Binûn

36- Yâsîn Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَسَمَّى الْعَرَبُ تِلْكَ الطَّرَائِقَ أَفْلَاكًا وَأَحَدُهَا فَلَكٌ اشْتَقُّوا لَهُ اسْمًا مِنِ اسْمِ فَلْكَةِ الْمِغْزَلِ، وَهِيَ عُودٌ فِي أَعْلَاهُ خَشَبَةٌ مُسْتَدِيرَةٌ مُتَبَطِّحَةٌ مِثْلُ التُّفَّاحَةِ الْكَبِيرَةِ تَلُفُّ الْمَرْأَةُ عَلَيْهَا خِيُوطَ غَزْلِهَا الَّتِي تَفْتِلُهَا لِتُدِيرَهَا بِكَفَّيْهَا فَتَلْتَفُّ عَلَيْهَا خُيُوطُ الْغَزْلِ، فَتَوَهَّمُوا الْفَلَكَ جِسْمًا كُرَوِيًّا وَتَوَهَّمُوا الْكَوَاكِبَ مَوْضُوعَةً عَلَيْهِ تَدُورُ بِدَوْرَتِهِ وَلِذَلِكَ قَدَّرُوا الزَّمَانَ بِأَنَّهُ حَرَكَةُ الْفَلَكِ. وَسَمَّوْا مَا بَيْنَ مَبْدَأِ الْمُدَّتَيْنِ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى حَيْثُ ابْتَدَأَ دَوْرَةَ الْفَلَكِ. وَلَكِنَّ الْقُرْآنَ جَارَاهُمْ فِي الِاسْمِ اللُّغَوِيِّ لِأَنَّ ذَلِكَ مَبْلَغُ اللُّغَةِ وَأَصْلَحُ لَهُمْ مَا تَوَهَّمُوا بِقَوْلِهِ:

Araplar bu yollara eflâk (أَفْلَاك) demişlerdir; tekili olan felek (فَلَك) kelimesini ise iğin yassı yuvarlağı olan 'felketü'l-migzel' (فَلْكَةِ الْمِغْزَلِ) isminden türetmişlerdir. Bu, tepesinde büyükçe bir elma gibi yassı yuvarlak bir tahta bulunan bir çubuktur; kadın, avuçlarıyla döndürmek üzere büktüğü eğrilmiş iplikleri bunun üzerine sarar ve eğrilen iplikler onun etrafında toplanır. İşte onlar da feleği küresel bir cisim, gök cisimlerini de onun üzerine konulmuş ve onun dönmesiyle dönen varlıklar olarak tahayyül etmişler; bu sebeple zamanı feleğin hareketi olarak takdir etmişlerdir. İki sürenin başlangıcı arasından başlayıp tekrar başladığı yere dönünceye kadar geçen mesafeye de 'feleğin dönüşü' adını vermişlerdir. Ancak Kur'an, dilin ulaşabildiği mertebe bu olduğu için onlara lügavî isimde uymuş, fakat vehmettikleri yanlışı şu buyruğu ile düzeltmiştir:

يَسْبَحُونَ، فَبَطَلَ أَنْ تَكُونَ أَجْرَامُ الْكَوَاكِبِ مُلْتَصِقَةً بِأَفْلَاكِهَا وَلَزِمَ مِنْ كَوْنِهَا سَابِحَةً أَنَّ طَرَائِقَ سَيْرِهَا دَوَائِرُ وَهْمِيَّةٌ لِأَنَّ السَّبْحَ هُنَا سَبَحٌ فِي الْهَوَاءِ لَا فِي الْمَاءِ، وَالْهَوَاءُ لَا تُخَطَّطُ فِيهِ الْخُطُوطُ وَلَا الْأَخَادِيدُ.

{ يَسْبَحُونَ }; böylece gök cisimlerinin feleklerine yapışık olması batıl olmuş ve onların yüzüyor olmalarından, seyir yollarının farazî/itibarî daireler olduğu neticesi doğmuştur. Çünkü buradaki yüzme suda değil boşlukta/havada yüzmedir; boşlukta ise çizgiler veya yarıklar çizilmez.

وَجِيءَ بِضَمِيرِ يَسْبَحُونَ ضَمِيرَ جَمْعٍ مَعَ أَنَّ الْمُتَقَدِّمَ ذِكْرُهُ شَيْئَانِ هُمَا الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لِأَنَّ الْمُرَادَ إِفَادَةُ تَعْمِيمِ هَذَا الْحُكْمِ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَجَمِيعِ الْكَوَاكِبِ وَهِيَ حَقِيقَةٌ عِلْمِيَّةٌ سَبَقَ بِهَا الْقُرْآنُ.

Daha önce geçenler güneş ve aydan ibaret iki şey olduğu halde { يَسْبَحُونَ } zamirinin çoğul olarak getirilmesi; bu hükmün güneşi, ayı ve bütün yıldızları kapsadığını bildirmek içindir. Bu da Kur'an'ın önceden haber verdiği bilimsel bir hakikattir.

وَجُمْلَةُ كُلٌّ فِي فَلَكٍ فِيهَا مُحَسِّنُ الطَّرْدِ وَالْعَكْسُ فَإِنَّهَا تُقْرَأُ مِنْ آخِرِهَا كَمَا تَقْرَأُ من أَولهَا.

{ كُلٌّ فِي فَلَكٍ } cümlesinde 'tard ve aks' (palindrom) edebî sanatı vardır; zira sondan başa doğru da tıpkı baştan sona doğru okunduğu gibi okunur.

[٤١، ٤٤]

[41, 44]

[سُورَة يس (٣٦) : الْآيَات ٤١ إِلَى ٤٤]

[Yâsîn Suresi (36), Ayetler 41-44]

وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (٤١) وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ (٤٢) وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ (٤٣) إِلاَّ رَحْمَةً مِنَّا وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٤٤)

{ وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (٤١) وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ (٤٢) وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ (٤٣) إِلاَّ رَحْمَةً مِنَّا وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٤٤) } “Onlar için bir delil de, soylarını o dolu gemide taşımış olmamızdır. Onlar için onun benzeri binecekleri şeyler de yarattık. Dilersek onları suda boğarız; artık ne kendilerine yardım eden bir feryatçı bulunur ne de kurtarılırlar. Ancak katımızdan bir rahmet ve bir süreye kadar geçinip yararlanma müstesnadır.”

انْتِقَالٌ مِنْ عَدِّ آيَاتٍ فِي الْأَرْضِ وَفِي السَّمَاءِ إِلَى عَدِّ آيَةٍ فِي الْبَحْرِ تَجْمَعُ بَيْنَ الْعِبْرَةِ وَالْمِنَّةِ وَهِيَ آيَةُ تَسْخِيرِ الْفُلْكِ أَنْ تَسِيرَ عَلَى الْمَاءِ وَتَسْخِيرِ الْمَاءِ لِتَطْفُوَ عَلَيْهِ دُونَ أَنْ يُغْرِقَهَا.

Yeryüzündeki ve gökyüzündeki delilleri saymaktan, ibret ile nimeti bir arada toplayan denizdeki bir delili saymaya geçiştir; bu da gemilerin su üzerinde yüzmeye, suyun da gemileri batırmadan üzerinde taşımaya boyun eğdirilmesi delilidir.

وَقَدْ ذَكَّرَ اللَّهُ النَّاسَ بِآيَةٍ عَظِيمَةٍ اشْتُهِرَتْ حَتَّى كَانَتْ كَالْمُشَاهَدَةِ عِنْدَهُمْ وَهِيَ آيَةُ إِلْهَامِ نُوحٍ صُنْعَ السَّفِينَةِ لِيَحْمِلَ النَّاسَ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَحْمِلَ مِنْ كُلِّ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ زَوْجَيْنِ لِيُنْجِيَ الْأَنْوَاعَ مِنَ الْهَلَاكِ وَالِاضْمِحْلَالِ بِالْغَرَقِ فِي حَادِثِ الطُّوفَانِ. وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ حَاصِلَةً لِفَائِدَةِ حَمْلِ أَزْوَاجٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ جُعِلَتِ

Allah insanlara, şöhreti sebebiyle onlar nezdinde bizzat görülmüş gibi olan büyük bir delili hatırlatmıştır; o da Tufan hadisesinde türleri suda boğularak helak olup yok olmaktan kurtarmak için iman eden insanları taşımak ve her hayvan türünden birer çift bindirmek üzere Nuh'a gemi yapımının ilham edilmesi mucizesidir. Bu delil, hayvan türlerinden çiftlerin taşınması faydasını sağladığı için,

الْآيَةُ نَفْسَ الْحَمْلِ إِدْمَاجًا لِلْمِنَّةِ فِي ضِمْنِ الْعِبْرَةِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَآيَةٌ لَهُمْ صُنْعُ الْفُلْكِ لِنَحْمِلَ ذُرِّيَّاتِهِمْ فِيهِ فَحَمَلْنَاهُمْ.

nimetin ibretin içine dahil edilmesi gayesiyle bizzat taşımanın kendisi bir delil kılınmıştır; sanki şöyle buyrulmuştur: 'Onların soylarını içinde taşımamız için geminin yapılması ve akabinde onları taşımış olmamız onlar için bir delildir.'

وَأُطْلِقَ الْحَمْلُ عَلَى الْإِنْجَاءِ مِنَ الْغَرَقِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ لِعَلَاقَةِ السَّبَبِيَّةِ وَالْمُسَبَبِيَّةِ، أَيْ أَنْجَيْنَا ذُرِّيَّاتِهِمْ مِنَ الْغَرَقِ بِحَمْلِهِمْ فِي الْفُلْكِ حِينَ الطُّوفَانِ.

Taşıma (el-haml) kelimesi, sebep-müsebbep alakasıyla mecâz-ı mürsel yoluyla boğulmaktan kurtarma anlamında kullanılmıştır; yani 'Tufan vaktinde onları gemide taşımak suretiyle soylarını boğulmaktan kurtardık' demektir.

وَالذُّرِّيَّاتُ: جُمَعُ ذُرِّيَّةٍ وَهِيَ نَسْلُ الْإِنْسَانِ. والْفُلْكِ الْمَشْحُونِ: هُوَ الْمَعْهُودُ بَيْنَ الْبَشَرِ فِي قِصَّةِ الطُّوفَانِ، وَهُوَ هُنَا مُفْرَدٌ بِقَرِينَة وَصفه بالمفرد وَهُوَ الْمَشْحُونِ وَلَمْ يَقُلِ:

Zürriyyât (الذُّرِّيَّاتُ); zürriyet kelimesinin çoğuludur ve insanın nesli demektir. { الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } ise, Tufan kıssasında insanlar arasında bilinen gemidir. Burada müfret bir sıfat olan { الْمَشْحُونِ } ile nitelenmesi karinesiyle tekildir; nitekim:

الْمَشْحُونَةُ كَمَا قَالَ: وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ [فاطر: ١٢] وَهُوَ فُلْكُ نُوحٍ فَقَدِ اشْتَهَرَ بِهَذَا الْوَصْفِ فِي الْقُرْآنِ كَمَا فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [١١٩] فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَلَمْ يُوصَفْ غَيْرُ فُلْكِ نُوحٍ بِهَذَا الْوَصْفِ.

{ وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ } [Fâtır, 12] “Gemilerin denizi yara yara gittiğini görürsün” ayetinde olduğu gibi 'el-meşhûne' (الْمَشْحُونَةُ) denmemiştir. O, Nuh'un gemisidir; zira Kur'an'da bu sıfatla meşhur olmuştur; nitekim Şuarâ Suresi'nde de { فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } [Şuarâ, 119] “Bunun üzerine biz onu ve beraberindekileri o dolu gemide kurtardık” buyrulmuştur. Nuh'un gemisinden başkası bu sıfatla nitelenmemiştir.

وَتَعْدِيَةُ حَمَلْنا إِلَى الذُّرِّيَّاتِ تَعْدِيَةٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ وَهُوَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ فَإِنَّ الْمَجَازَ الْعَقْلِيَّ لَا يَخْتَصُّ بِالْإِسْنَادِ بَلْ يَكُونُ الْمَجَازَ فِي التَّعْلِيقِ فَإِنَّ الْمَحْمُولَ أُصُولُ الذُّرِّيَّاتِ لَا الذُّرِّيَّاتُ وَأُصُولُهَا مُلَابِسَةً لَهَا.

{ حَمَلْنا } fiilinin { الذُّرِّيَّاتِ } lafzına geçişli kılınması, mecazî mef'uliyet yoluyladır ve bu bir aklî mecazdır. Çünkü aklî mecaz sadece isnada mahsus değildir, aksine taallukta da mecaz olur; zira bizzat taşınanlar zürriyetler değil, zürriyetlerin asılları (ataları)dır ve onların asılları kendileriyle irtibatlıdır.

وَلَمَّا كَانَتْ ذُرِّيَّاتُ الْمُخَاطَبِينَ مِمَّا أَرَادَ اللَّهُ بَقَاءَهُ فِي الْأَرْضِ حِينَ أَمَرَ نُوحًا بِصُنْعِ الْفُلْكِ لِإِنْجَاءِ الْأَنْوَاعِ وَأَمَرَهُ بِحَمْلِ أَزْوَاجٍ مِنَ النَّاسِ هُمُ الَّذِينَ تَوَلَّدَ مِنْهُمُ الْبَشَرَ بَعْدَ الطُّوفَانِ نَزَّلَ الْبَشَرَ كُلَّهُ مَنْزِلَةَ مَحْمُولِينَ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ فِي زَمَنِ نُوحٍ، وَذِكْرُ الذُّرِّيَّاتِ يَقْتَضِي أَنَّ أُصُولَهُمْ مَحْمُولُونَ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ إِيجَازًا فِي الْكَلَامِ، وَأَنَّ أَنْفُسَهُمْ مَحْمُولُونَ كَذَلِكَ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّا حَمَلْنَا أُصُولَهُمْ وَحَمَلْنَاهُمْ وَحَمَلْنَا ذُرِّيَّاتِهِمْ، إِذْ لَوْلَا نَجَاةُ الْأُصُولِ مَا جَاءَتِ الذُّرِّيَّاتُ، وَكَانَتِ الْحِكْمَةُ فِي حَمْلِ الْأُصُولِ بَقَاءَ الذُّرِّيَّاتِ فَكَانَتِ النِّعْمَةُ شَامِلَةً لِلْكُلِّ، وَهَذَا كَالِامْتِنَانِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ لِنَجْعَلَها لَكُمْ تَذْكِرَةً [الحاقة: ١١، ١٢] .

Muhatapların zürriyetleri, türleri kurtarmak üzere Nuh'a gemi yapmasını emrettiği ve Tufan'dan sonra insanlığın kendilerinden üreyeceği kimseler olan insanlardan çiftleri taşımasını emrettiği vakit Allah'ın yeryüzünde baki kalmasını dilediği kimselerden olunca, bütün insanlığı Nuh zamanındaki o dolu gemide taşınmışlar mesabesinde kılmıştır. Zürriyetlerin zikredilmesi, sözde îcâz (özlülük) sağlamak amacıyla onların asıllarının kinaye yoluyla taşınmış olduğunu ve bizzat kendilerinin de bu şekilde taşınmış sayıldığını gerektirir; sanki 'Biz onların asıllarını taşıdık, kendilerini taşıdık ve soylarını da taşıdık' denilmiştir. Zira asılların kurtuluşu olmasaydı zürriyetler meydana gelmezdi; asılların taşınmasındaki hikmet ise zürriyetlerin bekası idi, dolayısıyla nimet hepsini kuşatıcı olmuştur. Bu durum, { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ لِنَجْعَلَها لَكُمْ تَذْكِرَةً } [Hâkka, 11-12] “Kuşkusuz su taştığı vakit, onu sizin için bir ibret kılalım diye sizi o akıp giden gemide taşıdık” kavlindeki minnet hatırlatması gibidir.

وَضَمِيرُ ذُرِّيَّاتِهِمْ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ لَهُمْ أَيِ الْعِبَادُ الْمُرَادُ بِهِمُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ لَكِنَّهُمْ لُوحِظُوا هُنَا بِعُنْوَانِ كَوْنِهِمْ مِنْ جُمْلَةِ الْبَشَرِ، فَالْمَعْنَى: آيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّاتِ الْبَشَرِ فِي سَفِينَةِ نُوحٍ وَذَلِكَ حِينَ أَمْرَ اللَّهُ نُوحًا

{ ذُرِّيَّاتِهِمْ } lafzındaki zamir, { لَهُمْ } kavlindeki zamirin döndüğü merciye döner; yani kendileriyle Mekke müşriklerinin kastedildiği kullardır, fakat burada insanlık cinsine dahil olmaları vasfıyla nazar-ı itibara alınmışlardır. Manası şudur: 'İnsanlık zürriyetinin bekası için Allah'ın Nuh'a,

بِأَنْ يَحْمِلَ فِيهَا أَهَّلَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ قَوْمِهِ لِبَقَاءِ ذُرِّيَّاتِ الْبَشَرِ فَكَانَ ذَلِكَ حَمْلًا لِذُرِّيَّاتِهِمْ مَا تَسَلْسَلَتْ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.

ailesini ve kavminden iman edenleri gemiye bindirmesini emrettiği vakit, insanlığın zürriyetlerini Nuh'un gemisinde taşımış olmamız onlar için bir delildir.' Bu da az önce geçtiği üzere, silsile halinde devam ettikleri sürece onların zürriyetlerini taşımak demekti.

هَذَا هُوَ تَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهِيَ مِنْ أَشْكَلِ مَا فِي السُّورَةِ، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «قَدْ خَلَطَ بَعْضُ النَّاسِ حَتَّى قَالُوا: الذُّرِّيَّةُ تُطْلَقُ عَلَى الْآبَاءِ وَهَذَا لَا يُعْرَفُ مِنَ اللُّغَةِ» وَتَقْدَمَ قَوْلُهُ: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٧٢] .

Bu ayetin tefsiri budur. Kurtubî şöyle demiştir: 'Bu ayet, suredeki en müşkil hususlardandır.' İbn Atiyye de şöyle demiştir: 'Birtakım insanlar kavramları birbirine karıştırarak zürriyet lafzının babalar/atalar için de kullanıldığını söylemişlerdir; oysa bu, dilde bilinen bir şey değildir.' A'râf Suresi'nde { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ } [A'râf, 172] “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” buyruğu geçmişti.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِلَفْظِ الْجَمْعِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِدُونِ أَلْفٍ بِصِيغَةِ اسْمِ الْجَمْعِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقَدْ فَهُمَ مِنْ دَلَالَةِ قَوْلِهِ: أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّاتِهِمْ صَرِيحًا وَكِنَايَةً أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُسْتَمِرَّةٌ لِكُلِّ نَاظِرٍ إِذْ يَشْهَدُونَ أَسْفَارَهُمْ وَأَسْفَارَ أَمْثَالِهِمْ فِي الْبَحْرِ وَخَاصَّةً سُكَّانَ الشُّطُوطِ وَالسَّوَاحِلِ مَثْلَ أَهْلِ جِدَّةَ وَأَهْلِ يَنْبُعَ إِذْ يُسَافِرُونَ إِلَى بِلَادِ الْيَمَنِ وَبِلَادِ الْحَبَشَةِ فَيُفْهَمُ مِنْهُ: أَنَّا حَمَلْنَا وَنَحْمِلُ وَسَنَحْمِلُ أَسْلَافَهُمْ وَأَنْفُسَهُمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ. وَقَدْ وَصَفَ طَرَفَةُ السُّفُنَ فِي مُعَلَّقَتِهِ.

Nâfi ve İbn Âmir { ذُرِّيَّاتِهِمْ } kelimesini çoğul lafzıyla okumuşlardır. Diğerleri ise elifsiz olarak topluluk ismi sîgasıyla [ذُرِّيَّتَهُمْ] okumuşlardır; mana birdir. { أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّاتِهِمْ } kavlinin hem sarîh hem de kinâî delaletinden anlaşılmıştır ki bu ayet/mucize, her bakan kişi için süreklidir; nitekim onlar denizdeki kendi yolculuklarına ve benzerlerinin yolculuklarına şahit olmaktadırlar; bilhassa Yemen ve Habeşistan diyarına seyahat eden Cidde ve Yenbu halkı gibi kıyı ve sahil sakinleri böyledir. Bundan şu anlaşılır: 'Biz onların geçmişlerini taşıdık, kendilerini taşıyoruz ve zürriyetlerini de taşıyacağız.' Tarafe de Muallaka'sında gemileri vasfetmiştir.

