وَجَعَلْنا فِيها جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ وَفَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ (٣٤) لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٣٥)
{ وَجَعَلْنا فِيها جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ وَفَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ (٣٤) لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ } “Orada hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler kıldık ve orada pınarlar fışkırttık; ürününden ve ellerinin yaptıklarından yesinler diye. Hâlâ şükretmezler mi?” (35)
هَذَا مِنْ إِحْيَاءِ الْأَرْضِ بِإِنْبَاتِ الْأَشْجَارِ ذَاتِ الثِّمَارِ، وَهُوَ إِحْيَاءٌ أَعْجَبُ وَأَبْقَى وَإِنْ كَانَ الْإِحْيَاءُ بِإِنْبَاتِ الزَّرْعِ وَالْكَلَأِ أَوْضَحَ دَلَالَةً لِأَنَّهُ سَرِيعُ الْحُصُولِ.
Bu, meyveli ağaçlar bitirilerek yeryüzünün diriltilmesidir; bu diriltme daha şaşırtıcı ve daha kalıcıdır; gerçi ekin ve ot bitirilerek yapılan diriltme, hızlı meydana gelmesi sebebiyle delalet bakımından daha açıktır.
وَتقدم ذكر جَنَّاتٌ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الرَّعْدِ [٤] .
{ جَنَّاتٌ } kelimesinin zikri Ra'd Suresi'nin başında [4] geçmişti.
وَتَفْجِيرُ الْعُيُونِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧٤] .
Pınarların fışkırtılması, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ } [el-Bakara: 74] kavlinde geçmişti.
وَالثَّمَرُ بِفَتْحَتَيْنِ وَبِضَمَّتَيْنِ: مَا يَغُلُّهُ النَّخْلُ وَالْأَعْنَابُ مِنْ أَصْنَافِ الثَّمَرِ وَأَصْنَافِ الْعِنَبِ وَالثَّمَرَةِ بِمَنْزِلَةِ الْحُبِّ لِلسُّنْبُلِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: ثَمَرِهِ بِفَتْحَتَيْنِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِضَمَّتَيْنِ. وَالنَّخِيلُ: اسْمُ جَمْعِ نَخْلٍ.
Semer (الثَّمَر), iki fetha veya iki damme ile; hurma ve üzümlerin verdiği meyve çeşitleri ve üzüm çeşitleridir. Semere (الثَّمَرَة) de başaktaki tane gibidir. Cumhur { ثَمَرِهِ } kelimesini iki fetha ile okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise iki damme ile ({ ثُمُرِهِ }) okumuştur. En-Nahîl (النَّخِيلُ) ise nahl (hurma ağacı) kelimesinin ism-i cemidir.
وَالْأَعْنَابُ جَمْعُ عِنَبٍ، وَهُوَ يُطْلَقُ عَلَى شَجَرَةِ الْكَرْمِ وَعَلَى ثَمَرِهَا. وَجَمْعُ النَّخِيلِ
{ الْأَعْنَابُ } [kelimesi] ineb (عِنَب) kelimesinin çoğuludur; hem asma ağacına hem de onun meyvesine (üzüme) denir. Hurma ağaçlarının
وَالْأَعْنَابِ بِاعْتِبَارِ تَعَدُّدِ أَصْنَافِ شَجَرِهِ الْمُثْمِرِ أَصْنَافًا مِنْ ثَمَرِهِ.
ve üzümlerin çoğul yapılması, meyve veren ağaçlarının çeşitlerinin ve dolayısıyla meyve çeşitlerinin çokluğu itibarıyladır.
وَضَمِيرُ مِنْ ثَمَرِهِ عَائِدٌ إِلَى الْمَذْكُورِ، أَيْ مِنْ ثَمَرِ مَا ذَكَرْنَا، كَقَوْلِ رُؤْبَةَ:
{ مِنْ ثَمَرِهِ } ibaresindeki zamir zikredilen şeye dönmektedir; yani “zikrettiğimiz şeyin ürününden” demektir; nitekim Ru'be'nin şu sözünde olduğu gibi:
فِيهَا خُطُوطٌ مِنْ سَوَادٍ وَبَلَقْ ... كَأَنَّهُ فِي الْجِلْدِ تَوْلِيعَ الْبَهَقْ
"Onda siyahlıktan ve alacalıktan çizgiler vardır, sanki o derideki alaca hastalığının (behak) benek benek lekesidir."
فَقِيلَ لَهُ: هَلَّا قُلْتَ: كَأَنَّهَا؟ فَقَالَ: أَرَدْتُ كَأَنَّ ذَلِكَ وَيْلَكَ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Kendisine: “Sanki onlar (keennehâ) desen ya?” denilince o: “Yazık sana! 'Sanki o şey' demek istedim” demiştir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti:
عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٨] .
Bakara Suresi'nde { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } [el-Bakara: 68].
وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ الضَّمِيرُ عَلَى النَّخِيلِ وَتُتْرَكُ الْأَعْنَابُ لِلْعِلْمِ بِأَنَّهَا مِثْلُ النَّخِيلِ. كَقَوْلِ الْأَزْرَقِ بْنِ طَرَفَةَ بْنِ الْعَمُودِ الْقَرَاطِيِّ الْبَاهِلِيِّ:
Zamirin hurmalıklara (en-nahîl) dönmesi, üzümlerin de hurmalıklar gibi olduğunun bilinmesi sebebiyle [ayrıca zikredilmeyip] bırakılmış olması da caizdir. Nitekim el-Ezrak b. Tarafe b. el-Amûd el-Karâtî el-Bâhilî'nin şu sözünde olduğu gibi:
رَمَانِي بِذَنْبٍ كُنْتُ مِنْهُ وَوَالِدِي ... بَرِيئًا وَمِنْ أَجْلِ الطَّوِيِّ رَمَّانِي
"Beni, kendisinden benim ve babamın suçsuz olduğu bir günahla itham etti; kuyudan dolayı bana [iftira] attı."
فَلَمْ يَقُلْ: بَرِيئَيْنِ، لِلْعِلْمِ بِأَنَّ وَالِدَهُ مِثْلُهُ.
Babasının da kendisi gibi olduğu bilindiği için [tesniye olarak] “berîeyn (ikimiz de suçsuz)” dememiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا فِي قَوْلِهِ: وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ مَوْصُولَةً مَعْطُوفَةً عَلَى ثَمَرِهِ، أَيْ لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَر مَا أخرجناه وَمن ثَمَرِ مَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ، فَيَكُونُ إِدْمَاجًا لِلْإِرْشَادِ إِلَى إِقَامَةِ الْجَنَّاتِ بِالْخِدْمَةِ وَالسَّقْيِ وَالتَّعَهُّدِ لِيَكُونَ ذَلِكَ أَوْفَرَ لِأَغْلَالِهَا. وَضَمِيرُ عَمِلَتْهُ عَلَى هَذَا عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْمَوْصُولِ. وَيجوز أَن يكون مَا نَافِيَةً وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى مَا ذُكِرَ مِنَ الْحَبِّ وَالنَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَخْلُقُوهُ. وَهَذَا أَوْفَرُ فِي الِامْتِنَانِ وَأَنْسَبُ بِسِيَاقِ الْآيَةِ مَسَاقَ الِاسْتِدْلَالِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَما عَمِلَتْهُ بِإِثْبَاتِ هَاءِ الضَّمِيرِ عَائِدًا إِلَى الْمَذْكُورِ مِنَ الْحَبِّ وَالنَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٌ وَما عَمِلَتْ بِدُونِ هَاءٍ، وَكَذَلِكَ هُوَ مَرْسُومٌ فِي الْمُصْحَفِ الْكُوفِيِّ وَهُوَ جَارٍ عَلَى حَذْفِ الْمَفْعُولِ إِنْ كَانَ مَعْلُومًا.
{ وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ } “ve ellerinin yaptıklarından” ifadesindeki “mâ (ما)” edatının, { ثَمَرِهِ } “onun meyvesi” lafzına matuf bir ism-i mevsûl olması caizdir; yani: “Çıkardığımız şeylerin meyvesinden ve kendi ellerinin yaptıklarının meyvesinden yesinler diye” [demektir]. Böylece bu, ürünlerinin daha bol olması için bahçeleri bakım, sulama ve ihtimamla imar etmeye yönelik bir irşadı içeren bir idmâc (bir mananın içine başka bir mana yerleştirme) olur. Bu takdire göre “amilethü (عَمِلَتْهُ)” fiilindeki zamir, ism-i mevsûle döner. “Mâ (ما)” edatının nâfiye (olumsuzluk bildiren) olması ve zamirin de zikredilen dane, hurmalık ve üzüm bağlarına dönmesi de caizdir. Bu takdirde mana: “Bunu onlar yaratmadı” şeklinde olur. Bu [anlam], nimeti hatırlatma bakımından daha güçlü ve ayetin istidlâl (delil getirme) sadedindeki akışına daha uygundur. Cumhur; zikredilen dane, hurmalık ve üzümlere dönen zamir hâ'sının sübûtuyla { وَما عَمِلَتْهُ } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekir ve Halef ise zamir hâ'sı olmaksızın { وَما عَمِلَتْ } şeklinde okumuşlardır. Kûfe mushafında da bu şekilde yazılmıştır; bu da mef'ûlün mâlûm olması durumunda hazfedilmesi kuralına uygundur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ حَذْفِ الْمَفْعُولِ لِإِرَادَةِ الْعُمُومِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا عَمِلَتْ أَيْدِيهِمْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ. وَكِلَا الْحَذْفَيْنِ شَائِعٌ.
Umumilik (kapsamlılık) kastedildiği için mef'ûlün hazfedilmesinden olması da caizdir. Takdiri şöyledir: “Elleri bundan hiçbir şeyi yapmadı (وَمَا عَمِلَتْ أَيْدِيهِمْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ).” Her iki hazif türü de yaygındır.
وَفُرِّعَ عَلَيْهِ اسْتِفْهَامُ الْإِنْكَارِ لِعَدَمِ شُكْرِهِمْ بِأَنِ اتَّخَذُوا لِلَّذِي أَوْجَدَ هَذَا الصُّنْعَ الْعَجِيبَ أَنْدَادًا. وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ مُبَالغَة فِي إِنْكَار كُفْرِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ حَقِيقٌ بِأَنْ يُكَرَّرُوا شُكْرُهُ فَكَيْفَ يَسْتَمِرُّونَ عَلَى الْإِشْرَاك بِهِ.
Bu eşsiz sanatı var eden zata denkler (ortaklar) edinerek şükretmemelerini kınamak üzere inkâr istifhamı buna bağlanmıştır. Allah'ın, şükrü tekrar tekrar edilmeye layık olduğu; dolayısıyla O'na ortak koşmaya nasıl devam edebildikleri konusundaki nankörlüklerini şiddetle inkâr ve kınamak için muzâri fiil getirilmiştir.
[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٣٦]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 36]
سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ (٣٦)
{ سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ } “Yerin bitirdiklerinden, kendi nefislerinden ve daha bilmedikleri şeylerden bütün çiftleri yaratan [Allah] münezzehtir.” (36)
اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ [يس: ٣٣] وَجُمْلَةِ وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ [يس:
{ وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ } [Yâsîn: 33] cümlesi ile { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ } [Yâsîn:
٣٧] ، أَثَارَهُ ذِكْرُ إِحْيَاءِ الْأَرْضِ وَإِخْرَاجِ الْحَبِّ وَالشَّجَرِ مِنْهَا فَإِنَّ ذَلِكَ أَحْوَالًا وَإِبْدَاعًا عَجِيبًا يُذَكِّرُ بِتَعْظِيمِ مُودِعِ تِلْكَ الصَّنَائِعِ بِحِكْمَتِهِ وَذَلِكَ تَضَمَّنَ الِاسْتِدْلَالُ بِخَلْقِ الْأَزْوَاجِ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِدْمَاجِ. وسُبْحانَ هُنَا لِإِنْشَاءِ تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ تَنْزِيهًا عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِإِلَهِيَّتِهِ وَأَعْظَمُهُ الْإِشْرَاكُ بِهِ وَهُوَ الْمَقْصُودُ هُنَا. وَإِجْرَاءُ الْمَوْصُولِ عَلَى الذَّاتِ الْعَلِيَّةِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ إِنْشَاءِ التَّنْزِيهِ وَالتَّعْظِيمِ. وَقَدْ مَضَّى الْكَلَامُ عَلَى سُبْحَانَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَغَيْرِهَا.
