وَالْإِنْقَاذُ: التَّخْلِيصُ مِنْ غَلَبٍ أَوْ كَرْبٍ أَوْ حَيْرَةٍ، أَيْ لَا تَنْفَعُنِي شَفَاعَتُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِي أَرَادَنِي بِضُرٍّ وَلَا يُنْقِذُونَنِي مِنَ الضُّرِّ إِذَا أَصَابَنِي.
İnkâz; bir üstünlükten, sıkıntıdan veya şaşkınlıktan kurtarmaktır. Yani bana bir zarar dileyen Allah katında onların şefaati bana fayda vermez ve o zarar bana isabet ettiğinde de beni kurtaramazlar.
وَإِذْ قَدْ نُفِيَ عَنْ شَفَاعَتِهِمُ النَّفْعُ لِلْمَشْفُوعِ فِيهِ فَقَدْ نُفِيَ عَنْهُمْ أَنْ يَشْفَعُوا بِطَرِيقِ الِالْتِزَامِ لِأَنَّ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يُشَفَّعُ لَا يَشْفَعُ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: آتخذ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا شَفَاعَةَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، لِإِبْطَالِ اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ شُفَعَاءُ مَقْبُولُو الشَّفَاعَةِ. وَإِذْ كَانَتْ شَفَاعَتُهُمْ لَا تَنْفَعُ لِعَجْزِهِمْ وَعَدَمِ مُسَاوَاتِهِمْ لِلَّهِ الَّذِي يَضُرُّ وَيَنْفَعُ فِي صِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ كَانَ انْتِفَاءُ أَنْ يُنْقِذُوا أَوْلَى. وَإِنَّمَا ذُكِرَ الْعُدُولُ عَنْ دَلَالَةِ الْفَحْوَى إِلَى دَلَالَةِ الْمَنْطُوقِ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ تَصْرِيحٍ لِتَعَلُّقِهِ بِالْإِيمَانِ وَهُوَ أَسَاسُ الصَّلَاحِ.
Onların şefaatinin hakkında şefaat dilenen kimseye fayda vermesi nefyedilince, lüzum yoluyla şefaat etmeleri de nefyedilmiş olur; zira şefaatinin kabul edilmeyeceğini bilen kimse şefaat etmez. Sanki o şöyle demiştir: “Allah katında şefaatleri bulunmayan ilahlar mı edineyim?” Bu, onların şefaatçi ve şefaatleri makbul kimseler olduğu yönündeki inançlarını iptal etmek içindir. Şefaatleri acizlikleri ve ilahlık sıfatlarında zarar ve fayda veren Allah'a denk olmamaları sebebiyle fayda vermediğine göre, kurtarabilmelerinin nefyedilmesi evleviyetledir. Delâlet-i fahvâdan vazgeçilip delâlet-i mantûka başvurulması ise, makamın salahın temeli olan imanla ilgili olması sebebiyle açıkça beyan makamı olmasındandır.
وَجُمْلَةُ إِنِّي إِذاً لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ جَوَابٌ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ. فَحَرْفُ إِذاً جَزَاءٌ لِلْمَنْفِيِّ لَا لِلنَّفْيِ، أَيْ إِنِ اتَّخَذَتُ مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً أَكُنْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ.
{ إِنِّي إِذاً لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “O takdirde ben muhakkak apaçık bir sapıklık içinde olurum” cümlesi inkârî istifhamın cevabıdır. { إِذاً } harfi nefye değil, menfî olana (olumsuzlanan fiile) cezadır; yani “Eğer Allah'tan başka ilahlar edinirsem apaçık bir sapıklık içinde olurum” demektir.
وَجُمْلَةُ إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُونِ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الْغَايَةِ مِنَ الْخِطَابِ وَالنَّتِيجَةِ مِنَ الدَّلِيلِ. وَهَذَا إِعْلَانٌ لِإِيمَانِهِ وَتَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ رَبُّهُمْ لَا تِلْكَ الْأَصْنَامِ.
{ إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُونِ } “Şüphesiz ben sizin Rabbinize iman ettim, gelin beni dinleyin” cümlesi, hitabın gayesi ve delilin neticesi konumundadır. Bu, onun imanını ilanı ve o putların değil, yalnızca Allah'ın onların Rabbi olduğunu tescilidir.
وَأُكِّدَ الْإِعْلَانُ بِتَفْرِيعِ فَاسْمَعُونِ اسْتِدْعَاءً لِتَحْقِيقِ أَسْمَاعِهِمْ إِنْ كَانُوا فِي غَفلَة.
Bu ilan, şayet gaflet içindelerse kulak verip dinlemelerini sağlamak üzere tefri yoluyla { فَاسْمَعُونِ } “beni dinleyin” ifadesiyle pekiştirilmiştir.
[سُورَة يس (٣٦) : الْآيَات ٢٦ إِلَى ٢٧]
[YÂSÎN SÛRESİ (36): ÂYETLER 26-27]
قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قالَ يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ (٢٦) بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ (٢٧)
{ قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قالَ يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ (٢٦) بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ (٢٧) } “Ona: ‘Cennete gir!’ denildi. O da: ‘Keşke kavmim, Rabbimin beni bağışladığını ve beni ikram edilenlerden kıldığını bilseydi!’ dedi.”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِمَا يَنْتَظِرُهُ سَامِعُ الْقِصَّةِ مِنْ مَعْرِفَةِ مَا لَقِيَهُ مِنْ قَوْمِهِ بَعْدَ أَنْ وَاجَهَهُمْ بِذَلِكَ الْخِطَابِ الْجَزْلِ. وَهَلِ اهْتَدَوْا بِهَدْيِهِ أَوْ أَعرضُوا عَنهُ وتركوه أَوْ آذَوْهُ كَمَا يُؤْذَى أَمْثَالُهُ مِنَ الدَّاعِينَ إِلَى الْحَقِّ الْمُخَالِفِينَ هَوَى الدَّهْمَاءِ فَيُجَابُ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ وَهُوَ الْأَهَمُّ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ وَهُمْ مِنَ الْمَقْصُودِينَ بِمَعْرِفَةِ مِثْلِ هَذَا لِيَزْدَادُوا يَقِينًا وَثَبَاتًا
Kıssayı dinleyenin, o şahsın kavmine bu dolgun ve açık hitapla yöneldikten sonra onlardan ne gördüğünü; onun hidayetine uyup uymadıklarını, yahut yüz çevirip onu kendi haline mi bıraktıklarını, yoksa avamın hevasına muhalefet eden hak davetçisi emsallerine yapıldığı gibi ona eziyet mi ettiklerini öğrenme beklentisine bir istînâf-ı beyânîdir. Bu beklentiye { قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ } “Cennete gir denildi” sözünün delalet ettiği şeyle cevap verilmiştir ki bu da Müslümanlar nezdinde en mühim olandır; zira onlar yakinlerini ve imanlarındaki sebatlarını artırmak için
فِي إِيمَانِهِمْ، وَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَحَظُّهُمْ مِنَ الْمَثَلِ مَا تَقَدَّمَ وَمَا يَأْتِي مِنْ قَوْلِهِ: إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ خامِدُونَ [يس: ٢٩] .
böyle şeyleri bilmesi kastedilenlerdendir. Müşriklere gelince, meselden onların payı daha önce geçenler ve ileride gelecek olan { إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ خامِدُونَ } [Yâsîn: 29] kavlidir.
وَفِي قَوْلِهِ: قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ كِنَايَةٌ عَنْ قَتْلِهِ شَهِيدًا فِي إِعْلَاءِ كَلِمَةِ اللَّهِ لِأَنَّ تَعْقِيبَ مَوْعِظَتِهِ بِأَمْرِهِ بِدُخُولِ الْجَنَّةِ دُفْعَةً بِلَا انْتِقَالٍ يُفِيدُ بِدَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ أَنَّهُ مَاتَ وَأَنَّهُمْ قَتَلُوهُ لِمُخَالَفَتِهِ دِينَهُمْ، قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: قَتَلُوهُ رَجْمًا بِالْحِجَارَةِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَحْرَقُوهُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: حَفَرُوا لَهُ حُفْرَةً وَرَدَمُوهُ فِيهَا حَيًّا.
{ قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ } kavlinde, onun Allah'ın kelimesini yüceltme uğrunda şehit olarak öldürüldüğüne dair bir kinaye vardır; çünkü vaazının hemen ardından hiçbir fasıla olmaksızın cennete girmesinin emredilmesi, delâlet-i iktizâ ile onun vefat ettiğini ve dinlerine muhalefet ettiği için onu öldürdüklerini ifade eder. Bazı müfessirler: “Onu taşlayarak öldürdüler” demiş, bazıları: “Onu yaktılar” demiş, bazıları da: “Onun için bir çukur kazıp diri diri içine gömdüler” demiştir.
وَإِنَّ هَذَا الرَّجُلَ الْمُؤْمِنَ قَدْ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ عَقِبَ مَوْتِهِ لِأَنَّهُ كَانَ مِنَ الشُّهَدَاءِ وَالشُّهَدَاءُ لَهُمْ مَزِيَّةَ التَّعْجِيلِ بِدُخُولِ الْجَنَّةِ دُخُولًا غَيْرَ مُوَسَّعٍ.
Bu mümin adam ölümünün hemen ardından cennete girdirilmiştir; zira o şehitlerdendi, şehitlerin ise tam ve geniş olmasa da cennete aceleyle girme gibi bir imtiyazları vardır.
فَفِي الْحَدِيثِ: «إِنَّ أَرْوَاحَ الشُّهَدَاءِ فِي حَوَاصِلِ طُيُورٍ خُضْرٍ تَأْكُلُ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ»
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Şehitlerin ruhları cennet meyvelerinden yiyen yeşil kuşların kursaklarındadır.”
. وَالْقَائِلُ: ادْخُلِ الْجَنَّةَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى.