وَجُمْلَةُ وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ مُعْتَرِضَةٌ فِي خِلَالِ آيَةِ الْبَحْرِ اقْتَضَتْهَا مُرَاعَاةُ النَّظِيرِ تَذْكِيرًا بِنِعْمَةِ خَلْقِ الْإِبِلِ صَالِحَةً لِلْأَسْفَارِ فَحُكِيَتْ آيَةُ الْإِلْهَامِ بِصُنْعِ الْفُلْكِ مِنْ

{ وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } cümlesi, yolculuklara elverişli olarak develerin yaratılması nimetini hatırlatmak amacıyla, nazîrin (benzerin) gözetilmesi gereği deniz delilinin arasına girmiş bir ara cümledir (i'tirâz). Gemi yapımının ilhamı delili,

حَيْثُ الْحِكْمَةُ الْعَظِيمَةُ فِي الْإِلْهَامِ وَتَسْخِيرِ الْبَحْرِ لَهَا وَإِيجَادِهَا فِي وَقْتِ الْحَاجَةِ لِحِفْظِ النَّوْعِ، فَلِذَلِكَ لَمْ يُؤْتَ فِي جَانِبِهَا بِفِعْلِ الْخَلْقِ الْمُخْتَصِّ بِالْإِيجَادِ دُونَ صُنْعِ النَّاسِ.

ilhamdaki, denizin ona boyun eğdirilmesindeki ve türün korunması için ihtiyaç vaktinde var edilmesindeki yüce hikmet bakımından zikredilmiştir; bu sebeple onun hakkında insanların sun'u (yapımı) olmaksızın sadece doğrudan var etmeye mahsus olan 'halk' (yaratma) fiili getirilmemiştir.

وَحُكِيَتْ آيَةُ اتِّخَاذِ الرَّوَاحِلِ بِفِعْلِ خَلَقْنا، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْمُقَارنَة قَوْله تَعَالَى: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعامِ مَا تَرْكَبُونَ [الزخرف: ١٢] ، فَمَا صدق مَا يَرْكَبُونَ هُنَا هُوَ الرَّوَاحِلُ خَاصَّةً لِأَنَّهَا الَّتِي تُشْبِهُ الْفُلْكَ فِي جَعْلِهَا قَادِرَةً عَلَى قَطْعِ الرِّمَالِ كَمَا جَعَلَ الْفُلْكَ صَالِحًا لِمَخْرِ الْبِحَارِ، وَقَدْ سَمَّتِ الْعَرَبُ الرَّوَاحِلَ سَفَائِنَ الْبَرِّ ومِنْ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: مِنْ مِثْلِهِ بَيَانِيَّةٌ بِتَقْدِيمِ الْبَيَانِ عَلَى الْمُبَيَّنِ وَهُوَ جَائِزٌ عَلَى الْأَصَحِّ، أَوْ مُؤَكِّدَةٌ وَمَجْرُورُهَا أَصْلُهُ حَالٌ مِنْ مَا الْمَوْصُولَةِ فِي قَوْلِهِ: مَا يَرْكَبُونَ. وَالْمُرَادُ الْمُمَاثَلَةُ فِي الْعَظَمَةِ وَقُوَّةِ الْحَمْلِ وَمُدَاوَمَةِ السَّيْرِ وَفِي الشَّكْلِ.

Binek hayvanları edinme delili ise { خَلَقْنا } fiili ile zikredilmiştir. Bu mukayesenin benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعامِ مَا تَرْكَبُونَ } [Zuhruf, 12] “Sizin için gemilerden ve hayvanlardan bineceğiniz şeyleri var etti.” Dolayısıyla buradaki { مَا يَرْكَبُونَ } ifadesinin tam karşılığı hususiyle develerdir (revâhil); zira gemiyi denizleri yarmaya elverişli kıldığı gibi develeri de çöl kumlarını aşmaya muktedir kılması yönüyle gemiye benzeyen binekler onlardır. Nitekim Araplar develere 'kara gemileri' adını vermişlerdir. { مِنْ مِثْلِهِ } kavlindeki { مِنْ } edatı, beyanın mübeyyenden (açıklanan şeyden) öne geçirilmesi suretiyle beyâniyyedir ki en sahih görüşe göre bu caizdir; yahut tekit edatıdır ve mecrûrunun aslı, { مَا يَرْكَبُونَ } kavlindeki mevsul olan { مَا } lafzından hâldir. Kastedilen benzerlik ise büyüklükte, taşıma gücünde, seyrin devamlılığında ve şekildedir.

وَجُمْلَةُ وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّاتِهِمْ بِاعْتِبَارِ دَلَالَتِهَا الْكِنَائِيَّةِ عَلَى اسْتِمْرَارِ هَذِهِ الْآيَةِ وَهَذِهِ الْمِنَّةِ تَذْكِيرًا بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى الَّذِي امْتَنَّ عَلَيْهِمْ إِذَا شَاءَ جَعْلَ فِيمَا هُوَ نِعْمَةٌ عَلَى النَّاسِ نِقْمَةً لَهُمْ لِحِكْمَةٍ يَعْلَمُهَا. وَهَذَا جَرْيٌ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ التَّرْغِيبِ بِالتَّرْهِيبِ وَعَكْسِهِ لِئَلَّا يَبْطَرَ النَّاسُ بِالنِّعْمَةِ وَلَا يَيْأَسُوا مِنَ الرَّحْمَةِ. وَقَرِينَةُ ذَلِكَ أَنَّهُ جِيءَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِالْمُضَارِعِ الْمُتَمَحِّضِ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ لِكَوْنِهِ مُسْتَقْبَلًا، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً [الْإِسْرَاء: ٦٨- ٦٩] .

{ وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ } cümlesi, bu ayetin ve bu nimetin devamlılığına dair kinâî delaleti itibariyle { أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّاتِهِمْ } cümlesine atfedilmiştir; bu da onlara nimeti bahşeden Yüce Allah'ın, dilediği takdirde bildiği bir hikmete binaen insanlar için nimet olan bir şeyi onlar için bir nikmete (azaba) dönüştürebileceğini hatırlatmak içindir. Bu, Kur'an'ın insanların nimetle şımarmamaları ve rahmetten de ümit kesmemeleri için rağbet ettirmeyi (terğîb) korkutmanın (terhîb), korkutmayı da rağbet ettirmenin peşinden getirme adetine uygun olarak cereyan etmiştir. Bunun karinesi, bu cümlede şart siyakında sırf gelecek zaman ifade eden muzari fiilin getirilmiş olmasıdır; nitekim bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً } [İsrâ, 68-69] “O'nun sizi karanın bir kenarında yerin dibine geçirmesinden yahut üzerinize taş yağdıran bir fırtına göndermesinden, sonra da kendinize bir vekil bulamamanızdan güvende misiniz? Yoksa sizi bir kez daha oraya (denize) döndürüp üzerinize kırıp döken bir kasırga göndererek inkârınız sebebiyle sizi boğmasından, sonra da bundan dolayı bize karşı bir takipçi/öç alıcı bulamamanızdan güvende misiniz?”

وَالصَّرِيخُ: الصَّارِخُ وَهُوَ الْمُسْتَغِيثُ الْمُسْتَنْجِدُ تَقُولُ الْعَرَبُ: جَاءَهُمُ الصَّرِيخُ، أَيِ الْمَنْكُوبُ الْمُسْتَنْجِدُ لِيُنْقِذُوهُ، وَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ. وَيُطْلَقُ الصَّرِيخُ عَلَى الْمُغِيثِ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُنْجِدَ إِذَا صَرَخَ بِهِ الْمُسْتَنْجِدُ صَرَخَ هُوَ مُجِيبًا بِمَا يَطْمَئِنُّ لَهُ مِنَ النَّصْرِ. وَقَدْ جَمَعَ الْمَعْنَيَيْنِ قَوْلُ سَلَامَةَ بْنِ جَنْدَلٍ أَنْشَدَهُ الْمُبَرِّدُ فِي «الْكَامِلِ» :

Sarîh (الصَّرِيخُ); 'sârıh' (çığlık atan) olup imdat dileyen, yardım isteyen kimsedir. Araplar: 'Onlara sarîh geldi' (جَاءَهُمُ الصَّرِيخُ) derler; yani kendisini kurtarsınlar diye felakete uğramış yardım dileyen kimse geldi demektir ve fail manasında faîl veznindedir. Sarîh lafzı, mef'ul manasında faîl vezni olarak 'kendisine imdat edilen/yardıma koşan' için de kullanılır; zira yardıma koşan kimse, kendisinden yardım isteyen ona feryat ettiğinde, zafere dair onu teskin edecek bir nida ile feryat ederek karşılık verir. el-Müberred'in el-Kâmil'inde naklettiği Selâme b. Cendel'in şu beyti iki anlamı da bir araya getirmiştir:

إِنَّا إِذَا أَتَانَا صَارِخٌ فَزِعٌ ... كَانَ الصُّرَاخُ لَهُ قَرْعَ الظَّنَابِيبِ

“Korku içindeki bir feryatçı bize geldiğinde, ona imdadımız mızrak çivilerini yoklamak (silah kuşanıp fırlamak) olur.”

وَالظَّنَابِيبُ: جَمْعُ ظُنْبُوبٍ وَهُوَ مِسْمَارٌ يَكُونُ فِي جُبَّةِ السِّنَانِ. وَقَرَعَ الظَّنَابِيبَ تَفَقَّدَ الْأَسِنَّةَ اسْتِعْدَادًا لِلْخُرُوجِ.

Zanâbîb (الظَّنَابِيبُ); zunbûb (ظُنْبُوب) kelimesinin çoğuludur, o da mızrak demirinin yuvasında bulunan çividir. 'Zanâbîbi çalmak/yoklamak' ise sefere çıkmaya hazırlık olarak mızrak uçlarını gözden geçirmek demektir.

وَالْمَعْنَى: لَا يَجِدُونَ مَنْ يَسْتَصْرِخُونَ بِهِ وَهُمْ فِي لُجُجِ الْبَحْرِ وَلَا يُنْقِذُهُمْ أَحَدٌ مِنَ الْغَرَقِ.

Manası şudur: Onlar denizin azgın dalgaları arasındayken kendisinden feryatla yardım isteyecekleri kimse bulamazlar ve onları boğulmaktan hiç kimse kurtaramaz.

وَالْإِنْقَاذُ: الِانْتِشَالُ مِنَ الْمَاءِ.

İnkâz (الْإِنْقَاذُ): Sudan çekip çıkarmaktır.

وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ لِإِفَادَةٍ تُقَوِّي الْحُكْمَ وَهُوَ نَفْيُ إِنْقَاذِ أَحَدٍ إِيَّاهُمْ.

{ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ } kavlinde müsnedün ileyhin fiilî müsnedden öne geçirilmesi, hükmü yani hiç kimsenin onları kurtaramayacağı nefyini kuvvetlendiren bir fayda sağlamak içindir.

وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا رَحْمَةً مُنْقَطِعٌ فَإِنَّ الرَّحْمَةَ لَيْسَتْ مِنَ الصَّرِيخِ وَلَا مِنَ

{ إِلَّا رَحْمَةً } kavlindeki istisna munkatıdır; çünkü rahmet, yardım isteyenden yahut

الْمُنْقِذِ وَإِنَّمَا هِيَ إِسْعَافُ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُمْ بِسُكُونِ الْبَحْرِ وَتَمْكِينِهِمْ مِنَ السَّبْحِ عَلَى أَعْوَادِ الْفَلَكِ.

kurtarıcıdan kaynaklanan bir şey değildir; o ancak Yüce Allah'ın denizi sakinleştirmek ve geminin tahtaları üzerinde yüzmelerine imkân vermek suretiyle onlara imdat etmesidir.

