وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ الَخْ تَفْصِيلٌ لِأَحْوَالِ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ أَيْ أُعْطَوُا الْقُرْآنَ. وَضَمِيرُ «مِنْهُمُ» الْأَظْهَرُ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ اصْطَفَيْنا، وَذَلِكَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَعَلَيْهِ فَالظَّالِمُ لِنَفْسِهِ مِنَ الْمُصْطَفَيْنَ. وَقِيلَ هُوَ عَائِدٌ إِلَى عِبادِنا أَيْ وَمن عبادنَا علمه وَالْإِطْلَاق. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةَ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ، وَعَلَيْهِ فَالظَّالِمُ لِنَفْسِهِ هُوَ الْكَافِرُ. وَيَسْرِي أَثَرُ هَذَا الْخِلَافِ فِي مَحْمَلِ ضَمِيرِ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها [فاطر: ٣٣] وَلِذَلِكَ يَكُونُ قَوْلُ الْحَسَنِ جَارِيًا عَلَى وِفَاقِ مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعُقْبَةَ بْنِ عَمْرٍو وَمَا هُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَائِشَةَ وَهُوَ الرَّاجِحُ.
{ فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “Onlardan kimi nefsine zulmedendir...” buyruğundaki fâ harfi, kendilerine Kitap miras bırakılanların, yani Kur'an verilenlerin hallerinin tafsilatıdır. “Minhum” (مِنْهُمُ) ifadesindeki zamirin daha zahir olan görüşe göre { الَّذِينَ اصْطَفَيْنا } “seçtiklerimize” ibaresine dönmesidir; Hasan[-ı Basrî]'nin görüşü de budur. Buna göre nefsine zulmeden kimse de seçilenlerdendir. Bir diğer görüşe göre bu zamir mutlak anlamda { عِبادِنا } “kullarımız” kelimesine döner. Bu da İbn Abbâs, İkrime, Katâde ve Dahhâk'ın görüşüdür; buna göre nefsine zulmeden kâfirdir. Bu ihtilafın etkisi { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها } “Onlar Adn cennetlerine girerler” [Fâtır: 33] ayetindeki zamirin merciine de sirayet eder. Bu sebeple Hasan'ın görüşü; Ömer, Osman, İbn Mes'ûd, Ebü'd-Derdâ, Ukbe b. Amr ve Âişe'den rivayet edilenlere uygun düşmektedir ve tercih edilen (râcih) de budur.
وَالظَّالِمُونَ لِأَنْفُسِهِمْ هُمُ الَّذِينَ يَجُرُّونَ أَنْفُسَهُمْ إِلَى ارْتِكَابِ الْمَعْصِيَةِ فَإِنَّ مَعْصِيَةَ الْمَرْءِ رَبَّهُ ظُلْمٌ لِنَفْسِهِ لِأَنَّهُ يُوَرِّطُهَا فِي الْعُقُوبَةِ الْمُعَيَّنَةِ لِلْمَعَاصِي عَلَى تَفْصِيلِهَا وَذَلِكَ ظُلْمٌ لِلنَّفْسِ لِأَنَّهُ اعْتِدَاءٌ عَلَيْهَا إِذْ قَصَّرَ بِهَا عَنْ شَيْءٍ مِنَ الْخَيِّرَاتِ قَلِيلٍ أَوْ كَثِيرٍ، وَوَرَّطَهَا فِيمَا تَجِد جَزَاء ذَمِيمًا عَلَيْهِ. قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ آدَمَ وَحَوَّاءَ حِينَ خَالَفَا مَا نُهِيَا عَنْهُ مِنْ أَكْلِ الشَّجَرَةِ قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَاف: ٢٣] وَقَالَ: وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً
Nefislerine zulmedenler, nefislerini günah işlemeye sürükleyenlerdir. Zira kişinin Rabbine isyan etmesi nefsine zulmetmesidir; çünkü onu günahlar için ayrıntılı olarak belirlenmiş cezaya sürükler. Bu ise nefse haksızlıktır; zira az veya çok herhangi bir hayırdan onu geri bırakarak ve karşılığında kötü bir ceza göreceği şeye sürükleyerek ona tecavüz etmiştir. Yüce Allah, yasaklandıkları ağaçtan yememe emrine muhalefet ettiklerinde Âdem ve Havva'dan naklen şöyle buyurmuştur: { قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “İkisi dediler ki: Rabbimiz, biz kendimize zulmettik” [A'râf: 23]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً } “Kim bir kötülük yapar veya nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur”
[النِّسَاء: ١١٠] وَقَالَ: إِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [١١] ، وَقَالَ: قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [٥٣] .
[Nisâ: 110]. Neml Suresi'nde de şöyle buyurmuştur: { إِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ancak kim zulmeder de sonra kötülüğün ardından iyilik yaparsa, şüphesiz ben çok bağışlayıcıyım, çok merhamet ediciyim” [11]. Zümer Suresi'nde de şöyle buyurmuştur: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } “De ki: Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” [53].
وَاللَّامُ فِي لِنَفْسِهِ لَامُ التَّقْوِيَةِ لِأَنَّ الْعَامِلَ فَرْعٌ فِي الْعَمَلِ إِذْ هُوَ اسْمُ فَاعِلٍ.
{ لِنَفْسِهِ } ibaresindeki lâm [harfi], âmil ism-i fâil olup amelde fer' (ikincil) konumunda olduğu için tekit lâmıdır (lâm-ı takviye).
وَالْمُقْتَصِدُ: هُوَ غَيْرُ الظَّالِمِ نَفْسَهُ كَمَا تَقْتَضِيهِ الْمُقَابَلَةُ، فَهُمُ الَّذِينَ اتَّقَوُا الْكِبَارَ وَلَمْ يَحْرِمُوا أَنْفُسَهُمْ مِنَ الْخَيْرَاتِ الْمَأْمُورِ بِهَا وَقَدْ يُلِمُّونَ بِاللَّمَمِ الْمَعْفُوِّ عَنْهُ مِنَ اللَّهِ، وَلَمْ يَأْتُوا بِمُنْتَهَى الْقُرُبَاتِ الرَّافِعَةِ لِلدَّرَجَاتِ، فَالِاقْتِصَادُ افْتِعَالٌ مِنَ الْقَصْدِ وَهُوَ ارْتِكَابُ
Muktesıd (الْمُقْتَصِدُ): Karşıtlığın gerektirdiği üzere, nefsine zulmetmeyen kimsedir. Bunlar büyük günahlardan sakınan, emredilen hayırlardan kendilerini mahrum bırakmayan, Allah tarafından affedilen küçük günahlara (lemem) bazen bulaşabilen, ancak dereceleri yükselten nafile ibadetlerin (kurbet) en üst seviyesini yapmayan kimselerdir. İktisad (الِاقْتِصَادُ), kasd (الْقَصْدُ) kökünden ifti'âl kalıbında olup
الْقَصْدِ وَهُوَ الْوَسَطُ بَيْنَ طَرَفَيْنِ يُبَيِّنُهُ الْمَقَامُ، فَلَمَّا ذُكِرَ هُنَا فِي مُقَابَلَةِ الظَّالِمِ وَالسَّابِقِ عُلِمَ أَنَّهُ مُرْتَكِبٌ حَالَةً بَيْنِ تَيْنِكَ الْحَالَتَيْنِ فَهُوَ لَيْسَ بِظَالِمٍ لِنَفْسِهِ وَلَيْسَ بِسَابِقٍ.
makamın açıkladığı iki uç arasındaki orta yolu tutmaktır. Burada zalim ile sâbık (öne geçen) karşısında zikredilince, bu iki durum arasında bir hâl tuttuğu; yani ne nefsine zulmeden ne de öne geçen olduğu anlaşılmıştır.