{ ادْخُلِ الْجَنَّةَ } diyen Yüce Allah'tır.
وَالْمَقُولُ لَهُ هُوَ الرَّجُلُ الَّذِي جَاءَ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ وَإِنَّمَا لَمْ يُذْكَرْ ضَمِيرُ الْمَقُولِ لَهُ مَجْرُورًا بِاللَّامِ لِأَنَّ الْقَوْلَ الْمَذْكُورَ هُنَا قَوْلٌ تَكْوِينِيٌّ لَا يُقْصَدُ مِنْهُ الْمُخَاطَبُ بِهِ بَلْ يُقْصَدُ حِكَايَةُ حُصُولِهِ لِأَنَّهُ إِذَا حَصَلَ حَصَلَ أَثَرُهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْل: ٤٠] .
Kendisine söylenilen kimse ise şehrin en uzak yerinden gelen o adamdır. Kendisine söz söylenen kimsenin zamirinin lâm harf-i cerri ile zikredilmemesi, burada zikredilen kavlin tekvînî bir kavil olmasından ötürüdür; bununla kendisine hitap edilen kimse değil, onun meydana gelişinin hikaye edilmesi kastedilir; zira o meydana gelince eseri de meydana gelir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Nahl: 40] “...ona sadece ‘Ol’ deriz, o da hemen oluverir.”
وَإِذْ لَمْ يَقُصَّ فِي الْمَثَلِ أَنَّهُ غَادَرَ مَقَامَهَ الَّذِي قَامَ فِيهِ بِالْمَوْعِظَةِ كَانَ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ مَاتَ فِي مَقَامِهِ ذَلِكَ، وَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ مَاتَ قَتِيلًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَوْ بِأَثَرِهِ.
Meselde onun vaaz ettiği o makamı terk ettiği anlatılmadığına göre bu, onun bulunduğu o makamda öldüğüne bir işarettir; bundan da onun o anda veya onun neticesinde katledilerek öldüğü anlaşılmaktadır.
وَإِنَّمَا سَلَكَ فِي هَذَا الْمَعْنَى طَرِيقَ الْكِنَايَةِ وَلَمْ يُصَرِّحْ بِأَنَّهُمْ قَتَلُوهُ إِغْمَاضًا لِهَذَا الْمَعْنَى عَنِ الْمُشْرِكِينَ كَيْلَا يَسُرُّهُمْ أَنَّ قَوْمَهُ قَتَلُوهُ فَيَجْعَلُوهُ مِنْ جُمْلَةِ مَا ضُرِبَ بِهِ
Bu manada kinaye yolunu tutup kavminin onu öldürdüğünü açıkça belirtmemesi, kavminin onu öldürmüş olmasının müşrikleri sevindirmemesi ve bunu kendileri
الْمَثَلُ لَهُمْ وَلِلرَّسُولِ ﷺ فَيَطْمَعُوا فِيهِ أَنَّهُمْ يَقْتُلُونَ الرَّسُولَ ﷺ فَهَذِهِ الْكِنَايَةُ لَا يَفْهَمُهَا إِلَّا أَهْلُ الْإِسْلَامِ الَّذِينَ تَقَرَّرَ عِنْدَهُمُ التَّلَازُمُ بَيْنَ الشَّهَادَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَدُخُولِ الْجَنَّةِ، أَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَيَحْسَبُونَ أَنَّ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ. وَقَدْ تَكُونُ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ خَصَائِصُ يَخْتَصُّ بِنَفْعِهَا بَعْضُ السَّامِعِينَ.
ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] için getirilen meselin bir parçası kılıp Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] öldürebilecekleri hevesine kapılmamaları için bu manayı müşriklerden gizlemek gayesiyledir. Dolayısıyla bu kinayeyi, ancak Allah yolunda şehit olmak ile cennete girmek arasındaki zorunlu bağı kavramış olan İslam ehli anlar; müşriklere gelince, onlar bunun ahirette olduğunu sanırlar. Nitekim beliğ sözde, faydası sadece dinleyicilerin bir kısmına mahsus olan hususiyetler bulunabilir.
وَجُمْلَةُ قالَ يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ أَيْضًا اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ السَّامِعَ يَتَرَقَّبُ مَاذَا قَالَ حِينَ غَمَرَهُ الْفَرَحُ بِدُخُولِ الْجَنَّةِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لم يلهه دُخُوله الْجَنَّةِ عَنْ حَالِ قَوْمِهِ، فَتَمَنَّى أَنْ يَعْلَمُوا مَاذَا لَقِيَ مِنْ رَبِّهِ لِيَعْلَمُوا فَضِيلَةَ الْإِيمَانِ فَيُؤْمِنُوا وَمَا تَمَنَّى هَلَاكَهُمْ وَلَا الشَّمَاتَةَ بِهِمْ فَكَانَ مُتَّسِمًا بِكَظْمِ الْغَيْظِ وَبِالْحِلْمِ عَلَى أَهْلِ الْجَهْلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عَالَمَ الْحَقَائِقِ لَا تَتَوَجَّهُ فِيهِ النَّفْسُ إِلَّا إِلَى الصَّلَاحِ الْمَحْضِ وَلَا قِيمَةَ لِلْحُظُوظِ الدَّنِيَّةَ وَسَفْسَافِ الْأُمُورِ.
{ قالَ يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ } “O da: ‘Keşke kavmim bilseydi!’ dedi” cümlesi de istînâf-ı beyânîdir; çünkü dinleyici, cennete girme sevinci kendisini kapladığında onun ne dediğini merak eder. Manası şudur: Cennete girişi onu kavminin durumundan alıkoymamış, imanın faziletini bilip de iman etsinler diye Rabbinden ne lütuflar gördüğünü bilmelerini temenni etmiştir; onların helakini veya onlara karşı sevinip alay etmeyi temenni etmemiştir. Dolayısıyla o, öfkesini yutan ve cahillere karşı hilm sahibi olan bir kimseydi; zira hakikatler aleminde nefis yalnızca sırf salaha yönelir, süfli hazların ve değersiz şeylerin ise hiçbir kıymeti yoktur.
وَأُدْخِلَتِ الْبَاءُ عَلَى مَفْعُولِ يَعْلَمُونَ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى: يُخْبِرُونَ، لِأَنَّهُ لَا مَطْمَعَ فِي أَنْ يَحْصُلَ لَهُمْ عِلْمُ ذَلِكَ بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ.
{ يَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlüne bâ harf-i cerrinin dahil edilmesi, ona “haber verilirler/haberdar edilirler” manasını tazmin etmek (yüklemek) içindir; zira onların bunu akıl yürütme ve istidlal yoluyla bilmelerine imkan yoktur.
وَ (مَا) مِنْ قَوْلِهِ: بِما غَفَرَ لِي رَبِّي مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ يَعْلَمُونَ بِغُفْرَانِ رَبِّي وَجَعْلِهِ إِيَّايَ مِنَ الْمُكْرَمِينَ.
{ بِما غَفَرَ لِي رَبِّي } sözündeki { ما } masdariyyedir; yani “Rabbimin beni bağışlamasını ve beni ikram edilenlerden kılmasını bilselerdi” demektir.
وَالْمُرَادُ بِالْمُكْرَمِينَ: الَّذِينَ تَلْحَقُهُمْ كَرَامَةُ اللَّهِ تَعَالَى وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَالْأَنْبِيَاءُ وَأَفْضَلُ الصَّالِحِينَ قَالَ تَعَالَى: بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٦] يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ وَعِيسَى ﵈.
{ الْمُكْرَمِينَ } ile kastedilenler: Allah Teâlâ'nın ikramına nail olan kimselerdir ki onlar melekler, peygamberler ve salihlerin en üstünleridir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } [Enbiyâ: 26] “Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır”, yani melekler ve İsa [aleyhisselâm] kastedilmektedir.
[سُورَة يس (٣٦) : الْآيَات ٢٨ إِلَى ٢٩]
[YÂSÎN SÛRESİ (36): ÂYETLER 28-29]
وَما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّماءِ وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ (٢٨) إِنْ كانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ خامِدُونَ (٢٩)
{ وَما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّماءِ وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ (٢٨) إِنْ كانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ خامِدُونَ (٢٩) } “Ondan sonra kavminin üzerine gökten hiçbir ordu indirmedik, indirecek de değildik. Sadece tek bir çığlık oldu; anında sönüp gittiler.”
رُجُوعٌ إِلَى قِصَّةِ أَصْحَابِ الْقَرْيَةِ بَعْدَ أَنِ انْقَطَعَ الْحَدِيثُ عَنْهُمْ بِذِكْرِ الرَّجُلِ الْمُؤْمِنِ الَّذِي جَاءَ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ نَاصِحًا لَهُمْ وَكَانَ هَذَا الرُّجُوعُ بِمُنَاسَبَةِ أَنَّ الْقَوْمَ قَوْمُ ذَلِكَ الرَّجُلِ.
Şehrin en uzak yerinden kendilerine nasihat ederek gelen mümin adamın zikredilmesiyle sözün kesilmesinden sonra tekrar karye (şehir) halkının kıssasına dönülmektedir; bu dönüş, o kavmin o adamın kavmi olması münasebetiyledir.
فَجُمْلَةُ وَما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ إِلَخْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ [يس: ٢٦] فَهِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ أَيْضًا اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ السَّامِعَ يَتَشَوَّفُ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا كَانَ مِنْ هَذَا الرَّجُلِ وَمِنْ أَمْرِ قَوْمِهِ الَّذِينَ نَصَحَهُمْ فَلَمْ يَنْتَصِحُوا فَلَمَّا بَيَّنَ لِلسَّامِعِ مَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ عُطِفَ عَلَيْهِ بَيَانُ مَا كَانَ مِنْ أَمْرِ الْقَوْمِ بَعْدَهُ.