ووَ مَتاعاً عَطَفٌ عَلَى رَحْمَةً، أَيْ إِلَّا رَحْمَةً هِيَ تَمْتِيعٌ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ فَإِنَّ كل حَيّ صائر إِلَى الْمَوْتِ فَإِذَا نَجَا مِنْ مَوْتَةٍ اسْتَقْبَلَتْهُ مَوْتَةٌ أُخْرَى وَلَكِنَّ اللَّهَ أَوْدَعَ فِي فِطْرَةِ الْإِنْسَانِ حُبَّ زِيَادَةِ الْحَيَاةِ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ لَا مَحِيدَ لَهُ عَن الْمَوْت.

{ وَ مَتاعاً } lafzı { رَحْمَةً } kelimesine matuftur; yani 'ancak belirlenmiş bir ecele kadar bir yaşatma ve faydalandırmadan ibaret olan bir rahmet müstesnadır' demektir. Zira her canlı ölüme mahkûmdur; bir ölümden kurtulsa onu başka bir ölüm karşılar, ancak Allah ölümden kaçış olmadığını bildiği halde insanın fıtratına daha fazla yaşama sevgisini yerleştirmiştir.

[٤٥، ٤٦]

[45, 46]

[سُورَة يس (٣٦) : الْآيَات ٤٥ إِلَى ٤٦]

[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 45-46]

وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٥) وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٤٦)

“Onlara: 'Önünüzde olandan ve arkanızda olandan sakının ki size merhamet edilsin' denildiği zaman [yüz çevirirler]. Onlara Rablerinin ayetlerinden herhangi bir ayet gelmez ki, ondan yüz çevirmiş olmasınlar.”

تَخَلَّصَ الْكَلَامُ مِنْ عَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِالْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ إِلَى عَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِالْأَقْوَالِ الْمُبَلَّغَةِ إِلَيْهِمْ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْمَوْعِظَةِ، وَالتَّذْكِيرِ بِمَا حَلَّ بِالْأُمَمِ الْمُكَذِّبَةِ أَنْ يُصِيبَهُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَهُمْ، وَبِعَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِتَذْكِيرِ الْقُرْآنِ إِيَّاهُمْ بِالْأَدِلَّةِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ، وَعَلَى الْبَعْثِ.

Söz, onların Allah'ın birliğine delalet eden ayetlerden istifade etmeyişlerinden; Kur'an'da kendilerine ulaştırılan öğütlerden, yalanlayan ümmetlerin başına gelenlerin bir benzerinin kendi başlarına da gelmesi tehlikesiyle yapılan uyarılardan ve Kur'an'ın kendilerine Allah'ın birliğine ve öldükten sonra dirilmeye dair delilleri hatırlatmasından yararlanmayışlarına intikal etmiştir.

وَبِنَاءُ فِعْلِ قِيلَ لِلْمَجْهُولِ لِظُهُورِ أَنَّ الْقَائِلَ هُوَ الرَّسُولُ ﷺ فِي تَبْلِيغِهِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ قِيلَ لَهُمْ فِي الْقُرْآنِ.

{ قِيلَ } fiilinin meçhul olarak bina edilmesi, söyleyenin Yüce Allah'tan tebliğde bulunan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunun açıkça belli olmasındandır; yani 'Kur'an'da onlara denildiğinde' demektir.

وَمَا بَيْنَ الْأَيْدِي يُرَادُ مِنْهُ الْمُسْتَقْبَلُ، وَمَا هُوَ خَلْفٌ يُرَادُ مِنْهُ الْمَاضِي، قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ عِيسَى ﵇: مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ [آل عمرَان: ٥٠] ، أَيْ مَا تَقَدَّمَنِي. وَذَلِكَ أَنَّ أَصْلَ هَذَيْنِ التَّرْكِيبَيْنِ تَمْثِيلَانِ فَتَارَةً يَنْظُرُونَ إِلَى تَمْثِيلِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ بِسَائِرٍ إِلَى مَكَانٍ فَالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ هُوَ مَا سَيَرِدُ هُوَ عَلَيْهِ، وَالَّذِي مِنْ وَرَائِهِ هُوَ مَا خَلَّفَهُ خَلْفَهُ فِي سَيْرِهِ، وَتَارَةً يَنْظُرُونَ إِلَى تَمْثِيلِ الْمُضَافِ بِسَائِرٍ، فَهُوَ إِذَا كَانَ بَيْنَ يَدِيِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ فَقَدْ سَبَقَهُ فِي السَّيْرِ فَهُوَ سَابِقٌ لَهُ وَإِذَا كَانَ خَلْفَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ فَقَدْ تَأَخَّرَ عَنْهُ فَهُوَ وَارِدٌ بَعْدَهُ.

{ مَا بَيْنَ الْأَيْدِي } (önlerindeki) ile gelecek; { مَا هُوَ خَلْفٌ } (arkalarındaki) ile de geçmiş kastedilir. Yüce Allah, Îsâ aleyhisselâm'dan naklen şöyle buyurmuştur: { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ } “Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak...” [Âl-i İmrân: 50], yani 'benden önce geleni'. Zira bu iki terkibin aslı iki temsilden ibarettir: Bazen muzâfun ileyhi bir yere doğru yürüyen kimse gibi tasavvur ederler; bu durumda onun önündeki şey (beyne yedeyhi), karşısına çıkacak olandır; arkasındaki ise yürüyüşünde geride bıraktığı şeydir. Bazen de muzâfı yürüyen kimse gibi tasavvur ederler; bu durumda muzâf, muzâfun ileyhin önünde ise yürüyüşte onu geçmiştir, yani ondan öncedir; muzâfun ileyhin arkasında ise ondan geri kalmıştır, yani ondan sonra gelecektir.

وَقَدْ فُسِّرَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِالْوَجْهَيْنِ فَقِيلَ: مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ وَمَا خَلْفَكُمْ مِنْ أَحْوَالِ الْأُمَمِ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَابْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ

Bu ayet iki vecihle tefsir edilmiştir: Birincisi, { مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } ile ahiret işi, { وَمَا خَلْفَكُمْ } ile de dünyadaki ümmetlerin halleri kastedilmiştir; bu görüş Mücâhid ve İbn Cübeyr yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. İkincisi de şöyle denilmiştir: { مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ }

أَحْوَالُ الْأُمَمِ فِي الدُّنْيَا وَمَا خَلْفَكُمْ مِنْ أَحْوَالِ الْآخِرَةِ

dünyadaki ümmetlerin halleri, { وَمَا خَلْفَكُمْ } ise ahiretin halleridir

وَهُوَ عَنْ قَتَادَةَ وَسُفْيَانَ. وَمَتَى حُمِلَ أَحَدُ الْمَوْصُولَيْنِ عَلَى مَا سَبَقَ مِنْ أَحْوَالِ الْأُمَمِ وَجَبَ تَقْدِيرُ مُضَافَيْنِ قَبْلَ مَا الْمَوْصُولَةِ هُمَا الْمَفْعُولُ، أَيِ اتَّقُوا مِثْلَ أَحْوَالِ مَا بَيْنَ أَيْدِيكُم، أَو مثل أَحْوَالِ مَا خَلْفَكُمْ، وَلَا يُقَدَّرُ مُضَافَانِ فِي مُقَابَلَهِ لِأَن مَا صدق مَا الْمَوْصُولَةِ فِيهِ حِينَئِذٍ هُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ فَهُوَ مَفْعُولُ اتَّقُوا. وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَجَعَلْناها نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها فِي سُورَة الْبَقَرَة [٦٦] .

Bu da Katâde ve Süfyân'dan nakledilmiştir. Bu iki mevsulden biri ümmetlerin geçmiş hallerine hamledildiğinde, mevsul olan 'mâ'dan önce mef'ûl konumunda iki muzâf takdir etmek vacip olur; yani 'Önünüzdekilerin hallerinin benzerinden veya arkanızdakilerin hallerinin benzerinden sakının' takdirindedir. Buna karşılık gelen diğer kısımda ise iki muzâf takdir edilmez; çünkü o durumda mevsul olan 'mâ'nın işaret ettiği hakikat ahiret azabıdır ve o bizzat { اتَّقُوا } fiilinin mef'ûlüdür. Yüce Allah'ın { فَجَعَلْناها نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها } “Bunu, hem önündekilere hem de ardından geleceklere ibret verici bir ceza kıldık” [el-Bakara: 66] kavli daha önce geçmişti.

و (لعلّ) لِلرَّجَاءِ، أَيْ تُرْجَى لَكُمْ رَحْمَةُ اللَّهِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا اتَّقَوْا حَذِرُوا مَا يُوقِعُ فِي الْمُتَّقَى فَارْتَكَبُوا وَاجْتَنَبُوا وَبَادَرُوا بِالتَّوْبَةِ فِيمَا فَرَطَ فَرَضِيَ رَبُّهُمْ عَنْهُمْ فَرَحِمَهُمْ بِالثَّوَابِ وَجَنَّبَهُمُ الْعِقَابَ. وَالْكَلَامُ فِي (لَعَلَّ) الْوَارِدَةِ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١] .

{(لعلّ)} recâ (ümit) içindir; yani 'Allah'ın rahmeti sizin için umulur' demektir. Çünkü onlar sakındıklarında, sakınılan duruma düşürecek şeylerden çekinirler; [emredileni] işleyip [yasaklanandan] kaçınırlar ve kusur ettikleri hususlarda derhal tövbeye koşarlar; böylece Rableri onlardan razı olur, onlara sevapla merhamet eder ve onları cezadan uzak tutar. Yüce Allah'ın kelâmında geçen {(لَعَلَّ)} lafzına dair açıklama daha önce Bakara Suresi'ndeki { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınasınız” [el-Bakara: 21] ayetinde geçmişti.

وَجَوَابُ إِذا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ. فَالتَّقْدِيرُ هُنَا: كَانُوا مُعْرِضِينَ.

{ إِذا } edatının cevabı hazfedilmiştir; matuf cümledeki { إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } kavli buna delalet etmektedir. Buradaki takdir şöyledir: 'Yüz çevirirlerdi'.

وَجُمْلَةُ مَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّذْيِيلِ لِمَا قَبْلَهَا، فَفِيهَا تَعْمِيمُ أَحْوَالِهِمْ وَأَحْوَالِ مَا يَبَلَّغُونَهُ مِنَ الْقُرْآنِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا أَعْرَضُوا، وَالْإِعْرَاضُ دَأْبُهُمْ فِي كُلِّ مَا يُقَالُ لَهُمْ.

{ وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } cümlesi, kendisinden öncesi için tezyîl (tamamlayıcı pekiştirme) konumundadır. Bu cümlede hem onların halleri hem de Kur'an'dan kendilerine tebliğ edilen hususların halleri genelleştirilmektedir; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlara sakının denildiğinde yüz çevirirler; nitekim kendilerine söylenen her şeyde yüz çevirmek onların değişmez âdetidir.'

وَالْآيَاتُ: آيَاتُ الْقُرْآنِ الَّتِي تَنْزِلُ فَيَقْرَؤُهَا النَّبِيءُ ﷺ عَلَيْهِمْ، فَأُطْلِقَ عَلَى بُلُوغِهَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْإِتْيَانِ وَوَصْفُهَا بِأَنَّهَا مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ لِلتَّنْوِيهِ بِالْآيَاتِ وَالتَّشْنِيعِ عَلَيْهِمْ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ كَلَامِ رَبِّهِمْ كُفْرًا بِنِعْمَةِ خَلْقِهِ إِيَّاهُمْ.

Ayetler; inen ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara okuduğu Kur'an ayetleridir. Bu ayetlerin onlara ulaşmasına 'gelme' (ityân) fiili kullanılmıştır; onların 'Rablerinin ayetlerinden' şeklinde nitelenmesi ise ayetleri yüceltmek ve kendilerini yaratan Rablerinin nimetine nankörlük ederek O'nun kelâmından yüz çevirmelerini kınayıp çirkinliğini vurgulamak içindir.

وَمَا نَافِيَةٌ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ أَحْوَالٍ مَحْذُوفَةٍ، أَيْ مَا تَأْتِيهِمْ آيَةٌ فِي حَالٍ مِنْ أَحْوَالِهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ. وَجُمْلَةُ كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ فِي مَوضِع الْحَال.

{ وَمَا } nâfiyedir (olumsuzluk bildirir). İstisna ise hazfedilmiş hallerden yapılmıştır; yani 'Onlara hiçbir hallerinde bir ayet gelmez ki, mutlaka ondan yüz çevirmiş olmasınlar' demektir. { كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } cümlesi hâl konumundadır.

[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٤٧]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 47]

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٤٧)

“Onlara: 'Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden infak edin' denildiği zaman, o inkâr edenler iman edenlere dediler ki: 'Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım? Siz ancak apaçık bir sapıklık içindesiniz.'”

كَانُوا مَعَ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكَرَمِ يَشِحُّونَ عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ فَيَمْنَعُونَهُمُ الْبَذْلَ تَشَفِّيًا مِنْهُمْ فَإِذَا سَمِعُوا مِنَ الْقُرْآنِ مَا فِيهِ الْأَمْرُ بِالْإِنْفَاقِ أَوْ سَأَلَهُمْ فُقَرَاءُ الْمُسْلِمِينَ

Onlar, sahip oldukları cömertliğe rağmen Müslümanların fakirlerine karşı cimrilik gösteriyor ve onlardan hınç almak için yardımı esirgiyorlardı. Kur'an'dan infakı emreden ayetleri duyduklarında veya Müslümanların fakirleri kendilerinden istediğinde

مِنْ فُضُولِ أَمْوَالِهِمْ أَوْ أَنْ يُعْطُوهُمْ مَا كَانُوا يَجْعَلُونَهُ لِلَّهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الَّذِي حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ:

mallarının fazlasından ya da Allah'ın kendilerinden naklettiği şu kavlinde olduğu gibi mallarından Allah için ayırdıkları payı onlara vermelerini istediklerinde:

وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً [الْأَنْعَام: ١٣٦] فَلَعَلَّ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْفُقَرَاءِ سَأَلُوا الْمُشْرِكِينَ مَا اعْتَادُوا يُعْطُونَهُمْ قَبْلَ إِسْلَامِهِمْ فَيَقُولُونَ أَعْطُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَقَدْ سَمِعُوا مِنْهُمْ كَلِمَاتٍ إِسْلَامِيَّةً لَمْ يَكُونُوا يَسْمَعُونَهَا مِنْ قَبْلُ، وَرُبَّمَا كَانُوا يُحَاجُّونَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ وَلَا يَقَعُ فِي الْكَوْنِ كَائِنٌ إِلَّا بِإِرَادَتِهِ فَجَعَلَ الْمُشْرِكُونَ يَتَعَلَّلُونَ لِمَنْعِهِمْ بِالِاسْتِهْزَاءِ فَيَقُولُونَ: لَا نُطْعِمُ مِنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَأَطْعَمَهُ، وَإِذَا كَانَ هَذَا رزقناه الله فَلَمَّا ذَا لَمْ يَرْزُقْكُمْ، فَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَطْعَمَكُمْ كَمَا أَطْعَمَنَا. وَقَدْ يَقُولُ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ جَهْلًا فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَجْهَلُونَ وَضْعَ صِفَاتِ اللَّهِ فِي مَوَاضِعِهَا كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ: وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ [الزخرف: ٢٠] .

{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar...” [el-En'âm: 136]. Muhtemelen fakirlerden Müslüman olanlar, Müslüman olmadan önce müşriklerin kendilerine vermeye alıştıkları şeyleri onlardan istemiş ve 'Allah'ın size verdiği rızıktan verin' demişlerdi. Müşrikler de onlardan daha önce duymadıkları İslami sözler duymuşlardı. Belki de müminler, rızkı verenin Allah olduğu ve kâinatta hiçbir şeyin O'nun iradesi dışında meydana gelmeyeceği konusunda onlarla tartışıyorlardı. Bunun üzerine müşrikler, infakı engellemelerine alay yoluyla bahaneler uydurmaya başladılar ve şöyle dediler: 'Allah dileseydi doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım? Eğer bu bize Allah'ın verdiği bir rızık ise, O sizi niçin rızıklandırmadı? Allah dileseydi bizi doyurduğu gibi sizi de doyururdu.' Onlardan bazıları bunu cehaletinden de söylüyor olabilirdi; zira onlar, Allah'ın kendilerinden naklettiği şu kavlinde olduğu gibi, Allah'ın sıfatlarını yerli yerine koymaktan habersizdiler: { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } “Ve dediler ki: 'Eğer Rahmân dileseydi biz onlara kulluk etmezdik'” [ez-Zuhruf: 20].

وَإِظْهَارُ الْمَوْصُولِ مِنْ قَوْلِهِ: قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ مَعَ أَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: قَالُوا أَنُطْعِمُ إِلَخْ لِنُكْتَةِ الْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ صُدُورَ هَذَا الْقَوْلِ مِنْهُمْ إِنَّمَا هُوَ لِأَجْلِ كُفْرِهِمْ وَلِأَجْلِ إِيمَانِ الَّذِينَ سُئِلَ الْإِنْفَاقَ عَلَيْهِمْ.

{ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavlinde zâhir olanın gereği [zamir kullanılarak] 'onlar: biz mi doyuralım... dediler' denmesi iken, zamir makamında mevsulün açıkça zikredilmesi; bu sözün onlardan sâdır olmasının sırf küfürleri ve kendilerine infak edilmesi istenen kimselerin de imanları sebebiyle olduğuna işaret etme nükte [ve inceliğin]dendir.

رَوَى ابْنُ عَطِيَّةَ: إِنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَمْرَ الْمُشْرِكِينَ بِالْإِنْفَاقِ عَلَى الْمَسَاكِينِ فِي شِدَّةٍ أَصَابَتِ النَّاسَ فَشَحَّ فِيهَا الْأَغْنِيَاءُ عَلَى الْمَسَاكِينِ وَمَنَعُوهُمْ مَا كَانُوا يُعْطُونَهُمْ.

İbn Atiyye rivayet etmiştir ki: İnsanların başına gelen bir darlık zamanında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklere yoksullara infak etmelerini emretmiş, ancak o dönemde zenginler yoksullara karşı cimrilik edip daha önce kendilerine verdiklerini de vermemişlerdi.

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ آمَنُوا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ الْقَوْلِ إِلَى الْمُخَاطَبِ بِهِ أَيْ خَاطَبُوا الْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِمْ: أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ لِلْعِلَّةِ، أَيْ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِأَجْلِ الَّذِينَ آمَنُوا، أَيْ قَالُوا فِي شَأْنِ الَّذِينَ آمَنُوا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا [آل عمرَان: ١٦٨] وَقَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ [الْأَحْقَاف: ١١] أَيْ قَالُوا ذَلِكَ تَعِلَّةً لِعَدَمِ الْإِنْفَاقِ عَلَى فُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ.

{ لِلَّذِينَ آمَنُوا } kavlindeki lâm harf-i cerri, kavil (söyleme) fiilini muhataba geçirmek için olabilir; yani müminlere hitap ederek: { أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ } “Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım?” demişlerdir. Lâm harf-i cerrinin illet (sebep) bildirmesi de mümkündür; yani 'inkâr edenler, iman edenlerden ötürü dediler', yani Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا } “[Evlerinde] oturup da kardeşleri hakkında: 'Eğer bize uysalardı öldürülmezlerdi' diyenler...” [Âl-i İmrân: 168] ve { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ } “İnkâr edenler, iman edenler hakkında dediler ki: 'Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmada bizi geçemezlerdi'” [el-Ahkâf: 11] kavillerinde olduğu gibi, iman edenlerin durumu hakkında konuşmuşlardır; yani bunu müminlerin fakirlerine infak etmemek için bir bahane olarak söylemişlerdir.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَنُطْعِمُ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ لَا نُطْعِمُ من لَو شَاءَ اللَّهُ لَأَطْعَمَهُمْ بِحَسَبِ اعْتِقَادِكُمْ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَطْعِمُ.

{ أَنُطْعِمُ } lafzındaki istifham inkârîdir; yani 'Allah'ın doyurucu olduğuna dair sizin inancınıza göre, Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseleri biz doyurmayız' demektir.