وَالسَّابِقُ أَصْلُهُ: الْوَاصِلُ إِلَى غَايَةٍ مُعَيَّنَةٍ قَبْلَ غَيْرِهِ مِنَ الْمَاشِينَ إِلَيْهَا. وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ لِإِحْرَازِ الْفَضْلِ لِأَنَّ السَّابِقَ يُحْرِزُ السَّبَقَ (بِفَتْحِ الْبَاءِ) ، أَوْ مَجَازٌ فِي بَذْلِ الْعِنَايَةِ لِنَوَالِ رِضَى اللَّهِ، وَعَلَى الِاعْتِبَارَيْنِ فِي الْمَجَازِ فَهُوَ مُكَنًّى عَنِ الْإِكْثَارِ مِنَ الْخَيْرِ لِأَنَّ السَّبْقَ يَسْتَلْزِمُ إِسْرَاعَ الْخُطُوَاتِ، وَالْإِسْرَاعُ إِكْثَارٌ. وَفِي هَذَا السَّبْقِ تَفَاوُتٌ أَيْضًا كَخَيْلِ الْحَلَبَةِ.
Sâbık (السَّابِقُ) kelimesinin asıl anlamı, oraya doğru yürüyen diğer kimselerden önce belirli bir gayeye ulaşandır. Burada ise fazileti elde etmek için mecazdır; çünkü öne geçen kimse ödülü (sebek / السَّبَق) kazanır. Yahut Allah'ın rızasına nail olmak için gayret sarf etmede mecazdır. Her iki mecaz değerlendirmesine göre de hayrı çoğaltmaktan kinayedir; çünkü öne geçmek adımları hızlandırmayı gerektirir, hızlandırmak ise [adımları] çoğaltmaktır. Yarış atlarında olduğu gibi bu yarışta da dereceler farklıdır.
وَالْخَيْرَاتُ: جَمْعُ خَيْرٍ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ، وَالْخَيْرُ: النَّافِعُ. وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا الطَّاعَاتُ لِأَنَّهَا أَعْمَالٌ صَالِحَةٌ نَافِعَةٌ لِعَامِلِهَا وَلِلنَّاسِ بِآثَارِهَا.
Hayrât (الْخَيْرَاتُ), kural dışı (gayr-i kıyâsî) olarak hayır (خَيْر) kelimesinin çoğuludur; hayır ise faydalı olan demektir. Burada onunla kastedilen itaatlerdir; zira bunlar hem yapan kimseye hem de tesirleriyle insanlara faydalı olan salih amellerdir.
وَالْبَاءُ لِلظَّرْفِيَّةِ، أَيْ فِي الْخَيْرَاتِ كَقَوْلِهِ: يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ [الْمَائِدَة:
Bâ [harfi] zarfiyet (içinde olma) içindir, yani hayırlarda demektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } “Günahta ve düşmanlıkta yarışırlar” [Mâide:
٦٢] .
62].
وَفِي ذِكْرِ الْخَيْرَاتِ فِي الْقِسْمِ الْآخَرِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهَا مُرَادَةٌ فِي الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ فَيُؤَوَّلُ إِلَى مَعْنَى ظَالِمٍ لِنَفْسِهِ فِي الْخَيْرَاتِ وَمُقْتَصِدٍ فِي الْخَيْرَاتِ أَيْضًا، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ مَعْنَى ظالِمٌ لِنَفْسِهِ أَنَّهُ نَاقِصُهَا مِنَ الْخَيْرَاتِ كَقَوْلِهِ: كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً أَيْ لَمْ تَنْقُصْ عَنْ مُعْتَادِهَا فِي الْإِثْمَارِ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٣٣] .
Hayrât kelimesinin son kısımda zikredilmesi, ilk iki kısımda da onun kastedildiğine delalet eder; dolayısıyla anlam hayırlarda nefsine zulmeden ve aynı şekilde hayırlarda orta yolda olan şeklinde yorumlanır. { ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } ifadesinin anlamını, Kehf Suresi'ndeki { كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً } “İki bahçe de ürününü verdi ve ondan hiçbir şeyi eksiltmedi” [33] yani meyve vermedeki mutat miktarından eksiltmedi ayetinde olduğu gibi, nefsini hayırlardan eksilten şeklinde de değerlendirebilirsin.
وَالْإِذْنُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّيْسِيرِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ، وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ مُتَعَلِّقَةٌ بِ سابِقٌ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ الْأَمْرَ لِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَ النَّاسَ كُلَّهُمْ بِفِعْلِ الْخَيْرِ سَوَاءٌ مِنْهُمْ مَنْ أَتَى بِهِ وَمن قصّر بِهِ.
İzin (الْإِذْنُ) kelimesi mecaz yoluyla kolaylaştırma (teysîr) anlamında kullanılmıştır. Bâ [harfi] sebebiyet için olup { سابِقٌ } kelimesine müteallıktır. Bununla kastedilen emir değildir; zira Allah, ister yerine getiren olsun ister kusur eden olsun, insanların hepsine hayır işlemeyi emretmiştir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْبَاءَ لِلْمُلَابَسَةِ وَتَجْعَلَهَا ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ سابِقٌ أَيْ مُتَلَبِّسًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَكُونُ الْإِذْنُ مَصْدَرًا بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ سَابِقٌ مَلَابِسٌ لِمَا أَذِنَ اللَّهُ بِهِ، أَيْ لَمْ يُخَالِفْهُ.
Bâ harfini mülâbese (birliktelik) için kabul edip onu { سابِقٌ } kelimesinden hâl konumunda zarf-ı müstakar kılman da mümkündür; yani Allah'ın iznine bürünmüş olarak demektir. Bu durumda izin, meful anlamında masdar olur; yani Allah'ın izin verdiği şeye bürünen, yani ona muhalefet etmeyen bir öne geçen demektir.
وَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ هُوَ تَنْوِيهٌ بِالسَّابِقِينَ بِأَنَّ سَبْقَهُمْ كَانَ بِعَوْنٍ مِنَ اللَّهِ وَتَيْسِيرٍ مِنْهُ.
Birinci veche göre bu, öne geçenlerin bu yarışının Allah'ın bir yardımı ve kolaylaştırmasıyla olduğunu belirterek onları yüceltmektir.
وَفِيمَا رَأَيْتَ مِنْ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ الثَّلَاثِ فِي الْآيَةِ الْمَأْخُوذِ مِنْ كَلَامِ الْأَئِمَّةِ،
Ayetteki bu üç mertebenin imamların sözlerinden alınan ve senin de gördüğün tefsirinde,
مَعَ ضَمِيمَةٍ لَا بُدَّ مِنْهَا. تَسْتَغْنِي عَنِ التِّيهِ فِي مَهَامِّهِ أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ فِي تَفْسِيرِهَا تَجَاوَزَتِ الْأَرْبَعِينَ قَوْلًا.
mutlaka gereken bir ekleme ile birlikte, bunların tefsirinde kırkı aşan çok sayıdaki görüşün çöllerinde kaybolmaktan kurtulursun.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ إِلَى الِاصْطِفَاءِ الْمَفْهُومِ مِنِ اصْطَفَيْنا أَوْ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنْ الِاصْطِفَاءِ وَإِيرَاثِ الْكِتَابِ.
{ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “İşte büyük lütuf budur” buyruğundaki işaret, { اصْطَفَيْنا } fiilinden anlaşılan seçmeye yahut zikredilen seçme ve Kitab'ı miras bırakma işinedir.
والْفَضْلُ: الزِّيَادَةُ فِي الْخَيْرِ، والْكَبِيرُ مُرَادٌ بِهِ ذُو الْعِظَمِ الْمَعْنَوِيِّ وَهُوَ الشَّرَفُ وَهُوَ فَضْلُ الْخُرُوجِ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ. وَهَذَا الْفَضْلُ مَرَاتِبُ فِي الشَّرَفِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ تَقْسِيمُ أَصْحَابِهِ إِلَى: ظَالِمٍ، وَمُقْتَصِدٍ، وَسَابِقٍ. وَضَمِيرُ الْفَصْلِ لِتَأْكِيدِ الْقَصْرِ الْحَاصِلِ مِنْ تَعْرِيفِ الْجُزْأَيْنِ، وَهُوَ حَقِيقِيٌّ لِأَنَّ الْفَضْلَ الْكَبِيرَ مُنْحَصِرٌ فِي الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ فَضْلٍ هُوَ غَيْرُ كَبِيرٍ إِلَّا ذَلِكَ الْفَضْلَ.
