Binûn

37- Sâffât Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَضَمِيرُ عَلَيْها عَائِدٌ إِلَى شَجَرَةُ الزَّقُّومِ بِتَأْوِيلِ ثَمَرِهَا. وَ (عَلَى) بِمَعْنَى (مَعَ) ، وَيَصِحُّ أَنْ تَكُونَ لِلِاسْتِعْلَاءِ لِأَنَّ الْحَمِيمَ يَشْرَبُونَهُ بَعْدَ الْأَكْلِ فَيَنْزِلُ عَلَيْهِ فِي الْأَمْعَاءِ.

{ عَلَيْها } ifadesindeki zamir, meyvesi kastedilerek zakkum ağacına racidir. (عَلَى) edatı (مَعَ) “ile/birlikte” anlamındadır; istilâ (üzerinde olma) anlamında olması da caizdir, zira kaynar suyu yedikten sonra içerler ve o su bağırsaklarda yemeğin üzerine iner.

وَالْحَمِيمُ: الْقَيْحُ السَّائِلُ مِنَ الدُّمَّلِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٧٠] .

el-Hamîm (الْحَمِيمُ) ise çıbandan akan irindir. Bu kelime, En‘âm Suresi’ndeki { لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ } [En‘âm: 70] “onlar için kaynar sudan bir içecek vardır” buyruğunda geçmişti.

وَالْقَوْلُ فِي عَطْفِ ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ كَالْقَوْلِ فِي عَطْفِ ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ.

{ ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ } “Sonra şüphesiz onların dönüşü mutlaka çılgın alevli cehennemedir” cümlesinin atfı hakkındaki izahat, { ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ } cümlesinin atfı hakkındaki izahat gibidir.

وَالْمَرْجِعُ: مَكَانُ الرُّجُوعِ، أَيِ الْمَكَانِ الَّذِي يَعُودُ إِلَيْهِ الْخَارِجُ مِنْهُ بَعْدَ أَنْ يُفَارِقَهُ.

el-Merci‘ (الْمَرْجِعُ), dönüş yeri demektir; yani bir yerden ayrıldıktan sonra oradan çıkan kimsenin tekrar geri döndüğü yerdir.

وَقَدْ يُسْتَعَارُ لِلِانْتِقَالِ مِنْ حَالَةٍ طَارِئَةٍ إِلَى حَالَةٍ أَصْلِيَّةٍ تَشْبِيهًا بِمُغَادَرَةِ الْمَكَانِ ثُمَّ الْعُودُ إِلَيْهِ كَقَوْلِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي كَلَامه مَعَ هنيىء صَاحِبِ الْحِمَى «فَإِنَّهُمَا إِنْ تَهْلَكْ مَاشِيَتُهُمَا يَرْجِعَانِ إِلَى نَخْلٍ وَزَرْعٍ» ، يَعْنِي عُثْمَانَ بْنَ عَفَّان وَعبد الرحمان بْنَ عَوْفٍ، فَإِنَّهُ إِنَّمَا عَنَى أَنَّهُمَا يَنْتَقِلَانِ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِالْمَاشِيَةِ إِلَى الِانْتِفَاعِ بِالنَّخْلِ وَالزَّرْعِ وَكَذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ يُفَسَّرَ الرُّجُوعُ فِي الْآيَةِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ حِينَ يَطْعَمُونَ مِنْ شَجَرَةِ الزَّقُّومِ وَيَشْرَبُونَ الْحَمِيمَ لَمْ يُفَارِقُوا الْجَحِيمَ فَأُرِيدَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ عَذَابَ الْأَكْلِ مِنَ الزَّقُّومِ وَالشَّرَابِ مِنَ الْحَمِيمِ زِيَادَةٌ عَلَى عَذَابِ الْجَحِيمِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ فَلَيْسَ ثَمَّةَ مُغَادَرَةٍ لِلْجَحِيمِ حَتَّى يَكُونَ الرُّجُوعُ حَقِيقَةً، مِثْلُهُ

Bazen de bir mekânı terk edip sonra ona geri dönmeye benzetilerek, arızi bir durumdan asıl duruma geçiş için istiare yoluyla kullanılır. Nitekim Ömer b. el-Hattâb’ın, koruluğun sorumlusu Hüney ile konuşurken söylediği: “Eğer o ikisinin hayvanları helak olursa hurmalıklarına ve ekinlerine dönerler” sözü böyledir. Bununla Osman b. Affân ve Abdurrahman b. Avf’ı kastetmiştir; zira o, sadece ikisinin hayvanlardan yararlanmaktan hurma ve ekinlerden yararlanmaya geçeceklerini kastetmiştir. Ayetteki rücû (dönüş) kelimesi de bu şekilde tefsir edilmelidir; çünkü müşrikler zakkum ağacından yiyip kaynar sudan içtikleri sırada cehennemden ayrılmış değillerdir. Dolayısıyla zakkumdan yeme ve hamîmden içme azabının cehennem azabına bir ilave olduğuna dikkat çekilmek istenmiştir. Nitekim { إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ } “Şüphesiz o, çılgın alevli cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır” buyruğunu görmez misin? Dolayısıyla dönüşün hakiki olmasını gerektirecek şekilde cehennemden bir ayrılış söz konusu değildir. Bunun bir benzeri de,

قَول النبيء ﷺ حِينَ رُجُوعِهِ مِنْ إِحْدَى مَغَازِيهِ «رَجَعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in gazalarından birinden döndüğünde söylediği şu sözüdür: “Küçük cihaddan büyük cihada döndük.”

يُرِيدُ مُجَاهَدَةَ النَّفْسِ فَإِنَّهُ لَمْ يَعْنِ أَنَّهُمْ حِينَ اشْتِغَالِهِمْ بِالْجِهَادِ قَدْ تَرَكُوا مُجَاهَدَةَ أَنْفُسِهِمْ وَإِنَّمَا عَنَى أَنَّهُمْ كَانُوا فِي جِهَادٍ زَائِدٍ فَصَارُوا إِلَى الْجِهَاد السَّابِق.

Bununla nefisle mücadeleyi kastetmiştir; zira o, fiilî cihadla meşgul oldukları sırada nefisleriyle mücadeleyi bıraktıklarını kastetmemiş, aksine fazladan bir cihatta bulunduklarını ve ardından önceki cihada döndüklerini kastetmiştir.

[٦٩- ٧٠]

[69- 70]

[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ٦٩ إِلَى ٧٠]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 69’dan 70’e]

إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ (٦٩) فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ (٧٠)

{ إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ (٦٩) فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ (٧٠) } “Şüphesiz onlar babalarını sapmış kimseler olarak buldular. (69) Şimdi de kendileri onların izleri üzerinde koşturuluyorlar. (70)”

تَعْلِيلٌ لِمَا جَازَاهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ وَإِبْدَاءٌ لِلْمُنَاسَبَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ جُرْمِهِمْ، فَإِنَّ جُرْمَهُمْ كَانَ تَلَقِّيًا لِمَا وَجَدُوا عَلَيْهِ آبَاءَهُمْ مِنَ الشِّرْكِ وَشُعَبِهِ بِدُونِ نَظَرٍ وَلَا اخْتِيَارٍ لِمَا

Allah’ın onları cezalandırdığı azabın gerekçesi ve bu azap ile işledikleri cürüm arasındaki uyumun beyanıdır. Çünkü onların cürmü; akıllı bir kimsenin seçeceği şeye bakmaksızın ve irade kullanmaksızın,

يَخْتَارُهُ الْعَاقِلُ، فَكَانَ مِنْ جَزَائِهِمْ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ يُطْعَمُونَ طَعَامًا مُؤْلِمًا وَيُسْقَوْنَ شَرَابًا قَذِرًا بِدُونِ اخْتِيَارٍ كَمَا تَلَقَّوْا دِينَ آبَائِهِمْ تَقْلِيدًا وَاعْتِبَاطًا.

babalarını üzerinde buldukları şirki ve onun kollarını körü körüne benimsemeleriydi. Dolayısıyla buna karşılık cezaları da tıpkı babalarının dinini taklit ve körü körüne bir yönelişle benimsemeleri gibi, kendi tercihleri olmaksızın acı veren bir yiyecekle yedirilmeleri ve pis bir içecekle içirilmeleri olmuştur.