37] cümlesi arasında bir itirazdır (ara cümledir). Bunu, yeryüzünün diriltilmesi ve ondan tanelerin ve ağaçların çıkarılmasının zikredilmesi tetiklemiştir; zira bu durumlar ve eşsiz yaratılış, bu sanatları hikmetiyle yerleştiren zatı yüceltmeyi hatırlatır ve bu da idmâc yoluyla çiftlerin yaratılmasıyla delil getirmeyi içermiştir. Buradaki { سُبْحانَ }, Yüce Allah'ı müşriklerin hallerinden, ilahlığına yakışmayan her şeyden tenzih etmek içindir ki bunların en büyüğü O'na ortak koşmaktır ve burada kastedilen de budur. Mevsûlün Yüce Zat üzerine getirilmesi, tenzih ve tazimin gerekçesine işaret etmek içindir. Sübhân kelimesine dair açıklama Bakara Suresi'nde ve diğer yerlerde geçmişti.
والْأَزْواجَ: جَمْعُ زَوْجٍ وَهُوَ يُطْلَقُ عَلَى كُلِّ مِنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى مِنَ الْحَيَوَانِ، وَيُطْلَقُ
{ الْأَزْواجَ } [kelimesi] zevc (زَوْج) kelimesinin çoğuludur; hayvandan erkek ve dişinin her birine denir. Ayrıca
الزَّوْجُ عَلَى مَعْنَى الصِّنْفِ الْمُتَمَيِّزِ بخواصه من نوع الْمَوْجُودَاتِ تَشْبِيهًا لَهُ بِصِنْفِ الذَّكَرِ وَصِنْفِ الْأُنْثَى كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ طه [٥٣] ، وَالْإِطْلَاقُ الْأَوَّلُ هُوَ الْكَثِيرُ كَمَا يُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ الرَّاغِبِ، وَهُوَ الَّذِي يُنَاسِبُهُ نَقْلُ اللَّفْظِ مِنَ الزَّوْجِ الَّذِي يَكُونُ ثَانِيًا لِآخَرَ، فَيَجُوزُ أَن يحمل للأزواج فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ فَيَكُونَ تَذْكِيرًا بِخَلْقِ أَصْنَافِ الْحَيَوَانِ الَّذِي مِنْهُ الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى، وَتَكُونَ مِنْ فِي الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ ابْتِدَائِيَّةً مُتَعَلِّقَةً بِفِعْلِ خَلَقَ.
zevc (الزَّوْجُ), Yüce Allah'ın { فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } kavlinde olduğu gibi -ki Tâhâ Suresi'nde [53] geçmişti- erkek türü ve dişi türüne benzetilerek varlıklar türünden özellikleriyle ayrışan her bir sınıf manasında da kullanılır. Râgıb'ın sözünden anlaşıldığı üzere birinci kullanım daha yaygındır ve diğerinin ikincisi olan zevc kelimesinden lafzın nakline uygun olan da budur. Bu ayette { الْأَزْواجَ } kelimesinin birinci manaya hamledilmesi de caizdir; böylece kendisinde erkek ve dişi bulunan hayvan türlerinin yaratılışını hatırlatmak olur ve üç yerdeki { مِنْ } edatı, { خَلَقَ } fiiline müteallik ibtidâiyye (başlangıç bildiren) olur.
وَهَذَا إِدْمَاجٌ لِذَكَرِ آيَةٍ أُخْرَى مِنْ آيَاتِ الِانْفِرَادِ بِالْخَلْقِ، فَخَلْقُ الْحَيَوَانِ بِمَا فِيهِ مِنَ الْقُوَى لِتَنَاسُلِهِ وَحِمَايَةِ نَوْعِهِ وَإِنْتَاجِ مَنَافِعِهِ، هُوَ أَدَقُّ الْخَلْقِ صُنْعًا وَأَعْمَقُهُ حِكْمَةً، وَأَدْخَلُهُ فِي الْمِنَّةِ عَلَى الْإِنْسَانِ، بِأَنْ جُعِلَتْ مَنَافِعُ الْحَيَوَانِ لَهُ كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ. فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ خُصَّ مِنْ بَيْنِ الْخَلْقِ الْآخَرِ بِقَرْنِهِ بِالتَّسْبِيحِ لِخَالِقِهِ تَنْوِيهًا بِشَأْنِهِ وَتَفَنُّنًا فِي سَرْدِ أَعْظَمِ الْمَوَالِيدِ الناشئة عَن إِيدَاع قُوَّةِ الْحَيَاةِ لِلْأَرْضِ وَانْبِثَاقِ أَنْوَاعِ الْأَحْيَاءِ وَأَصْنَافِهَا مِنْهَا، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ الِابْتِدَاءُ بِذِكْرِ مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ قَبْلَ غَيْرِهِ مِنْ مَبَادِئِ التَّخَلُّقِ لِأَنَّهُ الْأَسْبَقُ فِي تَكْوِينِ مَوَادِّ حَيَاةِ الْحَيَوَانِ فَإِنَّهُ يَتَوَلَّدُ مِنَ النُّطَفِ الذُّكُورُ وَالْإِنَاثُ، وَتَتَوَلَّدُ النُّطَفُ مِنْ قُوَى الْأَغْذِيَةِ الْحَاصِلَةِ مِنْ تَنَاوُلِ النَّبَاتِ فَذَلِكَ مِنْ مَعْنَى قَوْلِهِ: مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ أَيْ وَمِمَّا يَتَكَوَّنُ فِيهِمْ مِنْ أَجْزَائِهِمُ الْحَيَوَانِيَّةِ.
Bu, yaratmada tek olmanın delillerinden bir diğer delilin zikrinin idmâcıdır. Zira hayvanın, üremesi, türünü koruması ve menfaatlerini üretmesi için kendisinde bulunan kuvvetlerle birlikte yaratılması; yaratılışça en ince sanat, hikmetçe en derin olanı ve Mü'minûn Suresi'ndeki ayette olduğu gibi hayvanın menfaatleri insanın istifadesine verilmek suretiyle insana yapılan lütufta en belirgin olanıdır. İşte bu sebeple, şanını yüceltmek ve toprağa hayat gücünün tevdi edilmesinden doğan en büyük varlıkları ve canlı türleri ile sınıflarının ondan fışkırmasını sıralamada bir üslup inceliği göstermek üzere, diğer yaratılanlar arasından özellikle yaratıcısını tesbih ile birlikte zikredilmiştir. Nitekim yaratılışın başlangıçlarından olan diğer şeylerden önce { مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ } ifadesiyle başlanması da buna işaret etmiştir; çünkü hayvanın hayat maddelerinin oluşumunda en öncelikli olan odur. Zira nutfelerden erkekler ve dişiler meydana gelir; nutfeler ise bitkilerin tüketilmesinden elde edilen besin kuvvetlerinden meydana gelir. İşte bu, { مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ } kavlinin manasındandır; yani “onlarda hayvani cüzlerinden meydana gelen şeylerden” demektir.
وَجِيءَ بِضَمِيرِ جَمَاعَةِ الْعُقَلَاءِ تَغْلِيبًا لِنَوْعِ الْإِنْسَانِ نَظَرًا لِكَوْنِهِ الْمَقْصُودَ بِالْعِبْرَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَلِلتَّخَلُّصِ إِلَى تَخْصِيصِهِ بِالْعِبْرَةِ فِي قَوْلِهِ: وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ.
Bu ayette ibret alması kastedilen varlık olması ve { وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ } kavlinde ibretin ona tahsis edilmesine geçiş sağlamak için insan türü baskın kılınarak (tağlîb yoluyla) akıl sahipleri çoğul zamiri getirilmiştir.
وَإِشَارَةُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ إِلَى أَسْرَارٍ مُودَعَةٍ فِي خَلْقِ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ وَأَصْنَافِهِ هِيَ الَّتِي مَيَّزَتْ أَنْوَاعَهُ عَنْ بَعْضٍ وَمَيَّزَتْ أَصْنَافَهُ وَذُكُورَهُ عَنْ إِنَاثِهِ، وَأَوْدَعَتْ فِيهِ الرُّوحَ الَّذِي امْتَازَ بِهِ عَنِ النَّبَات بتدبير شؤونه عَلَى حَسَبِ اسْتِعْدَادِ كُلِّ نَوْعٍ وَكُلِّ صِنْفٍ حَتَّى يَبْلُغَ فِي الِارْتِقَاءِ إِلَى أَشْرَفِ الْأَنْوَاعِ وَهُوَ نَوْعُ الْإِنْسَانِ، فَمَعْنَى وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ: مِمَّا لَا يَعْلَمُونَهُ تَفْصِيلًا وَإِنْ كَانُوا قَدْ يَشْعُرُونَ بِهِ إِجْمَالًا، فَإِنَّ الْمُتَأَمِّلَ يَعْلَمُ أَنَّ فِي الْمَخْلُوقَاتِ أَسْرَارًا خَفِيَّةً لَمْ تَصِلْ أَفْهَامُهُمْ إِلَى إِدْرَاكِ كُنْهِهَا، وَمِنْ ذَلِكَ الرُّوحُ فَقَدْ قَالَ تَعَالَى: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاء: ٨٥] .
Yüce Allah'ın { وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ } kavlinin işareti, hayvan türlerinin ve sınıflarının yaratılışına tevdi edilmiş olan sırlardır. Türlerini birbirinden, sınıflarını ve erkeklerini dişilerinden ayıran; her türün ve her sınıfın istidadına göre işlerini idare ederek bitkilerden ayrıştığı ruhu ona tevdi eden ve nihayet mertebece yükselerek türlerin en şereflisi olan insan türüne ulaşmasını sağlayan bu sırlardır. Buna göre { وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ } kavlinin anlamı şudur: Toplu olarak (icmâlen) hissetseler bile ayrıntılı olarak (tafsîlen) bilmedikleri şeylerdir. Zira düşünen kimse bilir ki yaratılmışlarda anlayışlarının hakikatini kavramaya ulaşamadığı gizli sırlar vardır; ruh da bunlardandır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } [el-İsrâ: 85] “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir.”
وَقَدْ يَتَفَاضَلُ النَّاسُ فِي إِدْرَاكِ بَعْضِ تِلْكَ الْخَصَائِصِ إِجْمَالًا وَتَفْصِيلًا ثُمَّ يَسْتَوُونَ فِي عَدَمِ الْعِلْمِ بِبَعْضِهَا، وَقَدْ يَمْتَازُ بَعْضُ الطَّوَائِفِ أَوِ الْأَجْيَالِ بِمَعْرِفَةِ شَيْءٍ مِنْ دَقَائِقَ الْخَلْقِ بِسَبَبِ اكْتِشَافٍ أَوْ تجربة أَو تقضي آثَارٍ لَمْ يَكُنْ يَعْرِفُهَا غَيْرُ أُولَئِكَ ثُمَّ يَسْتَوُونَ فِيمَا بَقِيَ
İnsanlar bu özelliklerin bir kısmını genel ve ayrıntılı olarak kavramada birbirinden üstün olabilirler; sonra bir kısmını bilmeme hususunda eşit olurlar. Bazı topluluklar veya nesiller, bir keşif, deney veya iz sürme sebebiyle başkalarının bilmediği bazı yaratılış inceliklerini bilmekle ayrışabilirler; sonra geriye kalan hususlarda
تَحْتَ طَيِّ الْخَفَاءِ مِنْ دَقَائِقِ التَّكْوِينِ، فَبِهَذَا الشُّعُورِ الْإِجْمَالِيِّ بِهَا وَقَعَ عَدُّهَا فِي ضِمْنِ الِاعْتِبَارِ بِآيَةِ خَلْقِ الْأَزْوَاجِ مِنْ جَمِيعِ النَّوَاحِي.
yaratılışın inceliklerinden gizlilik perdesi altında kalan şeylerde eşit olurlar. İşte bu genel hissediş ile, bu durum her açıdan çiftlerin yaratılışı delilinden ibret almanın zımnında sayılmıştır.