Fazl (الْفَضْلُ): Hayırda ziyadeliktir. Kebîr (الْكَبِيرُ) ile manevi büyüklük sahibi olan kastedilmiştir ki o da şereftir; bu da küfürden iman ve İslâm'a çıkma lütfudur. Bu lütuf, sahiplerinin zalim, muktesıd ve sâbık şeklinde taksim edilmesinin de işaret ettiği gibi şerefte mertebelere ayrılır. Fasl zamiri, iki cümlenin cüzünün de marife olmasından hâsıl olan kasrı pekiştirmek içindir. Bu kasr hakikidir; zira büyük lütuf { ذلِكَ } ile işaret edilen şeye münhasırdır, çünkü o lütuf dışındaki her lütuf büyük değildir.
وَوَجْهُ هَذَا الِانْحِصَارِ أَنَّ هَذَا الِاصْطِفَاءَ وَإِيرَاثَ الْكِتَابِ جَمَعَ فَضِيلَةَ الدُّنْيَا وَفَضْلَ الْآخِرَةِ قَالَ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [النَّحْل: ٩٧] ، وَقَالَ: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً [النُّور: ٥٥] .
Bu hasrın sebebi, söz konusu seçilme ve Kitab'ın miras bırakılmasının dünya faziletini de ahiret lütfunu da kendisinde toplamış olmasıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih bir amel işlerse, elbette onu güzel bir hayatla yaşatırız ve onların mükafatını yapmakta olduklarının en güzeliyle mutlaka veririz” [Nahl: 97]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً } “Allah, sizden iman edip salih ameller işleyenlere, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacağını, onlar için razı olduğu dinlerini muhakkak sağlamlaştıracağını ve korkularının ardından onları mutlaka güvene kavuşturacağını vadetmiştir” [Nûr: 55].
[سُورَة فاطر (٣٥) : آيَة ٣٣]
[Fâtır Suresi (35), Âyet 33]
جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ (٣٣)
{ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ } “Adn cennetleri! Oraya girerler, orada altın bilezikler ve incilerle süslenirler; oradaki elbiseleri de ipektir.” (33)
الْأَظْهَرُ أَنَّهُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ قَوْلِهِ: ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ [فاطر: ٣٢] فَإِنَّ مِمَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الْفَضْلُ دُخُولَهُمُ الْجَنَّةَ كَمَا عَلِمْتَ وَتَخْصِيصُ هَذَا الْفَضْلِ مِنْ بَيْنِ أَصْنَافِهِ لِأَنَّهُ أَعْظَمُ الْفَضْلِ لِأَنَّهُ أَمَارَةٌ عَلَى رِضْوَانِ اللَّهِ عَنْهُمْ حِينَ إِدْخَالِهِمُ الْجَنَّةَ، وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [التَّوْبَة: ٧٢] .
Daha zahir olan, bunun { ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “İşte büyük lütuf budur” [Fâtır: 32] buyruğundan bedel-i iştimal olmasıdır; zira bildiğin gibi lütfun kapsadığı şeylerden biri de onların cennete girmeleridir. Bu lütfun çeşitleri arasından tahsis edilmesi ise en büyük lütuf olmasındandır; çünkü onları cennete girdirdiği andaki Allah'ın onlardan razı oluşunun bir alametidir ve { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ın rızası ise en büyüktür” [Tevbe: 72].
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِبَيَانِ الْفَضْلِ الْكَبِيرِ وَقَدْ بُيِّنَ بِأَعْظَمِ أَصْنَافِهِ. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ.
Büyük lütfu beyan etmek üzere istînâf-ı beyânî olması da caizdir ki en büyük çeşidiyle beyan edilmiştir. Mana ise birdir.
وَضَمِيرُ الْجَمَاعَةِ فِي يَدْخُلُونَها رَاجِعٌ إِلَى الَّذِينَ اصْطَفَيْنا [فاطر: ٣٢] الْمُقَسَّمِ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: ظَالِمٍ، وَمُقْتَصِدٍ، وَسَابِقٍ، أَيْ هَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ لِأَنَّ
{ يَدْخُلُونَها } fiilindeki çoğul zamiri, zalim, muktesıd ve sâbık olmak üzere üç kısma ayrılan { الَّذِينَ اصْطَفَيْنا } “seçtiklerimize” [Fâtır: 32] ibaresine dönmektedir; yani bunların hepsi cennete girerler. Çünkü
الْمُؤْمِنِينَ كُلَّهُمْ مَآلُهُمُ الْجَنَّةُ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْأَخْبَارُ الَّتِي تَكَاثَرَتْ. وَقَدْ
pek çok haberin de delalet ettiği üzere müminlerin hepsinin varacağı yer cennettir. Nitekim
رَوَى التِّرْمِذِيُّ بِسَنَدٍ فِيهِ مَجْهُولَانِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ «أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ [فاطر:
Tirmizî, içinde iki meçhul râvi bulunan bir senetle Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir ki: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ } “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras bıraktık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda öne geçendir” [Fâtır:
٣٢] قَالَ: «هَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ وَكُلُّهُمْ فِي الْجَنَّةِ»
32] ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: «Bunların hepsi bir derecededir ve hepsi cennettedir.»
. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَارِضَةِ» : مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ:
. Tirmizî şöyle demiştir: "Bu garip bir hadistir, onu sadece bu vecihten bilmekteyiz." Ebû Bekir İbnu'l-Arabî el-Ârıza'da şöyle demiştir: İnsanlardan bazıları şöyle demiştir:
إِنَّ هَذِهِ الْأَصْنَافَ الثَّلَاثَةَ هُمُ الَّذِينَ فِي سُورَةِ الْوَاقِعَةِ [٨- ١٠] : أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ- وأَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ- والسَّابِقُونَ. وَهَذَا فَاسِدٌ لِأَنَّ أَصْحَابَ الْمَشْأَمَةِ فِي النَّارِ الْحَامِيَةِ، وَأَصْحَابَ سُورَةِ فَاطِرٍ فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ لِأَنَّ اللَّهَ ذَكَرَهُمْ بَيْنَ فَاتِحَةٍ وَخَاتِمَةٍ فَأَمَّا الْفَاتِحَةُ فَهِيَ قَوْلُهُ: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا [فاطر: ٣٢] فَجَعَلَهُمْ مُصْطَفَيْنَ. ثُمَّ قَالَ فِي آخِرِهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها [فاطر: ٣٣] وَلَا يُصْطَفَى إِلَّا مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ، وَلَكِنَّ أَهْلِ الْجَنَّةِ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ فَقَالَ: فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ [فاطر: ٣٢] وَهُوَ الْعَاصِي وَالظَّالِمُ الْمُطْلَقُ
"Bu üç sınıf, Vâkıa Suresi'ndeki [8-10] { أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ } “uğur ve mutluluk ehli”, { وأَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ } “uğursuzluk ehli” ve { والسَّابِقُونَ } “öne geçenler”dir. Bu görüş tutarsızdır (fâsiddir); çünkü uğursuzluk ehli kızgın ateştedir, Fâtır Suresi'ndekiler ise yüce bir cennettedir. Zira Allah onları bir başlangıç ile bir sonuç arasında zikretmiştir: Başlangıç; { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا } “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras bıraktık” [Fâtır: 32] buyruğu olup onları seçilmiş kılmıştır. Sonra onların neticesinde { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها } “Adn cennetleri! Oraya girerler” [Fâtır: 33] buyurmuştur; oysa cennete girecek olandan başkası seçilmez. Fakat cennet ehlinden bazısı nefsine zulmedendir; bu sebeple { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” [Fâtır: 32] buyurmuştur ki o günahkârdır. Mutlak zalim ise
هُوَ الْكَافِرُ، وَقِيلَ عَنْهُ: الظَّالِمُ لِنَفْسِهِ رِفْقًا بِهِ، وَقِيلَ لِلْآخَرِ: السَّابِقِ بِإِذْنِ اللَّهِ إِنْبَاءً أَنَّ ذَلِكَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ وَفَضْلِهِ لَا مِنْ حَالِ الْعَبْدِ اهـ.
kâfirdir. Ona nezaket gereği 'nefsine zulmeden' denilmiştir. Diğerine ise bunun kulun kendi durumundan değil, Allah'ın nimeti ve lütfuyla olduğunu bildirmek için 'Allah'ın izniyle öne geçen' denilmiştir."