{ وَما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ } ila âhiri cümlesi, { قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ } [Yâsîn: 26] cümlesine matuftur; dolayısıyla o da istînâf-ı beyânîdir; çünkü dinleyici bu adamın akıbetinin ne olduğunu ve kendilerine nasihat ettiği halde nasihat dinlemeyen kavminin halinin neye vardığını öğrenmeyi arzu etmektedir; dinleyiciye onun durumu açıklanınca, onun ardından kavminin durumunun ne olduğu da buna atfedilmiştir.
وَافْتِتَاحُ قِصَّةِ عِقَابِهِمْ فِي الدُّنْيَا بِنَفْيِ صُورَةٍ مِنْ صُوَرِ الِانْتِقَامِ تَمْهِيدٌ لِلْمَقْصُودِ مِنْ أَنَّهُمْ مَا حَلَّ بِهِمْ إِلَّا مِثْلُ مَا حَلَّ بِأَمْثَالِهِمْ مِنْ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ، أَيْ لَمْ نُنْزِلْ جُنُودًا مِنَ السَّمَاءِ مَخْلُوقَةً لِقِتَالِ قَوْمِهِ، أَوْ لَمْ نُنْزِلْ جُنُودًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ مِنَ السَّمَاءِ لِإِهْلَاكِهِمْ، وَمَا كَانَتْ عُقُوبَتُهُمْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً مِنْ مَلَكٍ وَاحِدٍ أَهْلَكَتْهُمْ جَمِيعًا.
Onların dünyadaki cezalandırılmaları kıssasına intikam suretlerinden birinin nefyedilmesiyle başlanması, başlarına köklerini kazıyan bir azap olarak sadece benzerlerinin başına gelenlerin geldiği maksadına bir hazırlıktır; yani kavmiyle savaşmak için yaratılmış orduları gökten indirmedik, yahut onları helak etmek için gökten meleklerden ordular indirmedik; onların cezası tek bir meleğin çıkardığı ve hepsini helak eden tek bir çığlıktan başka bir şey değildi.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِهِ مَزِيدَةٌ فِي الظَّرْفِ لِتَأْكِيدِ اتِّصَالِ الْمَظْرُوفِ بِالظَّرْفِ وَأَصْلُهَا مِنْ الِابْتِدَائِيَّةِ، وَإِضَافَةُ بَعْدِ إِلَى ضَمِيرِ الرَّجُلِ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ شَائِعِ الْحَذْفِ، أَيْ بَعْدَ مَوْتِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ قالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي [الْبَقَرَة: ١٣٣] .
{ مِنْ بَعْدِهِ } kavlindeki { مِنْ }, zarfın mazrufa bitişikliğini pekiştirmek için zarfa eklenmiş zaiddir ve aslı ibtidâiyyedir. { بَعْدِ } kelimesinin adamın zamirine izafeti ise hazfi yaygın olan bir muzâf takdiri üzeredir; yani Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi “onun ölümünden sonra” demektir: { إِذْ قالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي } [Bakara: 133] “Oğullarına: ‘Benden sonra neye ibadet edeceksiniz?’ dediği zaman...”
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ جُنْدٍ مُؤَكِّدَةٌ لِعُمُومِ جُنْدٍ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنَ السَّماءِ ابْتِدَائِيَّةٌ وَفِي الْإِتْيَانِ بِحَرْفٍ مِنْ ثَلَاثِ مَرَّاتٍ مَعَ اخْتِلَافِ الْمَعْنَى
{ مِنْ جُنْدٍ } kavlindeki { مِنْ }, nefy bağlamında { جُنْدٍ } kelimesinin umumiliğini pekiştirmektedir. { مِنَ السَّماءِ } kavlindeki { مِنْ } ise ibtidâiyyedir. { مِنْ } harfinin mana farklılığı ile üç defa getirilmesinde
مُحَسِّنُ الْجِنَاسِ. وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ إِذْ قَالُوا لِلنَّبِيءِ ﷺ: أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا [الْإِسْرَاء: ٩٢] أَيْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ الَّذِي تَدَّعِي أَنَّهُ أَرْسَلَكَ وَمَعَهُ جُنْدُهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِيَثْأَرَ لَكَ.
cinas sanatı güzelliği vardır. Bunda, Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem]: { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } [İsrâ: 92] “Yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getiresin” diyen Mekke müşriklerine bir tariz vardır; yani senin intikamını alması için seni gönderdiğini iddia ettiğin Allah'ı ve beraberinde meleklerden ordusunu getiresin.
فَجُمْلَةُ وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ نَوْعَيِ الْعِقَابِ الْمَنْفِيِّ وَالْمُثْبَتِ، لِقَصْدِ الرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ سُنَّةَ اللَّهِ تَعَالَى لَمْ تَجْرِ بِإِنْزَالِ الْجُنُودِ عَلَى الْمُكَذِّبِينَ وَشَأْنُ الْعَاصِينَ أَدْوَنُ مِنْ هَذَا الِاهْتِمَامِ.
{ وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ } “ve indirecek de değildik” cümlesi, nefyedilen ve ispat edilen iki ceza türü arasında bir ara cümledir (mu'tarızadır); maksat müşriklere, Allah Teâlâ'nın sünnetinin yalanlayanların üzerine ordular indirmek şeklinde cereyan etmediğini ve isyankarların konumunun böyle bir özene layık olmaktan çok daha aşağıda olduğunu bildirmektir.
وَالصَّيْحَةُ: الْمَرَّةُ مِنَ الصِّيَاحِ، بِوَزْنِ فَعْلَةٍ، فَوَصْفُهُا بِوَاحِدَةٍ تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى الْوَحْدَةِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْمُرَادَ الْجِنْسُ الْمُفْرَدُ مِنْ بَيْنِ الْأَجْنَاسِ، وصَيْحَةً مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ كانَتْ بَعْدَ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُفْرَّغِ، وَلَحَاقُ تَاءِ التَّأْنِيثِ بِالْفِعْلِ مَعَ نَصْبِ صَيْحَةً مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ الْمَحْذُوفَ الْعُقُوبَةُ أَوِ الصَّيْحَةُ الَّتِي دَلَّتْ عَلَيْهَا صَيْحَةً واحِدَةً، أَيْ لَمْ تَكُنِ الْعُقُوبَةُ أَوِ الصَّيْحَةُ إِلَّا صَيْحَةً مِنْ صِفَتِهَا أَنَّهَا وَاحِدَةٌ إِلَى آخِرِهِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ بِرَفْعِ صَيْحَةً عَلَى أَنَّ «كَانَ» تَامَّةٌ، أَيْ مَا وَقَعَتْ إِلَّا صَيْحَةٌ وَاحِدَةٌ.
Sayha (صَيْحَة); siyyâh (çığlık) kelimesinden bir kere olmayı ifade eden fe'le (فَعْلَة) veznindedir. Dolayısıyla onun { وَاحِدَةً } “tek” kelimesiyle nitelenmesi, cinsler arasından tekil cinsin kastedildiği zannına kapılmamak için teklik manasını teyit içindir. { صَيْحَةً } kelimesi, müferrağ istisna sonrası { كَانَتْ } fiilinin haberi olarak mansubdur. { صَيْحَةً } kelimesinin mansub olmasıyla birlikte fiile müenneslik tāsının bitişmesi, mahzuf müstesnâ-i minhin “el-ukūbetu” (ceza) yahut { صَيْحَةً واحِدَةً } lafzının delalet ettiği “es-sayhatu” (çığlık) olduğuna işarettir; yani “o ceza veya çığlık, sıfatı tek olmak olan bir çığlıktan başkası olmadı” demektir. Ebû Ca'fer ise { كَانَ } fiilini tâmme kabul ederek { صَيْحَةٌ } kelimesini merfû okumuştur; yani “tek bir çığlıktan başkası vuku bulmadı” demektir.
وَمَجِيءُ «إِذَا» الْفُجَائِيَّةُ فِي الْجُمْلَةِ الْمُفَرَّعَةِ عَلَى إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً لِإِفَادَةِ سُرْعَةِ الْخُمُودِ إِلَيْهِمْ بِتِلْكَ الصَّيْحَةِ. وَهَذِهِ الصَّيْحَةُ صَاعِقَةٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ ثَمُودٍ:
{ إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً } cümlesine terettüp eden cümlede sürpriz bildiren { إِذَا } (fucâiyye) edatının gelmesi, o tek çığlıkla sönüp yok olmalarının pek süratli olduğunu ifade etmek içindir. Bu çığlık bir yıldırımdır; nitekim Yüce Allah Semûd hakkında şöyle buyurmuştur:
فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ [الْحجر: ٧٣] .
{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ } [Hicr: 73] “Bunun üzerine onları o çığlık yakalayıverdi.”
وَالْخُمُودُ: انْطِفَاءُ النَّارِ، اسْتُعِيرَ لِلْمَوْتِ بَعْدَ الْحَيَاةِ الْمَلِيئَةِ بِالْقُوَّةِ وَالطُّغْيَانِ، لِيَتَضَمَّنَ الْكَلَامُ تَشْبِيهَ حَالِ حَيَاتِهِمْ بِشُبُوبِ النَّارِ وَحَالِ مَوْتِهِمْ بِخُمُودِ النَّارِ فَحَصَلَ لِذَلِكَ اسْتِعَارَتَانِ إِحْدَاهُمَا صَرِيحَةٌ مُصَرِّحَةٌ، وَأُخْرَى ضِمْنِيَّةٌ مَكْنِيَّةٌ وَرَمْزُهَا الْأُولَى، وَهُمَا الِاسْتِعَارَتَانِ اللَّتَانِ تَضَمَّنَهُمَا قَوْلُ لَبِيَدٍ:
Humûd; ateşin sönmesidir. Güç ve taşkınlıkla dolu bir hayatın ardından ölüm için istiare edilmiştir; ta ki söz onların hayat hallerini ateşin alevlenmesine, ölüm hallerini de ateşin sönmesine teşbihi içersin. Böylece biri açık/musarraha, diğeri zımnî/mekniyye ve remzi birincisi olan iki istiare hasıl olmuştur. Bu iki istiare Lebîd'in şu beytinin içerdiği iki istiaredir:
وَمَا الْمَرْءُ إِلَّا كَالشِّهَابِ وَضَوْئِهِ ... يَحُورُ رَمَادًا بَعْدَ إِذْ هُوَ سَاطِعُ
“İnsan ancak bir kor parçası ve onun ışığı gibidir... Parlayıp dururken sonunda küle döner.”
وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى جَعَلْناهُمْ حَصِيداً خامِدِينَ فِي سُورَة الْأَنْبِيَاء [١٥] ، فَكَانَ هَذَا الْإِيجَازُ فِي الْآيَةِ بَدِيعًا لِحُصُولِ مَعْنَى بَيْتِ لَبِيَدٍ فِي ثَلَاثِ كَلِمَاتٍ. وَهَذَا يُشِيرُ إِلَى حَدَثٍ عَظِيمٍ حَدَثَ بِأَهْلِ أَنْطَاكِيَةَ عَقِبَ دَعْوَةِ الْمُرْسَلِينَ وَهُوَ كَرَامَةٌ لِشُهَدَاءِ أَتْبَاعِ عِيسَى ﵇، فَإِنْ كَانَتِ الصَّيْحَةُ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودٍ كَانَ الَّذِينَ خَمَدُوا بِهَا جَمِيعَ أَهْلِ الْقَرْيَةِ فَلَعَلَّهُمْ كَانُوا كُفَّارًا كُلُّهُمْ بَعْدَ مَوْتِ الرَّجُلِ الَّذِي وَعَظَهُمْ وَبَعْدَ مُغَادَرَةِ الرُّسُلِ الْقَرْيَةَ. وَلَكِنْ مِثْلُ هَذَا الْحَادِثِ لَمْ يَذْكُرِ التَّارِيخُ حُدُوثَهُ فِي أَنْطَاكِيَةَ، فَيَجُوزُ أَنْ يُهْمِلَ
Enbiyâ Sûresi'nde [15] geçen Yüce Allah'ın { حَتَّى جَعَلْناهُمْ حَصِيداً خامِدِينَ } “Nihayet onları biçilmiş ekin gibi, sönmüş ocak kıldık” kavli daha önce geçmişti. Lebîd'in beytinin manasının üç kelimede gerçekleşmesi sebebiyle ayetteki bu îcâz harikulade olmuştur. Bu, elçilerin davetinin hemen ardından Antakya halkının başına gelen büyük bir hadiseye işaret eder ki bu, İsa'nın [aleyhisselâm] tabiilerinden olan şehitler için bir keramettir. Şayet o çığlık Âd ve Semûd kavimlerinin yıldırımı gibi bir yıldırım idiyse, onunla sönüp gidenler şehir halkının tamamıydı; muhtemelen kendilerine vaaz eden adamın vefatından ve elçilerin şehirden ayrılmasından sonra hepsi kâfir kimselerdi. Ancak tarih, Antakya'da böyle bir hadisenin gerçekleştiğini kaydetmemiştir; zira tarihin
التَّارِيخُ بَعْضَ الْحَوَادِثِ وَخَاصَّةً فِي أَزْمِنَةِ الِاضْطِرَاب والفتنة.
bazı hadiseleri, bilhassa kargaşa ve fitne dönemlerindeki olayları ihmal etmesi mümkündür.
[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٣٠]
[YÂSÎN SÛRESİ (36): ÂYET 30]
يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٠)
{ يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٠) } “Yazıklar olsun o kullara! Kendilerine hiçbir peygamber gelmezdi ki onunla alay etmiş olmasınlar.”
تَذْيِيلٌ وَهُوَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَاقِعٌ مَوْقِعَ الرَّثَاءِ لِلْأُمَمِ الْمُكَذِّبَةِ الرُّسُلَ شَامِلٌ لِلْأُمَّةِ الْمَقْصُودَةِ بِسَوْقِ الْأَمْثَالِ السَّابِقَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْيَةِ [يس: ١٣] ، وَاطِّرَادِ هَذَا السَنَنِ الْقَبِيحِ فِيهِمْ. فَالتَّعْرِيفُ فِي الْعِبادِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي الِاسْتِغْرَاقِ وَهُوَ اسْتِغْرَاقٌ ادِّعَائِيٌّ رُوعِيَ فِيهِ حَالُ الْأَغْلَبِ عَلَى الْأُمَمِ الَّتِي يَأْتِيهَا رَسُولٌ لِعَدَمِ الِاعْتِدَاءِ فِي هَذَا الْمَقَامِ بِقِلَّةِ الَّذِينَ صَدَّقُوا الرُّسُلَ وَنَصَرُوهُمْ فَكَأَنَّهُمْ كُلُّهُمْ قَدْ كَذَّبُوا.
[Bu cümle], bir tezyîldir (tamamlayıcı ifade) ve Yüce Allah'ın kelâmındandır. Elçileri yalanlayan ümmetlere bir ağıt konumunda olup, { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْيَةِ } [Yâsîn: 13] “Onlara o şehir halkını misal getir...” kavlinden itibaren geçen darbımesellerle kastedilen ümmeti ve bu çirkin âdetin onların arasında sürüp gitmesini de kapsamaktadır. { الْعِبادِ } kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif), istiğrâk (bütün fertleri kapsama) için kullanılan cins takısıdır. Bu, iddiaî bir istiğrâktır; zira bu makamda elçileri doğrulayıp onlara yardım edenlerin azlığı dikkate alınmadığı için, sanki hepsi yalanlamış gibi, kendisine elçi gelen ümmetlerin çoğunluğunun hali gözetilmiştir.
والْعِبادِ: اسْمٌ لِلْبَشَرِ وَهُوَ جَمْعُ عَبْدٍ. وَالْعَبْدُ: الْمَمْلُوكُ وَجَمِيعُ النَّاسِ عَبِيدُ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ خَالِقُهُمْ وَالْمُتَصَرِّفُ فِيهِمْ قَالَ تَعَالَى: رِزْقاً لِلْعِبادِ [ق: ١١] ، وَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ حَبْنَاءَ:
İbâd (الْعِبادِ); insan için bir isim olup abd (عَبْد) kelimesinin çoğuludur. Abd ise memlûk (kul/köle) demektir. Bütün insanlar Yüce Allah'ın kullarıdır; çünkü O, onların yaratıcısı ve onlar üzerinde tasarruf sahibidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { رِزْقاً لِلْعِبادِ } [Kâf: 11] “Kullara rızık olmak üzere...”. Mugīre b. Habnâ da şöyle demiştir:
أَمْسَى الْعِبَادُ بِشَرٍّ لَا غِيَاثَ لَهُمْ ... إِلَّا الْمُهَلَّبُ بَعْدَ اللَّهِ وَالْمَطَرُ
“Kullar öyle bir şerre düştüler ki, Allah'tan sonra Mühelleb ve yağmurdan başka bir sığınakları yoktur.”
وَيُجْمَعُ عَلَى عَبِيدٍ وَعِبَادٍ وَغَلَبَ الْجَمْعُ الْأَوَّلُ عَلَى عَبْدٍ بِمَعْنَى مَمْلُوكٍ، وَالْجَمْعُ الثَّانِي عَلَى عَبْدٍ بِمَعْنَى آدَمِيِّ، وَهُوَ تَخْصِيصٌ حَسَنٌ مِنَ الِاسْتِعْمَالِ الْعَرَبِيِّ.
[Abd kelimesi] abîd (عَبِيد) ve ibâd (عِبَاد) şeklinde çoğul yapılır. Birinci çoğul köle anlamındaki abd kelimesinde, ikinci çoğul ise insan anlamındaki abd kelimesinde galip gelmiştir ki bu, Arapça kullanımın güzel bir tahsisidir.
وَالْحَسْرَةُ: شِدَّةُ النَّدَمِ مَشُوبًا بِتَلَهُّفٍ عَلَى نَفْعٍ فَائِتٍ.
Hasret (الْحَسْرَةُ); kaçırılan bir faydaya karşı duyulan derin kederle karışık şiddetli pişmanlıktır.
وَحَرْفُ النِّدَاءِ هُنَا لِمُجَرَّدِ التَّنْبِيهِ عَلَى خَطَرِ مَا بَعْدَهُ لِيُصْغِيَ إِلَيْهِ السَّامِعُ وَكَثُرَ دُخُولُهُ فِي الْجُمَلِ الْمَقْصُودِ مِنْهَا إِنْشَاءُ مَعْنًى فِي نَفْسِ الْمُتَكَلِّمِ دُونَ الْإِخْبَارِ فَيَكُونُ اقْتِرَانُ ذَلِكَ الْإِنْشَاءِ بِحَرْفِ التَّنْبِيهِ إِعْلَانًا بِمَا فِي نَفْسِ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ مَدْلُولِ الْإِنْشَاءِ كَقَوْلِهِمْ: يَا خَيْبَةً، وَيَا لَعْنَةً، وَيَا وَيْلِي، وَيَا فَرْحِي، وَيَا لَيْتَنِي، وَنَحْوِ ذَلِكَ، قَالَتِ امْرَأَة من طي مِنْ أَبْيَاتِ الْحَمَاسَةِ:
Buradaki nida harfi, dinleyicinin kulak vermesi için yalnızca kendisinden sonraki sözün önemine dikkat çekmek (tenbih) içindir. Haber vermek amacı taşımayıp, konuşanın içindeki bir duyguyu ifade etmek (inşâ) maksadıyla kurulan cümlelerin başına nida harfinin gelmesi çokça görülür. Böylece bu inşânın tenbih harfiyle birlikte bulunması, konuşanın içindeki inşânın delalet ettiği manayı açığa vurması anlamına gelir. Nitekim Arapların: “Yazıklar olsun!” (يَا خَيْبَةً), “Lanet olsun!” (يَا لَعْنَةً), “Vay başıma gelene!” (يَا وَيْلِي), “Ne mutlu bana!” (يَا فَرْحِي), “Keşke!” (يَا لَيْتَنِي) ve benzeri sözleri böyledir. Tayy kabilesinden bir kadın Hamâse şiirlerinde şöyle demiştir:
فَيَا ضَيْعَةَ الْفِتْيَانِ إِذْ يَعْتَلُونَهُ ... بِبَطْنِ الشَّرَا مِثْلِ الْفَنِيقِ الْمُسَدَّمِ
“Yazıklar olsun o yiğitlere ki Şerâ vadisinde, başıboş bırakılmış azgın damızlık deve gibi onun üzerine çullandıklarında [onu koruyamadılar]!”
وَبَيْتُ الْكِتَابِ:
[Sibeveyh'in] el-Kitâb'ındaki beyit de [şöyledir]:
يَا لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْأَقْوَامَ كُلَّهُمْ ... وَالصَّالِحِينَ عَلَى سِمْعَانَ مِنْ جَارِ
“Allah'ın, bütün insanların ve salih kimselerin laneti komşu olarak Sem'ân'ın üzerine olsun!”
وَقَدْ يَقَعُ النِّدَاءُ فِي مِثْلِ ذَلِكَ بِالْهَمْزَةِ كَقَوْلِ جَعْفَرِ بْنِ عُلْبَةَ الْحَارِثِيِّ:
Bu gibi durumlarda nida bazen hemze ile de yapılır; nitekim Ca'fer b. Ulbe el-Hârisî şöyle demiştir:
أُلَهْفَى بِقُرَّى سَحْبَلٍ حِينَ أَجْلَبَتْ ... عَلَيْنَا الْوَلَايَا وَالْعَدُوُّ الْمُبَاسِلُ
“Kabileler ve korkusuz düşman üzerimize çullandığında, Kurrâ Sehbeli'nde vay başıma gelenler!”
وَأَصْلُ هَذَا النِّدَاءِ أَنَّهُ عَلَى تَنْزِيلِ الْمَعْنَى الْمُثِيرِ لِلْإِنْشَاءِ مَنْزِلَةَ الْعَاقِلِ فَيَقْصِدُ اسْمَهُ بِالنِّدَاءِ لِطَلَبِ حُضُورِهِ فَكَانَ الْمُتَكَلِّمُ يَقُولُ: هَذَا مَقَامُكَ فَاحْضُرْ، كَمَا يُنَادَى مَنْ يُقْصَدُ فِي أَمْرٍ عَظِيمٍ، وَيَنْتَقِلُ مِنْ ذَلِكَ إِلَى الْكِتَابَةِ عَمَّا لَحِقَ الْمُتَكَلِّمَ مِنْ حَاجَةٍ إِلَى ذَلِكَ الْمُنَادِي ثُمَّ
Bu nidanın aslı, inşâ duygusunu harekete geçiren manayı akıl sahibi bir varlık yerine koyup hazır bulunmasını istemek amacıyla ismine nida edilmesidir. Sanki konuşan: “Bu senin yerindir, haydi gel!” demektedir; nitekim mühim bir iş hususunda kendisine başvurulan kimseye bu şekilde seslenilir. Buradan hareketle, konuşana o nida edilen şeye duyulan ihtiyacın kinayeli anlatımına geçilir. Daha sonra
كَثُرَ ذَلِكَ وَشَاعَ حَتَّى تُنُوسِيَ مَا فِيهِ مِنَ الِاسْتِعَارَةِ وَالْكِنَايَةِ وَصَارَ لِمُجَرَّدِ التَّنْبِيهِ عَلَى مَا يَجِيءُ بَعْدَهُ، وَالِاهْتِمَامُ حَاصِلٌ فِي الْحَالَيْنِ.
bu kullanım çoğalıp yaygınlaşmış, öyle ki içerdiği istiare ve kinaye unutularak sadece kendisinden sonra gelecek söze dikkat çekme (tenbih) haline gelmiştir; her iki durumda da söze verilen önem mevcuttur.
وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٧٣] ، وَقَوله:
Bu husus daha önce Nisâ Sûresi'nde [73] geçen Yüce Allah'ın: { يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ } “Keşke ben de onlarla beraber olsaydım...” kavli ile
يَا وَيْلَتى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٢٨] .
Furkan Sûresi'ndeki [28]: { يَا وَيْلَتى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا } “Yazıklar olsun bana! Keşke falanı dost edinmeseydim.” kavlinde geçmişti.
وَمُوقِعُ مِثْلِهِ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى تَمْثِيلٌ لِحَالِ عِبَادِ اللَّهِ تَعَالَى فِي تَكْذِيبِهِمْ رُسُلَ اللَّهِ بِحَالِ مَنْ يَرْثِي لَهُ أَهْلُهُ وُقُوعَهُ فِي هَلَاكٍ أَرَادُوا مِنْهُ تَجَنُّبَهُ.
Böylesi bir ifadenin Yüce Allah'ın kelâmındaki konumu; kulların Allah'ın elçilerini yalanlama hususundaki hallerini, ailesinin sakınmasını istediği bir helake düşmesine yandığı kimsenin haline benzetmektir (temsil).
وَجُمْلَةُ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ بَيَانٌ لِوَجْهِ التَّحَسُّرِ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ قَوْلَهُ: يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ وَإِنْ كَانَ قَدْ وَقَعَ بَعْدَ ذِكْرِ أَهْلِ الْقَرْيَةِ فَإِنَّهُ لَمَّا عَمَّمَ عَلَى جَمِيعِ الْعِبَادِ حَدَثَ إِيهَامٌ فِي وَجْهِ الْعُمُومِ. فَوَقَعَ بَيَانُهُ بِأَنَّ جَمِيعَ الْعِبَادِ مُسَاوُونَ لِمَنْ ضُرِبَ بِهِمُ الْمَثَلُ وَمَنْ ضُرِبَ لَهُمْ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ الْمُمَثَّلِ بِهَا وَلَمْ تَنْفَعْهُمُ الْمَوَاعِظُ وَالنُّذُرُ الْبَالِغَةُ إِلَيْهِمْ مِنَ الرَّسُولِ الْمُرْسَلِ إِلَى كُلِّ أُمَّةٍ مِنْهُمْ وَمِنْ مُشَاهَدَةِ الْقُرُونِ الَّذِينَ كَذَّبُوا
{ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ } “Kendilerine hiçbir peygamber gelmezdi ki...” cümlesi, onlara acınıp hasret duyulmasının gerekçesini beyan etmektedir. Zira { يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } “Yazıklar olsun o kullara!” sözü şehir halkının zikrinden sonra gelmiş olsa da, bütün kulları kapsayacak şekilde genel kılınınca bu genellemenin gerekçesinde bir kapalılık oluştu. İşte bu beyan ile açıklanmıştır ki; bütün kullar, kendileriyle misal verilen ve kendilerine misal getirilen kimselerle o temsil edilen durumda eşittirler; her bir ümmete gönderilen elçiden kendilerine ulaşan öğütler ve uyarılar ile elçileri yalanlayıp
الرُّسُلَ فَهَلَكُوا، فَعُلِمَ وَجْهُ الْحَسْرَةِ عَلَيْهِمْ إِجْمَالًا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ ثُمَّ تَفْصِيلًا مِنْ قَوْلِهِ بَعْدُ: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا [يس:
helâk olan nesilleri görmeleri onlara fayda vermemiştir. Böylece onlara hasret duyulmasının gerekçesi bu ayetten icmâlî (özet) olarak, daha sonra gelen { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا } [Yâsîn:
٣١] إِلَخْ.
31] ilâ ahir kavlinden ise tafsîlî (ayrıntılı) olarak anlaşılmıştır.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ مُفَرَّغٌ مِنْ أَحْوَالٍ عَامَّةٍ مِنَ الضَّمِيرِ فِي يَأْتِيهِمْ أَيْ لَا يَأْتِيهِمْ رَسُولٌ فِي حَالٍ مِنْ أَحْوَالِهِمْ إلّا فِي حَال اسْتِهْزَائِهِمْ بِهِ.
{ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “...onunla alay etmiş olmasınlar” kavlindeki istisna; { يَأْتِيهِمْ } fiilindeki zamirden gelen genel hallerden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır. Yani kendilerine hiçbir elçi, onunla alay ettikleri hâl dışında başka bir hâlde gelmemiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُور على يَسْتَهْزِؤُنَ لِلِاهْتِمَامِ بِالرَّسُولِ الْمُشْعِرِ بِاسْتِفْظَاعِ الِاسْتِهْزَاءِ بِهِ مَعَ تَأَتِّي الْفَاصِلَةَ بِهَذَا التَّقْدِيمِ فَحَصَلَ مِنْهُ غَرَضَانِ مِنَ الْمَعَانِي وَمن البديع.
Mecrurun ({ بِهِ }) { يَسْتَهْزِؤُنَ } fiilinin önüne takdim edilmesi, elçiye gösterilen önemi ve onunla alay edilmesinin ne kadar çirkin olduğunu hissettirmek içindir; ayrıca bu takdim ile fasıla da temin edilmiştir. Böylece bundan hem meânî hem de bedî' ilminden iki gaye hâsıl olmuştur.
[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٣١]
[YÂSÎN SÛRESİ (36): ÂYET 31]
أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ (٣١)
{ أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ (٣١) } “Kendilerinden önce nice nesilleri helâk ettiğimizi, onların artık kendilerine dönüp gelmediklerini görmediler mi?”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ [يس: ٣٠] لِمَا فِيهَا مِنْ تَفْصِيلِ الْإِجْمَالِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ: مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ فَإِنَّ عَاقِبَةَ ذَلِكَ الِاسْتِهْزَاءِ بِالرَّسُولِ كَانَتْ هَلَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ، فَعَدَمُ اعْتِبَارِ كُلِّ أُمَّةٍ كَذَّبَتْ رَسُولَهَا بِعَاقِبَةِ الْمُكَذِّبِينَ قَبْلَهَا يُثِيرُ الْحَسْرَةَ عَلَيْهَا وَعَلَى نُظَرَائِهَا كَمَا أَثَارَهَا اسْتِهْزَاؤُهُمْ بِالرَّسُولِ وَقِلَّةِ التَّبَصُّرِ فِي دَعْوَتِهِ وَنِذَارَتِهِ وَدَلَائِلِ صِدْقِهِ.
Bu cümle, { مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } [Yâsîn: 30] cümlesinin bir beyanıdır; çünkü { مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } kavlinden anlaşılan özet manayı tafsil etmektedir. Zira elçiyle alay etmenin akıbeti, alay edenlerin helaki olmuştur. Elçisini yalanlayan her bir ümmetin kendilerinden önceki yalanlayıcıların akıbetinden ibret almaması; tıpkı elçiyle alay etmeleri, onun davetini, uyarısını ve doğruluğunun delillerini basiretle düşünmemeleri gibi, kendilerine ve benzerlerine acınıp hasret duyulmasına yol açmaktadır.
وَضَمِيرُ يَرَوْا عَائِدٌ إِلَى الْعِبَادِ كَمَا يَقْتَضِيهِ تَنَاسُقُ الضَّمَائِرِ. وَالْمُعَادُ فِيهِ عُمُومٌ ادِّعَائِيٌّ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، فَيَتَعَيَّنُ أَنْ تَخُصَّ مِنْهُ أَوَّلَ أُمَّةٍ كَذَّبَتْ رَسُولَهَا وَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَإِنَّهُمْ لَمْ
{ يَرَوْا } fiilindeki zamir, zamirlerin uyumunun gerektirdiği üzere { الْعِبادِ } kelimesine dönmektedir. Kendisine dönülen kelimede az önce geçtiği gibi iddiaî bir genellik (umûm) vardır. Dolayısıyla elçisini yalanlayan ilk ümmet olan Nuh kavminin bundan tahsis edilip (istisna tutulması) gerekir; zira onlardan
يَسْبِقْ قَبْلَهُمْ هَلَاكُ أُمَّةٍ كَذَّبَتْ رَسُولَهَا، فَهَذَا مِنَ التَّخْصِيصِ بِدَلِيلِ الْعَقْلِ لِأَنَّ قَوْلَهُ:
önce elçisini yalanlayan bir ümmetin helaki vuku bulmamıştır. Bu, akıl deliliyle yapılan bir tahsistir; çünkü [ayetin devamındaki]
قَبْلَهُمْ يُرْشِدُ بِالتَّأَمُّلِ إِلَى عَدَمِ شُمُولِهِ أَوَّلَ أُمَّةٍ أُرْسِلَ إِلَيْهَا.
{ قَبْلَهُمْ } “kendilerinden önce” kavli düşünüldüğünde, kendisine elçi gönderilen ilk ümmeti kapsamadığına işaret etmektedir.
وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ أَلَمْ يَرَوْا عَائِدًا إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرِ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا [يس: ١٣] وَيَكُونُ الْمَثَلُ قَدِ انْتَهَى بِجُمْلَةِ يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ ... [يس: ٣٠] الْآيَةَ.
Şöyle de denilmiştir: { أَلَمْ يَرَوْا } fiilindeki zamirin, { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا } [Yâsîn: 13] kavlindeki zamirin döndüğü yere dönmesi ve darbımeselin { يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ ... } [Yâsîn: 30] ayetiyle sona ermiş olması caizdir.
وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ كَانَ يَقْتَضِي أَنْ تُعْطَفَ الْجُمْلَةُ عَلَى جُمْلَةِ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا كَمَا عُطِفَتْ جُمْلَةُ وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها [يس: ٣٣] الْآيَةَ، وَجُمْلَةُ وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ [يس: ٣٧] ، وَجُمْلَةُ وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ [يس: ٤١] ،
Fakat bu uzak bir ihtimaldir; çünkü bu durum, { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها } [Yâsîn: 33] ayeti, { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } [Yâsîn: 37] ve { وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } [Yâsîn: 41] cümlelerinin atfedildiği gibi bu cümlenin de { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا } cümlesine atfedilmesini gerektirirdi.
وَلَا مُلْجِئَ إِلَى هَذَا الِاعْتِبَارِ فِي الْمُعَادِ، وَقَدْ عَلِمْتَ تَوْجِيهَ الِاعْتِبَارِ الْأَوَّلِ لِتَصْحِيحِ الْعُمُومِ.
Zamirin döndüğü merci konusunda bu değerlendirmeye mecbur kılan bir durum da yoktur; nitekim genelliğin tashih edilmesi için birinci tercihin gerekçesini öğrenmiş bulunmaktasın.
وَالِاسْتِفْهَامُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِنْكَارِيًّا نَزَلَتْ غَفْلَتُهُمْ عَنْ إِهْلَاكِ الْقُرُونِ مَنْزِلَةَ عَدَمِ الْعِلْمِ فَأُنْكِرَ عَلَيْهِمْ عَدَمُ الْعِلْمِ بِذَلِكَ وَهُوَ أَمْرٌ مَعْلُومٌ مَشْهُورٌ، وَيَجُوزُ كَوْنُ الِاسْتِفْهَامِ تَقْرِيرِيًّا بُنِيَ التَّقْرِيرُ عَلَى نَفْيِ الْعلم بإهلاك الْقُرْآن اسْتِقْصَاءً لِمَعْذِرَتِهِمْ حَتَّى لَا يَسَعَهُمْ إِلَّا الْإِقْرَار بِأَنَّهُم عالمون فَيَكُونُ إِقْرَارُهُمْ أَشَدَّ لُزُومًا لَهُمْ لِأَنَّهُمُ اسْتَفْهَمُوا عَلَى النَّفْيِ فَكَانَ يَسَعُهُمْ أَنْ يَنْفُوا ذَلِكَ.
İstifhamın inkârî olması caizdir; nesillerin helakinden gaflet etmeleri bilmemek derekesinde kabul edilmiş ve bilinen, meşhur bir husus olduğu halde bunu bilmemeleri inkâr ve kınama konusu yapılmıştır. İstifhamın takrîrî olması da caizdir; mazeretlerini bütünüyle ortadan kaldırmak için takrîr (onaylatma) nesillerin helak edildiğine dair bilginin nefyi üzerine kurulmuştur; ta ki bunu bildiklerini itiraf etmekten başka çareleri kalmasın. Böylece onların bu itirafı kendilerini daha bağlayıcı olur; zira kendilerine nefy üzerinden soru sorulmuştur, oysa bunu inkâr etme imkânları da vardı.
وَالرُّؤْيَةُ عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ عِلْمِيَّةٌ وَلَيْسَتْ بَصَرِيَّةً لِأَنَّ إِهْلَاكَ الْقُرُونِ لَمْ يَكُنْ مَشْهُودًا لِأُمَّةٍ جَاءَتْ بَعْدَ الْأُمَّةِ الَّتِي أُهْلِكَتْ قَبْلَهَا. وَفَعَلُ الرُّؤْيَةِ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ بِوُرُودِ كَمْ لِأَنَّ كَمْ لَهَا صَدْرُ الْكَلَامِ سَوَاءً كَانَتِ اسْتِفْهَامًا أَمْ خَبَرًا، فَإِنَّ كَمْ الْخَبَرِيَّةَ مَنْقُولَةٌ مِنَ الِاسْتِفْهَامِيَّةِ وَمَا لَهُ صَدْرُ الْكَلَامِ لَا يَعْمَلُ مَا قَبْلَهُ فِيمَا بَعْدَهُ.
Her iki takdire göre de buradaki görme (rü'yet), kalbî/ilmî bir görmedir; gözle görme (basarî) değildir. Çünkü nesillerin helaki, kendilerinden önce helak edilen ümmetten sonra gelen ümmet tarafından bizzat müşahede edilmiş değildir. Görme fiili, { كَمْ } edatının gelmesi sebebiyle amelden menedilmiştir (ta'lik); zira { كَمْ }, ister istifhamiye ister haberiyye olsun, kelamın başında bulunma hakkına (sadrü'l-kelâm) sahiptir. Çünkü haberiye olan { كَمْ }, istifhamiyeden nakledilmiştir; kelamın başında bulunma hakkına sahip olan edat ise kendisinden öncekinin kendisinden sonrakinde amel etmesine engel olur.
وكَمْ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ أَهْلَكْنا: وَمُفَادُهَا كَثْرَةٌ مُبْهَمَةٌ فُسِّرَتْ بِقَوْلِهِ: مِنَ الْقُرُونِ وَوَقَعَتْ كَمْ فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ لِقَوْلِهِ: أَهْلَكْنا.
{ كَمْ } edatı { أَهْلَكْنا } fiili ile nasb konumundadır; ifade ettiği anlam ise müphem bir çokluktur ki bu, { مِنَ الْقُرُونِ } “nesillerden” ifadesiyle açıklanmıştır. { كَمْ }, { أَهْلَكْنا } kavlinin mef'ûlü konumunda yer almıştır.
وقَبْلَهُمْ ظَرْفٌ لِ أَهْلَكْنا وَمَعْنَى قَبْلَهُمْ: قَبْلَ وُجُودِهِمْ.
{ قَبْلَهُمْ } ifadesi { أَهْلَكْنا } için zarftır; { قَبْلَهُمْ } kavlinin manası ise: “Onların varlığından önce” demektir.
وَقَوْلُهُ: أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ أَهْلَكْنا لِأَنَّ الْإِهْلَاكَ يَشْتَمِلُ عَلَى عَدَمِ الرُّجُوعِ أُبَدِلَ الْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ «أَنْ» وَمَا بَعْدَهَا مِنْ مَعْنَى جُمْلَةِ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ لِأَنَّ مَعْنَى تِلْكَ الْجُمْلَةِ كَثْرَة الإهلاك أَو كَثْرَةُ الْمُهْلَكِينَ. وَفِعْلُ الرُّؤْيَةِ عَامِلٌ فِي أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ بِالتَّبَعِيَّةِ لِتَسَلُّطِ مَعْنَى الْفِعْلِ عَلَى جُمْلَةِ كَمْ أَهْلَكْنا لِأَنَّ التَّعْلِيقَ يُبْطِلُ الْعَمَلَ فِي اللَّفْظِ لَا فِي الْمَحَلِّ.
Yüce Allah'ın { أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ } kavli ise { أَهْلَكْنا } cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü helak etmek, geri dönmemeyi de içerir. [Böylece] “enne” (أنّ) ve sılasından meydana gelen müevvel masdar, { كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ } cümlesinin manasından bedel yapılmıştır; çünkü o cümlenin manası helakin çokluğu veya helak edilenlerin çokluğudur. Görme fiili ise, fiilin manası { كَمْ أَهْلَكْنا } cümlesine hâkim olduğu için tâbiiyet yoluyla { أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ } üzerinde amel etmektedir; zira ta'lik, ameli lafızda iptal eder, mahalde değil.
وَفَائِدَةُ هَذَا الْبَدَلِ تَقْرِيرُ تَصْوِيرِ الْإِهْلَاكِ لِزِيَادَةِ التَّخْوِيفِ، وَلِاسْتِحْضَارِ تِلْكَ الصُّورَةِ فِي الْإِهْلَاكِ أَيْ إِهْلَاكًا لَا طماعية مَعَه لرجوع إِلَى الدُّنْيَا، فَإِنَّ مَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الْإِهْلَاكُ مِنْ عَدَمِ الرُّجُوعِ إِلَى الْأَهْلِ وَالْأَحْبَابِ مِمَّا يَزِيدُ الْحَسْرَةَ اتِّضَاحًا.
Bu bedelin faydası; korkutmayı artırmak ve helakteki o manzarayı zihinde canlandırmak için helak tablosunu pekiştirmektir; yani dünyaya geri dönme ümidi olmayan bir helaktir. Zira helakin aileye ve sevdiklerine geri dönmemeyi içermesi, hasretin daha açık bir şekilde anlaşılmasını sağlar.
وَ (إِلَيْهِمْ) مُتَعَلِّقٌ بِ يَرْجِعُونَ وتقديمه على مُتَعَلِّقِهِ لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ.
{ إِلَيْهِمْ } car ve mecruru { يَرْجِعُونَ } fiiline müteallıktır; müteallakının önüne takdim edilmesi ise fasıla riayeti içindir.
وَضَمِيرُ إِلَيْهِمْ عَائِد إِلَى الْعِبادِ [يس: ٣٠] ، وَضَمِيرُ أَنَّهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْقُرُونِ.
{ إِلَيْهِمْ } ifadesindeki zamir { الْعِبادِ } [Yâsîn: 30] kelimesine, { أَنَّهُمْ } ifadesindeki zamir ise { الْقُرُونِ } (nesiller) kelimesine dönmektedir.
[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٣٢]
[YÂSÎN SÛRESİ (36): ÂYET 32]
وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ (٣٢)
{ وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ (٣٢) } “Şüphesiz onların hepsi toplanıp huzurumuza getirileceklerdir.”
أَرَى أَنَّ عَطْفَهُ عَلَى جُمْلَةِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ [يس: ٣١] وَاقِعٌ مَوْقِعَ الِاحْتِرَاسِ مِنْ تَوَهُّمِ الْمُخَاطَبِينَ بِالْقُرْآنِ أَنَّ قَوْلَهُ: أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ مُؤَيِّدٌ اعْتِقَادَهُمُ انْتِفَاءَ الْبَعْثِ.
Görüşüme göre bu cümlenin { أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ } [Yâsîn: 31] cümlesine atfedilmesi; Kur'an'ın muhataplarının, { أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ } “onların kendilerine dönmeyecekleri” ifadesinin öldükten sonra dirilişin yokluğuna dair inançlarını desteklediği vehmine kapılmalarını engellemek (ihtirâs) konumundadır.
وإِنْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُخَفَّفَةً مِنَ الثَّقِيلَةِ وَالْأَفْصَحُ إِهْمَالُهَا عَنِ الْعَمَلِ فِيمَا بَعْدَهَا، وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَقْتَرِنَ خبر الِاسْم بعْدهَا بِلَامٍ تُسَمَّى اللَّامَ الْفَارِقَةَ لِأَنَّهَا تُفَرِّقُ بَيْنَ إِنْ الْمُخَفَّفَةِ مِنَ الثَّقِيلَةِ وَبَيْنَ إِنْ النَّافِيَةِ لِئَلَّا يَلْتَبِسَ الْخَبَرُ الْمُؤَكَّدُ بِالْخَبَرِ الْمَنْفِيِّ فَيُنَاقِضَ مَقْصِدَ الْمُتَكَلِّمِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ قَوْلُهُ: لَمَّا مُخَفَّفُ الْمِيمِ كَمَا قَرَأَ الْجُمْهُورُ لَمَّا جَمِيعٌ بتَخْفِيف مِيم لَمَّا، فَهِيَ مُرَكَّبَةٌ مِنَ اللَّام الفارقة و (مَا) الزَّائِدَةِ لِلتَّأْكِيدِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ إِنْ نَافِيَةً بِمَعْنَى (لَا) وَيَكُونُ لَمَّا بِتَشْدِيدِ الْمِيمِ عَلَى أَنَّهَا حَرْفُ اسْتِثْنَاءٍ بِمَعْنَى (إِلَّا) تَقَعُ بَعْدَ النَّفْيِ وَنَحْوِهِ كَالْقَسَمِ. وَكَذَلِكَ قَرَأَ ابْن عَامر وَعَاصِم وَحَمْزَةُ وَأَبُو جَعْفَرٍ.
{ إِنْ } edatının şeddeli inneden hafifletilmiş (muhaffefe) olması caizdir; en fasih olanı kendisinden sonrakinde amel etmemesidir (ihmal). Çoğunlukla kendisinden sonraki ismin haberine “lâm-ı fârika” (ayırt edici lâm) adı verilen bir lâm bitişir; çünkü bu lâm, şeddeliden hafifletilmiş { إِنْ } ile nefy bildiren { إِنْ } arasını ayırır ta ki tekitli haber nefy haberiyle karışıp konuşanın maksadına ters düşmesin. Bu veçheye göre { لَمَّا } kavmi, cumhurun { لَمَّا جَمِيعٌ } şeklinde şeddesiz mim ile okuduğu gibi mimi hafiftir; dolayısıyla lâm-ı fârika ile tekit için gelen zâit { مَا } edatından meydana gelmiştir. { إِنْ } edatının { لَا } manasında nefy bildirmesi de caizdir; bu takdirde { لَمَّا } mimi şeddeli olup nefy ve kasem gibi ifadelerden sonra gelen { إِلَّا } anlamında bir istisna harfi olur. İbn Âmir, Âsım, Hamza ve Ebû Ca'fer de bu şekilde okumuştur.
وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا كُلُّهُمْ إِلَّا مُحْضَرُونَ لَدَيْنَا.
Takdiri şöyledir: “Onların hepsi mutlaka huzurumuza getirileceklerdir.” (وَمَا كُلُّهُمْ إِلَّا مُحْضَرُونَ لَدَيْنَا)
وكُلٌّ مُبْتَدَأٌ وَتَنْوِينُهُ تَنْوِينُ الْعِوَضِ عَمَّا أُضِيفَ إِلَيْهِ (كُلٌّ) ، أَيْ كُلُّ الْقُرُونِ، أَوْ كُلُّ الْمَذْكُورِينَ مِنَ الْقُرُونِ وَالْمُخَاطَبِينَ.
{ كُلٌّ } mübtedadır; tenvini ise { كُلٌّ } kelimesinin tamlananının (muzâfun ileyh) yerine geçen tenvîn-i ıvazdır; yani “nesillerin hepsi” veya “nesillerden ve muhataplardan zikredilenlerin hepsi” demektir.
وجَمِيعٌ اسْمٌ عَلَى وَزْنِ فَعِيلٍ، أَيْ مَجْمُوعٌ، وَهُوَ ضِدُّ الْمُتَفَرِّقِ. يُقَالُ: جَمْعُ أَشْيَاءَ كَذَا، إِذَا جَعَلَهَا مُتَقَارِبَةً مُتَّصِلَةً بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مُشَتَّتَةً وَمُتَبَاعِدَةً.
{ جَمِيعٌ } feîl vezninde bir isim olup toplanmış (mecmû') manasındadır ve dağınık (müteferrik) kelimesinin zıddıdır. Şeyler darmadağın ve birbirinden uzak olduktan sonra birbirine yakın ve bitişik kılındığında: “Şöyle şeyleri topladı (جَمْعُ أَشْيَاءَ كَذَا)” denilir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ كُلَّ الْقُرُونِ مُحْضَرُونَ لَدَيْنَا مُجْتَمِعِينَ، أَيْ لَيْسَ إِحْضَارُهُمْ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَلَا فِي أَمْكِنَةٍ مُتَعَدِّدَةٍ فَكَلِمَةُ كُلٌّ أَفَادَتْ أَنَّ الْإِحْضَارَ مُحِيطٌ بِهِمْ بِحَيْثُ لَا يَنْفَلِتُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ، وَكَلِمَةُ جَمِيعٌ أَفَادَتْ أَنَّهُمْ مُحْضَرُونَ مُجْتَمِعِينَ فَلَيْسَتْ إِحْدَى الْكَلِمَتَيْنِ بِمُغْنِيَّةٍ عَنْ ذِكْرِ الْأُخْرَى، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ قِيلَ: وَإِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَمَّا
Manası şudur: Bütün nesiller hep birlikte huzurumuza getirileceklerdir; yani onların getirilmesi farklı vakitlerde veya çeşitli mekânlarda değildir. { كُلٌّ } kelimesi, getirilmenin hiçbir fırka dışarıda kalmayacak şekilde hepsini kuşattığını ifade etmiş; { جَمِيعٌ } kelimesi ise onların bir arada toplu olarak getirileceklerini ifade etmiştir. Dolayısıyla bu iki kelimeden biri diğerinin zikrinin yerini tutamaz. Görmez misin ki şayet: “Onların çoğu mutlaka
جَمِيعٌ لَدَيْنَا
huzurumuzda toplanmış olarak
مُحْضَرُونَ، لَمَّا كَانَ تَنَافٍ بَيْنَ «أَكْثَرِهِمْ» وَبَيْنَ «جَمِيعِهِمْ» أَيْ أَكْثَرُهُمْ يَحْضُرُ مُجْتَمِعِينَ فَارْتَفَعَ جَمِيعٌ عَلَى الخبرية فِي قراءات تَخْفِيفِ لَمَّا وَعَلَى الِاسْتِثْنَاء على قراءات تَشْدِيدِ لَمَّا. ومُحْضَرُونَ نَعَتٌ لِ جَمِيعٌ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ. وَرُوعِيَ فِي النَّعْتِ مَعْنَى الْمَنْعُوتِ فَأُلْحِقَتْ بِهِ عَلَامَةُ الْجَمَاعَةِ، كَقَوْلِ لَبِيَدٍ:
hazır bulundurulacaklardır” denilseydi, “onların çoğu” ile “onların hepsi” arasında bir zıtlık olmazdı; yani onların çoğu bir arada hazır bulunacaktır manasına gelirdi. Böylece { جَمِيعٌ } kelimesi, { لَمَّا } edatının şeddesiz okunduğu kıraatlerde haber olarak merfû, { لَمَّا } edatının şeddeli okunduğu kıraatlerde ise istisna üzere [merfû] olmuştur. { مُحْضَرُونَ } kelimesi ise her iki kıraate göre de { جَمِيعٌ } kelimesinin sıfatıdır. Sıfatta mevsufun manası gözetilmiş, bu sebeple ona Lebîd'in şu beytinde olduğu gibi çoğul alameti bitişmiştir:
عَرِيَتْ وَكَانَ بِهَا الْجَمِيعُ فَأَبْكَرُوا ... مِنْهَا وَغُودِرَ نُؤْيُهَا وَثُمَامُهَا
[Yurt yeri] boşaldı; oysa orada topluluk bir aradaydı da erkenden oradan ayrıldılar; geride su hendeği ve süpürge otu (sümâm) bırakıldı.
وَالْإِحْضَارُ: الْإِحْضَارُ لِلْحِسَابِ وَالْجَزَاء وَالْعِقَاب.
İhzâr (hazır bulundurma) ise hesap, karşılık (ceza) ve azap için hazır bulundurmadır.
[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٣٣]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 33]
وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ (٣٣)
{ وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ } “Ölü toprak onlar için bir delildir; biz onu dirilttik ve ondan taneler çıkardık da ondan yerler.” (33)
عُطِفَ عَلَى قِصَّةِ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْيَةِ [يس: ١٣] فَإِنَّهُ ضَرَبَ لَهُمْ مَثَلًا لِحَالِ إِعْرَاضِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمُ الرَّسُولَ ﷺ وَمَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ تِلْكَ الْحَالُ مِنْ إِشْرَاكٍ وَإِنْكَارٍ لِلْبَعْثِ وَأَذًى لِلرَّسُولِ ﷺ وَعَاقِبَةُ ذَلِكَ كُلِّهِ. ثُمَّ أعقب ذَلِك بالتفصيل لِإِبْطَالِ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ تِلْكَ الِاعْتِقَادَاتُ مِنْ إِنْكَارِ الْبَعْثِ وَمِنَ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ.
{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْيَةِ } [Yâsîn: 13] kıssasına matuftur. Çünkü [Allah], Resul’den sallallâhu aleyhi ve sellem yüz çevirip onu yalanlamaları durumunu ve bu durumun içerdiği şirk, dirilişi inkâr, Resul’e sallallâhu aleyhi ve sellem eziyet ve bütün bunların akıbetini onlara bir misal olarak vermiştir. Ardından bu inançların içerdiği dirilişi inkârı ve Allah'a ortak koşmayı iptal etmek için bunu ayrıntılı olarak açıklamıştır.
وَابْتُدِئَ بِدَلَالَةِ تَقْرِيبِ الْبَعْثِ لِمُنَاسَبَةِ الِانْتِقَالِ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ [يس: ٣٢] عَلَى أَنَّ هَذِهِ لَا تَخْلُو مِنْ دَلَالَتِهَا عَلَى الِانْفِرَادِ بِالتَّصَرُّفِ، وَفِي ذَلِكَ إِثْبَاتُ الْوَحْدَانِيَّةِ.
{ وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ } [Yâsîn: 32] kavlinden geçişin münasebeti sebebiyle dirilişi akla yaklaştıran delille başlanmıştır; bununla birlikte bu [delil], [Allah'ın] tasarrufta tek olduğuna delalet etmekten de uzak değildir ve bunda vahdaniyetin (birlik) ispatı vardır.
ووَ آيَةٌ مُبْتَدَأٌ ولَهُمُ صِفَةُ آيَةٌ، والْأَرْضُ خَبَرُ آيَةٌ، والْمَيْتَةُ صِفَةُ الْأَرْضُ. وَجُمْلَةُ أَحْيَيْناها فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْأَرْضُ وَهِيَ حَالٌ مُقَيَّدَةٌ لِأَنَّ إِحْيَاءَ الْأَرْضِ هُوَ منَاط الدّلَالَة عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ، أَوْ يَكُونُ جُمْلَةُ أَحْيَيْناها بَيَانًا لِجُمْلَةِ آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ لِبَيَانِ مَوْقِعَ الْآيَةِ فِيهَا، أَوْ بَدَلَ اشْتِمَالِ مِنْ جُمْلَةِ آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ، أَوِ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا كَأَنَّ سَائِلًا سَأَلَ: كَيْفَ كَانَتِ الْأَرْضُ الْمَيِّتَةُ؟
{ وَآيَةٌ } mübtedadır; { لَهُمُ } [ifadesi] { آيَةٌ } kelimesinin sıfatıdır. { الْأَرْضُ }, { آيَةٌ } kelimesinin haberidir; { الْمَيْتَةُ } ise { الْأَرْضُ } kelimesinin sıfatıdır. { أَحْيَيْناها } cümlesi { الْأَرْضُ } kelimesinden hâl konumundadır ve mukayyet bir hâldir; çünkü yerin diriltilmesi, ölümden sonra dirilişin imkânına delaletin dayanağıdır. Yahut { أَحْيَيْناها } cümlesi, delilin bundaki yerini açıklamak üzere { آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ } cümlesinin beyânı veya { آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ } cümlesinden bedel-i iştimal veya sanki birisi: “Ölü toprak nasıl oldu?” diye sormuş gibi bir isti'nâf-ı beyânîdir.
وَمَوْتُ الْأَرْضِ: جَفَافُهَا وَجَرَازَتُهَا لِخُلُوِّهَا مِنْ حَيَاةِ النَّبَاتِ فِيهَا، وَإِحْيَاؤُهَا: خُرُوجُ النَّبَاتِ مِنْهَا مِنَ الْعُشْبِ وَالْكَلَأِ وَالزَّرْعِ.
Toprağın ölümü; bitki hayatından yoksun olması sebebiyle kuruması ve çoraklaşmasıdır. Diriltilmesi ise; ondan ot, çayır ve ekin gibi bitkilerin çıkmasıdır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ الْمَيِّتَةُ بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَخْفِيفِ الْيَاءِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ وَهُمَا سَوَاءٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ.
Nâfi ve Ebû Ca'fer { الْمَيِّتَةُ } kelimesini ye harfinin şeddesiyle okumuştur. Diğerleri ise ye harfini şeddesiz okumuşlardır. Anlam birdir ve her ikisi de kullanımda eşittir.
وَالْحَبُّ: اسْمُ جَمْعِ حَبَّةٍ، وَهُوَ بَزْرَةُ النَّبْتِ مِثْلُ الْبُرَّةِ وَالشَّعِيرَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦١] .
{ الْحَبُّ }, habbe (حَبَّة) kelimesinin ism-i cemidir; o da buğday tanesi ve arpa tanesi gibi bitkinin tohumudur. Bu, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ } [el-Bakara: 261] kavlinde geçmişti.
وَإِخْرَاجُ الْحَبِّ مِنَ الْأَرْضِ: هُوَ إِخْرَاجُهُ مِنْ نَبَاتِهَا فَهُوَ جَاءَ مِنْهَا بِوَاسِطَةٍ. وَهَذَا إِدْمَاجٌ لِلِامْتِنَانِ فِي ضِمْنِ الِاسْتِدْلَالِ وَلِذَلِكَ فُرِّعَ عَلَيْهِ فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ. وَتَقْدِيم فَمِنْهُ عَلَى يَأْكُلُونَ لِلِاهْتِمَامِ تَنْبِيهًا عَلَى النِّعْمَةِ ولرعاية الفاصلة.
Yeryüzünden tanenin çıkarılması, onun bitkisinden çıkarılması demektir; dolayısıyla o, yerden bir vasıta ile gelmiştir. Bu, delil getirmenin (istidlâl) zımnında nimet hatırlatmanın (imtinân) idmâcıdır; nitekim bu sebeple { فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ } [ifadesi] buna bağlanmıştır. { فَمِنْهُ } ifadesinin { يَأْكُلُونَ } fiilinin önüne geçirilmesi, nimete dikkat çekmek üzere ihtimam ve fâsıla uyumu içindir.
[٣٤، ٣٥]
[34, 35]
[سُورَة يس (٣٦) : الْآيَات ٣٤ إِلَى ٣٥]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 34-35]