وَإِذَا حُمِلَ الْأَزْواجَ فِي قَوْلِهِ: سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها عَلَى الْمَعْنَى
Eğer { سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها } kavlindeki { الْأَزْواجَ } kelimesi,
الثَّانِي لِهَذَا اللَّفْظِ وَهُوَ إِطْلَاقُهُ عَلَى الْأَصْنَاف والأنواع المتمايزة كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى [طه: ٥٣] كَانَتْ مِنْ فِي الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ بَيَانِيَّةً، وَالْمَجْرُورُ بِهَا فِي فَحْوَى عَطْفِ الْبَيَانِ، أَوْ بَدَلِ مُفَصَّلٍ من مُجمل مِنْ قَوْلِهِ: الْأَزْواجَ وَالْمَعْنَى:
bu lafzın ikinci manasına, yani { فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } [Tâhâ: 53] kavlinde olduğu gibi birbirinden ayrışan sınıflara ve türlere ıtlak edilmesine hamledilirse; üç yerdeki { مِنْ } edatı beyâniyye (açıklama bildiren) olur; onunla mecrûr olan lafız da atf-ı beyân veya { الْأَزْواجَ } kelimesinden mücmelin mufassal bedeli konumunda olur. Anlamı da şöyledir:
الْأَزْوَاجُ كُلُّهَا الَّتِي هِيَ: مَا تُنْبِتُ الْأَرْضُ، وَأَنْفُسُهُمْ، وَمَا لَا يَعْلَمُونَ. وَيَدُلُّ قَوْلُهُ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ عَلَى مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: وَمَا يَعْلَمُونَ، وَذَلِكَ مِنْ دَلَالَةِ الْإِشَارَةِ.
“Bütün çiftler ki onlar: Yerin bitirdikleri, kendi nefisleri ve bilmedikleridir.” { وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ } kavli ise takdiri “ve bildiklerinden (وَمَا يَعْلَمُونَ)” olan mahzuf bir ifadeye delalet eder ki bu da işaret delaletindendir.
فَخَصَّ بِالذِّكْرِ أَصْنَافَ النَّبَاتِ لِأَنَّ بِهَا قِوَامَ مَعَاشِ النَّاسِ وَمَعَاشِ أَنْعَامِهِمْ وَدَوَابِّهِمْ، وَأَصْنَافِ أَنْفُسِ النَّاسِ لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِهَا أَقْوَى، قَالَ تَعَالَى: وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ [الذاريات: ٢١] . ثُمَّ ذَكَرَ مَا يَعُمُّ الْمَخْلُوقَاتِ مِمَّا يَعْلَمُهُ النَّاسُ وَمَا لَا يَعْلَمُونَهُ فِي مُخْتَلَفِ الْأَقْطَارِ وَالْأَجْيَالِ وَالْعُصُورِ. وَقَدَّمَ ذِكْرَ النَّبَاتِ إِيثَارًا لَهُ بِالْأَهَمِّيَّةِ فِي هَذَا الْمَقَامِ لِأَنَّهُ أَشْبَهَ بِالْبَعْثِ الَّذِي أَوْمَأَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ [يس: ٣٢] .
Bitki çeşitlerini zikre tahsis etmiştir; çünkü insanların, ehli hayvanlarının ve bineklerinin geçiminin dayanağı onlarladır. İnsan nefislerinin sınıflarını [zikretmiştir]; çünkü ondaki ibret daha güçlüdür; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } [ez-Zâriyât: 21] “Kendi nefislerinizde de [nice deliller vardır], hâlâ görmüyor musunuz?” Sonra farklı beldelerde, nesillerde ve çağlarda insanların bildiği ve bilmediği yaratılmışları kuşatan şeyleri zikretmiştir. Bu makamda bitkilerin zikrini, { وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ } [Yâsîn: 32] kavlinin işaret ettiği dirilişe daha çok benzediği için ehemmiyetine binaen öne almıştır.
وَتَكْرِيرُ حَرْفِ مِنْ بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ لِلتَّوْكِيدِ عَلَى كِلَا التَّفْسِيرَيْنِ.
Atıf vavından sonra { مِنْ } harfinin tekrarlanması her iki tefsire göre de tekit içindir.
وَضَمِيرُ أَنْفُسِهِمْ عَائِدٌ إِلَى الْعِبادِ فِي قَوْلِهِ: يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ [يس: ٣٠] .
{ أَنْفُسِهِمْ } kelimesindeki zamir, { يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } [Yâsîn: 30] kavlindeki { الْعِبادِ } kelimesine dönmektedir.
وَالْمُرَادُ بِهِمُ: المكذبون للرسول ﷺ.
Onlardan murat, Resul’ü sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayanlardır.
[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٣٧]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 37]
وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ (٣٧)
{ وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ (٣٧) } “Gece de onlar için bir delildir; gündüzü ondan sıyırıp çekeriz de onlar birden karanlıkta kalıverirler.”
انْتِقَالٌ إِلَى دَلَالَةِ مظَاهر العوالم العلوية عَلَى دَقِيق نظام الْخَالِق فِيهَا مِمَّا تُؤْذِنُ بِهِ الْمُشَاهَدَةُ مَعَ التَّبَصُّرِ. وَابْتُدِئَ مِنْهَا بِنِظَامِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لِتَكَرُّرِ وُقُوعِهِ أَمَامَ الْمُشَاهَدَةِ لِكُلِّ رَاءٍ. وَجُمْلَةُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ تَحْتَمِلُ جَمِيعَ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي جملَة أَحْيَيْناها [يس: ٣٣] آنِفًا.
Bu, basiretli bir müşahedenin haber verdiği üzere, yüce âlemlerin tezahürlerinin Yaratıcı’nın oradaki dakik nizamına olan delaletine bir geçiştir. Gören herkesin müşahedesi önünde tekerrür etmesi sebebiyle bunlardan gece ve gündüz nizamı ile başlanmıştır. { نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } cümlesi, az önce { أَحْيَيْناها } [Yâsîn: 33] cümlesinde zikrettiğimiz tüm [irap] vecihlerini taşımaktadır.
وَالسَّلْخُ: إِزَالَةُ الْجِلْدِ عَنْ حَيَوَانِهِ، وَفِعْلُهُ يَتَعَدَّى إِلَى الْجِلْدِ الْمُزَالِ بِنَفْسِهِ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ لِلْجِلْدِ الْمُزَالِ مِنْ جِسْمِ الْحَيَوَانِ: سِلْخٌ (بِكَسْرِ السِّينِ وَسُكُونِ اللَّامِ) بِمَعْنَى مَسْلُوخٍ، وَلَا يُقَالُ لِلْجِسْمِ الَّذِي أُزِيلَ جِلْدُهُ: سِلْخٌ. وَيَتَعَدَّى فِعْلُ سَلَخَ إِلَى الْجِسْمِ الَّذِي أُزِيلَ جِلْدُهُ بِحَرْفِ الْجَرِّ، وَالْأَكْثَرُ أَنَّهُ (مِنْ)
Selh (السَّلْخ), derinin hayvandan yüzülmesidir. Bunun fiili, yüzülen deriye doğrudan meful olarak geçişli (müteaddî) olur; bundan dolayı hayvanın gövdesinden yüzülen deriye maslûh (yüzülmüş) anlamında silh (سِلْخ - sîn'in kesresi ve lâm'ın sükûnu ile) denir, derisi yüzülen gövdeye ise silh denmez. Seleha (سَلَخَ) fiili, derisi yüzülen gövdeye harf-i cer ile geçişli olur; çoğu zaman bu harf
الِابْتِدَائِيَّةِ، وَيَتَعَدَّى بِحَرْفِ (عَنْ) أَيْضًا لِمَا فِي السَّلْخِ مِنْ مَعْنَى الْمُبَاعَدَةِ وَالْمُجَاوَزَةِ بَعْدَ الِاتِّصَالِ. فَمَفْعُولُ نَسْلَخُ هُنَا هُوَ
iptidâiyye (başlangıç bildiren) olan { مِنْ } harfidir. Ayrıca selh lafzında bitişiklikten sonra uzaklaşma ve ayrılma anlamı bulunduğu için { عَنْ } harfiyle de müteaddî olur. Dolayısıyla burada { نَسْلَخُ } fiilinin mefulü,
النَّهارَ بِلَا رَيْبٍ، وَعُدِّيَ السَّلْخُ إِلَى ضَمِيرِ اللَّيْلُ بِ (مِنْ) فَصَارَ الْمَعْنَى: اللَّيْلُ آيَةٌ لَهُمْ فِي حَالِ إِزَالَةِ غِشَاءِ نُورِ النَّهَارِ عَنْهُ فَيَبْقَى عَلَيْهِمُ اللَّيْلُ، فَشُبِّهَ النَّهَارُ بِجِلْدِ الشَّاةِ وَنَحْوِهَا يُغَطِّي مَا تَحْتَهُ مِنْهَا كَمَا يُغَطِّي النَّهَارُ ظُلْمَةَ اللَّيْلِ فِي الصَّبَاحِ. وَشُبِّهَ كَشْفُ النَّهَارِ وَإِزَالَتِهِ بِسَلْخِ الْجِلْدِ عَنْ نَحْوِ الشَّاةِ فَصَارَ اللَّيْلُ بِمَنْزِلَةِ جِسْمِ الْحَيَوَانِ الْمَسْلُوخِ مِنْهُ جِلْدُهُ، وَلَيْسَ اللَّيْلُ بِمَقْصُودٍ بِالتَّشْبِيهِ وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ تَشْبِيهُ زَوَالِ النَّهَارِ عَنْهُ فَاسْتَتْبَعَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّيْلَ يَبْقَى شِبْهَ الْجِسْمِ الْمَسْلُوخِ عَنْهُ جِلْدُهُ. وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ الظُّلْمَةَ هِيَ الْحَالَةُ السَّابِقَةُ لِلْعَوَالِمِ قَبْلَ خَلْقِ النُّورِ فِي الْأَجْسَامِ النَّيِّرَةِ لِأَنَّ الظُّلْمَةَ عَدَمٌ وَالنُّورُ وُجُودٌ، وَكَانَتِ الْمَوْجُودَاتُ فِي ظُلْمَةٍ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ الْكَوَاكِبَ النَّيِّرَةَ وَيُوصِلُ نُورَهَا إِلَى الْأَجْسَامِ الَّتِي تَسْتَقْبِلُهَا كَالْأَرْضِ وَالْقَمَرِ.
şüphesiz { النَّهارَ } kelimesidir. Selh eylemi, { اللَّيْلُ } zamirine { مِنْ } ile geçirilmiştir. Böylece anlam şöyle olmuştur: Gece, gündüz nuru örtüsünün kendisinden sıyrılıp kaldırılması ve üzerlerinde gecenin kalması halinde onlar için bir ayettir. Gündüz, sabah vakti gecenin karanlığını örttüğü gibi koyun ve benzerinin altındaki bedenini örten deriye benzetilmiştir. Gündüzün açılması ve giderilmesi ise koyun ve benzerinden derinin yüzülmesine benzetilmiştir; böylece gece, kendisinden derisi yüzülmüş hayvan gövdesi mesabesinde olmuştur. Burada teşbihte kastedilen doğrudan gece değildir; aksine kastedilen, gündüzün geceden zail oluşunun benzetilmesidir. Bu da gecenin, derisi yüzülmüş gövde gibi kalmasını beraberinde getirmiştir. Bunun gerekçesi şudur: Karanlık, ışıklı cisimlerde nur yaratılmadan önce âlemlerin önceki halidir; zira karanlık adem (yokluk), nur ise vücuttur (varlıktır). Allah nurlu gezegenleri/yıldızları yaratıp onların nurunu yer ve ay gibi nuru kabul eden cisimlere ulaştırmadan önce varlıklar karanlık içindeydi.
وَإِذَا كَانَتِ الظُّلْمَةُ هِيَ الْحَالَةُ الْأَصْلِيَّةُ لِلْمَوْجُودَاتِ فَلَيْسَ يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ أَصْلِيَّةً لِلْأَرْضِ لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَرْضَ انْفَصَلَتْ عَنِ الشَّمْسِ نَيِّرَةً وَإِنَّمَا ظُلْمَةُ نِصْفِ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ إِذَا غَشِيَهَا نُورُ الشَّمْسِ مُعْتَبَرَةٌ كَالْجِسْمِ الَّذِي غَشِيَهُ جِلْدُهُ فَإِذَا أُزِيلَ النُّورُ عَادَتِ الظَّلَمَةُ فَشُبِّهَ ذَلِكَ بِسَلْخِ الْجِلْدِ عَنِ الْحَيَوَانِ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي مُقَابِلِهِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٣] : يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ. فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ أَصْلَ أَحْوَالِ الْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ هُوَ الظُّلْمَةُ وَلَكِنَّهَا سَاقَتْ لِلنَّاسِ اعْتِبَارًا وَدَلَالَةً بِحَالَةٍ مُشَاهَدَةٍ لَدَيْهِمْ فَفَرَّعَ عَلَيْهِ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ بِنَاءً عَلَى مَا هُوَ مُتَعَارَفٌ. وَقَدِ اعْتَبَرَ أَيِمَّةُ الْبَلَاغَةِ الِاسْتِعَارَةَ فِي الْآيَةِ أَصْلِيَّةً تَبَعِيَّةً وَلَمْ يَجْعَلُوهَا تَمْثِيلِيَّةً لِمَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ أَنَّ الْمَقْصُودَ بِالتَّشْبِيهِ هُوَ حَالَةُ زَوَالِ نُورِ النَّهَارِ عَنِ الْأُفُقِ فَتَخْلُفُهَا ظُلْمَةُ اللَّيْلِ لِقَوْلِهِ: فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ.
Karanlık, varlıkların asıl hali olunca, yerküre için de asıl olması gerekmez; çünkü anlaşılan odur ki yer, güneşten nurlu olarak ayrılmıştır. Yerkürenin yarısının karanlığı, güneş ışığı onu bürüdüğünde, derisinin örttüğü beden gibi kabul edilir. Işık giderildiğinde ise karanlık geri döner; işte bu durum hayvanın derisini yüzmeye benzetilmiştir; nitekim Yüce Allah bunun mukabilinde Ra'd Suresi'nde [3]: { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } [“Gündüzü gece ile örter”] buyurmuştur. Dolayısıyla ayette, yer âleminin asıl durumunun karanlık olduğuna dair bir delil yoktur; lakin ayet, insanların müşahede ettiği bir durumla onlara bir ibret ve delil sunmuş, örfe binaen { فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ } cümlesini buna bağlamıştır. Belagat imamları, ayetteki istiareyi istiâre-i asliyye tebeiyye olarak kabul etmiş, temsili istiare saymamışlardır; çünkü daha önce belirttiğimiz üzere, teşbihte kastedilen şey, { فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ } kavlinden ötürü gündüz ışığının ufuktan zeval bulup yerini gecenin karanlığının alması halidir.
وَإِسْنَادُ مُظْلِمُونَ إِلَى النَّاسِ مِنْ إِسْنَادِ إِفْعَالِ الَّذِي الْهَمْزَةُ فِيهِ لِلدُّخُولِ فِي الشَّيْءِ مِثْلِ أصبح وَأمسى.
{ مُظْلِمُونَ } kelimesinin insanlara isnadı; hemzesi bir şeye girmeyi bildiren if'âl babının tıpkı asbaha (أصبح - sabaha girdi) ve emsâ (أمسى - akşama girdi) fiillerinde olduğu gibi yapılan isnadındandır.
[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٣٨]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 38]
وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٣٨)
{ وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٣٨) } “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider. İşte bu, Azîz ve Alîm olan [Allah]’ın takdiridir.”
الشَّمْسُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى اللَّيْلُ مِنْ قَوْلِهِ: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ [يس:
{ الشَّمْسُ } kelimesinin, { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ } [Yâsîn:
٣٧] عَطْفَ مُفْرَدٍ عَلَى مُفْرِدٍ وَيُقَدَّرُ لَهُ خَبَرٌ مُمَاثِلٌ لِخَبَرِ اللَّيْلِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَالشَّمْسُ آيَةٌ لَهُمْ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ تَجْرِي حَالًا مِنَ الشَّمْسُ مِثْلُ جُمْلَةِ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ [يس: ٣٧] .
37] kavlindeki { اللَّيْلُ } kelimesine müfredin müfrede atfı olarak matuf olması caizdir ve onun için { اللَّيْلُ } kelimesinin haberine benzer bir haber takdir edilir; takdiri ise şöyledir: “Güneş de onlar için bir delildir (وَالشَّمْسُ آيَةٌ لَهُمْ)”. { تَجْرِي } cümlesi de tıpkı { نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } [Yâsîn: 37] cümlesi gibi { الشَّمْسُ } kelimesinden hal olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفَ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: تَجْرِي خَبَرًا عَن الشَّمْسُ. وأيّاما كَانَ فَهُوَ تَفْصِيلٌ لِإِجْمَالِ جُمْلَةِ وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ [يس: ٣٧] إِلْخَ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ الْآتِي: وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ [يس: ٤٠] ، وَكَانَ مُقْتَضَى
Cümlenin cümleye atfı olması ve { تَجْرِي } kavlinin { الشَّمْسُ } kelimesinin haberi olması da caizdir. Hangisi olursa olsun bu, ileride gelecek olan { وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } [Yâsîn: 40] kavlinin de gösterdiği gibi { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } [Yâsîn: 37] vb. cümlesinin mücmelliğine bir tafsildir. Muktezâ-yı
الظَّاهِرِ مِنْ كَوْنِهِ تَفْصِيلًا أَنْ لَا يُعْطَفَ فَيُقَالَ: الشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا، فَخُولِفَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِأَنَّ فِي هَذَا التَّفْصِيلِ آيَةً خَاصَّةً وَهِيَ آيَةُ سَيْرِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ.
zahir (görünür kural gereği), tafsil olduğu için atfedilmeyip “Güneş kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider (الشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا)” denmesiydi. Fakat muktezâ-yı zahire muhalefet edilmiştir; zira bu tafsilde güneşin ve ayın seyri ayeti gibi özel bir ayet/delil bulunmaktadır.
وَقُدِّمَ التَّنْبِيهُ عَلَى آيَةِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لِمَا ذَكَرْنَاهُ هُنَالِكَ فَكَانَتْ آيَةُ الشَّمْسِ الْمَذْكُورَةِ هُنَا مُرَادًا بِهَا دَلِيلٌ آخَرَ عَلَى عَظِيمِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ نِظَامُ الْفُصُولِ.
Gece ve gündüz deliline dikkat çekilmesi orada zikrettiğimiz sebepten ötürü öne alınmıştır; dolayısıyla burada zikredilen güneş delili ile Yüce Allah’ın muazzam sanatına dair başka bir delil, yani mevsimler nizamı kastedilmiştir.
وَجُمْلَةُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها يحْتَمل الْوُجُوهَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي جملَة أَحْيَيْناها [يس:
{ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها } cümlesi, { أَحْيَيْناها } [Yâsîn:
٣٣] مِنْ كَوْنِهَا حَالًا أَوْ بَيَانًا لِجُمْلَةِ وَآيَةٌ لَهُمُ [يس: ٣٧] أَوْ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ وَآيَةٌ.
33] cümlesinde zikrettiğimiz üzere hal olması veya { وَآيَةٌ لَهُمُ } [Yâsîn: 37] cümlesine beyan ya da { وَآيَةٌ } kelimesinden bedel-i iştimal olması vecihlerini taşımaktadır.
وَالْجَرْيُ حَقِيقَتُهُ: السّير السَّرِيع وَهُوَ لِذَوَاتِ الْأَرْجُلِ، وَأُطْلِقَ مَجَازًا عَلَى تَنَقُّلِ الْجِسْمِ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ تَنَقُّلًا سَرِيعًا بِالنِّسْبَةِ لِتَنَقُّلِ أَمْثَالِ ذَلِكَ الْجِسْمِ، وَغَلَبَ هَذَا الْإِطْلَاقُ فَسَاوَى الْحَقِيقَةَ وَأُرِيدَ بِهِ السَّيْرُ فِي مَسَافَاتٍ مُتَبَاعِدَةٍ جِدَّ التَّبَاعُدِ فَتَقْطَعُهَا فِي مُدَّةٍ قَصِيرَةٍ بِالنِّسْبَةِ لِتَبَاعُدِ الْأَرْضِ حَوْلَ الشَّمْسِ. وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ بِآثَارِ ذَلِكَ السَّيْرِ الْمَعْرُوفَةِ لِلنَّاسِ مَعْرِفَةً إِجْمَالِيَّةً بِمَا يَحْسِبُونَ مِنَ الْوَقْتِ وَامْتِدَادِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهِيَ الْمَعْرِفَةُ لِأَهْلِ الْمَعْرِفَةِ بِمُرَاقَبَةِ أَحْوَالِهَا مِنْ خَاصَّةِ النَّاسِ وَهُمُ الَّذِينَ يَرْقُبُونَ مَنَازِلَ تَنَقُّلِهَا الْمُسَمَّاةِ بِالْبُرُوجِ الِاثْنَيْ عَشَرَ، وَالْمَعْرُوفَةِ لِأَهْلِ الْعِلْمِ بِالْهَيْئَةِ تَفْصِيلًا وَاسْتِدْلَالًا وَكُلُّ هَؤُلَاءِ مُخَاطَبُونَ بِالِاعْتِبَارِ بِمَا بَلَغَهُ عِلْمُهُمْ.
Cery (الْجَرْي) kelimesinin hakiki anlamı hızlı yürümektir ve bu, ayak sahiplerine mahsustur. Mecazen cismin bir mekândan başka bir mekâna, benzeri cisimlerin intikaline nispetle hızlı bir şekilde intikali için kullanılmıştır. Bu kullanım galip gelerek hakikat derecesine ulaşmıştır ve bununla, son derece uzak mesafelerde seyretmesi, yerin güneş etrafındaki mesafesine nispetle bu mesafeleri kısa bir sürede katetmesi kastedilmiştir. Bu, insanların zamanı ve gece ile gündüzün uzayıp kısalmasını hesaplamalarıyla icmâlî olarak bildikleri o seyrin eserleriyle yapılan bir istidlaldir; bu bilgi, insanların havas tabakasından durumlarını gözlemleyen ehil kimselerin -ki onlar on iki burç olarak adlandırılan intikal menzillerini gözlemleyenlerdir- bilgisi ve hey'et (astronomi) ilmi ehlinin tafsili ve istidlali olarak bildiği bilgidir. Bunların hepsi ilimlerinin ulaştığı ölçüde ibret almaya muhataptır.