وَفِي الْإِخْبَارِ بِالْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ عَنِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ إِفَادَةٌ تُقَوِّي الْحُكْمَ وَصَوْغُ الْفِعْلِ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِأَنَّهُ مُسْتَقْبِلٌ، وَكَذَلِكَ صَوْغُ يُحَلَّوْنَ وَهُوَ خَبَرٌ ثَانٍ عَنْ جَنَّاتُ عَدْنٍ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهَا فِي سُورَةِ الْحَجِّ فَانْظُرْهُ.
Müsnedün ileyhten fiilî müsned ile haber verilmesinde hükmü kuvvetlendiren bir anlam vardır. Fiilin muzâri kipiyle kurulması ise geleceğe dönük (müstakbel) olmasındandır. { يُحَلَّوْنَ } fiilinin kalıbı da böyledir ve o, { جَنَّاتُ عَدْنٍ } ibaresinin ikinci haberidir. Bunun benzeri Hac Suresi'nde geçmişti, oraya bakınız.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَلُؤْلُؤاً بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ أَساوِرَ لِأَنَّهُ لَمَّا جُرَّ بِحَرْفِ الْجَرِّ الزَّائِدِ كَانَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِفِعْلِ يُحَلَّوْنَ فَجَازَ فِي الْمَعْطُوفِ أَنْ يُنْصَبَ عَلَى مُرَاعَاةِ مَحَلِّ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِالْجَرِّ عَلَى مُرَاعَاةِ اللَّفْظِ، وهما وَجْهَان.
Nâfi', Âsım ve Ebû Ca'fer { وَلُؤْلُؤاً } kelimesini, { أَساوِرَ } kelimesinin mahalline atfen mensup okumuşlardır; çünkü o, zâit cer harfiyle mecrur olunca { يُحَلَّوْنَ } fiilinin ikinci mefulü olarak nasp konumunda kalmıştır. Dolayısıyla matufun, matufun aleyhin mahalline riayetle mensup okunması caiz olmuştur. Diğerleri ise lafza riayetle mecrur okumuşlardır; bunlar iki ayrı vecihtir.
[٣٤، ٣٥]
[34, 35]
[سُورَة فاطر (٣٥) : الْآيَات ٣٤ إِلَى ٣٥]
[Fâtır Suresi (35), 34-35. Ayetler]
وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤) الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ (٣٥)
{ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤) الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } “Ve dediler ki: 'Bizden üzüntüyü gideren Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayıcıdır, şükrün karşılığını bolca verendir. O ki, lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de orada bize bir bıkkınlık gelir.'” (34-35)
الْأَظْهَرُ أَنَّ جُمْلَةَ وَقالُوا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضمير يُحَلَّوْنَ [فاطر: ٣٣] لِئَلَّا يَلْزَمَ تَأْوِيلُ
En belirgin olan (ezher) görüşe göre { وَقالُوا } cümlesi, { يُحَلَّوْنَ } [Fâtır: 33] fiilindeki zamirden hâldir; ta ki
الْمَاضِي بِتَحْقِيقِ الْوُقُوعِ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَقْصِدْ فِي قَوْله: يَدْخُلُونَها [فاطر: ٣٣] .
{ يَدْخُلُونَها } [Fâtır: 33] buyruğunda kastetmediği halde geçmiş zaman [fiilini] vukuunun kesinliğiyle tevil etmek gerekmesin.
وَتِلْكَ الْمَقَالَةُ مُقَارِنَةٌ لِلتَّحْلِيَةِ وَاللِّبَاسِ، وَهُوَ كَلَامٌ يَجْرِي بَيْنَهُمْ سَاعَتَئِذٍ لِإِنْشَاءِ الثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ عَلَى مَا خَوَّلَهُمْ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ، وَلِمَا فِيهِ مِنَ الْكَرَامَةِ.
Bu söz, süslenme ve giyinmeyle eş zamanlıdır. O anda, kendilerine cennete girmeyi bahşettiği ve oradaki ikramlar sebebiyle Allah'a övgüde bulunmak üzere aralarında geçen bir konuşmadır.
وَإِذْهَابُ الْحَزَنِ مَجَازٌ فِي الْإِنْجَاءِ مِنْهُ فَتَصْدُقُ بِإِزَالَتِهِ بَعْدَ حُصُولِهِ وَيَصْدُقُ بِعَدَمِ حُصُولِهِ.
Hüznün giderilmesi (izhâbü'l-hazen), ondan kurtarılmaktan mecazdır; dolayısıyla hüzün meydana geldikten sonra giderilmesi anlamına da, hiç meydana gelmemesi anlamına da uygundur.
والْحَزَنَ الْأَسَفُ. وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ لَمَّا أُعْطَوْا مَا أُعْطَوْهُ زَالَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا فِيهِ قَبْلُ مِنْ هَوْلِ الْمَوْقِفِ وَمِنْ خَشْيَةِ الْعِقَابِ بِالنِّسْبَةِ لِلسَّابِقِينَ وَالْمُقْتَصِدِينَ وَمِمَّا كَانُوا فِيهِ مِنْ عِقَابٍ بِالنِّسْبَةِ لِظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ.
el-Hazen (الْحَزَن), keder ve üzüntü demektir. Kastedilen şudur: Kendilerine verilen nimetler verildiğinde; öne geçenler ve orta yolu izleyenler açısından daha önceki mahşer yerinin dehşeti ile azap korkusu, nefislerine zulmedenler açısından ise içinde bulundukları azap onlardan kalkıp gitmiştir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ اسْتِئْنَافُ ثَنَاءٍ عَلَى اللَّهِ شَكَرُوا بِهِ نِعْمَةَ السَّلَامَةِ أَثْنَوْا عَلَيْهِ بِالْمَغْفِرَةِ لِمَا تَجَاوَزَ عَمَّا اقْتَرَفُوهُ مِنَ اللَّمَمِ وَحَدِيثِ الْأَنْفُسِ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا تَجَاوَزَ اللَّهُ عَنْهُ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُقْتَصِدِينَ وَالسَّابِقِينَ، وَلِمَا تَجَاوَزَ عَنْهُ مِنْ تَطْوِيلِ الْعَذَابِ وَقَبُولِ الشَّفَاعَةِ بِالنِّسْبَةِ لِمُخْتَلَفِ أَحْوَالِ الظَّالِمِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَثْنَوْا عَلَى اللَّهِ بِأَنَّهُ شَكُورٌ لِمَا رَأَوْا مِنْ إِفَاضَتِهِ الْخَيْرَاتِ عَلَيْهِمْ وَمُضَاعَفَةِ الْحَسَنَاتِ مِمَّا هُوَ أَكْثَرُ مِنْ صَالِحَاتِ أَعْمَالِهِمْ. وَهَذَا عَلَى نَحْوِ
{ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ } cümlesi, selamet nimetine şükrettikleri, Allah'a yönelik yeni bir övgüdür (isti'nâf-ı senâ). Orta yolu izleyenler ve öne geçenler bakımından işledikleri küçük günahları (lemem), içten geçen vesveseleri ve Allah'ın bağışladığı benzeri şeyleri affetmesinden ötürü O'nu mağfiretle övmüşlerdir; nefislerine zulmedenlerin farklı durumları bakımından ise azabın uzatılmasından vazgeçmesi ve şefaati kabul etmesi sebebiyle O'nu övmüşlerdir. Kendilerine hayırları bolca akıttığını ve güzel amellerinden çok daha fazlasıyla iyilikleri katladığını gördükleri için de Allah'ı 'şekûr' (şükrün karşılığını bolca veren) olarak methetmişlerdir. Bu durum,
مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ [فاطر: ٣٠] .
{ لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ } “Böylece onlara mükâfatlarını eksiksiz öder ve lütfundan onlara fazlasını da verir. Şüphesiz O, çok bağışlayıcıdır, şükrün karşılığını bolca verendir” [Fâtır: 30] buyruğunda daha önce geçtiği gibidir.
والْمُقامَةِ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ مِنْ أَقَامَ بِالْمَكَانِ إِذَا قَطَنَهُ. وَالْمُرَادُ: دَارُ الْخُلُودِ. وَانْتَصَبَ دارَ الْمُقامَةِ عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِ أَحَلَّنا أَيْ أَسْكَنَنَا.
el-Mukâme (الْمُقامَة), bir kimse bir yerde ikamet edip yerleştiğinde kullanılan 'akâme bi'l-mekân' fiilinden türemiş mîmî bir masdardır. Kastedilen, ebediyet yurdudur (dârü'l-hulûd). { دارَ الْمُقامَةِ } tamlaması, 'bizi yerleştirdi' anlamındaki { أَحَلَّنا } fiilinin ikinci mefulü olarak mensup olmuştur.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ فَضْلِهِ ابْتِدَائِيَّةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ دارَ الْمُقامَةِ.
{ مِنْ فَضْلِهِ } buyruğundaki { مِنْ }, başlangıç (ibtidâiyye) bildirir ve { دارَ الْمُقامَةِ } tamlamasından hâl konumundadır.
وَالْفَضْلُ: الْعَطَاءُ، وَهُوَ أَخُو التَّفَضُّلِ فِي أَنَّهُ عَطَاءٌ مِنْهُ وَكَرَمٌ.
el-Fazl (الْفَضْل); bağış ve ihsan demektir. O'ndan bir lütuf ve cömertlik olması bakımından 'tefaddul' kelimesiyle kardeştir.
وَمِنْ فَضْلِ اللَّهِ أَنْ جَعَلَ لَهُمُ الْجَنَّةَ جَزَاءً عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ لِأَنَّهُ لَوْ شَاءَ لَمَا جَعَلَ لِلصَّالِحَاتِ عَطَاءً وَلَكَانَ جَزَاؤُهَا مُجَرَّدَ السَّلَامَةِ مِنَ الْعِقَابِ، وَكَانَ أَمْرُ مَنْ لَمْ يَسْتَحِقَّ الْخُلُودَ فِي النَّارِ كِفَافًا، أَيْ لَا عِقَابَ وَلَا ثَوَابَ فَيَبْقَى كَالسَّوَائِمِ، وَإِنَّمَا أَرَادُوا مِنْ هَذَا تَمَامَ الشُّكْرِ وَالْمُبَالَغَةَ فِي التَّأَدُّبِ.
Salih amellere karşılık onlara cenneti bir mükâfat kılması Allah'ın lütfundandır; zira dileseydi salih amellere hiçbir mükâfat vermezdi ve bunların karşılığı sadece azaptan kurtulmaktan ibaret olurdu. Ateşte ebedî kalmayı hak etmeyenin durumu ise başa baş (kifâfen), yani ne azap ne de sevap şeklinde kalır, böylece başıboş hayvanlar gibi olurdu. Onlar bu sözle ancak tam bir şükrü ve edepte ileri derecede titizliği amaçlamışlardır.
وَجُمْلَةُ لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ حَالٌ ثَانِيَةٌ.
{ لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ } cümlesi ikinci hâldir.
وَالْمَسُّ: الْإِصَابَةُ فِي ابْتِدَاءِ أَمْرِهَا، وَالنَّصَبُ: التَّعَبُ مِنْ نَحْوِ شِدَّةِ حَرٍّ وَشِدَّةِ بَرْدٍ.
el-Mess (الْمَسُّ), bir şeyin başlangıçta dokunup isabet etmesidir. en-Nasab (النَّصَب) ise aşırı sıcak ve aşırı soğuk gibi şeylerden kaynaklanan zahmet ve yorgunluktur.
وَاللُّغُوبُ: الْإِعْيَاءُ مِنْ جَرَّاءِ عَمَلٍ أَوْ جَرْيٍ.
el-Lugûb (اللُّغُوب) ise bir iş veya koşuşturma neticesinde meydana gelen takatsizlik ve bitkinliktir.
وَإِعَادَةُ الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ لِتَأْكِيدِ انْتِفَاء المسّ.
{ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } buyruğunda olumsuz fiilin tekrarlanması, dokunmanın nefyini pekiştirmek içindir.
[سُورَة فاطر (٣٥) : آيَة ٣٦]
[Fâtır Suresi (35), 36. Ayet]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ } “İnkâr edenlere gelince; onlar için cehennem ateşi vardır. Haklarında karar verilmez ki ölsünler; onlardan cehennemin azabı da hafifletilmez. İşte her nankör inkârcıyı böyle cezalandırırız.” (36)
مُقَابَلَةُ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ لِلَّذِينِ أُورِثُوا الْكِتَابَ بِذِكْرِ الْكَافِرِينَ يَزِيدُنَا يَقِينًا بِأَنَّ تِلْكَ الْأَقْسَامَ أَقْسَامُ الْمُؤْمِنِينَ، وَمُقَابَلَةُ جَزَاءِ الْكَافِرِينَ بِنَارِ جَهَنَّمَ يُوَضِّحُ أَنَّ الْجَنَّةَ دَارٌ لِلْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ عَلَى تَفَاوُتٍ فِي الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ.
Kitab'a mirasçı kılınanların üç sınıfının kâfirlerin zikredilmesiyle karşılaştırılması, bu sınıfların müminlerin sınıfları olduğuna dair kesin bilgimizi artırmaktadır. Kâfirlerin cezasının cehennem ateşiyle mukayese edilmesi de cennetin, zaman ve mekândaki farklılıklarla birlikte bu üç sınıfın yurdu olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْكُفَّارِ: وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ نَارَ عِقَاب الْمُؤمنِينَ خَفِيفَة عَنْ نَارِ الْمُشْرِكِينَ.
Yüce Allah'ın kâfirler hakkındaki { وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها } buyruğunda, müminlerin azap ateşinin müşriklerin ateşinden daha hafif olduğuna bir işaret vardır.
فَجُمْلَةُ وَالَّذِينَ كَفَرُوا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها [فاطر: ٣٣] .
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا } cümlesi, { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها } [Fâtır: 33] cümlesine matuftur.
وَوَقَعَ الْإِخْبَارُ عَنْ نَارِ جَهَنَّمَ بِأَنَّهَا لَهُمْ بِلَامِ الِاسْتِحْقَاقِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهَا أُعِدَّتْ لِجَزَاءِ أَعْمَالِهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤] وَقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ
Cehennem ateşinin onlara ait olduğunun lillâh (hak ediş) lâmı ile haber verilmesi, tıpkı Yüce Allah'ın Bakara Suresi'ndeki: { فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Yakıtı insanlar ve taşlar olan, inkârcılar için hazırlanmış ateşten sakının” [24] ve Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “İnkârcılar için hazırlanmış ateşten sakının”
[١٣١] ، فَنَارُ عِقَابِ عُصَاةِ الْمُؤْمِنِينَ نَارٌ مُخَالِفَةٌ أَوْ أَنَّهَا أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ.
[131] buyruklarında olduğu gibi, onun kendi amellerinin cezası olarak hazırlandığına delalet etmek içindir. Günahkâr müminlerin azap ateşi ise farklı bir ateştir ya da o ateş [aslen] kâfirler için hazırlanmıştır.