وَالتَّعْبِيرُ فِي جَوَابِهِمْ بِالْإِطْعَامِ مَعَ أَنَّ الْمَطْلُوبَ هُوَ الْإِنْفَاقُ: إِمَّا لِمُجَرَّدِ التَّفَنُّنِ تَجَنُّبًا لِإِعَادَةِ اللَّفْظِ فَإِنَّ الْإِنْفَاقَ يُرَادُ مِنْهُ الْإِطْعَامُ، وَإِمَّا لِأَنَّهُمْ سُئِلُوا الْإِنْفَاقَ وَهُوَ أَعَمُّ مِنَ الْإِطْعَامِ لِأَنَّهُ يَشْمَلُ الْإِكْسَاءَ وَالْإِسْكَانَ فَأَجَابُوا بِإِمْسَاكِ الطَّعَامِ وَهُوَ أَيْسَرُ

İstenen şey infak olduğu halde onların cevabında it'âm (doyurma/yemek yedirme) ile ifade edilmesi; ya sırf lafız tekrarından kaçınmak amacıyla üslup çeşitliliği (tefennün) içindir -zira infak ile it'âm kastedilir-, ya da kendilerinden giydirme ve barındırmayı da kapsayan daha genel anlamdaki infak istendiği halde onların infak türlerinin en kolayı olan

أَنْوَاعِ الْإِنْفَاقِ، وَلِأَنَّهُمْ كَانُوا يُعَيِّرُونَ مَنْ يَشِحُّ بِإِطْعَامِ الطَّعَامِ وَإِذَا مَنَعُوا الْمُؤْمِنِينَ الطَّعَامَ كَانَ مَنْعُهُمْ مَا هُوَ فَوْقَهُ أَحْرَى.

yemek yedirmekten imtina ile cevap vermelerindendir; ayrıca onlar yemek yedirmede cimrilik edeni kınarlardı, dolayısıyla müminlerden yemeği esirgediklerinde ondan daha üstün olan şeyleri esirgemeleri öncelikle söz konusu olurdu.

وَجُمْلَةُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ مِنْ قَوْلِ الْمُشْرِكِينَ يُخَاطِبُونَ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ مَا أَنْتُمْ فِي قَوْلِكُمْ: أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَمَا فِي مَعْنَاهُ مِنِ اعْتِقَادِ أَنَّ اللَّهَ مُتَصَرِّفٌ فِي أَحْوَالِنَا إِلَّا مُتَمَكِّنٌ مِنْكُمُ الضَّلَالُ الْوَاضِحُ. وَجَعَلُوهُ ضَلَالًا لِجَهْلِهِمْ بِصِفَاتِ اللَّهِ، وَجَعَلُوهُ مُبِينًا لِأَنَّهُمْ يُحَكِّمُونَ الظَّوَاهِرَ مِنْ أَسْبَابِ اكْتِسَابِ الْمَالِ وَعَدَمِهِ.

{ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } cümlesi, müşriklerin müminlere hitaben söyledikleri sözlerdendir; yani 'Siz; { أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } sözünüzde ve Allah'ın bizim durumlarımızda mutlak tasarruf sahibi olduğu inancına dair benzer sözlerinizde ancak apaçık bir sapıklığın pençesindesiniz' demektir. Onlar, Allah'ın sıfatlarını bilmedikleri için bunu sapıklık saymışlar ve mal kazanma ile kazanamamanın zahirî sebeplerini esas aldıkları için de bunu apaçık [bir sapıklık] olarak nitelendirmişlerdir.

وَالْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِلْإِنْكَارِ الْمُسْتَفَادِ من الِاسْتِفْهَام.

Bu cümle, istifhamdan anlaşılan inkârın gerekçesidir.

[٤٨، ٥٠]

[48, 50]

[سُورَة يس (٣٦) : الْآيَات ٤٨ إِلَى ٥٠]

[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 48-50]

وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) مَا يَنْظُرُونَ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ (٤٩) فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ (٥٠)

“Ve derler ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz bu vaat ne zaman?' Onlar, birbirleriyle çekişip dururken kendilerini yakalayacak tek bir çığlıktan başkasını beklemezler. Artık ne bir vasiyette bulunabilirler ne de ailelerine dönebilirler.”

ذَكَرَ عَقِبَ اسْتِهْزَائِهِمْ بِالْمُؤْمِنِينَ لَمَّا مَنَعُوهُمُ الْإِنْفَاقَ بِعِلَّةِ أَنَّ اللَّهَ لَوْ شَاءَ لَأَطْعَمَهُمُ اسْتِهْزَاءً آخَرَ بِالْمُؤْمِنِينَ فِي تَهْدِيدِهِمُ الْمُشْرِكِينَ بِعَذَابٍ يَحُلُّ بِهِمْ فَكَانُوا يَسْأَلُونَهُمْ هَذَا الْوَعْدَ اسْتِهْزَاءً بِهِمْ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ، فَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنِ التَّهَكُّمِ وَالتَّكْذِيبِ. وَأُطْلِقَ الْوَعْدُ عَلَى الْإِنْذَارِ وَالتَّهْدِيدِ بِالشَّرِّ لِأَنَّ الْوَعْدَ أَعَمُّ وَيَتَعَيَّنُ لِلْخَيْرِ وَالشَّرِّ بِالْقَرِينَةِ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ لِلْوَعْدِ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِاسْتِخْفَافِ بِوَعْدِ الْعَذَابِ كَمَا فِي قَوْلِ قَيْسِ بْنِ الْخَطِيمِ:

Müşriklerin, Allah dileseydi onları doyururdu gerekçesiyle infakı esirgediklerinde müminlerle alay etmelerinin ardından; müminlerin müşrikleri başlarına gelecek bir azapla tehdit etmeleri karşısında müminlerle ettikleri başka bir alay zikredilmiştir. Nitekim { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } sözünün karinesiyle, onlarla alay ederek bu vaadin vaktini soruyorlardı. Dolayısıyla buradaki istifham, alay ve yalanlamadan kinaye olarak kullanılmıştır. 'Vaad' kelimesi korkutma ve şer ile tehdit etme anlamında kullanılmıştır; çünkü vaad daha genel olup hayır veya şerre delaleti karine ile belirlenir. Vaad için kullanılan işaret zamiri ise Kays b. el-Hattîm'in şu beytinde olduğu gibi azap tehdidini hafife almak için kullanılmıştır:

مَتَى يَأْتِ هَذَا الْمَوْتُ لَا يُلْفِ حَاجَةً ... لِنَفْسِي إِلَّا قَدْ قَضَيْتُ قَضَاءَهَا

“Bu ölüm ne zaman gelirse gelsin, gönlümün yerine getirmediğim hiçbir arzusunu bulamayacaktır.”

وَإِذَا قَدْ كَانَ اسْتِهْزَاؤُهُمْ هَذَا يَسُوءُ الْمُسْلِمِينَ أَعْلَمَ اللَّهُ وَرَسُوله ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ الْوَعْدَ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ وَأَنَّهُمْ مَا يَنْتَظِرُونَ إِلَّا صَيْحَةً تَأْخُذُهُمْ فَلَا يُفْلِتُونَ مِنْ أَخْذَتِهَا.

Onların bu alayı Müslümanları üzdüğü için, Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere bu vaadin kesinlikle gerçekleşeceğini ve onların, kendilerini yakaladığında ellerinden kurtulamayacakları tek bir çığlıktan başkasını beklemediklerini bildirmiştir.

وَفِعْلُ يَنْظُرُونَ مُشْتَقٌّ مِنَ النَّظْرَةِ وَهُوَ التَّرَقُّبِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ فِي سُورَة [الْأَنْعَام: ١٥٨] .

{ يَنْظُرُونَ } fiili, beklemek ve gözetlemek anlamına gelen 'nazar' kökünden türetilmiştir; bu husus En'âm Suresi'ndeki { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Onlar ancak meleklerin kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?” [el-En'âm: 158] kavlinde geçmişti.

وَالصَّيْحَةُ: الصَّوْتُ الشَّدِيدُ الْخَارِجُ مِنْ حَلْقِ الْإِنْسَانِ لِزَجْرٍ، أَوِ اسْتِغَاثَةٍ. وَأُطْلِقَتِ الصَّيْحَةُ فِي مَوَاضِعَ فِي الْقُرْآنِ عَلَى صَوْتِ الصَّاعِقَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي شَأْنِ ثَمُودٍ:

Sayha (الصَّيْحَةُ): İnsanın boğazından men etme (azarlama) veya yardım isteme amacıyla çıkan şiddetli sestir. Kur'an'da bazı yerlerde sayha, Semûd kavmi hakkındaki şu ayette olduğu gibi yıldırım sesi anlamında kullanılmıştır:

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ [الْحجر: ٧٣] . فَالصَّيْحَةُ هُنَا تَحْتَمِلُ الْمَجَازَ، أَيْ مَا يَنْتَظِرُونَ إِلَّا صَعْقَةً أَوْ نَفْخَةً عَظِيمَةً. وَالْمُرَادُ النَّفْخَةُ الْأَوْلَى الَّتِي يَنْقَضِي بِهَا نِظَامُ الْحَيَاةِ فِي هَذَا الْعَالَمِ، وَالْأُخْرَى تَنْشَأُ عَنْهَا النَّشْأَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ الْحَيَاةُ الْأَبَدِيَّةُ، فَيَكُونُ أُسْلُوبُ الْكَلَامِ خَارِجًا عَلَى الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ إِعْرَاضًا عَنْ جَوَابِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَقْصِدُوا حَقِيقَةَ الِاسْتِفْهَامِ فَأُجِيبُوا بِأَنَّ مَا أُعِدَّ لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ هُوَ الْأَجْدَرُ بِأَنْ يَنْتَظِرُوهُ.

{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ } “Derken onları o korkunç çığlık yakalayıverdi” [el-Hicr: 73]. Buradaki sayha mecaz ihtimali taşır; yani onlar korkunç bir yıldırım çarpmasından veya büyük bir sur üfürülmesinden başkasını beklemezler. Bundan maksat, bu âlemdeki hayat nizamının sona erdiği birinci üfürmedir; diğeri ise ikinci yaratılışın, yani ebedî hayatın kendisinden doğduğu üfürmedir. Bu durumda sözün üslubu, onların sorusunun cevabından yüz çevirerek üslûb-ı hakîm üzere gelmiş olur; çünkü onlar gerçek bir soru sormayı kastetmemişlerdi, bu sebeple kendilerine beklemeye layık olan asıl şeyin kendileri için hazırlanan azap olduğu şeklinde cevap verilmiştir.

وَمَعْنَى تَأْخُذُهُمْ تُهْلِكُهُمْ فَجْأَةً، شُبِّهَ حُلُولُ صَيْحَةِ الْعِقَابِ بِحُلُولِ الْمُغِيرِينَ عَلَى

{ تَأْخُذُهُمْ } kavlinin anlamı: Onları ansızın helak eder demektir. Azap çığlığının ansızın gelip çatması, develerini almak ve kadınlarını esir etmek üzere

الْحَيِّ لِأَخْذِ أَنْعَامِهِ وَسَبْيِ نِسَائِهِ، فَأُطْلِقَ عَلَى ذَلِكَ الْحُلُولِ فِعْلُ تَأْخُذُهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

bir kabileye ansızın baskın düzenleyen akıncıların gelişine benzetilmiş ve bu ansızın gelişe Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi { تَأْخُذُهُمْ } fiili kullanılmıştır:

فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً [الحاقة: ١٠] أَيْ تَحُلُّ بِهِمْ وَهُمْ يَخْتَصِمُونَ.

{ فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً } “Rablerinin elçisine isyan ettiler; O da onları şiddeti gittikçe artan bir yakalayışla yakalayıverdi” [el-Hâkka: 10]; yani onlar çekişip dururlarken [çığlık] onların başına çöker.

وَإِسْنَادُ الْأَخْذِ إِلَى الصَّيْحَةِ حَقِيقَةٌ عَقْلِيَّةٌ لِأَنَّهُمْ يَهْلِكُونَ بِصَعْقَتِهَا.

Yakalamanın (ahz) çığlığa isnat edilmesi aklî bir hakikattir; çünkü onlar o çığlığın çarpmasıyla helak olurlar.

وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الصَّيْحَةُ عَلَى حَقِيقَتِهَا وَهِيَ صَيْحَةُ صَائِحِينَ، أَيْ مَا يَنْتَظِرُونَ إِلَّا أَنْ يُصَاحَ بِهِمْ صَيْحَةً تُنْذِرُ بِحُلُولِ الْقَتْلِ، فَيَكُونَ إِنْذَارًا بِعَذَابِ الدُّنْيَا. ولعلها صَيْحَة الصَّارِخ الَّذِي جَاءَهُمْ بِخَبَرِ تَعَرُّضِ الْمُسْلِمِينَ لِرَكْبِ تِجَارَةِ قُرَيْشٍ فِي بَدْرٍ.

Sayhanın hakiki manasında olması, yani feryat edenlerin çığlığı olması da muhtemeldir; yani onlar ancak ölümün geldiğini haber veren bir feryatla kendilerine bağırılmasını beklemektedirler ki bu durumda dünya azabıyla bir uyarı olur. Belki de bu, Bedir'de Müslümanların Kureyş'in ticaret kervanına yöneldiği haberini kendilerine getiren feryatçının çığlığıdır.

ويَخِصِّمُونَ مِنَ الْخُصُومَةِ وَالْخِصَامِ وَهُوَ الْجِدَالُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٥] ، وَقَوْلِهِ: هذانِ خَصْمانِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ [١٩] .

{ يَخِصِّمُونَ } lafzı; cedelleşmek ve tartışmak anlamına gelen husûmet ve hisâm kökünden gelmektedir. Bu husus Nisâ Suresi'ndeki { وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً } “Hainlerin savunucusu olma!” [en-Nisâ: 105] ve Hac Suresi'ndeki { هذانِ خَصْمانِ } “Şu iki hasım...” [el-Hac: 19] ayetlerinde geçmişti.

وَأَصْلُهُ: يَخْتَصِمُونَ فَوَقَعَ إِبْدَالُ التَّاءِ ضَادًا لِقُرْبِ مَخْرَجَيْهِمَا طَلَبًا لِلتَّخْفِيفِ بِالْإِدْغَامِ.

Aslı { يَخْتَصِمُونَ } şeklindedir. Mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle idgam ile hafifletme amacıyla tâ harfi sâd harfine dönüştürülmüştür (ibdâl).

وَاخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي كَيْفِيَّةِ النُّطْقِ بِهَا، فَقَرَأَهُ الْجَمِيعُ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَاخْتَلَفُوا فِيمَا عَدَا ذَلِكَ: فَقَرَأَ وَرَشٌ عَنْ نَافِعٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ يَخِصِّمُونَ

Kıraat imamları bu kelimenin telaffuzu hususunda ihtilaf etmişlerdir; hepsi yâ harfini fethalı okumuş, bunun dışındaki kısımlarda ise ihtilaf etmişlerdir: Nâfi'den Verş, İbn Kesîr ve bir rivayette Ebû Amr kelimeyi { يَخِصِّمُونَ }

بِتَشْدِيدِ الصَّادِ مَكْسُورَةً عَلَى اعْتِبَارِ التَّاءِ الْمُبْدَلَةِ صَادًا وَالْمُسَكَّنَةِ لِأَجْلِ الْإِدْغَامِ، أُلْقِيَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى الْخَاءِ الَّتِي كَانَتْ سَاكِنَةً. وَقَرَأَهُ قَالُونَ عَنْ نَافِعٍ وَأَبُو عَمْرٍو فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ بِسُكُونِ الْخَاءِ سُكُونًا مُخْتَلَسًا (بِالْفَتْحِ) لِأَجْلِ التَّخَلُّصِ مِنَ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ وَبِكَسْرِ الصَّادِ مُشَدَّدَةً. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ وَخلف يَخِصِّمُونَ بِكَسْر الْخَاءِ وَكَسْرُ الصَّادِ مُشَدَّدَةً. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ يَخِصِّمُونَ بِسُكُونِ الْخَاءِ وَكَسْرِ الصَّادِ مُخَفَّفَةً مُضَارِعُ (خَصَمَ) قِيلَ بِمَعْنَى جَادَلَ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَر يَخِصِّمُونَ بِإِسْكَان الْخَاءِ وَبِكَسْرِ الصَّادِ مُشَدِّدَةً عَلَى الْجَمْعِ بَيْنَ السَّاكِنَيْنِ.

sâd harfini kesreli ve şeddeli okumuşlardır; bu, sâd harfine dönüştürülen ve idgam sebebiyle sakin kılınan tâ harfinin harekesinin, daha önce sakin olan hā harfine aktarılması esasına dayanır. Nâfi'den Kâlûn ve meşhur rivayetinde Ebû Amr, iki sakinin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) kurtulmak için hā harfini ihtilaslı bir sükunla (fethaya meylederek) ve sâd harfini kesreli ve şeddeli okumuştur. Âsım, Kisâî, İbn Âmir'den İbn Zekvân, Ya'kûb ve Halef, hā harfini kesreli ve sâd harfini kesreli ve şeddeli olarak { يَخِصِّمُونَ } şeklinde okumuşlardır. Hamza, hā harfini sakin ve sâd harfini şeddesiz kesreli olarak 'cedelleşti' anlamında olduğu söylenen (khasama) fiilinin muzarisi olarak { يَخْصِمُونَ } okumuştur. Ebû Ca'fer ise iki sakini bir araya getirerek hā harfini sakin ve sâd harfini kesreli ve şeddeli olarak { يَخْصِّمُونَ } şeklinde okumuştur.

وَالِاخْتِصَامُ: اخْتِصَامُهُمْ فِي الْخُرُوجِ إِلَى بَدْرٍ أَوْ فِي تَعْيِينِ مَنْ يَخْرُجُ لِمَا حَلَّ بِهِمْ مِنْ مُفَاجَآتٍ لَهُمْ وَهُمْ يَخْتَصِمُونَ بَيْنَ مُصَدِّقٍ وَمُكَذِّبٍ لِلنَّذِيرِ. وَإِسْنَادُ الْأَخْذِ إِلَى الصَّيْحَةِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّ الصَّيْحَةَ وَقْتُ الْأَخْذِ وَإِنَّمَا تَأْخُذُهُمْ سُيُوفُ الْمُسْلِمِينَ. وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ يَخِصِّمُونَ لِإِفَادَةِ تَقَوِّي الْحُكْمِ وَهُوَ أَنَّ الصَّيْحَةَ تَأْخُذُهُمْ.

İhtisâm (çekişme): Bedir'e çıkma konusundaki yahut başlarına gelen beklenmedik olaylar sebebiyle kimin çıkacağını belirleme hususundaki çekişmeleridir; onlar uyarıcıyı doğrulayan ile yalanlayan arasında çekişip duruyorlardı. Bu tefsire göre yakalamanın (ahz) çığlığa isnat edilmesi aklî bir mecazdır; çünkü çığlık yakalama vaktidir, onları yakalayan ise gerçekte Müslümanların kılıçlarıdır. { وَهُمْ يَخِصِّمُونَ } kavlinde müsnedün ileyhin fiilî müsnedden öne geçirilmesi, çığlığın onları yakalayacağı hükmünü pekiştirme faydası sağlamak içindir.

وَفُرِّعَ عَلَى تَأْخُذُهُمْ جُمْلَةُ فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً أَيْ لَا يَتَمَكَّنُونَ مِنْ تَوْصِيَةٍ عَلَى أَهْلِيهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ مِنْ بَعْدِهِمْ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْمُحْتَضَرِ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الصَّيْحَةِ صَيْحَةَ الْوَاقِعَةِ كَانَ قَوْلُهُ: فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً كِنَايَةً عَنْ شِدَّةِ السُّرْعَةِ بَيْنَ الصَّيْحَةِ وَهَلَاكِهِمْ، إِذْ لَا يَكُونُ الْمُرَادُ مَدْلُولَهُ الصَّرِيحَ لِأَنَّهُمْ لَا يَتْرُكُونَ غَيْرَهُمْ بَعْدَهُمْ إِذِ الْهَلَاكُ

{ تَأْخُذُهُمْ } kavline { فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً } cümlesi tafri' edilmiştir (sonuç olarak bağlanmıştır); yani can çekişen kimsenin âdeti olduğu üzere, kendilerinden sonra geride kalan aileleri ve malları hakkında bir vasiyette bulunmaya güç yetiremezler. Eğer çığlıktan kastedilen kıyamet vakasının çığlığı ise, { فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً } kavli, çığlık ile helak olmaları arasındaki süratin şiddetinden kinaye olur; zira sarih anlamı kastedilmiş olamaz, çünkü helak

يَأْتِي عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ.

bütün insanları kapsayacağından arkalarında başkalarını bırakmış olmayacaklardır.

وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الصَّيْحَةِ صَيْحَةَ الْقِتَالِ كَانَ الْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَفْزَعُونَ إِلَى مَوَاقِعِ الْقِتَالِ يَوْمَ بَدْرٍ، أَوْ إِلَى تَرَقُّبِ وُصُولِ جَيْشِ الْفَتْحِ يَوْمَ الْفَتْح فَلَا يتمكنون مِنَ الْحَدِيثِ مَعَ مَنْ يُوصُونَهُ بِأَهْلِيهِمْ.

Eğer çığlıktan kastedilen savaş çığlığı ise anlam şudur: Onlar Bedir günü savaş mevzilerine veya Fetih günü fetih ordusunun gelişini gözetlemeye öyle bir dehşetle koşarlar ki, ailelerini kendilerine emanet edip vasiyette bulunacakları kimselerle konuşmaya dahi fırsat bulamazlar.

وَالتَّوْصِيَةُ: مَصْدَرُ وَصَّى الْمُضَاعَفِ وَتَنْكِيرُهَا لِلتَّقْلِيلِ، أَيْ لَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً مَا.

et-Tavsiye (التَّوْصِيَةُ), şeddeli olan vassâ (وَصَّى) fiilinin masdarıdır ve nekire kılınması azlık bildirmek içindir; yani herhangi bir vasiyette dahi bulunamazlar.

