَ الثَّمَرَاتِ مُتَجَدِّدٌ آنًا فَآنًا.
{ أَنْزَلَ } ve { أَخْرَجْنَا } fiillerinde iki fiil cümlesinin getirilmesi, suyun indirilmesi ve meyvelerin çıkarılmasının anbean yenilenmesi sebebiyledir.
وَالِالْتِفَاتُ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ فِي قَوْلِهِ: أَنْزَلَ وَقَوْلِهِ: «أَخْرَجْنَا» لِأَنَّ الِاسْمَ الظَّاهِرَ أَنْسَبُ بِمَقَامِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْقُدْرَةِ لِأَنَّهُ الِاسْمُ الْجَامِعُ لِمَعَانِي الصِّفَاتِ.
{ أَنْزَلَ } sözündeki gaib sîgasından { أَخْرَجْنَا } sözündeki mütekellim sîgasına iltifat yapılması şundandır: Zira açık isim (lafza-i celâl), kudrete delil getirme makamına daha uygundur; çünkü o, sıfatların manalarını kendinde toplayan isimdir.
وَضَمِيرُ التَّكَلُّمِ أَنْسَبُ بِمَا فِيهِ امْتِنَانٌ.
Mütekellim zamiri ise minnet ve lütuf içeren durumlara daha uygundur.
وَقُدِّمَ الِاعْتِبَارُ بِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ الثَّمَرَاتِ لِأَنَّ فِي اخْتِلَافِهَا سَعَةً تُشْبِهُ سَعَةَ اخْتِلَافِ
Meyvelerin hallerinin farklılığından ibret alma öne geçirilmiştir; çünkü onların farklılığında,