وَإِنَّمَا دَخَلَ فِيهَا مَنْ أُدْخِلَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ لِاقْتِرَافِهِمُ الْأَعْمَالَ السَّيِّئَةَ الَّتِي شَأْنُهَا أَنْ تَكُونَ لِلْكَافِرِينَ.
Nefislerine zulmeden müminlerden oraya sokulanlar, sadece kâfirlere yaraşan kötü amelleri irtikâp ettikleri için sokulmuşlardır.
وَقُدِّمَ الْمَجْرُورُ فِي لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ عَلَى الْمسند إِلَيْهِ للتشويق إِلَى ذكر الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ حَتَّى إِذَا سَمِعَهُ السَّامِعُونَ تَمَكَّنَ مِنْ نُفُوسِهِمْ تَمَامَ التَّمَكُّنِ.
{ لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ } ibaresinde mecrurun müsnedün ileyhten önce getirilmesi, müsnedün ileyhin zikrine iştiyak uyandırmak içindir; öyle ki dinleyenler onu işittiğinde zihinlerine tam anlamıyla yerleşsin.
وَجُمْلَةُ لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ، وَالْقَضَاءُ:
{ لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ } cümlesi, { لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ } cümlesinden bedel-i iştimaldir. Kazâ (الْقَضَاء) kelimesinin
حَقِيقَتُهُ الْحُكْمُ، وَمِنْهُ قَضَاءُ اللَّهِ حُكْمُهُ وَمَا أَوْجَدَهُ فِي مَخْلُوقَاتِهِ. وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى أَمَاتَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ [الْقَصَص: ١٥] . وَهُوَ هُنَا مُحْتَمِلٌ
gerçek anlamı hüküm vermektir. Allah'ın kazası da O'nun hükmü ve yarattıklarında var ettiği şeylerdir. Bazen Yüce Allah'ın { فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ } “Musa ona bir yumruk indirdi ve işini bitirdi (onu öldürdü)” [Kasas: 15] buyruğunda olduğu gibi 'onu öldürdü' anlamında da kullanılır. Bu [kelime] burada
لِلْحَقِيقَةِ، أَيْ لَا يُقَدِّرُ اللَّهُ مَوْتَهُمْ، فَقَوْلُهُ: فَيَمُوتُوا مُسَبَّبٌ عَلَى الْقَضَاءِ. وَالْمَعْنَى: لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ بِالْمَوْتِ فَيَمُوتُوا، وَمُحْتَمِلٌ لِلْمَجَازِ وَهُوَ الْمَوْتُ. وَتَفْرِيعُ فَيَمُوتُوا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنَّهُمْ لَا يَمُوتُونَ إِلَّا الْإِمَاتَةَ الَّتِي يَتَسَبَّبُ عَلَيْهَا الْمَوْتُ الْحَقِيقِيُّ الَّذِي يَزُولُ عِنْدَهُ الْإِحْسَاسُ، فَيُفِيد أَنهم يماتون مَوْتًا لَيْسَ فِيهِ مِنَ الْمَوْتِ إِلَّا آلَامُهُ دُونَ رَاحَتِهِ، قَالَ تَعَالَى: وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ [الزخرف: ٧٧] وَقَالَ تَعَالَى: كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ [النِّسَاء: ٥٦] .
hakiki anlamına ihtimallidir; yani 'Allah onların ölümüne hükmetmez (takdir etmez)'. Dolayısıyla { فَيَمُوتُوا } buyruğu kazâya bağlı bir sonuçtur (müsebbebtir). Anlam şudur: Ölümlerine hükmedilmez ki ölsünler. Mecaz anlamına da ihtimallidir ki bu da ölümdür. { فَيَمُوتُوا } ifadesinin bu veçheye bağlanması ise; onların ancak hislerin yok olduğu gerçek ölümün neticeleneceği bir öldürülüşle öldürülmeyecekleri anlamına gelir. Bu da onlara, ölümün rahatlığı olmaksızın sadece acılarının bulunduğu bir ölüm tattırılacağını ifade eder. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } “'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)!' diye seslenirler. O da: 'Siz burada kalıcısınız' der” [Zuhruf: 77]. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ } “Azabı tatsınlar diye, derileri her kavrulup yandıkça onları başka derilerle değiştireceğiz” [Nisâ: 56].
وَضَمِيرُ عَذابِها عَائِدٌ إِلَى جَهَنَّمَ لِيَشْمَلَ مَا وَرَدَ مِنْ أَنَّ الْمُعَذَّبِينَ يُعَذَّبُونَ بِالنَّارِ وَيُعَذَّبُونَ بِالزَّمْهَرِيرِ وَهُوَ شِدَّةُ الْبَرْدِ وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ.
{ عَذابِها } kelimesindeki zamir cehenneme dönmektedir; ta ki azap görenlerin ateşle azap edileceği ve aşırı soğuk olan zemherir ile azap edileceği yönünde rivayet edilenleri de kapsasın. Bunların hepsi cehennem azabındandır.
وَوَقَعَ كَذلِكَ مَوْقِعَ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِقَوْلِهِ: نَجْزِي أَيْ نَجْزِيهِمْ جَزَاءً كَذَلِكَ الْجَزَاءِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] .
{ كَذلِكَ } lafzı, { نَجْزِي } fiilinin meful-i mutlakı konumundadır; yani 'onları böylesi bir ceza ile cezalandırırız' demektir. Bunun benzeri daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet yaptık” [143] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ تَذْيِيلٌ. وَالْكَفُورُ: الشَّدِيدُ الْكُفْرِ، وَهُوَ الْمُشْرِكُ.
{ كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ } cümlesi fezlekedir (tezyîldir). el-Kefûr (الْكَفُور), küfrü son derece şiddetli olan kimsedir ki o da müşriktir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ نَجْزِي بِنُونِ الْعَظَمَةِ وَنَصْبِ كُلَّ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ يُجْزَى بِيَاءِ الْغَائِبِ وَالْبِنَاءِ لِلنَّائِبِ وَرَفْعِ كُلَّ.
Cumhur, { نَجْزِي } fiilini azamet nunu ile ve { كُلَّ } kelimesini nasp ile okumuştur. Ebû Amr ise tek başına, gayb yâ'sı ve meçhul bina ile { يُجْزَى } ve { كُلُّ } kelimesini ref ile okumuştur.
[سُورَة فاطر (٣٥) : آيَة ٣٧]
[Fâtır Suresi (35), 37. Ayet]
وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧)
{ وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Onlar orada: 'Rabbimiz! Bizi çıkar, yapmış olduğumuzdan farklı olarak salih amel işleyelim!' diye feryat ederler. [Onlara şöyle denir:] 'Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı? Size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.'” (37)
وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ.
{ وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “Onlar orada: 'Rabbimiz! Bizi çıkar, yapmış olduğumuzdan farklı olarak salih amel işleyelim!' diye feryat ederler.”
الضَّمِيرُ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا [فاطر: ٣٦] وَالْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ
Zamir, { الَّذِينَ كَفَرُوا } [Fâtır: 36] ifadesine aittir. Bu cümle, { لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ } cümlesine matuftur
[فاطر: ٣٦] وَلَا تُجْعَلُ حَالًا لِأَنَّ التَّذْيِيلَ آذَنَ بِانْتِهَاءِ الْكَلَامِ وَبِاسْتِقْبَالِ كَلَامٍ جَدِيدٍ.
[Fâtır: 36]. Hâl kılınmaz; çünkü tezyîl ifadesi sözün bittiğini ve yeni bir söze başlandığını bildirmiştir.
ويَصْطَرِخُونَ مُبَالَغَةٌ فِي (يَصْرُخُونَ) لِأَنَّهُ افْتِعَالٌ مِنَ الصُّرَاخِ وَهُوَ الصِّيَاحُ بِشِدَّةٍ وَجُهْدٍ، فَالِاصْطِرَاخُ مُبَالَغَةٌ فِيهِ، أَيْ يَصِيحُونَ مِنْ شِدَّةِ مَا نَابَهُمْ.