وَالْمُسْتَقَرُّ: مَكَانُ الِاسْتِقْرَارِ، أَيِ الْقَرَارُ أَوْ زَمَانُهُ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلتَّأْكِيدِ مِثْلُ:
Müstakar (الْمُسْتَقَرُّ), istikrar (karar kılma) yeri yani durma yeri veya zamanıdır. Buradaki sîn ve tâ harfleri,
اسْتَجَابَ بِمَعْنَى أَجَابَ.
ecâbe (أَجَابَ) manasındaki istecebe (اسْتَجَابَ) kelimesinde olduğu gibi tekit içindir.
وَاللَّامُ فِي لِمُسْتَقَرٍّ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لَامُ التَّعْلِيلِ عَلَى ظَاهِرِهَا، أَيْ تَجْرِي لِأَجْلِ أَنْ تَسْتَقِرَّ، أَيْ لِأَجْلِ أَنْ يَنْتَهِيَ جَرْيُهَا كَمَا يَنْتَهِي سَيْرُ الْمُسَافِرِ إِذَا بَلَغَ إِلَى مَكَانِهِ فَاسْتَقَرَّ فِيهِ، وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِ تَجْرِي عَلَى أَنَّهُ نِهَايَةٌ لَهُ لِأَنَّ سَيْرَ الشَّمْسِ لَمَّا كَانَتْ نِهَايَتُهُ انْقِطَاعَهُ نَزَلَ الِانْقِطَاعُ عَنْهُ مَنْزِلَةَ الْعِلَّةِ كَمَا يُقَالُ: «لِدُوا لِلْمَوْتِ وَابْنُوا لِلْخَرَابِ» .
{ لِمُسْتَقَرٍّ } kelimesindeki lâm harfinin zahiri üzere talil (gerekçe) lâmı olması caizdir; yani istikrar bulsun (dursun) diye, yolcunun varacağı yere ulaşıp orada karar kılması gibi akışı son bulsun diye akıp gitmektedir. Bu, onun bir nihayeti olması hasebiyle { تَجْرِي } lafzına mütealliktir; çünkü güneşin seyrinin sonu onun kesintiye uğraması olunca, bu kesinti tıpkı “Ölüm için doğurun, harap olmak için bina yapın” denildiği gibi illet (gerekçe) menzilesine indirilmiştir.
وَتَنْزِيلُ النِّهَايَةِ مَنْزِلَةَ الْعِلَّةِ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْكَلَامِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] . وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا تَسِيرُ سَيْرًا دَائِبًا مُشَاهَدًا إِلَى أَنْ تَبْلُغَ الِاحْتِجَابَ عَنِ الْأَنْظَارِ.
Nihayeti illet menzilesine indirmek kelamda kullanılan bir yöntemdir; Yüce Allah’ın şu kavli de bundandır: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [el-Kasas: 8] “Nihayet Firavun ailesi onu [kendi elleriyle] bulup aldılar ki, [ileride] kendileri için bir düşman ve tasa olsun.” Anlam şudur: O, gözlerden kaybolma noktasına varıncaya kadar müşahede edilen kesintisiz bir seyirle hareket eder.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ بِمَعْنَى (إِلَى) ، أَيْ تَجْرِي إِلَى مَكَانِ اسْتِقْرَارِهَا وَهُوَ مَكَانُ الْغُرُوبِ، شُبِّهَ غُرُوبُهَا عَنِ الْأَبْصَارِ بِالْمُسْتَقَرِّ وَالْمَأْوَى الَّذِي يَأْوِي إِلَيْهِ الْمَرْءُ فِي آخِرِ النَّهَارِ بَعْدَ الْأَعْمَالِ. وَقَدْ وَرَدَ تَقْرِيبُ ذَلِكَ
Lâm harfinin { إِلَى } anlamında olması da caizdir; yani karargâhına, yani batış yerine doğru akıp gitmektedir. Gözlerden batması, insanın günün sonunda işlerinden sonra sığındığı karargâha ve barınağa benzetilmiştir. Buna yakın bir anlam,
فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ الْهَرَوِيِ فِي صحيحي «البُخَارِيّ» و «مُسلم» و «جَامع التِّرْمِذِيِّ» بِرِوَايَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ حَاصِلُ تَرْتِيبِهَا أَنَّهُ قَالَ: «كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ
Ebû Zerr el-Gıfârî’nin (el-Herevî) Sahîh-i Buhârî, Sahîh-i Müslim ve Câmiu’t-Tirmizî’de geçen farklı rivayetlerinde varit olmuştur ki bunların tertibinin özeti şöyledir: O şöyle demiştir: “Ben Resûlullah
فِي الْمَسْجِدِ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ فَسَأَلته (أَو فَقَالَ) : إِنَّ هَذِهِ تَجْرِي حَتَّى تَنْتَهِيَ إِلَى مُسْتَقَرِّهَا تَحْتَ الْعَرْشِ فَتَخِرُّ سَاجِدَةً فَلَا تَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يُقَالُ لَهَا: ارْتَفِعِي ارْجِعِي مِنْ حَيْثُ جِئْتِ فَتَرْجِعُ فَتُصْبِحُ طَالِعَةً مِنْ مَطْلَعِهَا ثُمَّ تَجْرِي حَتَّى تَنْتَهِيَ إِلَى مُسْتَقَرِّهَا تَحْتَ الْعَرْشِ فَتَخِرُّ سَاجِدَةً وَلَا تَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يُقَالُ لَهَا: ارْتَفِعِي ارْجِعِي مِنْ حَيْثُ جِئْتِ فَتَرْجِعُ فَتُصْبِحُ طَالِعَةً مِنْ مَطْلَعِهَا، ثُمَّ تَجْرِي لَا يَسْتَنْكِرُ النَّاسُ مِنْهَا شَيْئًا حَتَّى تَنْتَهِيَ إِلَى مُسْتَقَرِّهَا ذَاكَ تَحْتَ الْعَرْشِ فَيُقَالُ لَهَا: ارْتَفِعِي أَصْبِحِي طَالِعَةً مِنْ مَغْرِبِكِ فَتُصْبِحُ طَالِعَةً مِنْ مَغْرِبِهَا فَذَلِكَ مُسْتَقَرٌّ لَهَا وَمُسْتَقَرُّهَا تَحْتَ الْعَرْشِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها
ile beraber güneş batarken mescitte idim. Ona sordum (yahut buyurdu ki): ‘Bu güneş arşın altındaki karargâhına varıncaya kadar akıp gider ve secdeye kapanır. Kendisine: Yüksel, geldiğin yere dön! denilinceye kadar öylece kalır. O da döner ve doğduğu yerden doğarak sabahlar. Sonra arşın altındaki karargâhına varıncaya kadar akıp gider ve secdeye kapanır. Kendisine: Yüksel, geldiğin yere dön! denilinceye kadar öylece kalır. O da döner ve doğduğu yerden doğarak sabahlar. Sonra insanlar ondan hiçbir şeyi yadırgamayacak şekilde akıp gider; nihayet arşın altındaki o karargâhına vardığında kendisine şöyle denir: Yüksel, battığın yerden doğarak sabahla! O da battığı yerden doğarak sabahlar. İşte bu onun karargâhıdır ve onun karargâhı arşın altındadır. Yüce Allah’ın: { وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها } kavli işte budur.’”
. وَهَذَا تَمْثِيلٌ وَتَقْرِيبٌ لِسَيْرِ الشَّمْسِ اليومي الَّذِي يبتدىء بِشُرُوقِهَا عَلَى بَعْضِ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ وَيَنْتَهِي بِغُرُوبِهَا عَلَى بَعْضِ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ، فِي خُطُوطٍ دَقِيقَةٍ، وَبِتَكَرُّرِ طُلُوعِهَا وَغُرُوبِهَا تَتَكَوَّنُ السَّنَةُ الشَّمْسِيَّةُ.
Bu, güneşin yerkürenin bir kısmında doğmasıyla başlayan ve yerkürenin diğer bir kısmında batmasıyla son bulan günlük seyrinin dakik çizgilerle temsil edilmesi ve akla yaklaştırılmasıdır; doğuşunun ve batışının tekrarlanmasıyla da güneş yılı meydana gelir.
وَقَدْ جُعِلَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يَنْتَهِي إِلَيْهِ سَيْرُهَا هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِتَحْتِ الْعَرْشِ وَهُوَ سَمْتٌ مُعَيَّنٌ لَا قِبَلَ لِلنَّاسِ بِمَعْرِفَتِهِ، وَهُوَ مُنْتَهَى مَسَافَةِ سَيْرِهَا الْيَوْمِيِّ، وَعِنْدَهُ
Seyrinin sona erdiği yer, arşın altı olarak ifade edilen yer kılınmıştır; bu da insanların bilmesine imkân olmayan muayyen bir cihettir ve günlük seyrinin mesafesinin sonudur. İşte orada,
يَنْقَطِعُ سَيْرُهَا فِي إِبَّانِ انْقِطَاعِهِ وَذَلِكَ حِينَ تَطْلُعُ مِنْ مَغْرِبِهَا، أَيْ حِينَ يَنْقَطِعُ سَيْرُ الْأَرْضِ حَوْلَ شُعَاعِهَا لِأَنَّ حَرَكَةَ الْأَجْرَامِ التَّابِعَةِ لِنِظَامِهَا تَنْقَطِعُ تَبَعًا لِانْقِطَاعِ حَرَكَتِهَا هِيَ وَذَلِكَ نِهَايَةُ بَقَاء هَذَا الْعَالم الدُّنْيَوِيِّ.
kesintiye uğrama vaktinde seyri kesintiye uğrar; bu da batısından doğduğu zamandır. Yani yerin onun ışığı etrafındaki seyri kesintiye uğradığı andır; zira onun nizamına tabi olan gök cisimlerinin hareketi, güneşin kendi hareketinin kesilmesine tabi olarak kesilir ve bu da bu dünya âleminin bekasının sonudur.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لَها لَامُ الِاخْتِصَاصِ وَهُوَ صِفَةٌ لِمُسْتَقَرٍّ. وَعُدِلَ عَنْ إِضَافَةِ مُسْتَقَرٍّ لِضَمِيرِ الشَّمْسِ الْمُغْنِيَةِ عَنْ إِظْهَارِ اللَّامِ إِلَى الْإِتْيَانِ بِاللَّامِ لِيَتَأَتَّى تَنْكِيرُ «مُسْتَقَرٍّ» تَنْكِيرًا مُشْعِرًا بِتَعْظِيمِ ذَلِكَ الْمُسْتَقَرِّ.
{ لَها } kavlindeki lâm, ihtisas (özgülük) lâmıdır ve { مُسْتَقَرٍّ } kelimesinin sıfatıdır. Lâmı açıkça getirmeyi gereksiz kılacak şekilde { مُسْتَقَرٍّ } kelimesini güneşin zamirine izafe etmekten vazgeçilip lâmın getirilmesine yönelinmiştir; ta ki { مُسْتَقَرٍّ } kelimesi, o karargâhın büyüklüğünü hissettiren bir nekrelikle (belirsizlikle) tenvinlenebilsin.
وَكَلَامُ النَّبِيءِ ﷺ هَذَا تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْغُرُوبِ وَالشُّرُوقِ الْيَوْمِيَّيْنِ. وَجُعِلَ سُجُودُ الشَّمْسِ تَمْثِيلًا لِتَسْخِرِهَا لِتَسْخِيرِ اللَّهِ إِيَّاهَا كَمَا جُعِلَ الْقَوْلُ تَمْثِيلًا لَهُ فِي آيَةِ فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فصلت: ١١] .
Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem bu sözü, günlük batış ve doğuş halinin bir temsilidir. Güneşin secdesi, Allah’ın onu teshir etmesine boyun eğmesinin bir temsili kılınmıştır; nitekim { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } [Fussilet: 11] “Ona ve yeryüzüne: ‘İsteyerek veya istemeyerek gelin!’ dedi. İkisi de: ‘İsteyerek geldik’ dediler” ayetindeki söz de buna bir temsil kılınmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: لِمُسْتَقَرٍّ لَها إِدْمَاجٌ لِلتَّعْلِيمِ فِي التَّذْكِيرِ وَلَيْسَ مِنْ آيَةِ الشَّمْسِ لِلنَّاسِ لِأَنَّ النَّاسَ لَا يَشْعُرُونَ بِهِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى [الْأَنْعَام: ٦٠] عَقِبَ الِامْتِنَانِ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ [الْأَنْعَام: ٦٠] .
Bil ki { لِمُسْتَقَرٍّ لَها } kavli, hatırlatma içinde öğretmeyi içeren bir idmâcdır (söz arasına bilgi sıkıştırmadır) ve insanlar bunu hissetmediği için insanlar adına güneş delilinden [bir parça] değildir. Bu durum, Yüce Allah’ın: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ } [el-En‘âm: 60] “Geceleyin sizi öldüren [gibi uyutan], gündüzün de ne işlediğinizi bilen, sonra belirlenmiş ecel tamamlansın diye gündüzün sizi dirilten [uyandıran] O’dur. Sonra dönüşünüz ancak O’nadır” kavlindeki lütufları saydıktan hemen sonra { لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى } [el-En‘âm: 60] buyurması gibidir.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ إِلَى الْمَذْكُورِ: إِمَّا مِنْ قَوْلِهِ: وَالشَّمْسُ
{ ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ } kavlindeki işaret zikredilen şeyedir: Ya { وَالشَّمْسُ }
تَجْرِي
{ تَجْرِي } kavlinden [anlaşılan],
أَيْ ذَلِكَ الْجَرْيِ، وَإِمَّا مِنْهُ وَمِنْ قَوْلِهِ: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ [يس: ٣٧] أَيْ ذَلِكَ الْمَذْكُورُ مِنْ تَعَاقُبِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ.
yani o akıp gitmeye; ya da hem ondan hem de { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ } [Yâsîn: 37] kavlinden [anlaşılan], yani gece ve gündüzün ardı ardına gelişinden zikredilen şeyedir.
وَذِكْرُ صِفَتِي الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ لِمُنَاسَبَةِ مَعْنَاهُمَا لِلتَّعَلُّقِ بِنِظَامِ سَيْرِ الْكَوَاكِبِ، فَالْعِزَّةُ تُنَاسِبُ تَسْخِيرَ هَذَا الْكَوْكَبِ الْعَظِيمِ، وَالْعِلْمُ يُنَاسِبُ النِّظَامَ الْبَدِيعَ الدَّقِيقَ، وَتَقَدَّمَ تَفْصِيلُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً فِي سُورَة الْفرْقَان [٦١] .
{ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ } sıfatlarının zikredilmesi, anlamlarının yıldızların/gezegenlerin seyir nizamıyla taallukuna olan münasebeti sebebiyledir. Zira izzet (üstün kudret), bu muazzam gök cisminin boyun eğdirilmesine münasiptir; ilim ise eşsiz ve dakik nizama münasiptir. Bunun ayrıntısı Furkân Suresi'nde [61] Yüce Allah'ın: { تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً } [“Gökte burçlar kılan [Allah] ne yücedir”] kavlinde geçmişti.
[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٣٩]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 39]
وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ (٣٩)
{ وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ (٣٩) } “Aya da menziller takdir ettik; nihayet o, eski hurma salkımı çöpü gibi [hilal haline] döner.”
قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ بِرَفْعِ وَالْقَمَرَ فَهُوَ إِمَّا مَعْطُوفٌ عَلَى وَالشَّمْسُ تَجْرِي [يس: ٣٨] عَطْفَ الْمُفْرَدَاتِ، وَإِمَّا مُبْتَدَأٌ وَالْعَطْفُ مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ.
Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya‘kûb’dan nakille Ravh { وَالْقَمَرَ } kelimesini merfû olarak [ve’l-kameru şeklinde] okumuşlardır. Bu durumda kelime ya { وَالشَّمْسُ تَجْرِي } [Yâsîn: 38] kavline müfredin müfrede atfı olarak matuftur ya da mübtedadır ve atıf da cümlelerin atfındandır.
وَجُمْلَةُ قَدَّرْناهُ إِمَّا حَالٌ وَإِمَّا خَبَرٌ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ وَخَلَفٍ بِنَصْبِ الْقَمَرَ عَلَى الِاشْتِغَالِ فَهُوَ إِذَنْ مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ.
{ قَدَّرْناهُ } cümlesi ise ya hal ya da haberdir. İbn Âmir, Âsım, Hamza, Kisâî, Ebû Ca‘fer, Ya‘kûb’dan nakille Ruveys ve Halef ise iştigal kuralı gereğince { الْقَمَرَ } kelimesini mansûb [ve’l-kamera şeklinde] okumuşlardır; bu takdirde cümlelerin atfındandır.
وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ مَنَازِلِ الْقَمَرِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٥] .
Ayın menzillerinin tefsiri Yûnus Suresi'nde [5] Yüce Allah'ın: { وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } [“Yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona menziller takdir etti”] kavlinde geçmişti.
وَالتَّقْدِيرُ: يُطْلَقُ عَلَى جَعْلِ الْأَشْيَاءِ بِقَدَرٍ وَنِظَامٍ مُحْكَمٍ، وَيُطْلَقُ عَلَى تَحْدِيدِ الْمِقْدَارِ مِنْ شَيْءٍ تُطْلَبُ مَعْرِفَةُ مِقْدَارِهِ مِثْلُ تَقْدِيرِ الْأَوْقَاتِ وَتَقْدِيرِ الْكِمِّيَّاتِ مِنَ الْمَوْزُونَاتِ وَالْمَعْدُودَاتِ، وَكِلَا الْإِطْلَاقَيْنِ مُرَادٌ هُنَا. فَإِنَّ اللَّهَ قَدَّرَ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ نِظَامَ سَيْرِهِمَا وَقَدَّرَ بِذَلِكَ حِسَابَ الْفُصُولِ السَّنَوِيَّةِ وَالْأَشْهُرِ وَالْأَيَّامِ وَاللَّيَالِي.
Takdir (التَّقْدِير); eşyayı bir ölçü ve sağlam bir nizam üzere kılmaya dendiği gibi, vakitlerin takdiri ve tartılan ile sayılan şeylerin miktarlarının takdiri gibi miktarının bilinmesi istenen bir şeyin miktarını belirlemeye de denir. Burada her iki kullanım da kastedilmiştir. Zira Allah, güneş ve ay için seyir nizamlarını takdir etmiş ve bununla yıllık mevsimlerin, ayların, günlerin ve gecelerin hesabını takdir buyurmuştur.
وعدّي فعل قَدَّرْناهُ إِلَى ضَمِيرِ الْقَمَرَ الَّذِي هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ ذَاتِهِ وَإِنَّمَا التَّقْدِيرُ لِسَيْرِهِ وَلَكِنْ عُدِّيَ التَّقْدِيرُ إِلَى اسْمِ ذَاتِهِ دُونَ ذِكْرِ الْمُضَافِ مُبَالَغَةً فِي لُزُومِ السَّيْرِ لَهُ مِنْ وَقْتِ خَلْقِهِ حَتَّى كَأَنَّ تَقْدِيرَ سَيْرِهِ تَقْدِيرٌ لِذَاتِهِ.
{ قَدَّرْناهُ } fiili, ayın bizzat zatından ibaret olan zamirine geçirilmiştir; oysa takdir onun seyri içindir. Fakat yaratıldığı andan itibaren seyrin onun ayrılmaz bir vasfı olduğunu mübalağa ile ifade etmek amacıyla, muzaf zikredilmeksizin takdir eylemi zatının ismine geçirilmiştir; öyle ki sanki seyrinin takdiri, bizzat zatının takdiri kılınmıştır.
وَانْتَصَبَ مَنازِلَ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ الْمَكَانِيَّةِ مِثْلُ: سِرْتُ أَمْيَالًا، أَيْ قَدَّرْنَا سَيْرَهُ فِي مَنَازِلَ يَنْتَقِلُ بِسَيْرِهِ فِيهَا مَنْزِلَةً بَعْدَ أُخْرَى.
{ مَنازِلَ } kelimesi, tıpkı “millerce yürüdüm (سِرْتُ أَمْيَالًا)” cümlesinde olduğu gibi mekân zarfı olarak nasbedilmiştir; yani ‘Biz onun seyrini, içinde seyrederek bir menzilden diğerine intikal ettiği menziller halinde takdir ettik’ demektir.
وحَتَّى ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ لَيْسَتْ حَرْفَ جَرٍّ فَإِنَّ مَا بَعْدَهَا جُمْلَةٌ. وَمَعْنَى الْغَايَةِ لَا يُفَارِقُ حَتَّى فَآذَنَ مَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى الْغَايَةِ بِمُغَيًّا مَحْذُوفٍ فَالْغَايَةُ تَسْتَلْزِمُ ابْتِدَاءَ شَيْءٍ. وَالتَّقْدِير:
{ حَتَّى } ibtidâiyyedir; yani harf-i cer değildir, zira kendisinden sonrası cümledir. Gaye (sona eriş) anlamı { حَتَّى } edatından ayrılmaz; dolayısıyla onda bulunan gaye anlamı mahzuf bir mugayyâya (gayeye ulaşan başlangıç durumuna) işaret etmiştir, zira gaye bir şeyin başlangıcını gerektirir. Takdiri şöyledir:
فابتدأ ضوؤه وَأَخَذَ فِي الِازْدِيَادِ لَيْلَةً قَلِيلَةً ثُمَّ أَخَذَ فِي التَّنَاقُصِ حَتَّى عَادَ، أَيْ صَار كالعرجون الْقَدِيم، أَيْ شَبِيهًا بِهِ. وَعُبِّرَ عَنْهُ بِهَذَا التَّشْبِيهِ إِذْ لَيْسَ لِضَوْءِ الْقَمَرِ فِي أَوَاخِرِ لَيَالِيهِ اسْمٌ يُعْرَفُ بِهِ بِخِلَافِ أَوَّلِ أَجْزَاءِ ضَوْئِهِ الْمُسَمَّى هِلَالًا، وَلِأَنَّ هَذَا التَّشْبِيهَ يُمَاثِلُ حَالَةَ اسْتِهْلَالِهِ كَمَا يُمَاثِلُ حَالَةَ انْتِهَائِهِ.
‘Işığı başladı, birkaç gece artmaya koyuldu, sonra tekrar dönünceye, yani eski hurma salkımı çöpü gibi oluncaya, ona benzeyinceye kadar eksilmeye başladı.’ Bu teşbihle ifade edilmiştir; çünkü hilal olarak adlandırılan ilk ışık parçalarının aksine, ayın son gecelerindeki ışığı için bilinen özel bir isim yoktur ve ayrıca bu teşbih, sona eriş halini temsil ettiği gibi hilal olarak doğuş halini de temsil etmektedir.
وعادَ بِمَعْنَى صَارَ شَكْلُهُ لِلرَّائِي كَالْعُرْجُونِ. وَالْعُرْجُونُ: الْعُودُ الَّذِي تُخْرِجُهُ النَّخْلَةُ فَيَكُونُ الثَّمَرُ فِي مُنْتَهَاهِ وَهُوَ الَّذِي يَبْقَى مُتَّصِلًا بِالنَّخْلَةِ بَعْدَ قَطْعِ الْكِبَاسَةِ مِنْهُ وَهِيَ مُجْتَمَعُ أَعْوَادِ التَّمْرِ.
{ عادَ } lafzı, ‘şekli bakan kişiye urcûn gibi oldu’ anlamındadır. Urcûn (الْعُرْجُون); hurma ağacının çıkardığı, ucunda meyveleri bulunan ve üzerinden kibâse (hurma çöplerinin toplandığı salkım) kesildikten sonra hurma ağacına bitişik kalan daldır/sapıdır.