وَقَوْلُهُ: وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ يجوز أَن يكون عَطْفًا عَلَى تَوْصِيَةً، أَيْ لَا يَسْتَطِيعُونَ الرُّجُوعَ إِلَى أَهْلِهِمْ كَشَأْنِ الَّذِي يُفَاجِئُهُ ذُعْرٌ فَيُبَادِرُ بِافْتِقَادِ حَالِ أَهْلِهِ مِنْ ذَلِكَ.

{ وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ } kavlinin { تَوْصِيَةً } kelimesine matuf olması caizdir; yani ansızın bir dehşetle karşılaşan ve bu sebeple ailesinin durumunu kontrol etmeye koşan kimsenin yaptığı gibi ailelerine dönmeye güç yetiremezler.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ «لَا يَسْتَطِيعُونَ» فَيَكُونُ مِمَّا شَمِلَهُ التَّفْرِيعُ بِالْفَاءِ، أَيْ فَلَا يَرْجِعُونَ إِلَى أَهْلِهِمْ، أَيْ هُمْ هَالِكُونَ عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ، إِلَّا أَنَّهُ عَلَى احْتِمَالِ أَنْ يُرَادَ صَيْحَةُ الْحَرْبِ يُخَصَّصُ ضَمِيرُ يَرْجِعُونَ بِكُبَرَاءِ قُرَيْشٍ الَّذِينَ هَلَكُوا يَوْمَ بَدْرٍ لِأَنَّهُمْ هُمُ الْمُتَوَلُّونَ كِبْرَ التَّكْذِيبِ وَالْعِنَادِ، أَوِ الَّذِينَ أُكْمِلُوا بِالْهَلَاكِ يَوْمَ الْفَتْحِ مِثْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَطَلٍ الَّذِي قُتِلَ يَوْم الْفَتْح.

«Lâ yestetîûne» cümlesine matuf olması da caizdir, bu takdirde fâ harfiyle yapılan tafri'in (sonuca bağlamanın) kapsamına girer; yani ailelerine dönemezler, bu da her iki ihtimale göre de helak oldukları anlamına gelir. Ancak savaş çığlığının kastedilmiş olması ihtimaline göre, { يَرْجِعُونَ } fiilindeki zamir, Bedir günü helak olan Kureyş'in ileri gelenlerine tahsis edilir; çünkü yalanlama ve inadın elebaşılığını onlar üstlenmişlerdi. Yahut Fetih günü öldürülen Abdullah b. Hatal gibi Fetih günü helakleri tamamlananlara tahsis edilir.

[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٥١]

[YÂSÎN SÛRESİ (36): ÂYET 51]

وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ (٥١)

{ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ (٥١) } “Sûra üfürülmüştür; bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru koşup gitmektedirler.”

يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلْحَالِ وَالْجُمْلَةُ مَوْضِعَ الْحَالِ، أَيْ مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً وَقَدْ نُفِخَ فِي الصُّورِ إِلَخْ.. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةً، وَهَذَا الِاعْتِرَاضُ وَاقِعٌ بَيْنِ جُمْلَةِ مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً [يس: ٤٩] إِلَخْ ... وَجُمْلَةِ وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا [يس:

Vâv harfinin hâl için olması ve cümlenin hâl konumunda bulunması caizdir; yani Sûr'a üflenmiş olduğu hâlde onlar tek bir çığlıktan başkasını beklemezler... Vâv harfinin itirâzıyye (ara cümle) olması da caizdir ve bu itiraz { مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً } [Yâsîn: 49] vb. cümlesi ile { وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا } [Yâsîn:

٦٦] .

66] cümlesi arasında yer almaktadır.

وَالْمَقْصُودُ: وَعْظُهُمْ بِالْبَعْثِ الَّذِي أَنْكَرُوهُ وَبِمَا وَرَاءَهُ.

Maksat; inkâr ettikleri yeniden diriliş (ba's) ve onun ardındaki şeylerle onlara öğüt vermektir.

وَالْمَاضِي مُسْتَعْمَلٌ فِي تَحَقُّقِ الْوُقُوعِ مِثْلُ أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْل: ١] . وَالْمَعْنَى: وَيُنْفَخُ فِي الصُّورِ، أَيْ وَيَنْفُخُ نَافِخٌ فِي الصُّورِ، وَهُوَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِهِ، وَاسْمُهُ إِسْرَافِيلُ. وَهَذِهِ النَّفْخَةُ الثَّانِيَةُ الَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ [الزمر: ٦٨] .

Geçmiş zaman kipi, { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } [Nahl: 1] ayetinde olduğu gibi vukuunun kesinliğini ifade etmek için kullanılmıştır. Anlam şudur: Sûr'a üfürülür; yani bir üfüren Sûr'a üfler ki o, bununla görevli olan İsrâfîl adlı melektir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavlinde geçen ikinci üflemedir: { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } [Zümer: 68].

وَ «إِذَا» لِلْمُفَاجَأَةِ وَهِيَ حُصُولُ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا سَرِيعًا وَبِدُونِ تَهَيُّؤٍ. وَضَمِيرُ هُمْ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَتْ إِلَيْهِ الضَّمَائِرُ السَّابِقَةُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ، أَيْ فَإِذَا النَّاسُ كُلُّهُمْ وَمِنْهُمُ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمْ.

«İzâ» (إِذَا) sürprizlik (müfâceet) içindir; o da kendisinden sonraki cümlenin içeriğinin hızlıca ve hazırlıksız bir şekilde meydana gelmesidir. { هُمْ } zamiri önceki zamirlerin döndüğü yere döner. Makamdan anlaşılan malum bir merciye dönmesi de caizdir; yani 'bir de bakarsın ki bütün insanlar ve haklarında konuşulan kimseler...'

والْأَجْداثِ: جَمْعُ جَدَثٍ بِالتَّحْرِيكِ، وَهُوَ الْقَبْرُ.

el-Ecdâs (الْأَجْداثِ): Harekeli olarak cedestin (جَدَث) çoğuludur, o da kabir demektir.

ويَنْسِلُونَ يَمْشُونَ مَشْيًا سَرِيعًا. وَفِعْلُهُ مِنْ بَابِ ضَرَبَ وَوَرَدَ مِنْ بَابِ نَصَرَ قَلِيلًا.

{ يَنْسِلُونَ }: Hızlı bir yürüyüşle yürürler. Fiili 'darabe' (ikinci) babındandır, az da olsa 'nasara' (birinci) babından da gelmiştir.

وَالْمَصْدَرُ: النَّسَلَانِ، عَلَى وَزْنِ الْغَلَيَانِ لِمَا فِي مَعْنَى الْفِعْلِ مِنَ التَّقْلِيبِ وَالِاضْطِرَابِ، وَتَقَدَّمَ فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُمْ قُبِرُوا بَعْدَ الصَّيْحَةِ

Masdarı, fiilin anlamında bulunan çalkantı ve hareketlilikten dolayı 'galeyân' (غَلَيَان) vezninde 'neselân' (النَّسَلَان) gelir; bu husus Enbiyâ Sûresi'nin sonunda geçmişti. Bu durum, kendilerini yakalayan çığlıktan sonra onların kabirlere konulmuş olmalarını gerektirir.

الَّتِي أَخَذَتْهُمْ فَإِنْ كَانَت الصَّيْحَة صَيْحَة الْوَاقِعَةُ فَالْأَجْدَاثُ هِيَ مَا يَعْلُوهُمْ مِنَ التُّرَابِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي بَيْنَ الصَّيْحَةِ وَالنَّفْخَةِ. وَقَدْ وَرَدَ أَنَّ بَيْنَهُمَا أَرْبَعِينَ سَنَةً إِذْ لَا يَبْقَى بَعْدَ تِلْكَ الصَّيْحَةِ أَحَدٌ مِنَ الْبَشَرِ لِيُدْفِنَ مَنْ هَلَكَ مِنْهُمْ، وَإِنْ كَانَتِ الصَّيْحَةُ صَيْحَةَ الْفَزَعِ إِلَى الْقَتْلِ فَالْأَجْدَاثُ عَلَى حَقِيقَتِهَا مِثْلُ قَلِيبِ بَدْرٍ.

Eğer çığlık kıyamet vakasının çığlığı ise, kabirler (ecdâs), çığlık ile sûra üflenme arasındaki sürede üzerlerini kaplayan topraktır. İkisi arasında kırk yıl bulunduğu rivayet edilmiştir; çünkü o çığlıktan sonra ölenleri defnedecek hiçbir insan kalmaz. Şayet çığlık öldürülmeye doğru dehşetle koşma çığlığı ise, kabirler Bedir çukuru (kalîb) gibi hakiki anlamındadır.

وَمَعْنَى: إِلى رَبِّهِمْ إِلَى حُكْمِ رَبِّهِمْ وَحِسَابِهِ، وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ ب يَنْسِلُونَ.

{ إِلى رَبِّهِمْ } kavlinin anlamı, Rablerinin hükmüne ve hesabınadır; bu da { يَنْسِلُونَ } fiiline müteallıktır (bağlıdır).

[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٥٢]

[YÂSÎN SÛRESİ (36): ÂYET 52]

قالُوا يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ (٥٢)

{ قالُوا يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ (٥٢) } “'Eyvah bize! Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı? İşte Rahmân'ın vadettiği budur ve elçiler doğru söylemiştir' dediler.”

اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ وَصْفَ هَذِهِ الْحَالِ بَعْدَ حِكَايَةِ إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ وَإِحَالَتِهِمْ إِيَّاهُ يُثِيرُ سُؤَالَ مَنْ يَسْأَلُ عَنْ مَقَالِهِمْ حينما يرَوْنَ حقية الْبَعْثِ.

İstînâf-ı beyânîdir; zira onların ba'sı (yeniden dirilişi) inkâr edip imkânsız görmelerinin aktarılmasından sonra bu hâlin nitelenmesi, ba'sın hakikat olduğunu gördüklerinde ne söyleyeceklerini soran bir kimsenin sorusunu akla getirir.

وَيَا وَيْلَنا كَلِمَةٌ يَقُولُهَا الْوَاقِعُ فِي مُصِيبَةٍ أَوِ الْمُتَحَسِّرُ. وَالْوَيْلُ: سُوءُ الْحَالِ، وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ رَأَوْا مَا أُعِدَّ لَهُمْ مِنَ الْعَذَاب عِنْد مَا بُعِثُوا. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ يَا وَيْلَنا } [ifadesi], bir musibete uğrayan veya hayıflanan kimsenin söylediği bir sözdür. Veyl (الْوَيْلُ); kötü durum demektir. Bunu yalnızca diriltildiklerinde kendileri için hazırlanan azabı gördükleri için söylemişlerdir. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti: