الثَّانِي: إِنْ سَلَّمْنَا عَدَمَ اشْتِرَاطِ الْقَصْدِ فَإِنَّ نَفْيَ كَوْنِ الْقُرْآنِ شِعْرًا جَرَى عَلَى الْغَالِبِ.
İkincisi: Kasıt şartının olmadığını kabul etsek bile, Kur'an'ın şiir oluşunun nefyedilmesi galibe göredir.
فَلَا يُعَدُّ قَائِلُهُ كَاذِبًا وَلَا جَاهِلًا فَلَا يُنَافِي الْيَقِينَ بِأَنَّ الْقُرْآنَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَلَّمَهُ مُحَمَّدًا ﷺ.
Böyle olunca onu söyleyen ne yalancı ne de cahil sayılır; dolayısıyla bu durum, Kur'an'ın Allah katından olup onu Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem öğrettiğine dair kesin inanca aykırı düşmez.
وَمَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» إِلَى أَنَّ مَا تَكَلَّفُوهُ مِنِ اسْتِخْرَاجِ فِقْرَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ عَلَى مَوَازِينَ شِعْرِيَّةٍ لَا يَسْتَقِيمُ إِلَّا بِأَحَدِ أُمُورٍ مِثْلِ بَتْرِ الْكَلَامِ أَوْ زِيَادَةِ سَاكِنٍ أَوْ نَقْصِ حَرْفٍ أَوْ حَرْفَيْنِ، وَذَكَرَ أَمْثِلَةً لِذَلِكَ فِي بَعْضِهَا مَا لَا يَتِمُّ لَهُ فَرَاجِعْهُ.
İbnü'l-Arabî «Ahkâmü'l-Kur'ân» adlı eserinde, onların Kur'an'dan şiir vezinlerine uyan parçalar çıkarma konusundaki zorlamalarının; sözü kesip bölmek, bir sakin harf eklemek yahut bir veya iki harf eksiltmek gibi hususlardan biri olmadan gerçekleşemeyeceği görüşüne meyletmiş ve buna bazı örnekler vermiştir ki bazısında meramı tam hasıl olmamıştır; ona müracaat edilsin.
وَلَا مَحِيصَ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِاشْتِمَالِ الْقُرْآنِ عَلَى فِقْرَاتٍ مُتَّزِنَةٍ يَلْتَئِمُ مِنْهَا بَيْتٌ أَوْ مِصْرَاعٌ، فَأَمَّا مَا يَقِلُّ عَنْ بَيْتٍ فَهُوَ كَالْعَدَمِ إِذْ لَا يَكُونُ الشِّعْرُ أَقَلَّ مِنْ بَيَّتٍ، وَلَا فَائِدَة فِي الاستكثار مِنْ جَلْبِ مَا يُلْفَى مُتَّزِنًا فَإِنَّ وُقُوعَ مَا يُسَاوِي بَيْتًا تَامًّا مِنْ بَحْرٍ مِنْ بُحُورِ الشِّعْرِ الْعَرَبِيِّ وَلَوْ نَادِرًا أَوْ مُزْحَفًا أَوْ مُعَلًّا كَافٍ فِي بَقَاءِ الْإِشْكَالِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى مَا سَلَكَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي رَدِّهِ وَلَا كِفَايَةَ لِمَا سَلَكَهُ السَّكَّاكِيُّ فِي كِتَابِهِ، لِأَنَّ الْمَرْدُودَ عَلَيْهِمْ فِي سَعَةٍ مِنَ الْأَخْذِ بِمَا يُلَائِمُ نِحْلَتَهُمْ مِنْ أَضْعَفِ الْمَذَاهِبِ فِي حَقِيقَةِ الشِّعْرِ وَفِي زِحَافِهِ وَعِلَلِهِ. وَبَعْدَ ذَلِكَ فَإِنَّ الْبَاقِلَّانِيَّ وَالسَّكَّاكِيَّ لَمْ يَغُوصَا
Kur'an'ın, kendisinden bir beyit yahut bir mısra teşekkül eden vezinli parçalar içerdiğini kabul etmekten kaçış yoktur. Bir beyitten az olana gelince, bu yok hükmündedir; çünkü şiir bir beyitten daha az olmaz. Vezinli bulunan şeyleri çokça getirip yığmanın da bir faydası yoktur; zira Arap şiirinin bahirlerinden tam bir beyte denk gelen parçaların -isterse nadir, zihaflı veya illetli olsun- bulunması bile müşkilin devam etmesi için yeterlidir. Dolayısıyla İbnü'l-Arabî'nin reddinde izlediği yola gerek olmadığı gibi Sekkâkî'nin kitabında izlediği yol da yeterli değildir. Zira kendilerine cevap verilen bu hasımlar, şiirin hakikati, zihafı ve illetleri hususundaki en zayıf mezheplerden kendi görüşlerine uyanı almakta serbesttirler. Bundan da öte Bâkıllânî ve Sekkâkî,
عَلَى اقْتِلَاعِ مَا يُثِيرُهُ الْجَوَابُ الثَّانِي فِي كَلَامِهِمَا بِعَدَمِ الْقَصْدِ إِلَى الْوَزْنِ، مِنْ لُزُومِ خَفَاءِ ذَلِكَ عَلَى عِلْمِ الله تَعَالَى فَلَمَّا ذَا لَا تُجْعَلُ فِي مَوْضِعِ تِلْكَ الْفِقْرَاتِ الْمُتَّزِنَةِ فِقْرَاتٌ سَلِيمَةٌ مِنَ الِاتِّزَانِ.
sözlerindeki ikinci cevabın (veznin kastedilmediği şeklindeki cevabın) doğurduğu; bunun Allah Teâlâ'nın ilmine gizli kalmış olması lâzım geleceği şüphesini kökünden söküp atmaya derinlemesine inmemişlerdir. 'Neden o vezinli parçaların yerine vezinden tamamen arınmış parçalar konulmadı?' [sorusu cevapsız kalmaktadır].
وَلَمْ أَرَ لِأَحَدٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَالْخَائِضِينَ فِي وُجُوهِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ التَّصَدِّي لِاقْتِلَاعِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ، وَقَدْ مَضَتْ عَلَيْهَا مِنَ الزَّمَانِ بُرْهَةٌ، وَكُنْتُ غَيْرَ مُقْتَنِعٍ بِتِلْكَ الرُّدُودِ وَلَا أَرْضَاهَا، وَأَرَاهَا غَيْرَ بَالِغَةٍ مِنْ غَايَةِ خَيْلِ الْحَلْبَةِ مُنْتَهَاهَا.
Müfessirlerden ve Kur'an'ın i'câz vecihlerine dalanlardan hiçbirinin bu şüpheyi kökünden söküp atmaya yöneldiğini görmedim. Üzerinden uzun bir zaman geçtiği halde ben de bu cevaplardan tatmin olmuş değildim, onları benimsemiyordum ve onların yarış meydanındaki atların varacağı son noktaya ulaşamadığını görüyordum.
فَالَّذِي بَدَا لِي أَنْ نَقُولَ: إِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ بِأَفْصَحِ لُغَاتِ الْبَشَرِ الَّتِي تَوَاضَعُوا وَاصْطَلَحُوا عَلَيْهَا وَلَوْ أَنَّ كَلَامًا كَانَ أَفْصَحَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ أَوْ أُمَّةً كَانَتْ أَسْلَمَ طِبَاعًا مِنَ الْأُمَّةِ الْعَرَبِيَّةِ لَاخْتَارَهَا اللَّهُ لِظُهُورِ أَفْضَلِ الشَّرَائِعِ وَأَشْرَفِ الرُّسُلِ وَأَعَزِّ الْكُتُبِ الشَّرْعِيَّةِ.
Bana zahir olan [doğru] yaklaşım şudur ki şöyle demeliyiz: Kur'an, insanların kendi aralarında uzlaşıp belirledikleri beşer lisanlarının en fasih olanıyla inmiştir. Şayet Arap kelamından daha fasih bir kelam veya Arap ümmetinden daha selim fıtrata sahip bir ümmet olsaydı, Allah şeriatlerin en faziletlisinin, peygamberlerin en şereflisinin ve şer'î kitapların en yücesinin zuhuru için onu seçerdi.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْقُرْآنَ جَاءَ مُعْجِزًا لِبُلَغَاءِ الْعَرَبِ فَكَانَتْ تَرَاكِيبُهُ وَمَعَانِيهَا بِالِغَيْنِ حَدًّا يَقْصُرُ عَنْهُ كُلُّ بَلِيغٍ مِنْ بُلَغَائِهِمْ عَلَى مَبْلَغِ مَا تَتَّسِعُ لَهُ اللُّغَةُ الْعَرَبِيَّةُ فَصَاحَةً وَبَلَاغَةً فَإِذَا كَانَتْ نِهَايَةُ مُقْتَضَى الْحَالِ فِي مَقَامٍ مِنْ مَقَامَاتِ الْكَلَامِ تَتَطَلَّبُ لِإِيفَاءِ حَقِّ الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ أَلْفَاظًا وَتَرْكِيبًا وَنَظْمًا فَاتَّفَقَ أَنْ كَانَ لِمَجْمُوعِ حَرَكَاتِهَا وَسُكُونَاتِهَا مَا كَانَ جَارِيًا عَلَى مِيزَانِ الشِّعْرِ الْعَرَبِيِّ فِي أَعَارِيضِهِ وَضُرُوبِهِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْكَلَامُ مَعْدُودًا مِنَ الشِّعْرِ لَوْ وَقَعَ مِثْلُهُ فِي كَلَامٍ عَنْ غَيْرِ قَصْدٍ فَوُقُوعُهُ فِي كَلَامِ الْبَشَرِ قَدْ لَا يَتَفَطَّنُ إِلَيْهِ قَائِلُهُ وَلَوْ تَفَطَّنَ لَهُ لَمْ يَعْسُرْ تَغْيِيرُهُ لِأَنَّهُ لَيْسَ غَايَةَ مَا يَقْتَضِيِهِ الْحَالُ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يَكُونَ قُصِدَ بِهِ تَفَنُّنًّا فِي الْإِتْيَانِ بِكَلَامٍ ظَاهِرُهُ نَثْرٌ وَتَفْكِيكُهُ نَظْمٌ.
Bilindiği üzere Kur'an, Arap beliğlerini aciz bırakacak şekilde gelmiştir. Onun terkipleri ve manaları, fesahat ve belagat yönünden Arap dilinin elverdiği en üst mertebede olup onların beliğlerinden her birinin aciz kalacağı bir sınıra ulaşmıştır. Kelam makamlarından bir makamda hâlin gereğinin zirvesi; fesahat ve belagatın hakkını tam vermek için birtakım lafızları, terbipleri ve nazmı iktiza ettiğinde, bu lafızların hareke ve sükûnlarının toplamının tesadüfen Arap şiirinin arûz ve darblarındaki bir vezne denk gelmesi durumunda, bu söz -kast olmaksızın bir kelamda böyle bir şey vuku bulduğunda- şiirden sayılmaz. Zira bunun beşer kelamında meydana gelmesini bazen söyleyen dahi fark etmez; fark etse bile onu değiştirmek zor değildir, çünkü hâlin iktiza ettiği yegane zirve o değildir. Ancak zahiri nesir, tahlili ise nazım olan bir söz getirme sanatını göstermek kast edilmişse o başka.
فَأَمَّا وُقُوعُهُ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى فَخَارِجٌ عَنْ ذَلِكَ كُلِّهِ مِنْ ثَلَاثَةِ وُجُوهٍ:
Fakat bunun Allah Teâlâ'nın kelamında vuku bulması şu üç cihetten dolayı bütün bu durumlardan tamamen uzaktır:
أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ وُقُوعُهُ فِي كَلَامٍ أَوْحَى بِهِ إِلَى رَسُولِهِ ﷺ.
Birincisi: Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem vahyettiği kelamda böyle bir durumun vuku bulması Allah'a asla gizli kalmaz.
الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَبْدِيلُ ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ مِنَ الْأَلْفَاظِ بِغَيْرِهِ لِأَنَّ مَجْمُوعَهَا هُوَ جَمِيعُ مَا اقْتَضَاهُ الْحَالُ وَبَلَغَ حَدَّ الْإِعْجَازِ.
İkincisi: O lafızlar bütününü başkasıyla değiştirmek caiz değildir; çünkü o lafızlar bütünü hâlin iktiza ettiği şeyin bizzat kendisidir ve i'câz derecesine ulaşmıştır.
الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّهَ لَا يُرِيدُ أَنْ يَشْتَمِلَ الْكَلَامُ الْمُوحَى بِهِ مِنْ عِنْدِهِ عَلَى مُحَسِّنِ الْجَمْعِ بَيْنَ النَّثْرِ وَالنَّظْمِ لِأَنَّهُ أَرَادَ تَنْزِيهَ كَلَامِهِ عَنْ شَائِبَةِ الشِّعْرِ.
Üçüncüsü: Allah Kendi katından vahyedilen kelamın nesir ile nazmı bir arada cem etme sanatını içermesini murad etmemiştir; zira O, kelamını şiir şaibesinden tenzih etmeyi murad etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي أَنْ لَا يَكُونَ الْقُرْآنُ مِنَ الشِّعْرِ مَعَ أَنَّ الْمُتَحَدَّيْنَ بِهِ بُلَغَاءُ الْعَرَبِ
Bil ki kendilerine meydan okunanlar Arap beliğleri olduğu halde Kur'an'ın şiir türünden olmamasındaki hikmet,
وَجُلُّهُمْ شُعَرَاءُ وَبَلَاغَتُهُمْ مُودَعَةٌ فِي أَشْعَارِهِمْ هِيَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْإِعْجَازِ وَبَيْنَ سَدِّ بَابِ الشُّبْهَةِ الَّتِي تَعْرِضُ لَهُمْ لَوْ جَاءَ الْقُرْآنُ عَلَى مَوَازِينِ الشّعْر، وَهِي شُبْهَة الْغَلَطِ أَوِ الْمُغَالَطَةِ بِعَدِّهِمُ النَّبِيءَ ﷺ فِي زُمْرَةِ الشُّعَرَاءِ فَيَحْسَبُ جُمْهُورُ النَّاسِ الَّذِينَ لَا تَغُوصُ مُدْرِكَاتُهُمْ عَلَى الْحَقَائِقِ أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ لَيْسَ بِالْعَجِيبِ، وَأَنَّ هَذَا الْجَائِيَ بِهِ لَيْسَ بِنَبِيءٍ وَلَكِنَّهُ شَاعِرٌ، فَكَانَ الْقُرْآنُ مُعْجِزًا لِبُلَغَاءِ الْعَرَبِ بِكَوْنِهِ مِنْ نَوْعِ كَلَامِهِمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ جُحُودًا لِذَلِكَ، وَلَكِنَّهُ لَيْسَ مِنَ الصِّنْفِ الْمُسَمَّى بِالشِّعْرِ بَلْ هُوَ فَائِقٌ عَلَى شِعْرِهِمْ فِي مَحَاسِنِهِ الْبَلَاغِيَّةِ وَلَيْسَ هُوَ فِي أُسْلُوبِ الشِّعْرِ بالأوزان الَّتِي ألقوها بَلْ هُوَ فِي أُسْلُوبِ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ وَالذِّكْرِ.
-ki onların çoğu şairdi ve belagatları da şiirlerine emanet edilmişti- hem i'câzı gerçekleştirmek hem de Kur'an şiir vezinleri üzere gelseydi onların zihnine düşecek olan şüphe kapısını kapatmaktır. Bu şüphe; Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem şairler zümresinden sayarak yanılma veya mugalata yapma şüphesidir. Böylece idrakleri hakikatlerin derinine inemeyen insanların geneli, Resûl'ün getirdiği şeyin şaşılacak bir şey olmadığını ve bu getirenin bir peygamber değil, aksine bir şair olduğunu zannederlerdi. Dolayısıyla Kur'an, Arap beliğlerinin inkar edemeyecekleri şekilde kendi konuştukları kelam cinsinden gelerek onları aciz bıraktı; fakat 'şiir' diye isimlendirilen türden olmadı; bilakis belagat güzellikleri bakımından onların şiirlerinden çok üstün oldu. Kur'an, onların ortaya koyduğu vezinlerdeki şiir üslubunda değil; semavi kitapların ve zikrin üslubunda geldi.
وَلَقَدْ ظَهَرَتْ حِكْمَةُ عَلَّامِ الْغُيُوبِ فِي ذَلِكَ فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا سَمِعُوا الْقُرْآنَ ابْتَدَرُوا
Gaybları hakkıyla bilen [Allah]'ın hikmeti burada tezahür etmiştir. Nitekim müşrikler Kur'an'ı işittiklerinde derhal
إِلَى الطَّعْنِ فِي كَوْنِهِ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِقَوْلِهِمْ فِي الرَّسُولِ: هُوَ شَاعِرٌ، أَيْ أَنَّ كَلَامَهُ شِعْرٌ حَتَّى أَفَاقَهُمْ مِنْ غَفْلَتِهِمْ عُقَلَاؤُهُمْ مِثْلُ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةَ، وَأُنَيْسِ بن جُنَادَة الْغِفَارِيّ، وَحَتَّى قَرَعَهُمُ الْقُرْآنُ بِهَذِهِ الْآيَةِ: وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ.
Resûl hakkında 'O bir şairdir' yani 'onun sözü şiirdir' diyerek Kur'an'ın Allah katından indirilmiş oluşuna dil uzatmaya giriştiler. Nihayet Velîd b. el-Muğîre ve Üneys b. Cünâde el-Gıfârî gibi onların akıllı kişileri kendilerini gafletlerinden uyandırdı ve nihayet Kur'an { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ } “Biz ona şiir öğretmedik, [bu] ona yakışmaz da / yaraşmaz da. O, yalnızca bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır” ayetiyle onların yüzlerine çarptı.
وَبَعْدَ هَذَا فَإِنَّ إِقَامَةَ الشِّعْرِ لَا يَخْلُو الشَّاعِرُ فِيهَا مِنْ أَنْ يَتَصَرَّفَ فِي تَرْتِيبِ الْكَلَامِ تَارَاتٍ بِمَا لَا تَقْضِيهِ الْفَصَاحَةُ مِثْلُ مَا وَقَعَ لِبَعْضِ الشُّعَرَاءِ مِنَ التَّعْقِيدِ اللَّفْظِيِّ، وَمِثْلُ تَقْدِيمٍ وَتَأْخِيرٍ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الْحَالِ فَيُعْتَذَرُ لِوُقُوعِهِ بِعُذْرِ الضَّرُورَةِ الشِّعْرِيَّةِ، فَإِذَا جَاءَ الْقُرْآنُ شِعْرًا قَصَّرَ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ عَنْ إِيفَاءِ جَمِيعِ مُقْتَضَى الْحَالِ حَقَّهُ. وَسَنَذْكُرُ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يَنْبَغِي لَهُ وُجُوهًا يَنْطَبِقُ مُعْظَمُهَا عَلَى مَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ. وَقَدْ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: إِنَّ الضَّمِيرَ الْمَجْرُورَ بِاللَّامِ فِي قَوْلِهِ: وَما يَنْبَغِي لَهُ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ عَلَى الْقُرْآنِ كَمَا سَيَأْتِي.
Bundan başka şair, şiir veznini kurarken bazı şairlerin lafız karmaşasına (ta'kîd-i lafzî) düşmesi gibi fesahatin gerektirmediği şekillerde sözün dizilişine bazen müdahale etmekten; makamın gereğine aykırı takdim ve tehirler yapmaktan geri kalamaz ve bunun vuku bulması 'şiir zarureti' mazeretiyle mazur görülür. Şayet Kur'an şiir olarak gelseydi, bazı yerlerde hâlin iktizasının tamamının hakkını vermekten geri kalırdı. Allah Teâlâ'nın { وَما يَنْبَغِي لَهُ } “[bu] ona yakışmaz da / yaraşmaz da” kavlini tefsir ederken, çoğu Allah Teâlâ'nın buradaki { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ } “Biz ona şiir öğretmedik” buyruğunun işaret ettiği manaya mutabık düşen vecihler zikredeceğiz. İbn Atıyye şöyle demiştir: { وَما يَنْبَغِي لَهُ } buyruğundaki lâm harfiyle mecrur olan zamirin, ileride geleceği üzere Kur'an'a raci olması da caizdir.
وَقَوْلُهُ: وَما يَنْبَغِي لَهُ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَعَاطِفَتَيْنِ قُصِدَ مِنْهَا اتِّبَاعُ نَفْيِ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ الْمُوحَى بِهِ لِلنَّبِيءِ ﷺ شَعَرَا بِنَفْيِ أَنْ يَكُونَ النَّبِيءُ ﷺ شَاعِرًا فِيمَا يَقُولُهُ مِنْ غَيْرِ مَا أَوْحَى بِهِ إِلَيْهِ أَيْ فَطَرَ اللَّهُ النَّبِيءَ ﷺ عَلَى النَّفْرَةِ بَيْنَ مَلَكَتِهِ الْكَلَامِيَّةِ وَالْمَلَكَةِ الشَّاعِرِيَّةِ، أَيْ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ مَلَكَةَ أَصْحَابِ قَرْضِ الشِّعْرِ لِأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَقْطَعَ مِنْ نُفُوسِ الْمُكَذِّبِينَ دَابِرَ أَنْ يَكُونَ النَّبِيءُ ﷺ شَاعِرًا
{ وَما يَنْبَغِي لَهُ } “[bu] ona yakışmaz da / yaraşmaz da” kavli, birbirine atfedilen iki cümle arasında bir itiraziyye (ara) cümlesidir. Bununla amaçlanan; Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem vahyedilen Kur'an'ın şiir olmasının nefyedilmesini, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine vahyedilenin dışındaki kendi söylediği sözlerde de şair olmasının nefyedilmesiyle pekiştirmektir. Yani Allah, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem kendi kelam melekesi ile şairlik melekesi arasında bir uyuşmazlık/nefret üzere yaratmıştır; yani şiir nazmedenlerin melekesini ona vermemiştir. Çünkü O, yalanlayanların zihninden Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şair olabileceği
وَأَنْ يَكُونَ قُرْآنَهُ شِعْرًا لِيَتَّضِحَ بُهْتَانُهُمْ عِنْدَ مَنْ لَهُ أَدْنَى مُسْكَةٍ مِنْ تَمْيِيزٍ لِلْكَلَامِ وَكَثِيرٌ مَا هُمْ بَيْنَ الْعَرَبِ رِجَالِهِمْ وَكَثِيرٌ مِنْ نِسَائِهِمْ غَيْرَ زَوْجِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ وَنَظِيرَاتِهَا، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ.
ve Kur'an'ının bir şiir olabileceği vehminin kökünü kazımak istemiştir; ta ki sözü ayırt etme yeteneğine azıcık da olsa sahip bulunan kimseler nezdinde onların iftiraları açığa çıksın. Arapların erkekleri arasında ve Abdullah b. Revâha'nın hanımı ile emsalleri müstesna kadınlarının çoğunda bu ayırt etme yeteneği fazlasıyla mevcuttu. Buradaki vâv harfi itiraziyyedir.
وَضَمِيرُ يَنْبَغِي عَائِدٌ إِلَى الشِّعْرِ، وَضَمِيرُ لَهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ الْغَائِبِ فِي قَوْلِهِ: عَلَّمْناهُ وَهُوَ الظَّاهِرُ. وَجَوَّزَ ابْنُ عَطِيَّةَ أَنْ يَعُودَ إِلَى الْقُرْآنِ الَّذِي يَتَضَمَّنُهُ فِعْلُ عَلَّمْناهُ فَجَعَلَ جُمْلَةَ وَما يَنْبَغِي لَهُ بِمَنْزِلَةِ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ.
{ يَنْبَغِي } kelimesinin [faili olan gizli] zamiri şiire racidir. { لَهُ } ifadesindeki zamirin ise { عَلَّمْناهُ } kavlindeki gaib zamirinin raci olduğu zata (Peygamber'e) raci olması caizdir ki zahir olan da budur. İbn Atıyye bu zamirin { عَلَّمْناهُ } fiilinin tazammun ettiği Kur'an'a raci olmasını da caiz görmüş ve böylece { وَما يَنْبَغِي لَهُ } cümlesini, { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ } cümlesinin bir nevi illet/gerekçesi kılmıştır.
وَمَعْنَى وَما يَنْبَغِي لَهُ مَا يَتَأَتَّى لَهُ الشِّعْرُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً [مَرْيَم: ٩٢] تَفْصِيلُ ذَلِكَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ، وَتَقَدَّمَ قَرِيبًا عِنْدَ قَوْلِهِ: لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ [يس: ٤٠] . فَأَصْلُ مَعْنَى يَنْبَغِي يَسْتَجِيبُ لِلْبَغْيِ، أَي الطّلب، وَهُوَ يشْعر بِالطَّلَبِ الْمُلِحِّ. ثُمَّ غَلَبَ فِي مَعْنَى يَتَأَتَّى وَيَسْتَقِيمُ فَتُنُوسِيَ مِنْهُ مَعْنَى الْمُطَاوَعَةِ وَصَارَ يَنْبَغِي بِمَعْنَى يَتَأَتَّى يُقَالُ: لَا يَنْبَغِي كَذَا، أَيْ لَا يَتَأَتَّى. قَالَ الطِّيبِيُّ:
{ وَما يَنْبَغِي لَهُ } ifadesinin manası: Şiir ona imkan dahilinde olmaz/gelmez demektir. Meryem Sûresi'nde Allah Teâlâ'nın { وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } “Rahmân'a çocuk edinmek yaraşmaz” [Meryem: 92] kavlinin tefsirinde bunun tafsilatı geçmişti; az önce de { لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ } “Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır/mümkündür” [Yâsîn: 40] buyruğunda geçmişti. Yenbağî (يَنْبَغِي) kelimesinin asıl manası; 'bağy'e yani talebe icabet etmektir ve ısrarlı bir talebi hissettirir. Daha sonra kolaylaşmak, imkan dahilinde olmak ve istikamet bulmak manasında galip gelmiş, böylece mutavaat (dönüşlülük) manası unutularak yenbağî kelimesi 'yet'ettâ' (imkan dahilinde olmak/kolaylaşmak) manasına gelmiştir; nitekim 'lâ yenbağî kezâ' dendiğinde 'böyle bir şey imkan dahilinde olmaz' manası kastedilir. Tîbî şöyle demiştir:
رُوِيَ عَنِ الزَّمَخْشَرِيِّ أَنَّهُ قَالَ فِي «كِتَابِ سِيبَوَيْهِ» «كُلُّ فِعْلٍ فِيهِ عِلَاجٌ يَأْتِي مُطَاوَعَهً عَلَى
Zemahşerî'den «Kitâbu Sîbeveyh» hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: «İçinde bir güç sarfı/uğraş bulunan her fiilin mutavaatı (dönüşlüsü)
الِانْفِعَالِ: كَضَرَبَ وَطَلَبَ وَعَلِمَ، وَمَا لَيْسَ فِيهِ عِلَاجٌ: كَعَدِمَ وَفَقَدَ لَا يَأْتِي فِي مُطَاوِعِهِ الِانْفِعَالُ أَلْبَتَّةَ» اهـ.
infial (انفعال) vezninde gelir: 'darabe' (vurdu), 'talebe' (istedi) ve 'alime' (bildi) gibi. İçinde bir güç sarfı bulunmayan fiillerin ise: 'adime' (yok oldu) ve 'fekade' (kaybetti) gibi, mutavaatında infial babı asla gelmez» -sözü bitti-.
وَمَعْنَى كَوْنِ الشِّعْرِ لَا يَنْبَغِي لَهُ: أَنَّ قَوْلَ الشِّعْرِ لَا يَنْبَغِي لَهُ لِأَنَّ الشِّعْرَ صِنْفٌ مِنَ الْقَوْلِ لَهُ مَوَازِينُ وَقَوَافٍ، فَالنَّبِيءُ ﷺ مُنَزَّهٌ عَنْ قَرْضِ الشِّعْرِ وَتَأْلِيفِهِ، أَيْ لَيْسَتْ مِنْ طِبَاعِ مَلَكَتِهِ إِقَامَةُ الْمَوَازِينِ الشِّعْرِيَّةِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يُنْشِدُ الشِّعْرَ لِأَنَّ إِنْشَادَ الشِّعْرِ غَيْرُ تَعَلُّمِهِ، وَكَمْ مِنْ رَاوِيَةٍ لِلْأَشْعَارِ وَمِنْ نُقَّادٍ لِلشِّعْرِ لَا يَسْتَطِيعُ قَوْلَ الشِّعْرِ وَكَذَلِكَ كَانَ النَّبِيءُ ﷺ قَدِ انْتَقَدَ الشِّعْرَ، وَنَبَّهَ عَلَى بَعْضِ مَزَايَا فِيهِ، وَفَضَّلَ بَعْضِ الشُّعَرَاءِ عَلَى بَعْضٍ وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ لَا يَقْرِضُ شِعْرًا. وَرُبَّمَا أَنْشَدَ الْبَيْتَ فَغَفَلَ عَنْ تَرْتِيبِ كَلِمَاتِهِ فَرُبَّمَا اخْتَلَّ وَزْنُهُ فِي إِنْشَادِهِ وَذَلِكَ مِنْ تَمَامِ الْمُنَافَرَةِ بَيْنَ مَلَكَةِ بَلَاغَتِهِ وَمَلَكَةِ الشُّعَرَاءِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مُطَّرِدًا فَرُبَّمَا أَنْشَدَ الْبَيْتَ مَوْزُونًا.
Şiirin ona yakışmayacak olmasının anlamı şudur: Şiir söylemek ona yakışmaz; çünkü şiir, vezinleri ve kafiyeleri olan bir söz türüdür. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şiir nazmetmekten ve onu telif etmekten münezzehtir; yani şiir vezinlerini kurup icra etmek onun fıtrî melekesinden değildir. [Burada] kastedilen, onun asla şiir okumadığı demek değildir; zira şiir inşâd etmek (okumak), onu öğrenip söylemekten farklıdır. Nitekim şiir söylemeye güç yetiremeyen nice şiir râvisi ve nice şiir tenkitçisi vardır. Aynı şekilde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şiiri tenkit etmiş, şiirdeki bazı meziyetlere dikkat çekmiş ve bazı şairleri diğerlerine üstün tutmuştur; bununla birlikte kendisi şiir söylememiştir. Bazen bir beyti okur, ancak kelimelerinin sıralamasına dikkat etmezdi; bu yüzden de onun okuyuşunda [kelimelerin yeri değiştiği için] beytin vezni bazen bozulurdu. Bu durum, onun belagat melekesi ile şairlerin melekesi arasındaki tam bir başkalıktan/uyuşmazlıktan ileri gelmektedir. Görmez misin ki bu durum da sürekli değildi; zira bazen de bir beyti veznine tam uygun olarak okurdu.
هَذَا مِنْ جَانِبِ نَظْمِ الشِّعْرِ وَمَوَازِينِهِ، وَكَذَلِكَ أَيْضًا جَانِبُ قِوَامِ الشِّعْرِ وَمَعَانِيهِ فَإِنَّ لِلشِّعْرِ طَرَائِقَ مِنَ الْأَغْرَاضِ كَالْغَزَلِ وَالنَّسِيبِ وَالْهِجَاءِ وَالْمَدِيحِ وَالْمُلَحِ، وَطَرَائِقٌ مِنَ الْمَعَانِي كَالْمُبَالَغَةِ الْبَالِغَةِ حَدَّ الْإِغْرَاقِ وَكَادِّعَاءِ الشَّاعِرِ أَحْوَالًا لِنَفْسِهِ فِي غَرَامٍ أَوْ سَيْرٍ أَوْ شَجَاعَةٍ هُوَ خُلُوٌّ مِنْ حَقَائِقِهَا فَهُوَ كَذِبٌ مُغْتَفَرٌ فِي صِنَاعَةِ الشِّعْرِ. وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِأَرْفَعِ مَقَامٍ لِكِمَالَاتِ النَّفْسِ، وَهُوَ مَقَامُ أَعْظَمِ الرُّسُلِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ فَلَوْ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَرَضَ الشِّعْرَ وَلَمْ يَأْتِ فِي شِعْرِهِ بِأَفَانِينِ الشُّعَرَاءِ لَعُدَّ غَضَاضَةً فِي شِعْرِهِ وَكَانَتْ تِلْكَ الْغَضَاضَةُ دَاعِيَةً لِلتَّنَاوُلِ مِنْ حُرْمَةِ كَمَالِهِ فِي أَنْفُسِ قَوْمِهِ يَسْتَوِي فِيهَا الْعَدُوُّ وَالصَّدِيقُ. عَلَى أَنَّ الشُّعَرَاءَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ كَانَتْ أَحْوَالُهُمْ غَيْرَ مُرْضِيَّةٍ عِنْدَ أَهْلِ الْمُرُوءَةِ وَالشَّرَفِ لِمَا فِيهِمْ مِنَ الْخَلَاعَةِ
Bu durum, şiirin nazmı ve vezinleri yönündendir. Aynı şekilde şiirin özü ve manaları yönünden de böyledir; zira şiirin gazel, nesîb (aşk şiiri), hiciv, medih ve nükte/latife gibi amaç yolları; ifrat derecesine varan mübalağa, şairin gerçekte kendisinde bulunmayan aşk, seyahat veya cesaret hallerini kendisinde varmış gibi iddia etmesi gibi mana yolları vardır ki bunlar şiir sanatında hoş görülen yalanlardır. Bu ise nefsin kemalatının en yüce makamına, yani resullerin en büyüğünün -Allah'ın salâtı onun ve onların üzerine olsun- makamına yakışmaz. Şayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şiir nazmetseydi ve şiirinde şairlerin sanat çeşitlerini getirmeseydi, bu durum onun şiirinde bir kusur sayılırdı. Bu kusur da düşman ile dostun eşit olacağı şekilde kavminin nezdinde onun kemalinin saygınlığına dil uzatılmasına yol açardı. Kaldı ki o dönemde şairlerin durumları, içlerindeki hafifmeşreplik
وَالْإِقْبَالِ عَلَى السُّكْرِ وَالْمَيْسِرِ وَالنِّسَاءِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَحَسْبُكَ مَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ قَضِيَّةِ خَلْعِ حُجْرٍ الْكِنِدِيِّ ابْنَهُ امْرَأَ الْقَيْسِ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ [الشُّعَرَاء: ٢٢٤] الْآيَةَ. فَلَوْ جَاءَ الرَّسُولُ ﷺ بِالشِّعْرِ أَوْ قَالَهُ لَرَمَقَهُ النَّاسُ بِالْعَيْنِ الَّتِي لَا يُرْمَقُ بِهَا قَدْرُهُ الْجَلِيلُ وَشَرَفُهُ النَّبِيلُ، وَالْمَنْظُورُ إِلَيْهِ فِي هَذَا الشَّأْنِ هُوَ الْغَالِبُ الشَّائِعُ وَإِلَّا فقد قَالَ النَّبِي ﷺ: «إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ لَحِكْمَةً» وَقَالَ: «أَصْدَقُ كَلِمَةٍ قَالَهَا شَاعِرٌ كَلِمَةُ لَبِيَدٍ:
ve içkiye, kumara, kadınlara ve benzeri şeylere yönelmelerinden ötürü mürüvvet ve şeref ehli nezdinde hoş karşılanmıyordu. Hucr el-Kindî'nin oğlu İmruü'l-Kays'ı evlatlıktan reddetmesi meselesinden bilinenler sana yeter. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ } “Şairlere ise azgınlar uyar” [Şuarâ: 224] ayeti. Şayet Resul sallallâhu aleyhi ve sellem şiir getirmiş veya şiir söylemiş olsaydı, insanlar ona onun yüce kadrine ve asil şerefine bakılmayacak bir gözle bakarlardı. Bu hususta nazar-ı itibara alınan, galip ve yaygın olandır; yoksa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz şiirden bir kısmı hikmettir». Yine şöyle buyurmuştur: «Bir şairin söylediği en doğru söz Lebîd'in şu sözüdür:
أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مَا خَلَا اللَّهَ بَاطِلُ» فَتَنْزِيهُ النَّبِيءِ ﷺ عَنْ قَوْلِ الشِّعْرِ مِنْ قَبِيلِ حِيَاطَةِ مُعْجِزَةِ الْقُرْآنِ وَحِيَاطَةِ مَقَامِ الرِّسَالَةِ مِثْلِ تَنْزِيهِهِ عَنْ مَعْرِفَةِ الْكِتَابَةِ.
«Haberiniz olsun, Allah'tan başka her şey batıldır»». Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şiir söylemekten tenzih edilmesi; onun yazı bilmekten tenzih edilmesi gibi, Kur'an'ın mucizesini koruma ve risalet makamını muhafaza etme kabilindendir.
قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذِهِ الْآيَةُ لَيْسَتْ مِنْ عَيْبِ الشِّعْرِ كَمَا لَمْ يَكُنْ قَوْلُهُ
Ebû Bekir b. el-Arabî şöyle demiştir: Bu ayet, tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi
تَعَالَى:
Allah Teâlâ:
وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ [العنكبوت: ٤٨] مِنْ عَيْبِ الْخَطِّ. فَلَمَّا لَمْ تَكُنِ الْأُمِّيَّةُ مِنْ عَيْبِ الْخَطِّ كَذَلِكَ لَا يَكُونُ نَفْيُ النَّظْمِ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ مِنْ عَيْبِ الشِّعْرِ.
{ وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ } “Sen bundan önce ne bir kitap okuyordun ne de onu sağ elinle yazıyordun” [Ankebût: 48] buyruğunun yazıyı yermek için olmadığı gibi şiiri yermek için değildir. Ümmîlik yazıyı yermek anlamına gelmediği gibi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şiir nazmetmenin nefyedilmesi de şiiri yermek anlamına gelmez.
وَمِنْ أَجْلِ مَا لِلشِّعْرِ مِنَ الْفَائِدَةِ وَالتَّأْثِيرِ فِي شُيُوعِ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ أَن أَمر النَّبِي ﷺ حسانا وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ بِقَوْلِهِ، وَأَظْهَرَ اسْتِحْسَانَهُ لِكَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ حِينَ أَنْشَدَهُ الْقَصِيدَةَ الْمَشْهُورَةَ: بَانَتْ سُعَادُ.
Şiirin İslam davetinin yayılmasındaki faydası ve tesirinden ötürüdür ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hassân'a ve Abdullah b. Revâha'ya şiir söylemelerini emretmiş, Ka'b b. Züheyr meşhur «Bânet Suâd» kasidesini kendisine inşad ettiğinde beğenisini ortaya koymuştur.
وَالْقَوْلُ فِي مَا صَدَرَ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ مِنْ كَلَامٍ مَوْزُونٍ مِثْلِ قَوْلِهِ يَوْمَ أحد:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sadır olan vezinli sözler hakkındaki söz de -örneğin Uhud günü söylediği şu söz gibi-:
أَنا النَّبِي لَا كَذِبْ ... أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ
«Ben peygamberim, yalan yok; ben Abdülmuttalib'in oğluyum»
كَالْقَوْلِ فِيمَا وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ شَبِيهِ ذَلِكَ مِمَّا بَيَّنَاهُ آنِفًا.
az önce açıkladığımız üzere Kur'an'da yer alan benzer sözler hakkındaki söz gibidir.
وَجُمْلَةُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ نَفْيَ الشِّعْرِ عَنِ الْقُرْآنِ يُثِيرُ سُؤَالَ مُتَطَلِّبٍ يَقُولُ: فَمَا هُوَ هَذَا الَّذِي أُوحِيَ بِهِ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَكَانَ قَوْلُهُ: إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ جَوَابًا لِطِلْبَتِهِ.
{ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ } “O, ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır” cümlesi isti'nâf-ı beyânîdir; zira Kur'an'dan şiir vasfının nefyedilmesi, 'O halde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyedilen bu şey nedir?' diye soran birinin sorusunu tetikler. İşte { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ } “O, ancak bir öğüttür” buyruğu onun bu talebinin cevabı olmuştur.
وَضَمِيرُ هُوَ لِلْقُرْآنِ الْمَفْهُومِ مِنْ عَلَّمْناهُ، أَيْ لَيْسَ الَّذِي عَلِمَهُ الرَّسُولُ إِلَّا ذِكْرًا وَقُرْآنًا أَوْ لِلشَّيْءِ الَّذِي عَلَّمْنَاهُ، أَيْ لِلشَّيْءِ الْمُعَلَّمِ الَّذِي تَضَمَّنَهُ عَلَّمْناهُ، أَوْ عَائِدٌ إِلَى ذِكْرٌ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا ذِكْرٌ الَّذِي هُوَ مُبِينٌ. وَهَذَا مِنْ مَوَاضِعِ عَوْدِ الضَّمِيرِ عَلَى مُتَأَخِّرٍ لَفْظًا وَرُتْبَةً لِأَنَّ الْبَيَانَ كَالْبَدَلِ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ [٣٧] .
{ هُوَ } zamiri, { عَلَّمْناهُ } [ifadesinden] anlaşılan Kur'an'a aittir; yani 'Resul'ün bildiği şey ancak bir zikir ve Kur'an'dır' demektir. Yahut ona öğrettiğimiz şeye aittir; yani { عَلَّمْناهُ } ifadesinin içerdiği öğretilen şeye racidir. Veya { إِلَّا ذِكْرٌ } buyruğundaki { ذِكْرٌ } kelimesine racidir ki o da mübîn olandır. Bu durum, lafız ve rütbece sonra gelen bir kelimeye zamirin dönmesi örneklerindendir; çünkü beyan, bedel gibidir. Bunun benzeri Mü'minûn suresindeki { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “O, ancak bizim dünya hayatımızdır” [Mü'minûn: 37] buyruğunda geçmişti.
وَجِيءَ بِصِيغَةِ الْقَصْرِ الْمُفِيدَةِ قَصْرَ الْوَحْيِ عَلَى الِاتِّصَافِ بِالْكَوْنِ ذِكْرًا وَقُرْآنًا قَصْرَ قَلْبٍ، أَيْ لَيْسَ شِعْرًا كَمَا زَعَمْتُمْ. فَحَصَلَ بِذَلِكَ اسْتِقْصَاءُ الرَّدِّ عَلَيْهِمْ وَتَأْكِيدُ قَوْلِهِ: وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ مِنْ كَوْنِ الْقُرْآنِ شِعْرًا.
Vahyin zikir ve Kur'an olmakla nitelenmesine hasredilmesini ifade eden kasr kalıbı, kasr-ı kalb olarak getirilmiştir; yani 'sizin iddia ettiğiniz gibi şiir değildir' demektir. Böylece onlara verilen cevap eksiksiz tamamlanmış ve Kur'an'ın şiir olması bakımından { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ } “Biz ona şiir öğretmedik” buyruğu pekiştirilmiştir.
وَالذِّكْرُ: مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ الْكِتَابُ الْمُنَزَّلُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ وَصْفًا لِلْمُبَالَغَةِ، أَيْ إِنْ هُوَ إِلَّا مُذَكِّرٌ لِلنَّاسِ بِمَا نَسُوهُ أَوْ جَهِلُوهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الذِّكْرِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Zikr (ذِكْر): Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen Kitab'ın mübalağa amacıyla nitelendiği bir mastardır; yani 'o, insanlara unuttukları veya cahil kaldıkları şeyleri hatırlatıcıdan başka bir şey değildir' demektir. Zikir hakkındaki açıklama Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti:
وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٦] .
Hicr suresindeki { وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } “Dediler ki: Ey kendisine Zikir indirilen kimse! Sen kesinlikle bir delisin” [Hicr: 6].
وَالْقُرْآنُ: مَصْدَرُ قَرَأَ، أُطْلِقَ عَلَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيِ الْكَلَامِ الْمَقْرُوءِ، وَتَقَدَّمَ
Kur'an (قُرْآن) ise 'karae' (قَرَأَ) fiilinin mastarı olup ism-i mef'ul anlamında kullanılmıştır; yani 'okunan kelam' demektir. Bunun
بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٦١] .
beyanı Yûnus suresindeki { وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ } “Ondan bir Kur'an okumazsın” [Yûnus: 61] buyruğunda geçmişti.
وَالْمُبِينُ: هُوَ الَّذِي أَبَانَ الْمُرَادَ بِفَصَاحَةٍ وَبَلَاغَةٍ.
Mübîn (مُبِين) ise maksadı fesahat ve belagatle açıkça ortaya koyandır.
وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: لِتُنْذِرَ بِقَوْلِهِ: عَلَّمْناهُ بِاعْتِبَارِ مَا اتَّصَلَ بِهِ مِنْ نَفْيِ كَوْنِهِ شِعْرًا ثُمَّ إِثْبَاتِ كَوْنِهِ ذِكْرًا وَقُرْآنًا، أَيْ لِأَنَّ جُمْلَةَ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ بَيَانٌ لِمَا قَبْلَهَا فِي قُوَّةِ أَنْ لَوْ قِيلَ: وَمَا عَلَّمْنَاهُ إِلَّا ذِكْرًا وَقُرْآنًا مُبِينًا لِيُنْذِرَ أَوْ لِتُنْذِرَ. وَجَعَلَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ مُتَعَلِّقًا بِ مُبِينٌ.
{ لِتُنْذِرَ } buyruğu; onun şiir olmasının nefyedilmesi ve ardından zikir ve Kur'an olduğunun ispat edilmesiyle irtibatı bakımından { عَلَّمْناهُ } buyruğuna müteallıktır (bağlıdır); yani { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ } cümlesi, öncesinin beyanı olduğu için sanki 'Biz ona ancak uyarsın / uyarasın diye bir zikir ve apaçık bir Kur'an öğrettik' denilmiş gibidir. İbn Atiyye ise onu { مُبِينٌ } lafzına müteallık kılmıştır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ لِتُنْذِرَ بِتَاءِ الْخِطَابِ عَلَى الِالْتِفَاتِ مِنْ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ: عَلَّمْناهُ إِلَى ضَمِيرِ الْخِطَابِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِيَاءِ الْغَائِب، أَي لينذر النَّبِيءِ الَّذِي عَلَّمْنَاهُ.
Nâfi', İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb { لِتُنْذِرَ } kelimesini; { عَلَّمْناهُ } buyruğundaki gaip zamirinden muhatap zamirine iltifat yoluyla hitap 'tâ'sı ile okumuşlardır. Diğerleri ise gaip 'yâ'sı ile okumuşlardır; yani 'kendisine öğrettiğimiz Peygamber uyarsın diye' demektir.
وَالْإِنْذَارُ: الْإِعْلَامُ بِأَمْرٍ يَجِبُ التَّوَقِّي مِنْهُ.
İnzar (إِنْذَار): Sakınılması gereken bir hususu bildirmektir.
وَالْحَيُّ: مُسْتَعَارٌ لِكَامِلِ الْعَقْلِ وَصَائِبِ الْإِدْرَاكِ، وَهَذَا تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ، أَيْ مَنْ كَانَ مِثْلَ الْحَيِّ فِي الْفَهْمِ.
Hayy (الْحَيُّ) kelimesi, aklı kâmil ve idraki isabetli olan kimse için istiare yoluyla kullanılmıştır; bu beliğ bir teşbihtir, yani 'anlayışta diri gibi olan kimse' demektir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ: التَّعْرِيضُ بِالْمُعْرِضِينَ عَنْ دَلَائِلِ الْقُرْآنِ بِأَنَّهُمْ كَالْأَمْوَاتِ لَا انْتِفَاعَ لَهُمْ بِعُقُولِهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ [النَّمْل: ٨٠] .
Bundan maksat: Kur'an'ın delillerinden yüz çevirenlere, onların akıllarından istifade edemeyen ölüler gibi olduklarını tariz yoluyla hissettirmektir; tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın” [Neml: 80].
وَعَطَفَ وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ عَلَى لِتُنْذِرَ عَطْفَ الْمَجَازِ عَلَى الْحَقِيقَةِ لِأَنَّ اللَّامَ النَّائِبَ عَنْهُ وَاوُ الْعَطْفِ لَيْسَ لَامَ تَعْلِيلٍ وَلَكِنَّهُ لَامُ عَاقِبَةٍ كَاللَّامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerin aleyhine o söz hak olsun diye” ifadesinin { لِتُنْذِرَ } lafzına atfedilmesi, mecazın hakikate atfedilmesidir; çünkü atıf vavının yerine geçtiği lâm, ta'lîl (illet) lâmı değil akıbet lâmıdır; tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki lâm gibi:
فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] . فَفِي الْوَاوِ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنِ اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْهِ. وَفِي هَذِهِ الْعَاقِبَةِ احْتِبَاكٌ إِذِ التَّقْدِيرُ: لِتُنْذِرَ مَنْ كَانَ
{ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Firavun ailesi onu, kendilerine bir düşman ve hüzün olsun diye bulup aldı” [Kasas: 8]. Dolayısıyla vav harfinde istiâre-i tebeiyye vardır; bu da müşterek lafzın iki anlamında birden kullanılmasına yakındır. Bu akıbette bir ihtibâk sanatı vardır; zira takdiri şöyledir: [Diri olan kimseyi]
حَيًّا فَيَزْدَادَ حَيَاةً بِامْتِثَالِ الذِّكْرِ فَيَفُوزَ وَمَنْ كَانَ مَيِّتًا فَلَا يَنْتَفِعُ بِالْإِنْذَارِ فَيَحِقَّ عَلَيْهِ الْقَوْلُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي أَوَّلِ السُّورَةِ إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ وَخَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَأَجْرٍ كَرِيمٍ [يس: ١١] ، فَجَمَعَ لَهُ بَيْنَ الْإِنْذَارِ ابْتِدَاءً وَالْبِشَارَةِ آخِرًا.
uyarasın, o da Zikr'e uyarak hayatını artırsın ve kurtuluşa ersin; ölü olan kimseye ise inzar fayda vermesin ve aleyhindeki söz hak olsun. Nitekim surenin başında Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ وَخَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَأَجْرٍ كَرِيمٍ } “Sen ancak Zikr'e uyan ve gaybda Rahmân'dan korkan kimseyi uyarırsın; artık onu bir bağışlanma ve değerli bir mükâfatla müjdele” [Yâsîn: 11]. Böylece onun için başlangıçta inzar ile sonunda müjdelemeyi bir arada toplamıştır.
والْقَوْلُ: هُوَ الْكَلَامُ الَّذِي جَاءَ بِوَعِيدِ مَنْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِإِنْذَارِ الرَّسُولِ ﷺ.
Kavl (الْقَوْلُ): Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyarısından faydalanmayanların tehdidini bildiren kelamdır.
وَالْمُرَادُ بِالْكَافِرِينَ: الْمُسْتَمِرُّونَ عَلَى كُفْرِهِمْ وَإِلَّا فَإِنَّ الْإِنْذَارَ وَرَدَ لِلنَّاسِ أَوَّلَ مَا وَرَدَ وَكُلُّهُمْ مِنَ الْكَافِرِينَ.
Kâfirlerden maksat: Küfürlerinde ısrar edenlerdir; aksi takdirde inzar insanlara ilk geldiğinde onların hepsi kâfirlerdendi.
وَفِي ذِكْرِ الْإِنْذَارِ عَوْدٌ إِلَى مَا ابْتُدِئَتْ بِهِ السُّورَةُ مِنْ قَوْلِهِ: لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أُنْذِرَ آباؤُهُمْ فَهُمْ غافِلُونَ [يس: ٦] فَهُوَ كَرَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ، وَبِذَلِكَ تَمَّ مَجَالُ الِاسْتِدْلَالِ عَلَيْهِمْ وَإِبْطَالِ شُبَهِهِمْ وَتَخْلُصُ إِلَى الِامْتِنَانِ الْآتِي فِي قَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً [يس: ٧١] إِلَى قَوْلِهِ: أَفَلا يَشْكُرُونَ [يس: ٧٣] .
İnzarın zikredilmesinde, surenin başında yer alan { لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أُنْذِرَ آباؤُهُمْ فَهُمْ غافِلُونَ } “Babaları uyarılmamış, kendileri de gafil olan bir kavmi uyarman için” [Yâsîn: 6] buyruğuna bir dönüş vardır; bu da sonun başa bağlanması gibidir. Bununla onlara karşı delil getirme ve şüphelerini boşa çıkarma alanı tamamlanmış olup { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً } [Yâsîn: 71] buyruğundan { أَفَلا يَشْكُرُونَ } [Yâsîn: 73] buyruğuna kadar gelen nimetleri hatırlatmaya geçiş yapılmıştır.
[٧١، ٧٣]
[71-73]
[سُورَة يس (٣٦) : الْآيَات ٧١ إِلَى ٧٣]
[Yâsîn Suresi (36), Ayetler: 71-73]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ (٧٢) وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٧٣)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ (٧٢) وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٧٣) } “Görmediler mi ki biz onlar için ellerimizin yaptıklarından davarlar yarattık da onlar bunlara sahip olmaktadırlar? (71) Ve onları kendilerine boyun eğdirdik; böylece binekleri onlardandır ve onlardan yerler. (72) Onlar için bunlarda daha nice menfaatler ve içecekler vardır. Hâlâ şükretmezler mi? (73)”
بَعْدَ أَنِ انْقَضَى إِبْطَالُ مَعَاقِدِ شِرْكِ الْمُشْرِكِينَ أَخَذَ الْكَلَامُ يَتَطَرَّقُ غَرَضَ تَذْكِيرِهِمْ بِنِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ وَكَيْفَ قَابَلُوهَا بِكُفْرَانِ النِّعْمَةِ وَأَعْرَضُوا عَنْ شُكْرِ الْمُنْعِمِ وَعِبَادَتِهِ وَاتَّخَذُوا لِعِبَادَتِهِمْ آلِهَةً زَعْمًا بِأَنَّهَا تَنْفَعُهُمْ وَتَدْفَعُ عَنْهُمْ وأدمج فِي ذَلِك التَّذْكِيرِ بِأَنَّ الْأَنْعَامَ مَخْلُوقَةٌ بِقُدْرَةِ اللَّهِ. فَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَطْفَ الْغَرَضِ عَلَى الْغَرَضِ.
Müşriklerin şirk dayanaklarının iptal edilmesi tamamlandıktan sonra söz, Allah Teâlâ'nın üzerlerindeki nimetlerini, bu nimetlere nasıl nankörlükle karşılık verdiklerini, nimeti verene şükretmekten ve O'na ibadetten yüz çevirip kendilerine fayda sağlayacağı ve zararı defedeceği zannıyla ibadet etmek için ilahlar edindiklerini hatırlatma gayesine yönelmiş; bu hatırlatmanın içine davarların Allah'ın kudretiyle yaratıldığı hususu da dahil edilmiştir. Dolayısıyla bu cümle, bir gayenin diğer bir gayeye atfı türündendir.
وَالِاسْتِفْهَامُ: إِنْكَارٌ وَتَعْجِيبٌ مِنْ عَدَمِ رُؤْيَتِهِمْ شَوَاهِدَ النِّعْمَةِ، فَإِنْ كَانَتِ الرُّؤْيَةُ قَلْبِيَّةً كَانَ الْإِنْكَارُ جَارِيًا عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ، وَإِنْ كَانَتِ الرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةً فَالْإِنْكَارُ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ بِتَنْزِيلِ مُشَاهَدَتِهِمْ تِلْكَ الْمَذْكُورَاتِ مَنْزِلَةَ عَدَمِ الرُّؤْيَةِ لِعَدَمِ جَرْيِهِمْ عَلَى مُقْتَضَى الْعِلْمِ بِتِلْكَ الْمُشَاهَدَاتِ الَّذِي يَنْشَأُ عَنْ رُؤْيَتِهَا وَرُؤْيَةِ أَحْوَالِهَا، وَعَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ فَجُمْلَةُ الْفِعْلِ الْمُنْسَبِكِ بِالْمَصْدَرِ سَادَّةً مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ لِلرُّؤْيَةِ الْقَلْبِيَّةِ، أَوِ الْمَصْدَرِ الْمُنْسَبِكِ مِنْهَا مَفْعُولٌ لِلرُّؤْيَةِ الْبَصَرِيَّةِ.
İstifham: Nimetin delillerini görmeyişlerini inkâr ve [buna] taaccüptür. Eğer görme kalbî ise, inkâr zahirin gereğine göre cereyan etmiştir. Eğer görme gözle ise, o takdirde inkâr zahirin gereğinin hilafınadır; zira o zikredilen şeyleri müşahede etmelerini, o müşahedelerin ve hallerinin görülmesinden doğan bilginin gereğine göre hareket etmemeleri sebebiyle görmeme menzilesine indirgemiştir. Her iki ihtimale göre de mastara dönüştürülen fiil cümlesi, kalbî rüyetin iki mef'ulünün yerine geçmektedir yahut ondan dönüştürülen mastar, basarî rüyetin mef'ulüdür.
وَفِي خِلَالِ هَذَا الِامْتِنَانِ إِدْمَاجُ شَيْءٍ مِنْ دَلَائِلَ الِانْفِرَادِ بِالتَّصَرُّفِ فِي الْخَلْقِ الْمُبْطِلَةِ لِإِشْرَاكِهِمْ إِيَّاهُ غَيْرَهُ فِي الْعِبَادَةِ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: أَنَّا خَلَقْنا وَقَوْلِهِ: مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا وَقَوْلِهِ: وَذَلَّلْناها وَقَوْلِهِ: وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ، لِأَنَّ
Bu nimet hatırlatması esnasında; ibadette O'na başkasını ortak koşmalarını boşa çıkaran, yaratmadaki tasarrufta tek olduğuna dair delillerden bazıları da araya yerleştirilmiştir. Bu da { أَنَّا خَلَقْنا }, { مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا }, { وَذَلَّلْناها } ve { وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ } buyruklarındadır; çünkü
مَعْنَاهُ: أَوْدَعْنَا لَهُمْ فِي
bunun manası: 'Biz onlar için
أَضْرَاعِهَا أَلْبَانًا يَشْرَبُونَهَا وَفِي أَبْدَانِهَا أَوْبَارًا وَأَشْعَارًا يَنْتَفِعُونَ بِهَا.
memelerine içecekleri sütler, bedenlerine de faydalanacakları yünler ve kıllar koyduk' demektir.
وَقَوْلُهُ: لَهُمْ هُوَ مَحَلُّ الِامْتِنَانِ، أَيْ لِأَجْلِهِمْ، فَإِنَّ جَمِيعَ الْمَنَافِعِ الَّتِي عَلَى الْأَرْضِ خَلَقَهَا الله لأجل انْتِفَاع الْإِنْسَانِ بِهَا تَكْرِمَةً لَهُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٩] .
{ لَهُمْ } buyruğu nimet hatırlatmasının asıl yeridir; yani 'onlar için' demektir. Zira yeryüzündeki bütün menfaatleri Allah, insana bir ikram olarak onun faydalanması için yaratmıştır; nitekim bu husus Bakara suresindeki { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır” [Bakara: 29] buyruğunda geçmişti.
وَاسْتُعِيرَ عَمَلُ الْأَيْدِي الَّذِي هُوَ الْمُتَعَارَفُ فِي الصُّنْعِ إِلَى إِيجَادِ أُصُولِ الْأَجْنَاسِ بِدُونِ سَابِقِ مَنْشَأٍ مِنْ تَوَالُدٍ أَوْ نَحْوِهِ فَأُسْنِدَ ذَلِكَ إِلَى أَيْدِي اللَّهِ تَعَالَى لِظُهُورِ أَنَّ تِلْكَ الْأُصُولَ لَمْ تَتَوَلَّدْ عَنْ سَبَبٍ كَقَوْلِهِ: وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ [الذاريات: ٤٧] ، فَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِمَّا عَمِلَتْ ابْتِدَائِيَّةٌ لِأَنَّ الْأَنْعَامَ الَّتِي لَهُمْ مُتَوَلَّدَةٌ مِنْ أُصُولٍ حَتَّى تَنْتَهِيَ إِلَى أُصُولِهَا الْأَصْلِيَّةِ الَّتِي خَلَقَهَا اللَّهُ كَمَا خَلَقَ آدَمَ، فَعَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ الْخَلْقِ بِأَنَّهُ بِيَدِ اللَّهِ اسْتِعَارَةً تَمْثِيلِيَّةً لِتَقْرِيبِ شَأْنِ الْخَلْقِ الْخَفِيِّ الْبَدِيعِ مِثْلَ قَوْلِهِ: لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ [ص: ٧٥] . وَقَرِينَةُ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ مَا تَقَرِّرَ مِنْ أَنَّ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَأَنَّهُ لَا يُشْبِهُ الْمَخْلُوقَاتِ، فَذَلِكَ مِنَ الْعَقَائِدِ الْقَطْعِيَّةِ فِي الْإِسْلَامِ. فَأَمَّا الَّذِينَ رَأَوُا الْإِمْسَاكَ عَنْ تَأْوِيلِ أَمْثَالِ هَذِهِ الِاسْتِعَارَاتِ فَسَمَّوْهَا الْمُتَشَابِهَ وَإِنَّمَا أَرَادُوا أَنَّنَا لَمْ نَصِلْ إِلَى حَقِيقَةِ مَا نُعَبِّرُ عَنْهُ بِالْكُنْهِ، وَأَمَّا الَّذِينَ تَأَوَّلُوهَا بِطَرِيقَةِ الْمَجَازِ فَهُمْ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ تَأْوِيلَهَا تَقْرِيبٌ وَإِسَاغَةٌ لِغُصَصِ الْعِبَارَةِ. فَأَمَّا الَّذِينَ أَثْبَتُوا وَصْفَ اللَّهِ تَعَالَى بِظَوَاهِرِهَا فَبَاعِثُهُمْ فَرْطُ الْخَشْيَةِ، وَكَانَ لِلسَّلَفِ فِي ذَلِكَ عُذْرٌ لَا يَسَعُ أَهْلَ الْعُصُورِ الَّتِي فَشَا فِيهَا الْإِلْحَادُ وَالْكُفْرُ فَهُمْ عَنْ إِقْنَاعِ السَّائِلِينَ بِمَعْزِلٍ، وَقَلَمُ التَّطْوِيلِ فِي ذَلِكَ مَغْزِلٌ.
Sanatta örfen bilinen 'ellerin işi' tabiri, üreme veya benzeri bir önceki köken olmaksızın türlerin asıllarının var edilmesine istiare kılınmış ve bu asılların bir sebepten doğmadığının aşikâr olması sebebiyle Allah Teâlâ'nın ellerine isnat edilmiştir; nitekim { وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ } “Göğü de ellerle/kudretle bina ettik” [Zâriyât: 47] buyruğunda da böyledir. { مِمَّا عَمِلَتْ } ifadesindeki 'min' (مِنْ) ibtidâiyyedir; çünkü onların sahip olduğu hayvanlar, Allah'ın tıpkı Âdem'i yarattığı gibi yarattığı asıl köklerine varıncaya dek birtakım asıllardan üremiştir. İşte bu gizli ve eşsiz yaratılış durumunu zihne yaklaştırmak için bu yaratılış, { لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “İki elimle yarattığıma” [Sâd: 75] buyruğunda olduğu gibi bir istiâre-i temsîliyye ile Allah'ın eliyle olduğu şeklinde ifade edilmiştir. Bu istiarenin karinesi ise O'nun hiçbir benzerinin olmadığı ve mahlûkata benzemediği yönünde yerleşmiş olan ilkedir; zira bu, İslam'daki kesin akidelerdendir. Bu tür istiarelerin tevilinden geri durmayı uygun görüp onları müteşabih olarak adlandıranlara gelince; onlar sadece bizim künhüyle ifade ettiğimiz şeyin hakikatine ulaşamadığımızı kastetmişlerdir. Bunları mecaz yoluyla tevil edenler ise, bu tevilin zihne yaklaştırma ve ifadedeki tıkanıklıkları giderme olduğunu kabul etmektedirler. Allah Teâlâ'yı bu lafızların zahiriyle vasıflamayı benimseyenleri buna sevk eden şey ise aşırı korkudur. Selefin bu hususta, ilhad ve küfrün yayıldığı sonraki asırların ehlinin mazur sayılamayacağı bir mazereti vardı; nitekim onlar soru soranları ikna etmekten uzaktırlar ve bu konuda kalemin uzatılması bir çıkrık gibidir.
وَالْأَنْعَامُ: الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ وَالْمَعْزُ. وَفَرَّعَ عَلَى خَلْقِهَا لِلنَّاسِ أَنَّهُمْ لَهَا مَالِكُونَ قَادِرُونَ عَلَى اسْتِعْمَالِهَا فِيمَا يَشَاءُونَ لِأَنَّ الْمِلْكَ هُوَ أَنْوَاعُ التَّصَرُّفِ. قَالَ الرَّبِيعُ بْنُ ضَبُعٍ الْفَزَارِيُّ مِنْ شُعَرَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ الْمُعَمَّرِينَ:
En'âm (الْأَنْعَامُ): Deve, sığır, koyun ve keçidir. Onların insanlar için yaratılmış olmasının bir sonucu olarak, insanların onlara sahip oldukları ve onları diledikleri gibi kullanmaya güç yetirdikleri zikredilmiştir; çünkü mülkiyet, tasarruf çeşitleridir. Câhiliye'nin uzun ömürlü şairlerinden Rebî' b. Dab' el-Fezârî şöyle demiştir:
أَصْبَحْتُ لَا أَحْمِلُ السِّلَاحَ وَلَا ... أَمْلِكُ رَأْسَ الْبَعِيرِ إِنْ نَفَرَا
«Artık silah taşıyamaz oldum, ürktüğü zaman da devenin başına sahip olamıyorum»
وَهَذَا إِدْمَاجٌ لِلِامْتِنَانِ فِي أَثْنَاءِ التَّذْكِيرِ.
Bu, hatırlatma esnasında nimetin araya yerleştirilmesidir.
وَتَقْدِيمُ لَها عَلَى مالِكُونَ الَّذِي هُوَ مُتَعَلِّقَهُ لِزِيَادَةِ اسْتِحْضَارِ الْأَنْعَامِ عِنْدَ
Müteallakı olan { مالِكُونَ } kelimesinin önüne { لَها } ifadesinin takdim edilmesi, dinleyenlerin zihninde davarların
السَّامِعِينَ قَبْلَ سَمَاعِ مُتَعَلِّقِهِ لِيَقَعَ كِلَاهُمَا أَمْكَنَ وَقَعَ بِالتَّقْدِيمِ وَبِالتَّشْوِيقِ، وَقَضَى بِذَلِكَ أَيْضًا رَعْيُ الْفَاصِلَةِ.
müteallakını işitmeden önce daha fazla canlandırılması içindir; ta ki takdim ve teşvik yoluyla her ikisi de zihinde en muhkem şekilde yer etsin. Ayrıca fâsıla gözetimi de bunu gerektirmiştir.
وَعُدِلَ عَنْ أَنْ يُقَال: فهم مالكوها، إِلَى فَهُمْ لَها مالِكُونَ لِيَتَأَتَّى التَّنْكِيرُ فَيُفِيدَ بِتَعْظِيمِ الْمَالِكِينَ لِلْأَنْعَامِ الْكِنَايَةَ عَنْ تَعْظِيمِ الْمِلْكِ، أَيْ بِكَثْرَةِ الِانْتِفَاعِ وَهُوَ مَا أَشَارَ إِلَيْهِ
'Fe hum mâlikûhâ' denilmeyip { فَهُمْ لَها مالِكُونَ } denilmesine yönelinmesi, tenkîrin mümkün olması ve davarlara malik olanların tazimiyle mülkiyetin büyüklüğünden -yani menfaatin çokluğundan- kinaye ifade etmesi içindir. Bu da
تَفْصِيلًا وَإِجْمَالًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَذَلَّلْناها لَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ.
Allah Teâlâ'nın { وَذَلَّلْناها لَهُمْ } buyruğundan { وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ } buyruğuna kadar ayrıntılı ve özet olarak işaret ettiği şeydir.
وَأَنَّ إِضَافَةَ الْوَصْفِ الْمُشْبِهِ الْفِعْلَ وَإِنْ كَانَتْ لَا تُكْسِبُ الْمُضَافَ تَعْرِيفًا لَكِنَّهَا لَا تَنْسَلِخُ مِنْهَا خَصَائِصُ التَّنْكِيرِ مِثْلَ التَّنْوِينِ. وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِإِفَادَةِ ثَبَاتِ هَذَا الْمِلْكِ وَدَوَامِهِ.
Fiile benzeyen vasfın izafeti, muzâfa bir marifelik kazandırmasa da, tenvin gibi nekreliğin özelliklerinden bütünüyle sıyrılamaz. İsim cümlesi getirilmesi ise bu mülkiyetin sebatını ve devamlılığını ifade etmek içindir.
وَالتَّذْلِيلُ: جَعْلُ الشَّيْءِ ذَلِيلًا، وَالذَّلِيلُ ضِدُّ الْعَزِيزِ وَهُوَ الَّذِي لَا يَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ مَا يَكْرَهُهُ. وَمَعْنَى تَذْلِيلِ الْأَنْعَامِ خَلْقُ مَهَانَتِهَا لِلْإِنْسَانِ فِي جِبِلَّتِهَا بِحَيْثُ لَا تُقْدِمُ عَلَى مُدَافَعَةِ مَا يُرِيدُ مِنْهَا فَإِنَّهَا ذَاتُ قُوَاتٍ يَدْفَعُ بَعْضُهَا بَعْضًا عَنْ نَفْسِهِ بِهَا فَإِذَا زَجَرَهَا الْإِنْسَانُ أَوْ أَمَرَهَا ذَلَّتْ لَهُ وَطَاعَتْ مَعَ كَرَاهِيَتِهَا مَا يُرِيدُهُ مِنْهَا، مِنْ سَيْرٍ أَوْ حَمْلٍ أَوْ حَلْبٍ أَوْ أَخْذِ نَسْلٍ أَوْ ذَبْحٍ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ.
Tezlîl (تَذْلِيل): Bir şeyi boyun eğmiş kılmaktır. Zelil ise azizin zıddı olup hoşlanmadığı şeyi kendisinden defedemeyendir. Davarların boyun eğdirilmesinin manası; insanın kendisinden istediği şeye karşı koymaya yeltenmeyecek şekilde fıtratında insana karşı bir boyun eğişin yaratılmasıdır. Zira onlar, birbirlerini kendilerinden defettikleri birtakım güçlere sahiptirler; fakat insan onları azarladığında veya onlara emrettiğinde, insanın kendilerinden istediği yürüme, yük taşıma, sağılma, döl verme veya boğazlanma gibi şeyleri hoş görmeseler bile ona boyun eğer ve itaat ederler. Nitekim { فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ } “Böylece binekleri onlardandır ve onlardan yerler” buyruğu buna işaret etmiştir.
وَالرَّكُوبُ بِفَتْحِ الرَّاءِ: الْمَرْكُوبُ مِثْلُ الْحَلُوبُ وَهُوَ فَعَوْلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، فَلِذَلِكَ يُطَابِقُ مَوْصُوفَهُ يُقَالُ: بَعِيرٌ رَكُوبٌ وَنَاقَةٌ حَلُوبَةٌ.
Ra'nın fethasıyla rekûb (رَكُوب): Halûb gibi merkûb (binilen) demektir; mef'ul manasında feûl (فَعُول) veznindedir. Bu sebeple mevsufuna uyar; nitekim 'baîrun rekûb' (binilen deve) ve 'nâkatün halûbe' (sağılan dişi deve) denir.
وَمن تَبْعِيضِيَّةٌ، أَيْ وَبَعْضُهَا غَيْرُ ذَلِكَ مِثْلُ الْحَرْثِ وَالْقِتَالِ كَمَا قَالَ: وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ وَالْمَشَارِبُ: جَمْعُ مَشْرَبٍ، وَهُوَ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ بِمَعْنَى: الشُّرْبِ، أُرِيدَ بِهِ الْمَفْعُولُ، أَيْ مَشْرُوبَاتٌ.
{ مِنْ } teb'îziyyedir; yani 'bir kısmı da çifte koşma ve savaş gibi bunların dışındaki amaçlar içindir', nitekim { وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ } buyurmuştur. Meşârib (مَشَارِب) ise meşreb (مَشْرَب) kelimesinin çoğuludur; şürb (içme) manasında mîmî mastardır ve bununla mef'ul kastedilmiştir, yani 'içecekler' demektir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورَيْنِ بِ (مِنْ) عَلَى مَا حَقِّهِمَا أَنْ يَتَأَخَّرَا عَنْهُمَا لِلْوَجْهِ الَّذِي ذُكِرَ فِي قَوْلِهِ: فَهُمْ لَها مالِكُونَ.
{ مِنْ } ile mecrur olan iki ögenin, kural gereği sonrasında gelmesi gereken şeylerin önüne geçirilmesi, { فَهُمْ لَها مالِكُونَ } buyruğunda zikredilen gerekçeden ötürüdür.
وَفرع على هَذَا التَّذْكِيرِ وَالِامْتِنَانِ قَوْلُهُ: أَفَلا يَشْكُرُونَ استفهاما تعجيبيا لِتَرْكِهِمْ تَكْرِيرَ الشُّكْرِ عَلَى هَذِهِ النِّعَمِ الْعِدَّةِ فَلِذَلِكَ جِيءَ بِالْمُضَارِعِ الْمُفِيدِ لِلتَّجْدِيدِ وَالِاسْتِمْرَارِ لِأَنَّ تِلْكَ النِّعَمَ مُتَتَالِيَةٌ مُتَعَاقِبَةٌ فِي كُلِّ حِينٍ، وَإِذْ قَدْ عُجِبَ مِنْ عَدَمِ
Bu hatırlatma ve lütuf beyanının üzerine { أَفَلا يَشْكُرُونَ } “Hâlâ şükretmezler mi?” buyruğu dallandırılmıştır; bu, bu pek çok nimete karşı şükrü tekrarlamayı terk etmelerine yönelik taaccüp (kınama ve şaşkınlık) bildiren bir istifhamdır. Bu sebeple, söz konusu nimetler her an birbiri ardınca ve kesintisiz geldiği için teceddüt ve istimrar (yenilenme ve süreklilik) ifade eden muzâri fiil getirilmiştir. Mademki onların
تَكْرِيرِهِمُ الشُّكْرَ كَانَتْ إِفَادَةُ التَّعْجِيبِ مِنْ عَدَمِ الشُّكْرِ مِنْ أَصْلِهِ بِالْفَحْوَى وَلِذَلِكَ أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً [يس: ٧٤] .
şükrü tekrarlamamalarına taaccüp edilmiştir, o halde şükrü kökten terk etmelerine taaccüp edilmesi lafzın mefhumu (fahvâsı) gereğidir. Bundan dolayı hemen ardından { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً } [Yâsîn: 74] buyruğunu getirmiştir.
[٧٤، ٧٥]
[74, 75]
[سُورَة يس (٣٦) : الْآيَات ٧٤ إِلَى ٧٥]
[Yâsîn Suresi (36), Ayetler 74-75]
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥)
{ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥) } “Kendilerine yardım edilir ümidiyle Allah'tan başka ilahlar edindiler. (Oysa ilahlar) onlara yardım edemezler; bilakis kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً [يس: ٧١] ، أَيْ أَلَمْ يَرَوْا دَلَائِلَ الْوَحْدَانِيَّةِ وَلَمْ يَتَأَمَّلُوا جَلَائِلَ النِّعْمَةِ، وَاتَّخَذُوا آلِهَةً مِنْ دُونِ اللَّهِ الْمُنْعِمِ وَالْمُنْفَرِدِ بِالْخَلْقِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ عَطْفًا عَلَى الْجُمْلَتَيْنِ الْمُفَرَّعَتَيْنِ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْإِخْبَارِ
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً } [Yâsîn: 71] cümlesine matuftur; yani vahdaniyetin delillerini görmediler mi, büyük nimetleri etraflıca düşünmediler mi ve nimet veren, yaratmada tek olan Allah'ı bırakıp başka ilahlar edindiler? Bunu dallandırılan iki cümleye matuf yapman da mümkündür. Allah'tan başka ilahlar edindiklerinin
بِاتِّخَاذِهِمْ آلِهَةً مِنْ دُونِ اللَّهِ التَّعْجِيبُ مِنْ جَرَيَانِهِمْ عَلَى خِلَافِ حَقِّ النِّعْمَةِ ثُمَّ مُخَالَفَةِ مُقْتَضَى دَلِيلِ الْوَحْدَانِيَّةِ الْمُدْمَجِ فِي ذِكْرِ النِّعَمِ.
haber verilmesinden maksat, nimetin hakkının aksine davranmalarına ve ardından nimetlerin zikri içerisine yerleştirilmiş olan vahdaniyet delilinin gereğine muhalefet etmelerine taaccüp edilmesidir.
وَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الْجَلَالَةِ الْعَلَمِ دُونَ ضَمِيرِ إِظْهَارٍ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِمَا يُشْعِرُ بِهِ اسْمُهُ الْعَلَمُ مِنْ عَظَمَةِ الْإِلَهِيَّةِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ اتِّخَاذَهُمْ آلِهَةً مِنْ دُونِهِ جَرَاءَةٌ عَظِيمَةٌ لِيَكُونَ ذَلِكَ تَوْطِئَةً لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ [يس: ٧٦] أَيْ فَإِنَّهُمْ قَالُوا مَا هُوَ أَشَدُّ نُكْرًا.
Zamir yerine alem (özel isim) olan lafz-ı celalin getirilmesi, izhar makamında izhar yoluyla [olup] O'nun alem isminin hissettirdiği ilahlığın azametinden dolayıdır; bu da O'ndan başka ilahlar edinmelerinin pek büyük bir cüret olduğuna ima etmek ve bundan sonra gelecek olan { فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } [Yâsîn: 76] buyruğuna bir zemin hazırlamak içindir; yani 'onlar bundan daha çirkin ve münker olanını söylemişlerdir'.
وَأَمَّا الْإِضْمَارُ فِي قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٣] : وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ فَلِأَنَّهُ تَقَدَّمَ ذِكْرُ انْفِرَادِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ صَرِيحًا مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً [الْفرْقَان: ٢] .
Furkân Suresi'ndeki [3] { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “O'nu bırakıp hiçbir şey yaratamayan, kendileri yaratılmış olan ilahlar edindiler” buyruğunda zamir kullanılmasına (idmâr) gelince; çünkü öncesinde { الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً } [Furkân: 2] “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur, O çocuk edinmemiştir, mülkte hiçbir ortağı yoktur ve her şeyi yaratıp bir ölçüye göre takdir etmiştir” buyruğuyla O'nun ilahlıkta tek olduğu açıkça zikredilmiştir.
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ وَقَعَتْ (لَعَلَّ) فِيهِ مَوْقِعًا غَيْرَ مَأْلُوفٍ لِأَنَّ شَأْنَ (لَعَلَّ) أَنْ تُفِيدَ إِنْشَاءَ رَجَاءِ الْمُتَكَلِّمِ بِهَا وَذَلِكَ غَيْرُ مُسْتَقِيمٍ هُنَا. وَقَدْ أَغْفَلَ الْمُفَسِّرُونَ التَّعَرُّضَ لِتَفْسِيرِهِ، وَأَهْمَلَهَ عُلَمَاءُ النَّحْوِ وَاللُّغَةِ مِنِ اسْتِعْمَالِ (لَعَلَّ) ، فَيَتَعَيَّنُ: إِمَّا أَنْ تَكُونَ (لَعَلَّ) تَمْثِيلِيَّةً مَكْنِيَّةً بِأَنْ شُبِّهَ شَأْنُ اللَّهِ فِيمَا أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِحَالِ مَنْ
{ لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ } buyruğunda { لَعَلَّ } alışılmadık bir konumda yer almıştır; zira { لَعَلَّ } edatının işlevi, onu söyleyen mütekellimin ümidini inşâ etmesidir, bu ise burada [Allah Teâlâ hakkında] geçerli olamaz. Müfessirler bunu tefsir etmeyi ihmal etmiş, nahiv ve lügat âlimleri de { لَعَلَّ } edatının bu kullanımına değinmemiştir. Dolayısıyla şu ihtimaller öne çıkar: Ya { لَعَلَّ } temsîlî-mekniyye [istiâre]dir; şöyle ki, Allah'ın onlar hakkında haber vermesindeki durumu,
يَرْجُو مِنَ الْمُخْبَرِ عَنْهُمْ أَنْ يَحْصُلَ لَهُمْ خَبَرُ (لَعَلَّ) ، وَذِكْرُ حَرْفُ (لَعَلَّ) رمز لرديف الْمُشبه بِهِ فَتَكُونُ جُمْلَةَ لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ آلِهَةً وَبَيْنَ صِفَتِهِ وَهِيَ جُمْلَةُ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ جَرَى عَلَى مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ أَوْ تَهَكُّمِيٌّ وَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ أَيْضًا، وَإِمَّا أَنْ يُجْعَلَ الرَّجَاءُ مُنْصَرِفًا إِلَى رَجَاءِ الْمُخْبَرِ عَنْهُمْ، أَيْ رَاجِينَ أَنْ تَنْصُرَهُمْ تِلْكَ الْآلِهَةُ وَعَلَى تَقْدِيرِ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ قَائِلِينَ: لَعَلَّنَا نُنْصَرُ، وَحُكِيَ يُنْصَرُونَ بِالْمَعْنَى عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ فِي حِكَايَةِ الْأَقْوَالِ تَقُولُ: قَالَ أَفْعَلُ كَذَا، وَقَالَ يَفْعَلُ كَذَا، وَتَكُونُ جُمْلَةُ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ اسْتِئْنَافًا لِلرَّدِّ عَلَيْهِمْ. وَإِمَّا أَنْ تَجْعَلَ (لَعَلَّ) لِلتَّعْلِيلِ عَلَى مَذْهَبِ الْكِسَائِيِّ فَتَكُونُ جُمْلَةُ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ اسْتِئْنَافًا.
kendilerinden haber verilen kimseler hakkında { لَعَلَّ } edatının haberinin gerçekleşmesini ümit eden bir kimsenin durumuna benzetilmiştir; { لَعَلَّ } harfinin zikredilmesi ise müşebbehün bih'in lâzımına (redîfine) bir işarettir. Bu takdirde { لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ } cümlesi, { آلِهَةً } ile onun sıfatı olan { لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ } cümlesi arasında bir ara cümle (mu'teriza) olur. Ya da söz istifham manasında cereyan etmiştir ki bu inkârî veya tehekkümî (alay yollu) bir istifhamdır ve cümle yine mu'terizadır. Ya da ümit kendilerinden haber verilenlerin ümidine hamledilir; yani 'o ilahların kendilerine yardım etmesini ümit ederek' [ve] hazfedilmiş bir sözün takdiriyle, yani 'belki yardım olunuruz' diyerek [ilahlar edindiler]. Sözlerin aktarılmasındaki iki vecihten birine göre { يُنْصَرُونَ } mana ile aktarılmıştır; nitekim 'Şöyle yaparım dedi' veya 'Şöyle yapar dedi' dersin. Bu durumda { لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ } cümlesi onlara reddiye olarak istinaf (başlangıç) cümlesi olur. Ya da Kisâî'nin mezhebine göre { لَعَلَّ } edatını ta'lil (gerekçe bildirme) için kabul edersin; bu durumda da { لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ } cümlesi istinaf olur.
وَالْمَقْصُودُ: الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ الْكُفَّارَ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْأَصْنَامَ تَشْفَعُ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ فِي أُمُورِ الدُّنْيَا وَيَقُولُونَ: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُس: ١٨] وَهُمْ سَالِكُونَ فِي هَذَا الزَّعْمِ مَسْلَكَ مَا يَأْلَفُونَهُ مِنَ الِاعْتِزَازِ بِالْمُوَالَاةِ وَالْحِلْفِ بَيْنَ الْقَبَائِلِ وَالِانْتِمَاءِ إِلَى قَادَتِهِمْ، فَبِمِقْدَارِ كَثْرَةِ الْمَوَالِي تَكُونُ عِزَّةُ الْقَبِيلَة فقاسوا شؤونهم مَعَ رَبهم على شؤونهم الْجَارِيَةِ بَيْنَهُمْ وَقِيَاسُ أُمُورِ الْإِلَهِيَّةِ عَلَى أَحْوَالِ الْبَشَرِ مِنْ أَعْمَقِ مَهَاوِي الضَّلَالَةِ.
Maksat; kâfirlerin, putların dünya işlerinde Allah katında kendilerine şefaat edeceğini iddia ettiklerine ve { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } [Yûnus: 18] “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” dediklerine işaret etmektir. Onlar bu iddialarında, kabileler arasındaki dostluk (muvâlât), ittifak (hilf) ve liderlerine intisap etmekle izzet bulma hususunda alıştıkları yolu izlemektedirler; zira dostların ve müttefiklerin çokluğu nispetinde kabilenin izzeti artar. Dolayısıyla Rableri ile olan durumlarını kendi aralarında cereyan eden durumlara kıyas etmişlerdir. Oysa ilahlık işlerini beşerî hallere kıyas etmek sapıklık uçurumlarının en derinlerindendir.
وَأجْرِي عَلَى الْأَصْنَامِ ضَمِيرُ جَمْعِ الْعُقَلَاءِ فِي قَوْلِهِ: لَا يَسْتَطِيعُونَ لِأَنَّهُمْ سَمَّوْهُمْ
{ لَا يَسْتَطِيعُونَ } buyruğunda putlar için akıl sahiplerinin çoğul zamiri kullanılmıştır; çünkü onlar putları
بِأَسْمَاءِ الْعُقَلَاءِ وَزَعَمُوا لَهُمْ إِدْرَاكًا.
akıl sahiplerinin isimleriyle isimlendirmiş ve onlarda bir idrak olduğunu iddia etmişlerdir.
وَضَمِيرُ وَهُمْ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى آلِهَةً تَبَعًا لِضَمِيرِ لَا يَسْتَطِيعُونَ. وَضَمِيرِ لَهُمْ لِلْمُشْرِكِينَ، أَيْ وَالْأَصْنَامُ لِلْمُشْرِكِينَ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ، وَالْجُنْدُ الْعَدَدُ الْكَثِيرُ.
{ وَهُمْ } zamirinin, { لَا يَسْتَطِيعُونَ } zamirine tâbi olarak { آلِهَةً } lafzına dönmesi caizdir. { لَهُمْ } zamiri ise müşriklere aittir; yani putlar müşrikler için hazır bulundurulan bir ordudur. Cünd (جُنْد) ise çok sayıdaki topluluk demektir.
وَالْمُحْضَرُ الَّذِي جِيءَ بِهِ لِيَحْضُرَ مَشْهَدًا. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ النَّصْرَ مَعَ حُضُورِهِمْ فِي مَوْقِفِ الْمُشْرِكِينَ لِمُشَاهَدَةِ تَعْذِيبِهِمْ وَمَعَ كَوْنِهِمْ عَدَدًا كَثِيرًا وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى نَصْرِ الْمُتَمَسِّكِينَ بِهِمْ، أَيْ هُمْ عَاجِزُونَ عَنْ ذَلِكَ، وَهَذَا تَأْيِيسٌ لِلْمُشْرِكِينَ مِنْ نَفْعِ أَصْنَامِهِمْ.
Muhdar (مُحْضَر) ise bir yerde hazır bulunması için getirilen kimsedir. Mana şudur: Onlar, müşriklerin azap edilişini seyretmek üzere onların durduğu yerde hazır bulunmalarına ve çok sayıda bir topluluk olmalarına rağmen yardım etmeye güç yetiremezler ve kendilerine bağlananlara yardım edemezler; yani bundan acizdirler. Bu ise müşrikleri putlarının fayda vermesinden tamamen ümitsiz kılmaktır.
وَيَجُوزُ الْعَكْسُ، أَيْ وَالْمُشْرِكُونَ جُنْدٌ لِأَصْنَامِهِمْ مُحَضَرُونَ لِخِدْمَتِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا إِخْبَارًا عَنْ حَالِهِمْ مَعَ أَصْنَامِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ.
Bunun tersi de caizdir; yani 'müşrikler, putlarına hizmet etmek üzere hazır bulundurulan askerlerdir'. Bunun, onların dünyada ve ahirette putlarıyla olan hallerine dair bir haber olması da caizdir.
وَيَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَسْتَطِيعُونَ، أَيْ لَيْسَ عَدَمُ اسْتِطَاعَتِهِمْ نَصرهم لبعد مكانهم وَتَأَخُّرِ الصَّرِيخِ لَهُمْ وَلَكِنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ وَهُمْ حَاضِرُونَ لَهُمْ، وَاللَّامُ فِي لَهُمْ لِلْأَجَلِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ يُحْضِرُ الْأَصْنَامَ حِينَ حَشْرِ عَبَدَتِهَا إِلَى النَّارِ لِيُرِيَ الْمُشْرِكِينَ خَطَلَ رَأْيِهِمْ وَخَيْبَةَ أَمَلِهِمْ، فَهَذَا وَعِيدٌ بِعَذَابٍ لَا يَجِدُونَ مِنْهُ ملْجأ.
{ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ } cümlesinin hâl konumunda olması ve vâv harfinin { يَسْتَطِيعُونَ } lafzındaki zamirden hâl bildiren vâv (vâv-ı hâliyye) olması gerekir; yani onların yardım etmeye güç yetiremeyişleri mekânlarının uzaklığından ve feryat edenin sesinin onlara geç ulaşmasından ötürü değildir; bilakis onlar yanlarında hazır bulundukları halde yardım edemezler. { لَهُمْ } ibaresindeki lâm ise illet (için) bildirir; yani Allah, müşriklere görüşlerinin bozukluğunu ve hayal kırıklıklarını göstermek için tapanları cehenneme sevk edildiğinde putları hazır bulunduracaktır. Dolayısıyla bu, kendisinden sığınacak hiçbir melce (sığınak) bulamayacakları bir azapla tehdittir.
[سُورَة يس (٣٦) : آيَة ٧٦]
[Yâsîn Suresi (36), Ayet 76]
فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٦)
{ فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٦) } “Artık onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliriz.”
فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ.
{ فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } “Artık onların sözü seni üzmesin.”
فَرَّعَ عَلَى قَوْلِهِ: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً [يس: ٧٤] صَرْفَ أَنْ تُحْزِنَ أَقْوَالُهُمُ النَّبِيءَ ﷺ، أَيْ تَحْذِيرُهُ مِنْ أَنْ يَحْزَنَ لِأَقْوَالِهِمْ فِيهِ فَإِنَّهُمْ قَالُوا فِي شَأْنِ اللَّهِ مَا هُوَ أَفْظَعُ.
{ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً } [Yâsîn: 74] buyruğunun üzerine, onların sözlerinin Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i üzmesini engellemeyi dallandırmıştır; yani kendi hakkında söyledikleri sözlerden dolayı üzülmesini nehyetmiştir; çünkü onlar Allah hakkında bundan çok daha korkunç olanını söylemişlerdir.
وقَوْلُهُمْ مِنْ إِضَافَةِ اسْمِ الْجِنْسِ فَيَعُمُّ، أَيْ فَلَا تُحْزِنْكَ أَقْوَالُهُمْ فِي الْإِشْرَاكِ وَإِنْكَارِ الْبَعْثِ وَالتَّكْذِيبِ وَالْأَذَى لِلرَّسُولِ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، وَلِذَلِكَ حُذِفَ الْمَقُول، أَي لَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمُ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُحْزِنَكَ.
{ قَوْلُهُمْ } ifadesi cins isminin izafetidir, dolayısıyla umum ifade eder; yani şirk koşma, yeniden dirilmeyi inkâr etme, yalanlama ve Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile müminlere eziyet etme konusundaki sözleri seni üzmesin. Bu sebeple söylenen şey (makûl) hazfedilmiştir; yani 'seni üzme vasfı taşıyan sözleri seni üzmesin'.
وَالنَّهْيُ عَنِ الْحُزْنِ نَهْيٌ عَنْ سَبَبِهِ وَهُوَ اشْتِغَالُ بَالِ الرَّسُولِ بِإِعْرَاضِهِمْ عَنْ قَبُولِ الدِّينِ الْحَقِّ، وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ الْأَمْرَ بِالْأَسْبَابِ الصَّارِفَةِ لِلْحُزْنِ عَنْ نَفْسِهِ مِنَ التَّسَلِّي بِعِنَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعِقَابِهِ مَنْ نَاوَوْهُ وَعَادَوْهُ.
Üzülmekten nehiy, onun sebebinden de nehiydir; o sebep de Resul'ün zihninin onların hak dini kabul etmekten yüz çevirmeleriyle meşgul olmasıdır. Bu ise Allah Teâlâ'nın inâyetiyle ve kendisine karşı çıkıp düşmanlık edenleri cezalandırmasıyla teselli bulmak gibi üzüntüyü kendisinden uzaklaştıracak sebepleri emretmeyi gerektirir.
إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ.
{ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliriz.”