{ يَصْطَرِخُونَ } lafzı, 'feryat ederler' anlamındaki (يَصْرُخُونَ) fiilinin mübalağalı hâlidir; çünkü o, şiddetle ve var gücüyle haykırmak demek olan 'surâh' kökünden ifti'âl babındadır. Dolayısıyla ıstırâh, bunda mübalağa ifade eder; yani başlarına gelen şeyin şiddetinden feryat ederler.
وَجُمْلَةُ رَبَّنا أَخْرِجْنا بَيَانٌ لِجُمْلَةِ يَصْطَرِخُونَ، يَحْسَبُونَ أَنَّ رَفْعَ الْأَصْوَاتِ أَقْرَبُ إِلَى عِلْمِ الله بندائهم ولإظهار عَدَمِ إِطَاقَةِ مَا هُمْ فِيهِ.
{ رَبَّنا أَخْرِجْنا } cümlesi, { يَصْطَرِخُونَ } fiilinin açıklamasıdır (beyânıdır). Seslerini yükseltmelerinin Allah'ın onların yakarışını bilmesine daha yakın olduğunu sanırlar ve içinde bulundukları duruma dayanamadıklarını göstermek isterler.
وَقَوْلُهُمْ: نَعْمَلْ صالِحاً وَعْدٌ بِالتَّدَارُكِ لِمَا فَاتَهُمْ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَلَكِنَّهَا إِنَابَةٌ بَعْدَ إِبَانِهَا.
{ نَعْمَلْ صالِحاً } sözleri, kaçırdıkları salih amelleri telafi etme vaadidir; fakat bu, vakti geçtikten sonra yapılmış bir yöneliştir (inâbedir).
وَلِإِرَادَةِ الْوَعْدِ جُزِمَ نَعْمَلْ صالِحاً فِي جَوَابِ الدُّعَاءِ. وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ تُخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا.
Vaat kastedildiği için { نَعْمَلْ صالِحاً } fiili duanın cevabında meczum kılınmıştır. Takdiri şöyledir: 'Eğer bizi çıkarırsan salih amel işleriz.'
وغَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ نَعْتٌ لِ صالِحاً، أَيْ عَمَلًا مُغَايِرًا لِمَا كُنَّا نَعْمَلُهُ فِي الدُّنْيَا وَهَذَا نَدَامَةٌ عَلَى مَا كَانُوا يَعْمَلُونَهُ لِأَنَّهُمْ أَيْقَنُوا بِفَسَادِ عَمَلِهِمْ وَضُرِّهِ فَإِنَّ ذَلِكَ الْعَالَمَ عَالَمُ الْحَقَائِقِ.
{ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } ibaresi, { صالِحاً } kelimesinin sıfatıdır; yani 'dünyada yapmakta olduğumuzdan farklı bir amel' demektir. Bu, yaptıkları şeylerden ötürü bir pişmanlıktır; çünkü amellerinin bozukluğuna ve zararına kesin olarak inanmışlardır, zira o âlem hakikatler âlemidir.
أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ.
{ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “[Onlara şöyle denir:] 'Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı? Size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.'”
الْوَاوُ عَاطِفَةٌ فِعْلَ قَوْلٍ مَحْذُوفًا لِعِلْمِهِ مِنَ السِّيَاقِ بِحَسَبِ الضَّمِيرِ فِي نُعَمِّرْكُمْ مَعْطُوفًا عَلَى جُمْلَةِ وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها فَإِنَّ صُرَاخَهُمْ كَلَامٌ مِنْهُمْ، وَالتَّقْدِيرُ: يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا وَنَقُولُ أَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ.
Vav harfi, { نُعَمِّرْكُمْ } fiilindeki zamire göre bağlamdan anlaşılan mahzuf bir kavil fiilini { وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها } cümlesine atfetmektedir; çünkü onların feryatları da kendilerinden çıkan bir sözdür. Takdiri şöyledir: 'Onlar: Rabbimiz bizi çıkar, derler; biz de: Sizi yaşatmadık mı? deriz.'
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيعٌ لِلتَّوْبِيخِ، وَجُعِلَ التَّقْرِيرُ عَلَى النَّفْيِ تَوْطِئَةً لِيُنْكِرَهُ الْمُقَرَّرُ حَتَّى إِذَا قَالَ: بَلَى عُلِمَ أَنَّهُ لَمْ يَسَعْهُ الْإِنْكَارُ حَتَّى مَعَ تَمْهِيدِ وطاء الْإِنْكَار إِلَيْهِ.
Soru, azarlama amaçlı bir kınamadır (takrî'un li't-tevbîh). İtiraf ettirmenin (takrîr) olumsuzluk üzerine kurulması, sorulan kimsenin bunu inkâr etmesine zemin hazırlamak içindir; ta ki 'evet (bilakis)' dediğinde, inkâr zemini kendisine hazırlanmış olsa bile inkâr etmeye güç yetiremediği anlaşılsın.
وَالتَّعْمِيرُ: تَطْوِيلُ الْعُمُرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ، مِنْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٩٦] ، وَقَوْلِهِ: وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١١] .
et-Ta'mîr (التَّعْمِير), ömrü uzatmak demektir. Bu daha önce defalarca geçmişti; bunlardan biri Bakara Suresi'ndeki { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular” [96] buyruğunun, diğeri ise bu surenin [11. ayetindeki] { وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ } “Hiçbir yaşayana ömür verilmez” buyruğunun tefsirindedir.
وَمَا ظَرْفِيَّةٌ مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ زَمَانَ تَعْمِيرِ مُعَمَّرٍ.
{ مَا } zarfiyye-i masdariyyedir; yani 'ömür verilen birinin ömür süresi kadar' demektir.
وَجُمْلَةُ يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ صِفَةٌ لِ مَا، أَيْ زَمَانًا كَافِيًا بِامْتِدَادِهِ لِلتَّذَكُّرِ وَالتَّبْصِيرِ.
{ يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } cümlesi, { مَا } kelimesinin sıfatıdır; yani 'öğüt almak ve basiret sahibi olmak için süresi bakımından yeterli olan bir zaman' demektir.
والنَّذِيرُ الرَّسُولُ مُحَمَّدٌ ﷺ.
Nezîr (uyarıcı), Resûlullah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir.
وَجُمْلَةُ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ «أَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ» لِأَنَّ مَعْنَاهَا الْخَبَرُ
{ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ } cümlesi { أَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ } cümlesine matuftur; çünkü bu cümlenin anlamı haber bildirmektedir.
فَعُطِفَ عَلَيْهَا الْخَبَرُ، عَلَى أَنَّ عَطْفَ الْخَبَرِ عَلَى الْإِنْشَاءِ جَائِزٌ عَلَى التَّحْقِيقِ وَهُوَ هُنَا حَسَنٌ.
Bu yüzden üzerine haber cümlesi atfedilmiştir. Esasen haberin inşâî cümleye atfedilmesi tahkik ehline göre caizdir ve burada da güzel düşmüştür.
وَوَصْفُ الرَّسُولِ بِالنَّذِيرِ لِأَنَّ الْأَهَمَّ مِنْ شَأْنِهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ هُوَ النِّذَارَةُ.
Peygamber'in 'uyarıcı' (nezîr) olarak nitelenmesi, onlar açısından onun durumunun en önemli yönünün uyarı (inzâr) olmasındandır.
وَالْفَاءُ فِي فَذُوقُوا لِلتَّفْرِيعِ. وَحَذْفُ مَفْعُولِ «ذُوقُوا» لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ، أَيْ ذُوقُوا الْعَذَابَ.
{ فَذُوقُوا } lafzındaki fâ harfi ta'lil ve netice (tefrî') içindir. { ذُوقُوا } fiilinin mefulü makamın ona delalet etmesinden dolayı hazfedilmiştir, yani 'azabı tadın' demektir.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ فَذُوقُوا مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الدَّوَامِ وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ الْخَلَاصِ مِنَ الْعَذَابِ.
{ فَذُوقُوا } buyruğundaki emir devamlılık anlamında kullanılmıştır ve azaptan kurtuluşun olmamasından kinayedir.
وَقَوْلُهُ: فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ تَفْرِيعٌ عَلَى مَا سَبَقَ مِنَ الْحِكَايَةِ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ جُمْلَةِ الْكَلَامِ الَّذِي وَبَّخَهُمُ اللَّهُ بِهِ فَهُوَ تَذْيِيلُ لَهُ وَتَفْرِيعٌ عَلَيْهِ لِتَأْيِيسِهِمْ مِنَ الْخَلَاصِ يَعْنِي: فَأَيْنَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ أَوْلِيَاؤُكُمْ وَنُصَرَاؤُكُمْ فَمَا لَكُمْ مَنْ نَصِيرٍ.
{ فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } buyruğu, daha önce geçen anlatımın bir neticesidir (tefrî'). Bunun Allah'ın onları azarladığı sözlerin bir parçası olması da caizdir; bu durumda onların kurtuluştan ümitlerini kesmeleri için o söze bir fezleke (tezyîl) ve neticedir. Yani: 'Sizin dostlarınız ve yardımcılarınız olduğunu iddia ettiğiniz kimseler nerede? Artık sizin hiçbir yardımcınız yoktur.'
وَعُدِلَ عَنْ ضَمِيرِ الْخِطَابِ أَنْ يُقَالَ: فَمَا لَكُمَ مِنْ نَصِيرٍ، إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ بِوَصْفِ «الظَّالِمِينَ» لِإِفَادَةِ سَبَبِ انْتِفَاءِ النَّصِيرِ عَنْهُمْ فَفِي الْكَلَامِ إِيجَازٌ، أَيْ لِأَنَّكُمْ ظَالِمُونَ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مَنْ نَصِيرٍ، فَالْمَقْصُودُ ابْتِدَاءُ نَفْيِ النَّصِيرِ عَنْهُمْ وَيَتْبَعُهُ التَّعْمِيمُ بِنَفْيِ النَّصِيرِ عَنْ كُلِّ مَنْ كَانَ مِثْلَهُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ.
'فَمَا لَكُمْ مِنْ نَصِيرٍ' (sizin hiçbir yardımcınız yoktur) denilmeyip hitap zamirinden vazgeçilerek { الظَّالِمِينَ } şeklinde açık isme (zâhir isim) dönülmesi, onlardan yardımcının nefyedilmesinin gerekçesini bildirmek içindir. Dolayısıyla sözde bir îcâz (özlü anlatım) vardır; yani 'çünkü sizler zalimlersiniz ve zalimler için hiçbir yardımcı yoktur'. Burada ilk olarak amaçlanan onlardan yardımcının nefyedilmesidir; ardından da müşriklerden onlar gibi olan herkesi kapsayacak şekilde yardımcının nefyedilmesi genelleştirilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا مُسْتَقِلًّا مُفَرَّعًا عَلَى الْقِصَّةِ ذُيِّلَتْ بِهِ لِلسَّامِعِينَ مِنْ قَوْلِهِ:
Bunun, kıssadan çıkarılmış bağımsız bir söz olması ve dinleyenler için şu ayetten itibaren bir fezleke yapılması da caizdir:
وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ [فاطر: ٣٦] ، فَلَيْسَ فِيهِ عُدُولٌ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ إِفَادَةُ شُمُولِ هَذَا الْحُكْمِ لِكُلِّ ظَالِمٍ فَيَدْخُلُ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمْ فِي الْعُمُومِ.
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ } [Fâtır: 36]. Bu durumda zamirden açık isme geçiş (udûl) söz konusu olmaz; çünkü maksat bu hükmün her zalimi kapsadığını bildirmektir, dolayısıyla kendilerinden bahsedilen kâfirler de bu genel hükmün içine girer.
وَالظُّلْمُ: هُوَ الِاعْتِدَاءُ عَلَى حَقِّ صَاحِبِ حَقٍّ، وَأَعْظَمُهُ الشِّرْكُ لِأَنَّهُ اعْتِدَاءٌ عَلَى اللَّهِ بإنكار صفته النفيسة وَهِي الْوَحْدَانِيَّةُ، وَاعْتِدَاءُ الْمُشْرِكِ على نَفسه إِذْ أَقْحَمَهَا فِي الْعَذَابِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] .
Zulüm, hak sahibinin hakkına tecavüz etmektir. Bunun en büyüğü ise şirktir; çünkü şirk, Allah'ın birliği olan o yüce sıfatını inkâr etmek suretiyle Allah'a tecavüzdür ve müşrikin kendini azaba sürüklemesi sebebiyle kendi nefsine tecavüzüdür. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân: 13].
وَتَعْمِيمُ «الظَّالِمِينَ» وَتَعْمِيمُ «النَّصِيرِ» يَقْتَضِي أَنَّ نَصْرَ الظَّالِمِ تَجَاوُزٌ لِلْحَقِّ، لِأَنَّ الْحَقَّ أَنْ لَا يَكُونَ لِلظَّالِمِ نَصِيرٌ، إِذْ وَاجِبُ الْحِكْمَةِ وَالْحَقِّ أَنْ يَأْخُذَ الْمُقْتَدِرُ عَلَى يَدِ كُلِّ ظَالِمٍ لِأَنَّ الْأُمَّةَ مُكَلَّفَةٌ بِدَفْعِ الْفَسَادِ عَنْ جَمَاعَتِهَا.
{ الظَّالِمِينَ } ve { نَصِيرٍ } kelimelerinin umumi kılınması, zâlime yardım etmenin hakkı çiğnemek olduğunu gerektirir. Çünkü hak olan, zâlimin hiçbir yardımcısının olmamasıdır. Zira hikmet ve hakkın gereği, güç yetirebilenin her zâlimin elini tutması [ona engel olması]dır; çünkü ümmet, kendi topluluğundan fesadı defetmekle yükümlüdür.
وَفِي هَذَا إِبْطَالٌ لِخُلُقِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ الْقَائِلِينَ فِي أَمْثَالِهِمُ «انْصُرْ أَخَاكَ ظَالِمًا أَوْ
Bunda, atasözlerinde 'Kardeşin zâlim de olsa mazlum da olsa ona yardım et' diyen Câhiliye ehlinin ahlakını iptal etme vardır.
مَظْلُومًا» . وَقَدْ أَلْقَى النَّبِيءُ ﷺ عَلَى أَصْحَابِهِ إِبْطَالُ ذَلِكَ فَسَاقَ لَهُمْ هَذَا الْمَثَلَ حَتَّى سَأَلُوا عَنْهُ ثُمَّ أَصْلَحَ مَعْنَاهُ مَعَ بَقَاءِ لَفْظِهِ فَقَالَ: «إِذَا كَانَ ظَالِمًا تَنْصُرُهُ عَلَى نَفْسِهِ فَتَكُفُّهُ عَن ظلمه» .
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu iptal ettiğini ashabına bildirmiş; onlar soruncaya kadar bu meseli kendilerine zikretmiş, sonra lafzını koruyarak anlamını düzeltip şöyle buyurmuştur: 'Zâlim olduğunda ona kendi nefsi hususunda yardım edersin de onu zulmünden alıkoyarsın.'
[٣٨، ٣٩]
[38, 39]
[سُورَة فاطر (٣٥) : الْآيَات ٣٨ إِلَى ٣٩]
[Fâtır Suresi (35), 38 ila 39. Ayetler]
إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٣٨) هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (٣٩)
{ إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٣٨) هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (٣٩) } “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir. Doğrusu O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (38) Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur. Artık kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Kâfirlere inkârları, Rableri katında gazaptan başka bir şey artırmaz. Kâfirlere inkârları, ziyandan başka bir şey artırmaz. (39)”
جُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ
{ إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir” cümlesi,