والْقَدِيمِ: هُوَ الْبَالِي لِأَنَّهُ إِذَا انْقَطَعَ الثَّمر تقوس واصفار وَتَضَاءَلَ فَأَشْبَهَ صُورَةَ مَا يُوَاجِهُ الْأَرْضَ مِنْ ضَوْءِ الْقَمَرِ فِي آخِرِ لَيَالِي الشَّهْرِ وَفِي أَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنْهُ، وَتَرْكِيبُ عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ صَالِحٌ لِصُورَةِ الْقَمَرِ فِي اللَّيْلَةِ الْأَخِيرَةِ وَهِيَ الَّتِي يَعْقُبُهَا الْمُحَاقُ وَلِصُورَتِهِ فِي اللَّيْلَةِ الْأُولَى مِنَ الشَّهْرِ هُوَ الْهِلَالُ. وَقَدْ بَسَّطَ لَهُمْ بَيَانُ سَيْرِ الْقَمَرِ وَمَنَازِلِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُتْقِنُونَ عِلْمَهُ بِخِلَافِ سير الشَّمْس.
{ الْقَدِيمِ } kelimesi ise yıpranmış, eskimiş olandır; zira meyve kesilince eğrilir, sararır ve incelir; böylece ayın son gecelerinde ve ilk gecesinde yeryüzüne bakan ay ışığının suretine benzer. { عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ } terkibi, ayın son gecesindeki -ki bunu muhâk (karanlıkta kalma) takip eder- suretine de ayın ilk gecesindeki suretine -ki o da hilaldir- de uygundur. Güneşin seyrinin aksine ayın seyrini ve menzillerini çok iyi bildikleri için, ayın seyri ve menzillerinin beyanı onlara tafsilatlıca anlatılmıştır.
[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٤٠]
[Yâsîn Suresi (36), Ayet 40]
لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٤٠)
{ لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٤٠) } “Ne güneşin aya erişip çatması uygundur ne de gece gündüzün önüne geçebilir. Hepsi bir yörüngede yüzmektedir.”
لَمَّا جَرَى ذِكْرُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ فِي مَعْرِضِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى انْفِرَادِهِ تَعَالَى بِالْخَلْقِ وَالتَّدْبِيرِ وَعَلَى صِفَاتِ إِلَهِيَّتِهِ الَّتِي مِنْ مُتَعَلَّقَاتِهَا تَعَلُّقُ صِفَةِ الْقُدْرَةِ بِآيَةِ الشَّمْسِ وَسَيْرِهَا، وَالْقَمَرِ وَسَيْرِهِ، وَقَدْ سَمَّاهَا بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ وَكَانَ النَّاسُ يَعْرِفُونَ تَقَارُبَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ فِيمَا يَرَاهُ الرَّاءُونَ، وَكَانُوا يُقَدِّرُونَ سَيْرَهُمَا بِأَسْمَاتٍ مُعَلَّمَةٍ بِعَلَامَاتٍ نُجُومِيَّةٍ تُسَمَّى بُرُوجًا بِالنِّسْبَةِ لِسَيْرِ الشَّمْسِ، وَتُسَمَّى مُنَازِلَ بِالنِّسْبَةِ لِسَيْرِ الْقَمَرِ، وَكَانُوا يَعْلَمُونَ شِدَّةَ قُرْبِ الْمَنَازِلِ الْقَمَرِيَّةِ مِنَ الْبُرُوجِ الشَّمْسِيَّةِ فَإِنَّ كُلَّ بُرْجٍ تُسَامِتُهُ مَنْزِلَتَانِ أَوْ ثَلَاثَ مَنَازِلَ، وَبَعْضُ نُجُومِ الْمَنَازِلِ هِيَ أَجْزَاءٌ مِنْ نُجُومِ الْبُرُوجِ، زَادَهُمُ اللَّهُ عِبْرَةً وَتَعْلِيمًا بِأَنَّ لِلشَّمْسِ سَيْرًا لَا يُلَاقِي سَيْرَ الْقَمَرِ، وَلِلْقَمَرِ سَيْرًا لَا يُلَاقِي سَيْرَ الشَّمْسِ وَلَا يَمُرُّ أَحَدُهُمَا بِطَرَائِقِ مَسِيرِ الْآخَرِ وَأَنَّ مَا يَتَرَاءَى للنَّاس من مُشَاهدَة الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ فِي جَوٍّ وَاحِدٍ وَفِي حَجْمَيْنِ مُتَقَارِبَيْنِ، وَمَا يَتَرَاءَى لَهُمْ مِنْ تَقَارُبِ نُجُومِ بُرُوجِ الشَّمْسِ وَنُجُومِ مَنَازِلِ الْقَمَرِ، إِنْ هُوَ إِلَّا مِنْ تَخَيُّلَاتِ الْأَبْصَارِ وَتَفَاوُتِ الْمَقَادِيرِ بَيْنَ الْأَجْرَامِ وَالْأَبْعَادِ.
Güneş ve ayın zikri; Yüce Allah'ın yaratma ve tedbirde tek oluşuna, kudret sıfatının güneş ve seyriyle, ay ve seyriyle olan taallukunun da aralarında bulunduğu ilahî sıfatlarına delalet eden deliller zımnında geçmişti. Nitekim kelamcılardan bazıları bunları fiilî sıfatlar olarak isimlendirmiştir. İnsanlar, bakanların gördüğü kadarıyla güneş ile ayın birbirine yakınlığını biliyor ve onların seyrini, güneşin seyrine nispetle burçlar, ayın seyrine nispetle menziller olarak adlandırılan yıldız işaretleriyle belirlenmiş doğrultularla takdir ediyorlardı. Ay menzillerinin güneş burçlarına olan son derece yakınlığını da biliyorlardı; zira her burcun hizasında iki veya üç menzil bulunur ve menzil yıldızlarının bir kısmı burç yıldızlarının parçalarıdır. İşte Allah, güneşin aya kavuşmayan bir seyrinin, ayın da güneşe kavuşmayan bir seyrinin olduğunu, birinin diğerinin seyr ü sefer yollarından geçmediğini; insanların güneşi ve ayı tek bir sema boşluğunda ve birbirine yakın iki hacimde görmelerinin ve güneş burçlarının yıldızları ile ay menzillerinin yıldızlarını birbirine yakın görmelerinin, sadece göz yanılmalarından ve gök cisimlerinin büyüklükleri ile uzaklıkları arasındaki farktan kaynaklandığını bildirerek onlara ibret ve ilim bakımından ziyadelik vermiştir.
فَالْكُرَةُ الْعَظِيمَةُ كَالشَّمْسِ تَبْدُو مُقَارِبَةً لِكُرَةِ الْقَمَرِ فِي الْمَرْأَى وَإِنَّمَا ذَلِكَ مِنْ تَبَاعُدِ
Güneş gibi devasa bir küre, görünüşte ay küresine yakın görünür; oysa bu durum sadece mesafelerin uzaklığından kaynaklanmaktadır.
الْأَبْعَادِ فَأَبْعَادُ فَلَكِ الشَّمْسِ تَفُوتُ أَبْعَادَ فَلَكِ الْقَمَرِ بِمِئَاتِ الْمَلَايِينِ مِنَ الْأَمْيَالِ، حَتَّى يَلُوحَ لَنَا حَجْمُ الشَّمْسِ مُقَارِبًا لِحَجْمِ الْقَمَرِ. فَبَيَّنَ اللَّهُ أَنَّهُ نَظَّمَ سَيْرَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ عَلَى نِظَامٍ يَسْتَحِيلُ مَعَهُ اتِّصَالُ إِحْدَى الْكُرَتَيْنِ بِالْأُخْرَى لِشِدَّةِ الْأَبْعَادِ بَيْنَ مَدَارَيْهِمَا.
Zira güneş feleğinin (yörüngesinin) uzaklığı, ay feleğinin uzaklığını yüz milyonlarca mil aşmaktadır; öyle ki bize güneşin hacmi ayın hacmine yakınmış gibi görünür. Böylece Allah, güneş ve ayın seyrini öyle bir nizam üzere düzenlediğini açıklamıştır ki, yörüngeleri arasındaki mesafelerin aşırı uzaklığı sebebiyle bu iki kürenin birbiriyle temas etmesi imkânsızdır.
فَمَعْنَى: لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ نَفْيُ انْبِغَاءِ ذَلِكَ، أَيْ نَفْيُ تَأْتِيهِ، لِأَنَّ انْبَغَى مُطَاوِعُ بَغَى الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى طَلَبَ، فَانْبَغَى يُفِيدُ أَنَّ الشَّيْءَ طَلَبٌ فَحَصَلَ لِلَّذِي طَلَبَهُ، يُقَالُ: بَغَاهُ فَانْبَغَى لَهُ، فَإِثْبَاتُ الِانْبِغَاءِ يُفِيدُ التَّمَكُّنَ مِنَ الشَّيْءِ فَلَا يَقْتَضِي وُجُوبًا، وَنَفْيُ الِانْبِغَاءِ يُفِيدُ نَفْيَ إِمْكَانِهِ وَلِذَلِكَ يُكْنَى بِهِ عَنِ الشَّيْءِ الْمَحْظُورِ. يُقَالُ: لَا يَنْبَغِي لَكَ كَذَا، فَفَرِّقْ مَا بَيْنَ قَوْلِكَ: يَنْبَغِي أَنْ لَا تَفْعَلَ كَذَا، وَبَيْنَ قَوْلِكَ: لَا يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا، قَالَ تَعَالَى: قالُوا سُبْحانَكَ مَا كانَ يَنْبَغِي لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِياءَ [الْفرْقَان: ١٨] وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٩٢] ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ [يس: ٦٩] فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
{ لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ } ifadesinin anlamı, bunun uygunluğunun nefyedilmesidir; yani gerçekleşmesinin nefyidir. Çünkü 'inbeğâ' (انْبَغَى), istemek anlamına gelen 'beğâ' (بَغَى) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür). Dolayısıyla 'inbeğâ', bir şeyin talep edilip onu talep eden için hâsıl olduğunu ifade eder; nitekim 'onu istedi, o da ona kolay/mümkün oldu' (بَغَاهُ فَانْبَغَى لَهُ) denir. 'İnbiğâ'nın ispatı bir şeye muktedir olmayı ifade eder, dolayısıyla vücûb (zorunluluk) gerektirmez; 'inbiğâ'nın nefyi ise onun imkânını nefyeder ve bu sebeple yasaklanan şeyden kinaye olarak kullanılır. 'Sana şöyle yapmak yaraşmaz/uygun düşmez' (لَا يَنْبَغِي لَكَ كَذَا) denir. Şu halde senin 'Şöyle yapmaman gerekir' (يَنْبَغِي أَنْ لَا تَفْعَلَ كَذَا) sözün ile 'Şöyle yapman sana yaraşmaz/mümkün değildir' (لَا يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا) sözünü birbirinden ayırt et! Nitekim Yüce Allah Furkan Suresi'nde { قالُوا سُبْحانَكَ مَا كانَ يَنْبَغِي لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِياءَ } [Furkan, 18] “Seni tenzih ederiz, senden başka dostlar edinmek bize yaraşmazdı” buyurmuştur. Meryem Suresi'nde de { وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } [Meryem, 92] “Rahmân'a çocuk edinmek yaraşmaz” buyruğu geçmişti. Bu suredeki { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ } [Yâsîn, 69] “Biz ona şiir öğretmedik, bu ona yaraşmaz da” ayeti de bu kabildendir.
وَالْإِدْرَاكُ: اللَّحَاقُ وَالْوُصُولُ إِلَى الْبُغْيَةِ فَقَوْلُهُ: أَنْ تُدْرِكَ فَاعِلُ يَنْبَغِي فَأَفَادَ الْكَلَامُ نَفِيَ انْبِغَاءِ إِدْرَاكِ الشَّمْسِ الْقَمَرَ. وَالْمَعْنَى: نَفْيُ أَنْ تَصْطَدِمَ الشَّمْسُ بِالْقَمَرِ، خِلَافًا لِمَا يَبْدُو مِنْ قُرْبِ مَنَازِلِهِمَا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنَ الْمُسَامَتَةِ لَا مِنَ الِاقْتِرَابِ. وَصَوْغُ هَذَا بِصِيغَةِ الْإِخْبَارِ عَنِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِالْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ لِإِفَادَةٍ تُقَوِّي حُكْمَ النَّفْيِ فَذَلِكَ أَبْلَغُ فِي الِانْتِفَاءِ مِمَّا لَوْ قِيلَ: لَا يَنْبَغِي لِلشَّمْسِ أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ.
İdrak (الْإِدْرَاكُ); yetişmek, kavuşmak ve hedefe ulaşmaktır. Dolayısıyla { أَنْ تُدْرِكَ } kavli, { يَنْبَغِي } fiilinin failidir. Söz, güneşin aya erişip çatmasının imkânsızlığını ifade etmiştir. Anlamı ise, menzillerinin yakın görünmesinin aksine, güneşin aya çarpmasının nefyidir; zira bu yakınlık sadece aynı hizada görünmekten (müsâmeteden) ibarettir, hakiki bir yakınlaşma değildir. Bunun müsnedün ileyhin fiilî müsned ile haber verilmesi sîgasıyla kurulması, nefyin hükmünü kuvvetlendiren bir fayda sağlamak içindir; bu da { لَا يَنْبَغِي لِلشَّمْسِ أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ } denilmesine kıyasla olumsuzluğu ifade etmede daha beliğdir.
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ النَّفْيِ قَبْلَ ذِكْرِ الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ لِيَكُونَ النَّفْيُ مُتَقَرَّرًا فِي ذِهْنِ السَّامِعِ أَقْوَى مِمَّا لَوْ قِيلَ: الشَّمْسُ لَا يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ، فَكَانَ فِي قَوْلِهِ: لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ خُصُوصِيَّتَانِ.
Cümlenin nefyedilen fiilden önce nefy harfiyle açılması, nefyin muhatabın zihninde { الشَّمْسُ لَا يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ } denilmesinden daha güçlü yer etmesi içindir. Dolayısıyla { لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ } ifadesinde iki edebî özellik bir araya gelmiştir.
وَلَمَّا ذَكَرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَكَانَتِ الشَّمْسُ مُقَارِنَةً لِلنَّهَارِ فِي مُخَيَّلَاتِ الْبَشَرِ، وَكَانَ الْقَمَرُ مُقَارِنًا لِلَّيْلِ، وَكَانَ فِي نِظَامِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ اعْتُرِضَ بِذِكْرِ نِظَامِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ أَثْنَاءَ الِاعْتِبَارِ بِنِظَامِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ.
Güneş ve ay zikredildiğinde; güneş insanların zihninde gündüzle, ay da geceyle eşleştiğinden ve gece ile gündüzün nizamında insanlar için menfaatler bulunduğundan, gece ve gündüzün nizamından ibret alma esnasında güneş ve ayın nizamı ara cümle (i'tirâz) olarak zikredilmiştir.
وَمَعْنَى: وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ أَنَّ اللَّيْلَ لَيْسَ بِمُفْلِتٍ لِلنَّهَارِ، فَالسَّبْقُ بِمَعْنَى التَّخَلُّصِ وَالنَّجَاةِ، كَقَوْلِ مُرَّةَ بْنِ عَدَّاءَ الْفَقْعَسِيِّ:
{ وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } ayetinin manası: Gece gündüzden kaçıp kurtulucu değildir. Buradaki sebk (السَّبْقُ), kurtulmak ve necat bulmak anlamındadır; nitekim Murre b. Addâ el-Fak'asî'nin şu beytinde olduğu gibidir:
كَأَنَّكَ لَمْ تُسْبَقْ مِنَ الدَّهْرِ مَرَّةً ... إِذَا أَنْتَ أَدْرَكَتَ الَّذِي كُنْتَ تَطْلُبُ
“Talep ettiğin şeye ulaştığın zaman, sanki zamandan hiç kaçıp kurtulamamış gibi olursun.”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَنْ يَسْبِقُونا فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ
Yüce Allah'ın Ankebût Suresi'ndeki { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَنْ يَسْبِقُونا } [Ankebût, 4] “Yoksa o kötülükleri işleyenler bizden kaçıp kurtulacaklarını mı sandılar?”
[٤] ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ انْسِلَاخَ النَّهَارِ عَلَى اللَّيْلِ أَمْرٌ مُسَخَّرٌ لَا قِبَلَ لِلَّيْلِ أَنْ يَتَخَلَّفَ عَنْهُ.
buyruğu da böyledir. Anlam şudur: Gündüzün geceden sıyrılıp çıkması, emre amade kılınmış bir husustur; gecenin bundan geri kalmaya veya kaçıp kurtulmaya gücü yetmez.
وَلَا يَسْتَقِيمُ تَفْسِيرُ السَّبْقِ هُنَا بِمَعْنَاهُ الْمَشْهُورِ وَهُوَ الْأَوَّلِيَّةُ بِالسَّيْرِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُتَصَوَّرُ فِي تَدَاوُلِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَلَا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالسَّبْقِ ابْتِدَاءَ التَّكْوِينِ إِذْ لَا يُتَعَلَّقُ بِذَلِكَ غَرَضٌ مُهِمٌّ فِي الْآيَةِ، عَلَى أَنَّ الشَّأْنَ أَنْ تَكُونَ الظُّلْمَةُ أَسْبَقَ فِي التَّكْوِينِ. وَالْغَرَضُ التَّذْكِيرُ بِنِعْمَةِ اللَّيْلِ وَنِعْمَةِ النَّهَارِ فَإِنَّ لِكِلَيْهِمَا فَوَائِدَ لِلنَّاسِ فَلَوْ تَخَلَّصَ أَحَدُهُمَا مِنَ الْآخَرِ فَاسْتَقَرَّ فِي الْأُفُقِ لَتَعَطَّلَتْ مَنَافِعُ جَمَّةٌ مِنْ حَيَاةِ النَّاسِ وَالْحَيَوَانِ.
Buradaki sebk kelimesini meşhur anlamı olan seyirde öne geçmek/öncelik ile tefsir etmek doğru olmaz; zira bu durum gece ve gündüzün nöbetleşmesinde tasavvur edilemez. Sebk ile yaratılışın başlangıcının kastedilmiş olması da düşünülemez; zira ayette bununla ilgili mühim bir maksat bulunmamaktadır, kaldı ki yaratılışta asıl olan karanlığın daha önce olmasıdır. Asıl maksat, gece nimeti ile gündüz nimetini hatırlatmaktır; çünkü her ikisinde de insanlar için faydalar vardır. Şayet biri diğerinden sıyrılıp kurtulsaydı ve ufukta sabit kalsaydı, insanların ve hayvanların hayatındaki pek çok menfaat ortadan kalkardı.
وَفِي الْكَلَامِ اكْتِفَاءٌ، أَيْ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: وَلَا الْقَمَرُ يُدْرِكُ الشَّمْسَ، وَلَا النَّهَارُ سَابِقُ اللَّيْلِ.
Sözde iktifâ (kısaltma) sanatı vardır; zira cümlenin takdiri şöyledir: 'Ne ay güneşe erişebilir ne de gündüz gecenin önüne geçip kurtulabilir.'
وَقَوْلُهُ: وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ. وَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ تَرْجِيحًا لِجَانِبِ الْإِخْبَارِ بِهَذِهِ الْحَقِيقَةِ عَلَى جَانِبِ التَّذْيِيلِ، وَإِلَّا فَحَقُّ التَّذْيِيلِ الْفَصْلُ. وَمَا أُضِيفَ إِلَيْهِ كُلٌّ مَحْذُوفٍ، وَتَنْوِينُ كُلٌّ تَنْوِينُ عِوَضٍ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ الْمَحْذُوفِ، فَالتَّقْدِيرُ: وَكُلُّ الْكَوَاكِبِ.
{ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } kavli, { لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ } cümlesine atfedilmiştir. Vâv harfi, tezyîl (pekiştirici fezleke) cihetine kıyasla bu hakikatin bildirilmesi cihetini tercih ettirmek üzere atıf harfidir; aksi takdirde tezyîlin hakkı fasldır (atıfsız bitiştirmedir). { كُلٌّ } lafzının muzafun ileyhi hazfedilmiştir; { كُلٌّ } kelimesindeki tenvin ise hazfedilen muzafun ileyhin yerine gelen ıvaz tenvinidir. Takdiri: 'Ve bütün yıldızlar/gök cisimleri' demektir.
وَزِيدَتْ قَرِينَةُ السِّيَاقِ تَأْكِيدًا بِضَمِيرِ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: يَسْبَحُونَ مَعَ أَنَّ الْمَذْكُورَ مِنْ قَبْلُ شَيْئَانِ لَا أَشْيَاءَ، وَبِهَذَا التَّعْمِيمِ صَارَتِ الْجُمْلَةُ فِي مَعْنَى التَّذْيِيلِ.
Daha önce zikredilenler çoğul şeyler değil de iki şey olduğu halde, { يَسْبَحُونَ } kavlindeki cemi (çoğul) zamiri ile siyakın karinesi daha da pekiştirilmiştir. Bu genelleme sayesinde cümle tezyîl manası kazanmıştır.
وَالْفَلَكُ: الدَّائِرَةُ الْمَفْرُوضَةُ فِي الْخَلَاءِ الْجَوِّيِّ لِسَيْرِ أَحَدِ الْكَوَاكِبِ سَيْرًا مُطَّرِدًا لَا يَحِيدُ عَنْهُ، فَإِنَّ أَهْلَ الْأَرْصَادِ الْأَقْدَمِينَ لَمَّا رَصَدُوا تِلْكَ الْمَدَارَاتِ وَجَدُوهَا لَا تَتَغَيَّرُ وَوَجَدُوا نِهَايَتَهَا تَتَّصِلُ بِمُبْتَدَاهَا فَتَوَهَّمُوهَا طَرَائِقَ مُسْتَدِيرَةً تَسِيرُ فِيهَا الْكَوَاكِبُ كَمَا تَتَقَلَّبُ الْكُرَةُ عَلَى الْأَرْضِ وَرُبَّمَا تَوَسَّعُوا فِي التَّوَهُّمِ فَظَنُّوهَا طَرَائِقَ صَلْبَةً تَرْتَكِزُ عَلَيْهَا الْكَوَاكِبُ فِي سَيرهَا وَبَعض الْأُمَم يتوهمون الشَّمْس فِي سَيْرِهَا مَجْرُورَةً بِسَلَاسِلَ وَكَلَالِيبَ وَكَانَ ذَلِكَ فِي مُعْتَقَدِ الْقِبْطِ بِمِصْرَ.
Felek (الْفَلَكُ): Bir gök cisminin kendisinden sapmaksızın düzenli bir şekilde seyretmesi için feza boşluğunda varsayılan dairedir (yörüngedir). Eski rasat ehli o yörüngeleri gözlemlediklerinde, onların değişmediğini ve sonlarının başlangıçlarına bağlandığını görmüşler; bu sebeple onları gök cisimlerinin, tıpkı kürenin yerde yuvarlanması gibi içinde seyrettiği dairesel yollar olarak tahayyül etmişlerdir. Hatta bazen vehimlerinde daha da ileri giderek, bunları gök cisimlerinin seyirlerinde üzerlerine oturduğu katı yollar sanmışlardır. Kimi kavimler de güneşin seyrinde zincirler ve çengellerle çekildiğini vehmediyorlardı; Mısır'daki Kıptîlerin inancı da bu yöndeydi.