فَمَوْقِعُ (إِنَّ) مَوْقِعُ فَاءِ السَّبَبِيَّةِ، وَمَعْنَاهَا مَعْنَى لَامِ التَّعْلِيلِ، وَهِيَ لِذَلِكَ مُفِيدَةٌ رَبْطَ الْجُمْلَةِ بِالَّتِي قَبْلَهَا كَمَا تَرْبُطُهَا الْفَاءُ وَلَامُ التَّعْلِيلِ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرُ مَرَّةٍ.

{ إِنَّ } edatının konumu sebebiyet bildiren fâ harfinin konumu gibidir ve anlamı da ta‘lîl (gerekçe) lâmının anlamıdır. Bu sebeple defalarca geçtiği üzere, fâ ve ta‘lîl lâmının bağladığı gibi bu cümleyi de bir önceki cümleye bağlama işlevi görür.

وَالْمُرَادُ: الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ [الزخرف: ٢٢] .

Kastedilenler: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } [Zuhruf: 22] “Biz babalarımızı bir ümmet (din) üzerinde bulduk” diyen Mekke ehlinin müşrikleridir.

وَفِي قَوْلِهِ: أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ ضَلَالَهُمْ لَا يَخْفَى عَنِ النَّاظِرِ فِيهِ لَوْ تُرِكُوا عَلَى الْفِطْرَةِ الْعَقْلِيَّةِ وَلَمْ يُغَشُّوهَا بِغِشَاوَةِ الْعِنَادِ.

{ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ } “Babalarını sapmış kimseler olarak buldular” buyruğunda, akli fıtratları üzere bırakılsalardı ve onu inat perdesiyle örtmeselerdi, bu duruma bakan bir kimse için onların sapıklığının gizli kalmayacağına bir ima vardır.

وَالْفَاءُ الدَّاخِلَةُ عَلَى جُمْلَةِ فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ فَاءُ الْعَطْفِ لِلتَّفْرِيعِ وَالتَّسَبُّبِ، أَيْ مُتَفَرِّعٌ على إلفائهم آبَاءَهُم ضَالِّينَ أَنِ اقْتَفَوْا آثَارَهُمْ تَقْلِيدًا بِلَا تَأَمُّلٍ، وَهَذَا ذَمٌّ لَهُمْ.

{ فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ } “Şimdi de kendileri onların izleri üzerinde koşturuluyorlar” cümlesinin başına gelen fâ (ف) harfi, tafri‘ ve sebebiyet bildiren atıf fâ’sıdır. Yani babalarını sapıklık içinde bulmalarının bir sonucu olarak, hiç düşünmeksizin taklit yoluyla onların izlerine uymuşlardır; bu da onların yerilmesidir.

وَالْآثَارُ: مَا تَتْرُكُهُ خُطَى الماشين من موطىء الْأَقْدَامِ فَيَعْلَمُ السَّائِرُ بُعْدَهُمْ أَنَّ مَوَاقِعَهَا مَسْلُوكَةٌ مُوَصِّلَةٌ إِلَى مَعْمُورٍ، فَمَعْنَى عَلى الِاسْتِعْلَاءُ التَّقْرِيبِيُّ، وَهُوَ مَعْنَى الْمَعِيَّةِ لِأَنَّهُمْ يَسِيرُونَ مَعَهَا وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونُوا مُعْتَلِينَ عَلَيْهَا.

el-Âsâr (الْآثَارُ), yürüyenlerin ayak izlerinden bıraktığı basamak yerleridir ki, arkalarından gelen yolcu o izlerin geçilmiş ve mamur bir yere ulaştıran yerler olduğunu anlar. { عَلى } edatının anlamı yaklaşık bir istilâdır ve beraberlik (maiyyet) manasındadır; çünkü onlar o izlerle birlikte yürümektedirler, bizzat üzerlerinde bulunmaları gerekmez.

ويُهْرَعُونَ بِفَتْحِ الرَّاءِ مَبْنِيًّا لِلْمَجْهُولِ مُضَارِعُ: أَهْرَعَهُ، إِذَا جَعَلَهُ هَارِعَا، أَيْ حَمَلَهُ عَلَى الْهَرَعِ وَهُوَ الْإِسْرَاعُ الْمُفْرِطُ فِي السَّيْرِ، عَبَّرَ بِهِ عَنِ الْمُتَابَعَةِ دُونَ تَأَمُّلٍ، فَشَبَّهَ قَبُولَ الِاعْتِقَادِ بِدُونِ تَأَمُّلٍ بِمُتَابَعَةِ السَّائِرِ مُتَابَعَةً سَرِيعَةً لِقَصْدِ الِالْتِحَاقِ بِهِ.

{ يُهْرَعُونَ } kelimesi, râ harfinin fethasıyla meçhul kalıptadır ve yürüyüşte aşırı hızlanmak anlamına gelen “here‘” fiiline sevk etmek manasında “ehre‘ahû” (onu koşturdu/hızlı sürdü) fiilinin muzarisidir. Bununla düşünmeksizin tabi olma durumu ifade edilmiştir. Böylece inancı düşünmeksizin kabul etmek, bir yolcuya yetişmek amacıyla arkasından hızlıca yürümeye benzetilmiştir.

وَأُسْنِدَ إِلَى الْمَجْهُولِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَن ذَلِك ناشىء عَنْ تَلْقِينِ زُعَمَائِهِمْ وَتَعَالِيمِ الْمُضَلِّلِينَ، فَكَأَنَّهُمْ مَدْفُوعُونَ إِلَى الْهَرَعِ فِي آثَارِ آبَائِهِمْ فَيَحْصُلُ مِنْ قَوْلِهِ: يُهْرَعُونَ تَشْبِيهُ حَالِ الْكَفَرَةِ بِحَالِ مَنْ يُزْجَى وَيُدْفَعُ إِلَى السَّيْرِ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ إِلَى أَيْنَ يسَار بِهِ.

Fiilin meçhul kılınması, bu durumun önderlerinin telkininden ve saptırıcıların öğretilerinden kaynaklandığını göstermek içindir; sanki onlar babalarının izinde koşturulmaya itilmektedirler. Dolayısıyla { يُهْرَعُونَ } buyruğundan, kâfirlerin halinin, nereye götürüldüğünü bilmeksizin sevk edilip yürümeye zorlanan kimsenin haline benzetilmesi anlamı ortaya çıkar.

[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ٧١ إِلَى ٧٤]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 71’den 74’e]

وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ (٧١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (٧٢) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٧٤)

{ وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ (٧١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (٧٢) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٧٤) } “Andolsun ki onlardan önce evvelkilerin çoğu sapmıştı. (71) Andolsun, biz onların arasına da uyarıcılar göndermiştik. (72) Uyarılanların sonunun nasıl olduğuna bir bak! (73) İhlasa erdirilmiş Allah’ın kulları müstesna. (74)”

عُقِّبَ وَصْفُ حَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي الْآخِرَةِ وَمَا عُلِّلَ بِهِ مِنْ أَنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ فَاتَّبَعُوا آبَاءَهُمْ بِتَنْظِيرِهِمْ بِمَنْ سَلَفُوا مِنَ الضَّالِّينَ وتذكيرا للرسول ﷺ بِذَلِكَ مَسْلَاةً لَهُ عَلَى مَا يُلَاقِيهِ مِنْ تَكْذِيبِهِمْ، وَاسْتِقْصَاءً لَهُمْ فِي الْعِبْرَةِ وَالْمَوْعِظَةِ بِمَا حَلَّ بِالْأُمَمِ قَبْلَهُمْ، فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا إِكْمَالًا لِلتَّعْلِيلِ، أَيِ اتَّبَعُوا آثَارَ آبَائِهِمْ وَاقْتَدَوْا بِالْأُمَمِ أَشْيَاعِهِمْ.

Müşriklerin ahiretteki durumunun nitelenmesi ve onların babalarını sapmış bulup onlara uymuş oldukları şeklindeki gerekçelendirilmesinin ardından; geçmişteki sapıklarla kıyaslanmaları getirilmiştir. Bu, Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e onların yalanlamaları karşısında uğradığı sıkıntılardan ötürü bir teselli ve kendilerinden önceki ümmetlerin başına gelenlerle ibret alıp öğütlenmelerini eksiksiz kılmak içindir. Bu cümle, gerekçelendirmenin tamamlanması amacıyla önceki cümlenin muhtevasına matuftur; yani babalarının izlerine uymuşlar ve benzerleri olan ümmetlere tabi olmuşlardır.

وَوَصَفَ الَّذِينَ ضَلُّوا قَبْلَهُمْ بِأَنَّهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ لِئَلَّا يَغْتَرَّ ضُعَفَاءُ الْعُقُولِ بِكَثْرَةِ الْمُشْرِكِينَ وَلَا يَعْتَزُّوا بِهَا، لِيَعْلَمُوا أَنَّ كَثْرَةَ الْعَدَدِ لَا تُبَرِّرُ ضَلَالَ الضَّالِّينَ وَلَا خَطَأَ الْمُخْطِئِينَ، وَأَنَّ الْهُدَى وَالضَّلَالَ لَيْسَا مِنْ آثَارِ الْعَدَدِ كَثْرَةً وَقِلَّةً وَلَكِنَّهُمَا حَقِيقَتَانِ ثَابِتَتَانِ مُسْتَقِلَّتَانِ فَإِذَا عَرَضَتْ لِإِحْدَاهُمَا كَثْرَةً أَوْ قِلَّةً فَلَا تَكُونَانِ فِتْنَةً لِقِصَارِ الْأَنْظَارِ وَضُعَفَاءِ

Onlardan önce sapanları “evvelkilerin çoğu” diye nitelemiştir ki aklı kıt olanlar müşriklerin çokluğuna aldanmasın ve bununla böbürlenmesin; sayı çokluğunun sapanların sapıklığını ve hata edenlerin yanılgısını haklı çıkarmadığını, hidayet ve dalaletin sayının çokluğu veya azlığının bir eseri olmadığını, aksine her ikisinin de sabit ve müstakil iki hakikat olduğunu bilsinler. Dolayısıyla bu ikisinden birine çokluk veya azlık arız olduğunda bu durum, dar görüşlü ve zayıf

التَّفْكِيرِ. قَالَ تَعَالَى: قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ [الْمَائِدَة: ١٠٠] .

düşünceliler için bir fitneye dönüşmemelidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } [Mâide: 100] “De ki: Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile, pis ile temiz bir olmaz.”

وَأُكْمِلَتِ الْعِلَّةُ وَالتَّسْلِيَةُ وَالْعِبْرَةُ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ أَيْ رُسُلًا يُنْذِرُونَهُمْ، أَيْ يُحَذِّرُونَهُمْ مَا سَيَحِلُّ بِهِمْ مِثْلَ مَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَى هَؤُلَاءِ. وَخَصَّ الْمُرْسَلِينَ بِوَصْفِ الْمُنْذِرِينَ لِمُنَاسَبَةِ حَالِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ وَأَمْثَالِهِمْ. وَضَمِيرُ فِيهِمْ رَاجِعٌ إِلَى الْأَوَّلِينَ، أَيْ أَرْسَلْنَا فِي الْأَوَّلِ مُنْذِرِينَ فَاهْتَدَى قَلِيلٌ وَضَلَّ أَكْثَرُهُمْ.

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ } “Andolsun, biz onların arasına da uyarıcılar göndermiştik” buyruğuyla gerekçe, teselli ve ibret tamamlanmıştır. Yani tıpkı seni bunlara gönderdiğimiz gibi onları uyaracak, başlarına gelecekler konusunda onları sakındıracak elçiler göndermiştik. Hakkında konuşulanların ve emsallerinin durumuna uygun düştüğü için gönderilen elçileri “münzirîn” (uyarıcılar) vasfıyla nitelemiştir. { فِيهِمْ } ifadesindeki zamir evvelkilere racidir; yani evvelkilerin içine uyarıcılar gönderdik de pek azı hidayete erdi, çoğu ise saptı.

وَفَرَّعَ عَلَى هَذَا التَّوْجِيهِ الْخِطَابَ إِلَى الرَّسُول ﷺ تَرْشِيحًا لِمَا فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ مِنْ جَانِبِ التَّسْلِيَةِ وَالتَّثْبِيتِ مَعَ التَّعْرِيضِ بِالْكَلَامِ لِتَهْدِيدِ الْمُشْرِكِينَ بِذَلِكَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ يَسْمَعُ الْقُرْآن فَشَمَلَ النبيء ﷺ.

Bu yönlendirmenin ardından Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e hitap dallandırılıp getirilmiştir. Bu, önceki sözde bulunan teselli ve sebat boyutunu pekiştirmek ve aynı zamanda sözün dolaylı anlatımıyla müşrikleri tehdit etmek içindir. Hitabın Kur’an’ı işiten herkese yönelik olması ve dolayısıyla Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’i de kapsaması da caizdir.

وَالْأَمْرُ بِالنَّظَرِ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ وَالتَّهْوِيلِ فَإِنْ أُرِيدَ بِالْعَاقِبَةِ عَاقِبَتُهُمْ فِي الدُّنْيَا فَالنَّظَرُ بَصَرِيٌّ، وَإِنْ أُرِيدَ عَاقِبَتُهُمْ فِي الْآخِرَةِ كَمَا يَقْتَضِيهِ السِّيَاقُ فَالنَّظَرُ قَلْبِيٌّ، وَلَا مَانِعَ مِنْ إِرَادَةِ الْأَمْرَيْنِ وَاسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ فِي الْمَعْنَيَيْنِ.

Bakma/düşünme emri hayret uyandırma ve dehşete düşürme anlamında kullanılmıştır. Şayet akıbetten kasıt onların dünyadaki akıbetleri ise bakış gözle görmektir; eğer bağlamın gerektirdiği üzere ahiretteki akıbetleri ise bakış kalbîdir (akılla düşünmektir). Her iki durumun da kastedilmesi ve müşterek lafzın iki anlamda birden kullanılması önünde bir engel yoktur.

وَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ: الْمُنْذَرِينَ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، وَهُمُ الْمُنْذَرُونَ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمُ الْمُنْذِرُونَ، أَيْ فَهُمُ الضَّالُّونَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ. فَالْمَعْنَى: فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الضَّالِّينَ الَّذِينَ أنذرناهم فَلم ينتذروا كَمَا فَعَلَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ فَاتَّبَعُوهُمْ، فَقَدْ تَحَقَّقَ اشْتِرَاكُ هَؤُلَاءِ وَأُولَئِكَ فِي الضَّلَالِ، فَلَا جَرَمَ أَنْ تَكُونَ عَاقِبَةُ هَؤُلَاءِ كَعَاقِبَةِ أُولَئِكَ. وَفِعْلُ النَّظَرِ مُعَلَّقٌ عَنْ مَعْمُولِهِ بِالِاسْتِفْهَامِ، وَالِاسْتِفْهَامُ تَعْجِيبِيٌّ لِلتَّفْظِيعِ.

{ الْمُنْذَرِينَ } buyruğundaki belirlilik (ahd) takısıdır; onlar kendilerine uyarıcılar gönderilen kimselerdir, yani evvelkilerin çoğu olarak ifade edilen sapıklardır. Anlam şudur: Kendilerini uyardığımız halde tıpkı babalarını sapık bulup onlara uyan bu kimselerin yaptığı gibi uyarılara aldırmayan o sapıkların sonunun nasıl olduğuna bir bak! Şüphesiz bunların ve onların sapıklıkta ortak oldukları gerçekleşmiştir; dolayısıyla bunların akıbetinin de onların akıbeti gibi olacağı şüphesizdir. Nazar (bakma) fiili istifham sebebiyle amel etmekten alıkonulmuştur (ta‘lîk edilmiştir) ve bu istifham durumun vahametini bildiren taaccübî (hayret verici) bir istifhamdır.

وَاسْتُثْنِيَ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ مِنَ الْأَوَّلِينَ اسْتِثْنَاءً مُتَّصِلًا فَإِنَّ عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ كَانُوا مِنْ جُمْلَةِ الْمُنْذَرِينَ فَصَدَّقُوا الْمُنْذِرِينَ وَلَمْ يُشَارِكُوا الْمُنْذَرِينَ فِي عَاقِبَتِهِمُ الْمَنْظُورِ فِيهَا وَهِيَ عَاقِبَةُ السُّوءِ. وَتَقَدَّمَ اخْتِلَافُ الْقُرَّاءِ فِي فَتْحِ اللَّامِ وَكَسْرِهَا مِنْ قَوْلِهِ:

{ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “İhlasa erdirilmiş Allah’ın kulları” evvelkilerden muttasıl bir istisna ile istisna edilmiştir. Çünkü ihlasa erdirilmiş Allah’ın kulları da uyarılanların arasındaydı; ancak onlar uyarıcıları tasdik ettiler ve bakıp ibret alınacak o kötü akıbette uyarılanlara ortak olmadılar. Kurrânın,

الْمُخْلَصِينَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ [الصافات: ٣٩- ٤٠] .

{ الْمُخْلَصِينَ } kelimesinin lâm harfinin fethası ve kesresi konusundaki kıraat ihtilafı, Allah Teâlâ’nın { وَما تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } [Sâffât: 39-40] ayetinde geçmişti.

[٧٥- ٨٢]

[75- 82]

[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ٧٥ إِلَى ٨٢]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 75’ten 82’ye]

وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥) وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ (٧٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨) سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ (٧٩)

{ وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥) وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ (٧٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨) سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ (٧٩) } “Andolsun, Nûh bize seslenip yakarmıştı; biz ne güzel icabet edenleriz! (75) Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık. (76) Onun soyunu ise sürekli kalanlar kıldık. (77) Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık. (78) Âlemler içinde Nûh’a selâm olsun! (79)”

إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢)

{ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢) } “Şüphesiz biz güzel davrananları işte böyle mükafatlandırırız. (80) Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı. (81) Sonra da diğerlerini suda boğduk. (82)”

أَتْبَعَ التَّذْكِيرَ وَالتَّسْلِيَةَ مِنْ جَانِبِ النَّظَرِ فِي آثَارِ مَا حَلَّ بِالْأُمَمِ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ، وَمَا أَخْبَرَ عَنْهُ مِنْ عَاقِبَتِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، بِتَذْكِيرٍ وَتَسْلِيَةٍ مِنْ جَانِبِ الْإِخْبَارِ عَنِ الرُّسُلِ الَّذِينَ كَذَّبَهُمْ قَوْمُهُمْ وَآذَوْهُمْ وَكَيْفَ انْتَصَرَ اللَّهُ لَهُم ليزِيد رَسُول ﷺ تَثْبِيتًا وَيُلْقِمَ الْمُشْرِكِينَ تَبْكِيتًا. وَذَكَرَ فِي هَذِه السُّورَة سِتّ قصَص من قَصَصَ الرُّسُلِ مَعَ أَقْوَامِهِمْ لِأَنَّ فِي كُلِّ قِصَّةٍ مِنْهَا خَاصِّيَّةً لَهَا شَبَهٌ بِحَال الرَّسُول ﷺ مَعَ قَوْمِهِ وَبِحَالِهِ الْأَكْمَلِ فِي دَعْوَتِهِ، فَفِي الْقَصَصِ كُلِّهَا عِبْرَةٌ وَأُسْوَةٌ وَتَحْذِيرٌ كَمَا سَيَأْتِي تَفْصِيلُهُ عِنْدَ كُلِّ قِصَّةٍ مِنْهَا، وَيَجْمَعُهَا كُلَّهَا مُقَاوَمَةُ الشِّرْكِ وَمُقَاوَمَةُ أَهْلِهَا.

Kendilerine elçi gönderilen ümmetlerin başına gelenlerin izlerine bakılması ve ahiretteki akıbetlerinin haber verilmesi cihetiyle yapılan hatırlatma ve tesellinin ardına; Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in sebatını artırmak ve müşrikleri susturmak amacıyla, kavimleri tarafından yalanlanan ve eziyete uğrayan elçilerden ve Allah’ın onlara nasıl yardım ettiğinden haber verilmesi cihetiyle bir hatırlatma ve teselli getirmiştir. Bu surede peygamberlerin kavimleriyle olan kıssalarından altı kıssa zikretmiştir; çünkü bu kıssaların her birinde Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in kavmiyle olan durumuna ve davetindeki en mükemmel haline benzer bir özellik bulunmaktadır. Kıssaların hepsinde, her birinin yanında ayrıntısı geleceği üzere bir ibret, örnek alma ve uyarı vardır; bunların hepsini birleştiren ortak nokta ise şirke ve ehlinin direnmesine karşı durmaktır.

وَاخْتِيرَ هَؤُلَاءِ الرُّسُلُ السِّتَّةُ: لِأَن نوحًا الْقُدْرَة الْأُولَى، وَإِبْرَاهِيمَ هُوَ رَسُولُ الْمِلَّةِ الْحَنِيفِيَّةِ الَّتِي هِيَ نَوَاةُ الشَّجَرَةِ الطَّيِّبَةِ شَجَرَةِ الْإِسْلَامِ، وَمُوسَى لِشِبْهِ شَرِيعَتِهِ بِالشَّرِيعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ فِي التَّفْصِيلِ وَالْجَمْعِ بَيْنَ الدِّينِ وَالسُّلْطَانِ، فَهَؤُلَاءِ الرُّسُلُ الثَّلَاثَةُ أُصُولٌ. ثُمَّ ذَكَرَ ثَلَاثَةَ رُسُلٍ تفرّعوا عَنْهُم وثلاثتهم عَلَى مِلَّةِ رُسُلِ مَنْ قَبْلَهُمْ. فَأَمَّا لُوطٌ فَهُوَ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، وَأَمَّا إِلْيَاسُ وَيُونُسُ فَعَلَى مِلَّةِ مُوسَى.

Bu altı peygamberin seçilme sebebi şudur: Nûh ilk kudret/örnektir; İbrahim, İslâm ağacı olan güzel ağacın çekirdeği konumundaki Hanîf milletinin elçisidir; Mûsâ ise şeriatının hem ayrıntılı hükümleri hem de din ile hâkimiyeti birleştirmesi bakımından İslâm şeriatına benzerliğinden dolayıdır. Dolayısıyla bu üç peygamber asıllardır (köklerdir). Sonra onlardan dallanan ve üçü de kendilerinden önceki elçilerin şeriatı üzere olan üç peygamberi zikretmiştir: Lût, İbrahim’in milleti üzeredir; İlyâs ve Yûnus ise Mûsâ’nın milleti üzeredir.

وَابْتَدَى بِقِصَّةِ نُوحٍ مَعَ قَوْمِهِ فَإِنَّهُ أَوَّلُ رَسُولٍ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى النَّاسِ وَهُوَ الْأُسْوَةُ الْأُولَى وَالْقُدْوَةُ الْمُثْلَى. وَابْتِدَاءُ الْقِصَّةِ بِذِكْرِ نِدَاءِ نُوحٍ رَبَّهُ مَوْعِظَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ لِيَحْذَرُوا دُعَاء الرَّسُول ﷺ رَبَّهُ تَعَالَى بِالنَّصْرِ عَلَيْهِمْ كَمَا دَعَا نُوحٌ عَلَى قَوْمِهِ وَهَذَا النِّدَاءُ هُوَ الْمَحْكِيُّ فِي قَوْلِهِ: قالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٦] ، وَقَوْلِهِ: قالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَاتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مالُهُ وَوَلَدُهُ إِلَّا خَساراً الْآيَاتُ مِنْ سُورَةِ نُوحٍ [٢١] .

Nûh’un kavmiyle olan kıssasıyla başlamıştır; zira o, Allah’ın insanlara gönderdiği ilk resuldür, ilk örnek ve en güzel önderdir. Kıssaya Nûh’un Rabbine seslenişinin zikriyle başlanması, müşriklerin Nûh’un kavmi aleyhine dua ettiği gibi Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in de kendileri aleyhine Rabbinden zafer dileyeceği duasından sakınmaları için bir öğüttür. Bu sesleniş; { قالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ } [Mü’minûn: 26] “Dedi ki: Rabbim, beni yalanlamalarına karşılık bana yardım et” ayetinde ve Nûh Suresi’ndeki { قالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَاتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مالُهُ وَوَلَدُهُ إِلَّا خَساراً } [Nûh: 21] “Nûh dedi ki: Rabbim! Doğrusu onlar bana isyan ettiler ve malı ile çocuğu kendisine ziyandan başka bir şey artırmayan kimseye uydular” ayetlerinde hikâye edilen yakarıştır.

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ تَفْرِيعٌ عَلَى نَادَانَا، أَيْ نَادَانَا فَأَجَبْنَاهُ، فَحَذَفَ الْمُفَرَّعَ لِدَلَالَةِ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ عَلَيْهِ لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى فَأَجَبْنَاهُ جَوَابَ مَنْ يُقَالُ فِيهِ:

{ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ } “Biz ne güzel icabet edenleriz!” buyruğundaki fâ (ف) harfi, { نَادَانَا } “bize seslenip yakarmıştı” fiilinden doğan bir sonuçtur; yani “bize yalvardı, biz de ona icabet ettik” demektir. { فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ } ifadesi buna delalet ettiği için sonuç kısmı hazfedilmiştir; zira bu ifade, hakkında:

نِعْمَ الْمُجِيبُ. وَالْمَخْصُوصُ بِالْمَدْحِ مَحْذُوفٌ، أَيْ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ نَحْنُ. وَضَمِيرُ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارِكِ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْظِيمِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ. وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ وَتَأْكِيدُ مَا فُرِّعَ عَلَيْهِ بِلَامِ الْقَسَمِ لِتَحْقِيقِ الْأَمْرَيْنِ تَحْذِيرًا لِلْمُشْرِكِينَ بَعْدَ تَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُ أَنَّ نُوحًا دَعَا فَاسْتُجِيبَ لَهُ.

“Ne güzel icabet eden!” denilecek kimsenin verdiği karşılık anlamını içermektedir. Medhedilen muhatap (mahsûs bi’l-medh) hazfedilmiştir; yani “biz ne güzel icabet edenleriz” takdirindedir. Mütekellim-i mea’l-gayr (çoğul birinci şahıs) zamiri bilindiği üzere tazim (yüceltme) için kullanılmıştır. Haberin ve ondan dallanan kısmın kasem lâmı ile tekit edilmesi; Nûh’un dua edip duasının kabul edildiğini inkâr eden kimse konumuna düşürülen müşrikleri uyarmak üzere her iki hususu da pekiştirmek içindir.

وَالتَّنْجِيَةُ: الْإِنْجَاءُ وَهُوَ جَعْلُ الْغَيْرِ نَاجِيًا. وَالنَّجَاةُ: الْخَلَاصُ مِنْ ضُرٍّ وَاقِعٍ.

Tenciye (التَّنْجِيَةُ), incâ (kurtarma) demektir; o da başkasını kurtulmuş kılmaktır. Necât (النَّجَاةُ) ise vuku bulmuş bir zarardan kurtulmaktır.

وَأُطْلِقَتْ هُنَا عَلَى السَّلَامَةِ مِنْ ذَلِكَ قَبْلَ الْوُقُوعِ فِيهِ لِأَنَّهُ لَمَّا حَصَلَتْ سَلَامَتُهُ فِي حِينِ إِحَاطَةِ الضُّرِّ بِقَوْمِهِ نَزَلَتْ سَلَامَتُهُ مِنْهُ مَعَ قُرْبِهِ مِنْهُ بِمَنْزِلَةِ الْخَلَاصِ مِنْهُ بَعْدَ الْوُقُوعِ فِيهِ تَنْزِيلًا لِمُقَارَبَةِ وُقُوعِ الْفِعْلِ مَنْزِلَةَ وُقُوعِهِ، وَهَذَا إِطْلَاقٌ كَثِيرٌ لِلَفْظِ النَّجَاةِ بِحَيْثُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: النَّجَاةُ خَلَاصٌ مِنْ ضُرٍّ وَاقِعٍ أَوْ مُتَوَقَّعٍ.

Burada ise, kavmini zarar kuşattığı anda onun selameti gerçekleştiğinde, fiilin vukuuna yaklaşmanın bizzat vuku bulması yerine konması kabilinden, zarara bu kadar yakınken ondan selamette kalması zarara düştükten sonra kurtulmak mesabesinde sayıldığı için; henüz içine düşmeden önce ondan salim kalma anlamında kullanılmıştır. Bu, necât lafzının çokça kullanılan bir kullanımıdır; öyle ki “Necât, vuku bulan veya beklenen bir zarardan kurtulmaktır” denilmesi sahihtir.

وَالْمُرَادُ بِأَهْلِهِ: عَائِلَتُهُ إِلَّا مَنْ حَقَّ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ، وَكَذَلِكَ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ قَومِهِ، قَالَ

Ehli ile kastedilen: Haklarında helak hükmü kesinleşenler dışındaki ailesidir; aynı şekilde kavminden iman edenlerdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

تَعَالَى: قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ

[Allah] Teâlâ [şöyle buyurmuştur]: { قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ

الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ [هود: ٤٠] . فَالِاقْتِصَارُ عَلَى أَهْلِهِ هُنَا لِقِلَّةِ مَنْ آمَنَ بِهِ مِنْ غَيْرِهِمْ، أَوْ أُرِيدَ بِالْأَهْلِ أَهْلَ دِينِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ [آل عمرَان: ٦٨] .

الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } [Hûd: 40] “Dedik ki: Her birinden ikişer çift ile hakkında aleyhte hüküm verilmiş olanlar hariç aileni ve iman edenleri ona bindir! Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti.” Burada sadece ehliyle yetinilmesi, onların dışındakilerden ona iman edenlerin azlığından ötürüdür; ya da ehl ile, Allah Teâlâ’nın { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ } [Âl-i İmrân: 68] “Doğrusu insanların İbrahim’e en yakın olanı, ona uyanlardır” buyruğunda olduğu gibi onun dinine mensup olanlar kastedilmiştir.

وَأَشْعَرَ قَوْلُهُ: وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَنَّ اسْتِجَابَةَ دُعَاءِ نُوحٍ كَانَتْ بِأَنْ أَهْلَكَ قَوْمَهَ.

{ وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ } “Onu ve ailesini kurtardık” buyruğu, Nûh’un duasının kabul edilmesinin onun kavminin helak edilmesiyle gerçekleştiğini hissettirmiştir.

والْكَرْبِ: الْحُزْنُ الشَّدِيدُ وَالْغَمُّ. وَوَصَفَهُ بِ الْعَظِيمِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُ عَظِيمٌ فِي نَوْعِهِ فَهُوَ غَمٌّ عَلَى غَمٍّ. وَالْمَعْنِيُّ بِهِ الطُّوفَانُ، وَهُوَ كَرْبٌ عَظِيمٌ عَلَى الَّذِينَ وَقَعُوا فِيهِ، فَإِنْجَاءُ نُوحٍ مِنْهُ هُوَ سَلَامَتُهُ مِنَ الْوُقُوعِ فِيهِ كَمَا عَلِمْتَ لِأَنَّهُ هَوْلٌ فِي الْمَنْظَرِ، وَخَوْفٌ فِي الْعَاقِبَة وَالْوَاقِع فِيهِ مُوقِنٌ بِالْهَلَاكِ. وَلَا يزَال الْخَوْف يزْدَاد بِهِ حَتَّى يَغْمُرَهُ الْمَاءُ ثُمَّ لَا يَزَالُ فِي آلَامٍ مِنْ ضِيقِ النَّفَسِ وَرِعْدَةِ القرّ وَالْخَوْف وَتحقّق الْهَلَاكِ حَتَّى يَغْرَقَ فِي الْمَاءِ.

Kerb (الْكَرْبِ), şiddetli üzüntü ve kederdir. Onun el-Azîm (الْعَظِيمِ) sıfatıyla nitelenmesi, kendi türünde pek büyük olduğunu, dolayısıyla keder üstüne keder olduğunu ifade etmek içindir. Bununla kastedilen tûfandır; o da içine düşenler için pek büyük bir kederdir. Nûh’un ondan kurtarılması, bildiğin üzere onun içine düşmekten salim kalmasıdır; çünkü o, manzarası bakımından bir dehşet, akıbeti bakımından bir korkudur ve içine düşen kimse helak olacağından kesinkes emindir. Korku, su onu kaplayıncaya kadar sürekli artar; ardından suda boğuluncaya dek nefes darlığı, soğuktan titreme, korku ve helak olmanın kesinleşmesinden kaynaklanan acılar içinde kalmaya devam eder.

وَإِنْجَاءُ اللَّهِ إِيَّاهُ نِعْمَةٌ عَلَيْهِ، وَإِنْجَاءُ أَهْلِهِ نعْمَة أُخْرَى، وإهلاك ظَالِمِيهِ نِعْمَةٌ كُبْرَى، وَجَعْلُ عُمْرَانِ الْأَرْضِ بذريته نعْمَة دائمة لِأَنَّهُمْ يَدْعُونَ لَهُ وَيُذْكَرُ بَيْنَهُمْ مَصَالِحُ أَعْمَالِهِ وَذَلِكَ مِمَّا يَرْحَمُهُ اللَّهُ لِأَجْلِهِ، وَسَتَأْتِي نِعَمٌ أُخْرَى تَبْلُغُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ.

Allah’ın onu kurtarması onun için bir nimettir; ailesini kurtarması ayrı bir nimettir; ona zulmedenleri helak etmesi daha büyük bir nimettir; yeryüzünün imarını onun soyuna bırakması ise daimi bir nimettir. Zira onlar onun için dua ederler ve onun yararlı amelleri aralarında anılır; bu da Allah’ın kendisi sebebiyle ona rahmet edeceği şeylerdendir. Sayısı on ikiye ulaşacak olan diğer nimetler de gelecektir.

وَضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: هُمُ الْباقِينَ لِلْحَصْرِ، أَيْ لَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا مَنْ نَجَّاهُ اللَّهُ مَعَ نُوحٍ فِي السَّفِينَةِ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ، ثُمَّ مَنْ تَنَاسَلَ مِنْهُمْ فَلَمْ يَبْقَ مِنْ أَبْنَاءِ آدَمَ غَيْرُ ذَرِّيَّةِ نُوحٍ فَجَمِيعُ الْأُمَمِ مِنْ ذُرِّيَّةِ أَوْلَادِ نُوحٍ الثَّلَاثَةِ.

{ هُمُ الْباقِينَ } “Kalanlar sadece onlardır” buyruğundaki fasıl zamiri hasr (kısıtlama) içindir; yani insanlardan Nûh ile birlikte gemide Allah’ın kurtardığı kendi soyundan olanlar ile daha sonra onlardan üreyenler dışında hiç kimse kalmamıştır. Dolayısıyla Âdemoğullarından Nûh’un zürriyetinden başkası kalmamış olup bütün milletler Nûh’un üç oğlunun soyundandır.

وَظَاهِرُ هَذَا أَنَّ مَنْ آمَنَ مَعَ نُوحٍ مِنْ غَيْرِ أَبْنَائِهِ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ نَسْلٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:

Bunun zahiri, Nûh ile birlikte iman edenlerden oğulları dışındakilerin neslinin devam etmediğidir. İbn Abbâs şöyle demiştir:

لَمَّا خَرَجَ نُوحٌ مِنَ السَّفِينَةِ مَاتَ مَنْ مَعَهُ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِلَّا وَلَدَهُ وَنِسَاءَهُ. وَبِذَلِكَ يَنْدَفِعُ التَّعَارُضُ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ فِي سُورَةِ هُودٍ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ [هود: ٤٠] ، وَهَذَا جَارٍ عَلَى أَنَّ الطُّوفَانَ قَدْ عَمَّ الْأَرْضَ كُلَّهَا وَاسْتَأْصَلَ جَمِيعَ الْبَشَرِ إِلَّا مَنْ حَمَلَهُمْ نُوحٌ فِي السَّفِينَةِ وَقَدْ تَقَدَّمَ خَبَرُهُ فِي سُورَةِ هُودٍ.

Nûh gemiden çıktığında, çocukları ve eşleri müstesna, onunla birlikte bulunan erkekler ve kadınlar öldüler. Böylece bu ayet ile Hûd Suresi’ndeki { قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } [Hûd: 40] “Dedik ki: Her birinden ikişer çift ile hakkında aleyhte hüküm verilmiş olanlar hariç aileni ve iman edenleri ona bindir! Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti” buyruğu arasındaki zahiri çelişki ortadan kalkar. Bu durum, tûfanın bütün yeryüzünü kapladığı ve Nûh’un gemiye bindirdikleri müstesna bütün insanlığın kökünü kazıdığı esasına dayanır; bunun haberi daha önce Hûd Suresi’nde geçmişti.

وَعُمُومُ الطُّوفَانِ هُوَ مُقْتَضَى ظَوَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسَّنَةِ، وَمَنْ قَالُوا إِنَّ الطُّوفَانَ لَمْ يَعُمَّ الْأَرْضَ فَإِنَّمَا أَقْدَمُوا عَلَى إِنْكَارِهِ مِنْ جِهَةِ قِصَرِ الْمُدَّةِ الَّتِي حَدَّدَتْ بِهَا كُتُبُ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ، وَلَيْسَ يَلْزَمُ الِاطْمِئْنَانُ لَهَا فِي ضَبْطِ عُمْرِ الْأَرْضِ وَأَحْدَاثِهَا وَذَلِكَ لَيْسَ

Tûfanın umumi olması, Kitap ve Sünnet’in zahiri lafızlarının gereğidir. Tûfanın bütün yeryüzünü kaplamadığını söyleyenler, bunu ancak İsrâiliyyât kitaplarının belirlediği sürenin kısalığı yönünden inkâr etmeye kalkışmışlardır; oysa yeryüzünün yaşını ve olaylarını tespit etmede o kitaplara güvenmek gerekmez ve bu da

مِنَ الْقَوَاطِعِ، وَيَكُونُ الْقَصْرُ إِضَافِيًّا أَيْ لَمْ يَبْقَ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ. وَقَدْ يُقَالُ: نُسَلِّمُ أَنَّ الطُّوفَانَ لَمْ يَعُمَّ الْأَرْضَ وَلَكِنَّهُ عَمَّ الْبَشَرَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُنْحَصِرِينَ فِي الْبِلَادِ الَّتِي أَصَابَهَا الطُّوفَانُ وَلَئِنْ كَانَتْ

kesin delillerden değildir. [Bu durumda] hasr (sınırlandırma) izâfî olur; yani kendisine gönderildiği kavminden geriye kimse kalmamıştır. Şöyle de denilebilir: Tûfanın bütün yeryüzünü kaplamadığını kabul etsek bile insanları bütünüyle kaplamıştır; çünkü onlar tûfanın vurduğu beldelerde toplanmış durumdaydılar. Kaldı ki

أَدِلَّةُ عُمُومِ الطُّوفَانِ غَيْرَ قَطْعِيَّةٍ فَإِنَّ مُسْتَنَدَاتِ الَّذِينَ أَنْكَرُوهُ غَيْرُ نَاهِضَةٍ فَلَا تُتْرَكُ ظَوَاهِرُ الْأَخْبَارِ لِأَجْلِهَا.

tûfanın umumi olduğuna dair deliller kat‘î olmasa bile, onu inkâr edenlerin dayanakları da tutarlı değildir; binaenaleyh haberlerin zahiri bunlar uğruna terk edilemez.

وَزَادَ اللَّهُ فِي عِدَادِ كَرَامَةِ نُوحٍ ﵇ قَوْلَهُ: وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ، فَتِلْكَ نِعْمَةٌ خَامِسَةٌ.

Allah, Nûh aleyhisselâm’a bahşettiği ikramları sayarken { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık” buyruğunu da eklemiştir ki bu beşinci nimettir.

وَالتَّرْكُ: حَقِيقَتُهُ تَخْلِيفُ شَيءٍ وَالتَّخَلِّي عَنْهُ. وَهُوَ هَنَا مُرَادٌ بِهِ الدَّوَامُ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ أَوِ الِاسْتِعَارَةِ، لِأَنَّ شَأْنَ النِّعَمِ فِي الدُّنْيَا أَنَّهَا مَتَاعٌ زَائِلٌ بَعْدُ، طَالَ مَكْثُهَا أَوْ قَصُرَ، فَكَأَنَّ زَوَالَهَا اسْتِرْجَاعٌ مِنْ مُعْطِيهَا كَمَا

Terk (التَّرْكُ) kelimesinin hakiki anlamı, bir şeyi geride bırakmak ve ondan el çekmektir. Burada ise mecâz-ı mürsel veya istiâre yoluyla devamlılık kastedilmiştir; çünkü dünyadaki nimetlerin şanı, ister uzun ister kısa sürsün nihayetinde yok olup giden bir meta olmasıdır. Sanki onların yok olması, verenin onu geri alması gibidir;

جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «لِلَّهِ مَا أَخَذَ وَلَهُ مَا أَعْطَى»

nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Aldığı da O’nundur, verdiği de O’nundur.”

فَشَرَّفَ اللَّهُ نُوحًا بِأَنْ أَبْقَى نِعَمَهُ عَلَيْهِ فِي أُمَمٍ بَعْدَهُ.

Böylece Allah, Nûh’a verdiği nimetleri kendisinden sonraki ümmetler arasında baki kılarak onu şereflendirmiştir.

وَظَاهِرُ الْآخِرِينَ أَنَّهَا بَاقِيَةٌ فِي جَمِيعِ الْأُمَمِ إِلَى انْقِضَاءِ الْعَالَمِ، وَقَرِينَةُ الْمَجَازِ تَعْلِيقُ عَلَيْهِ بِ تَرَكْنا لِأَنَّهُ يُنَاسِبُ الْإِبْقَاءَ، يُقَالُ: أَبْقَى عَلَى كَذَا، أَيْ حَافَظَ عَلَيْهِ لِيَبْقَى وَلَا يَنْدَثِرَ، وعَلى هَذَا لَا يَكُونُ لِ تَرَكْنا مَفْعُولٌ، وَبَعْضُهُمْ قَدَّرَ لَهُ مَفْعُولًا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ، أَي تركنَا ثَنَاء عَلَيْهِ، فَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهَذَا الْإِبْقَاءِ تَعْمِيرُهُ أَلْفَ سَنَةٍ، فَهُوَ إِبْقَاءُ أَقْصَى مَا يُمْكِنُ إِبْقَاءُ الْحَيِّ إِلَيْهِ فَوْقَ مَا هُوَ مُتَعَارَفٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بَقَاءُ حُسْنِ ذِكْرِهِ بَيْنَ الْأُمَمِ كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [الشُّعَرَاء: ٨٤] فَكَانَ نُوحٌ مَذْكُورًا بِمَحَامِدِ الْخِصَالِ حَتَّى قِيلَ: لَا تَجْهَلُ أُمَّةٌ مِنْ أُمَمِ الْأَرْضِ نُوحًا وَفَضْلَهُ وَتَمْجِيدَهُ وَإِنِ اخْتَلَفَتِ الْأَسْمَاءُ الَّتِي يُسَمُّونَهُ بِهَا بِاخْتِلَافِ لُغَاتِهِمْ. فَجَاءَ فِي «سِفْرِ التَّكْوِينِ» الْإِصْحَاحِ التَّاسِعِ: كَانَ نُوحٌ رَجُلًا بَارًّا كَامِلًا فِي أَجْيَالِهِ وَسَارَ نُوحٌ مَعَ اللَّهِ. وَوَرَدَ ذِكْرُهُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:

el-Âhirîn (الْآخِرِينَ) ifadesinin zahiri, bunun âlemin sonuna kadar bütün ümmetlerde baki kalacağıdır. Mecazın karinesi ise aleyhi (عَلَيْهِ) car-mecrurunun teraknâ (تَرَكْنا) fiiline bağlanmasıdır; zira bu bağ ibkâ (baki kılma) anlamına uygundur. Nitekim “şunu ibkâ etti” denildiğinde, baki kalsın ve silinip gitmesin diye onu muhafaza etti manası kastedilir. Buna göre teraknâ (تَرَكْنا) fiilinin mef’ûlü olmaz. Bazı âlimler ise makamın delalet ettiği bir mef’ûl takdir etmişlerdir; yani “onun için bir övgü bıraktık” demektir. Bu ibkâ (baki kılma) ile onun bin yıl yaşatılmasının kastedilmiş olması caizdir; bu durumda bir canlının örfün ötesinde yaşatılabileceği en son sınıra kadar baki kılınması söz konusudur. İbrahim’in { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } [Şuarâ: 84] “Sonrakiler arasında benim için doğru bir lisan (güzel bir nam) kıl” dediği gibi, ümmetler arasında güzel anılışının baki kalmasının kastedilmiş olması da caizdir. Nitekim Nûh övgüye layık hasletlerle anılagelmiştir; hatta yeryüzü ümmetlerinden hiçbir ümmetin, dillerinin farklılığına göre onu adlandırdıkları isimler değişse bile, Nûh’u, onun faziletini ve yüceliğini bilmezlikten gelmediği söylenmiştir. Nitekim Tekvin Kitabı’nın dokuzuncu babında: “Nûh kendi nesilleri içinde sâlih ve kâmil bir adamdı ve Nûh Tanrı ile yürüdü” denilmiştir. İslâm’dan önce Nâbiga’nın şu sözünde de onun anısı geçmiştir:

فَأَلْفَيْتَ الْأَمَانَة لم تخنا ... كَذَلِكَ كَانَ نُوحٌ لَا يَخُونُ

“Sen emaneti buldun ve ona hıyanet etmedin... Nûh da öylece hıyanet etmezdi.”

وَذِكْرُهُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فِي مَعْرِضِ الِاقْتِدَاءِ بِهِ فِي قَوْلِهِ: ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ كانَ عَبْداً شَكُوراً [الْإِسْرَاء: ٣] .

İsrâiloğullarına da { ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ كانَ عَبْداً شَكُوراً } [İsrâ: 3] “Ey Nûh ile birlikte [gemide] taşıdıklarımızın zürriyeti! Doğrusu o çok şükreden bir kuldu” buyruğunda ona uyulması bağlamında anılmıştır.

وَذَكَرَ ابْنُ خَلْدُونَ: أَنَّ بَعْضَهُمْ يَزْعُمُ أَنَّ نُوحًا هُوَ (أَفْرِيدُونْ) مَلِكُ بِلَادِ الْفُرْسِ، وَبَعْضَهُمْ يَزْعُمُ أَنَّ نُوحًا هُوَ (أُوشْهَنْكُ) مَلِكُ الْفُرْسِ الَّذِي كَانَ بَعْدَ (كُيُومَرْثَ) بِمِائَتَيْ سَنَةٍ وَهُوَ يُوَافِقُ أَنَّ نُوحًا كَانَ بَعْدَ آدَمَ وَهُوَ كُيُومَرْثُ بِمِائَتَيْ سَنَةٍ حَسَبَ كُتُبِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ. عَلَى أَنَّ كُيُومَرْثَ يُقَالُ: إِنَّهُ آدَمَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

İbn Haldûn, bazılarının Nûh’un Fars ülkesinin kralı Feridun olduğunu ileri sürdüğünü; bazılarının da Nûh’un Keyûmers’ten iki yüz yıl sonra yaşayan Fars kralı Hûşeng olduğunu ileri sürdüğünü zikretmiştir. Bu da İsrâiloğullarının kitaplarına göre Nûh’un Âdem’den —ki o Keyûmers’tir— iki yüz yıl sonra geldiği rivayetiyle uyuşmaktadır. Bununla birlikte Bakara Suresi’nde geçtiği üzere Keyûmers’in Âdem olduğu da söylenmiştir.

وَمُتَعَلَّقُ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَتَرَكْنا عَلَيْهِ لَمْ يَحُمْ أَحَدٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ حَوْلَهُ فِيمَا

{ وَتَرَكْنا عَلَيْهِ } buyruğundaki aleyhi (عَلَيْهِ) car-mecrurunun müteallakına (bağlantısına) gelince; inceleyebildiğim kadarıyla müfessirlerden hiçbiri bu konunun etrafında durmamıştır.

اطَّلَعْتُ، وَالْوَجْهُ أَنْ يَتَعَلَّقَ عَلَيْهِ بِفِعْلِ تَرَكْنا بِتَضْمِينِ هَذَا الْفِعْلِ مَعْنَى (أَنْعَمْنَا) فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُعَدَّى هَذَا الْفِعْلُ بِاللَّامِ، فَلَمَّا ضُمِّنَ مَعْنَى أَنْعَمْنَا أَفَادَ بِمَادَّتِهِ مَعْنَى الْإِبْقَاءِ لَهُ، أَيْ إِعْطَاءِ شَيءٍ مِنَ الْفَضَائِلِ الْمُدَّخَرَةِ الَّتِي يُشْبِهُ إِعْطَاؤُهَا تَرْكَ أَحَدٍ مَتَاعًا نَفِيسًا لِمَنْ يُخَلِّيهِ هُوَ لَهُ وَيَخْلُفُهُ فِيهِ. وَأَفَادَ بِتَعْلِيقِ حَرْفِ (عَلَى) بِهِ أَنَّ هَذَا التَّرْكَ مِنْ قَبِيلِ الْإِنْعَامِ وَالتَّفْضِيلِ، وَكَذَلِكَ شَأْنُ التَّضْمِينِ أَنْ يُفِيدَ الْمُضَمَّنُ مُفَادَ كَلِمَتَيْنِ فَهُوَ مِنْ أَلْطَفِ الْإِيجَازِ. ثُمَّ إِنَّ مَفْعُولَ تَرَكْنا لَمَّا كَانَ مَحْذُوفًا وَكَانَ فِعْلُ (أَنْعَمْنَا) الَّذِي ضُمِّنَهُ فِعْلُ تَرَكْنا مِمَّا يَحْتَاجُ إِلَى مُتَعَلِّقِ مَعْنَى الْمَفْعُولِ، كَانَ مَحْذُوفًا أَيْضًا مَعَ عَامِلِهِ فَكَانَ التَّقْدِيرُ: وَتَركنَا لَهُ ثَنَاء وَأَنْعَمْنَا عَلَيْهِ، فَحَصَلَ فِي قَوْلِهِ: تَرَكْنا عَلَيْهِ حَذْفُ خَمْسِ كَلِمَاتٍ وَهُوَ إِيجَازٌ بَدِيعٌ.

Doğru olan yaklaşım, bu fiile (en‘amnâ / nimet verdik) manası tazmin edilerek (içirilerek) aleyhi (عَلَيْهِ) ibaresinin teraknâ (تَرَكْنا) fiiline bağlanmasıdır. Zahirin gereği bu fiilin lâm harf-i ceriyle geçişli kılınması idi; ancak en‘amnâ manası tazmin edilince, kök maddesi itibarıyla ona baki kılma manasını, yani bir kimsenin geride bıraktığı ve yerine geçene terk ettiği değerli bir eşyayı bırakmasına benzeyen biriktirilmiş faziletlerden bir şeyler verme anlamını ifade etmiştir. ‘Alâ (عَلَى) harfinin ona bağlanmasıyla da bu bırakmanın bir nimet verme ve üstün kılma türünden olduğunu bildirmiştir; nitekim tazminin şanı, içerilen kelimenin iki kelimenin manasını birden ifade etmesidir ki bu, îcâzın (özlü anlatımın) en latif türlerindendir. Sonra, teraknâ fiilinin mef’ûlü hazfedildiği ve teraknâ fiiline tazmin edilen (en‘amnâ) fiili de mef’ûlün manasına taalluk eden bir unsura ihtiyaç duyduğu için, o da âmiliyle birlikte hazfedilmiştir. Böylece takdir: “Onun için bir övgü bıraktık ve ona nimet verdik” şeklinde olmuştur. Dolayısıyla { تَرَكْنا عَلَيْهِ } sözünde beş kelimenin hazfi gerçekleşmiş olup bu eşsiz bir îcâzdır.

وَلِذَلِكَ قَدَّرَ جُمْهُورُ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَتَرَكْنا ثَنَاء حَسَنًا عَلَيْهِ.

Bu sebeple mütekaddimûn müfessirlerin cumhuru “onun üzerinde güzel bir övgü bıraktık” takdirinde bulunmuşlardır.

وَجُمْلَةُ سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ إِنْشَاءُ ثَنَاءِ اللَّهِ عَلَى نُوحٍ وَتَحِيَّةٌ لَهُ وَمَعْنَاهُ لَازِمُ التَّحِيَّةِ وَهُوَ الرِّضَى وَالتَّقْرِيبُ، وَهُوَ نِعْمَةٌ سَادِسَةٌ. وَتَنْوِينُ سَلامٌ لِلتَّعْظِيمِ وَلِذَلِكَ شَاعَ الِابْتِدَاءُ بِالنَّكِرَةِ لِأَنَّهَا كَالْمَوْصُوفِ.

{ سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ } “Âlemler içinde Nûh’a selam olsun!” cümlesi, Allah’ın Nûh’a yönelik bir övgü inşası ve ona bir esenlik dilemesidir; bunun anlamı da tahiyyenin (selamlamanın) lazımı olan rıza ve yakınlıktır ki bu da altıncı nimettir. Selâm (سَلامٌ) kelimesinin tenvini tazim içindir; bu yüzden nekire ile ibtîda yaygınlık kazanmıştır, çünkü o mevsuf (sıfatlanmış) gibidir.

وَالْمُرَادُ بِالْعَالَمِينَ: الْأُمَمُ وَالْقُرُونُ وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ دَوَامِ السَّلَامِ عَلَيْهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

el-Âlemîn (الْعَالَمِينَ) ile kastedilen: Ümmetler ve asırlardır. Bu, Allah Teâlâ’nın şu buyruklarında olduğu gibi ona selamın sürekliliğinden kinayedir:

وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا

{ وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا } “Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak yeniden diriltileceği gün ona selam olsun!”

[مَرْيَم: ١٥] فِي حَقِّ عِيسَى ﵇ وَكَقَوْلِهِ: سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ [الصافات: ١٣٠] سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ [الصافات:

[Meryem: 15] “Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak yeniden kaldırılacağı gün ona selam olsun!” —bu İsa aleyhisselâm hakkındadır— ve { سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ } [Sâffât: 130] “İlyâs’a selam olsun!”, { سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ } [Sâffât:

١٠٩] .

109] “İbrahim’e selam olsun!” buyruklarında olduğu gibidir.

وَفِي الْعالَمِينَ حَالٌ فَهُوَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ أَوْ خَبَرٌ ثَانٍ عَنْ سَلامٌ.

{ فِي الْعالَمِينَ } ibaresi hâldir; dolayısıyla zarf-ı müstekardır veya selâm (سَلامٌ) kelimesinin ikinci haberidir.

وَذَهَبَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَالْمُبَرِّدُ وَالزَّمَخْشَرِيُّ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ: سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي

Kisâî, Ferrâ, Müberred ve Zemahşerî, { سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ } buyruğunun,

الْعالَمِينَ فِي مَحَلِّ مَفْعُولِ تَرَكْنا، أَيْ تَرَكْنَا عَلَيْهِ هَذِهِ الْكَلِمَةَ وَهِيَ سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ وَهُوَ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي قُصِدَتْ حِكَايَتُهُ كَمَا تَقُولُ قَرَأْتُ سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَفَرَضْناها [النُّور: ١] ، أَيْ جَعَلْنَا النَّاسَ يُسَلِّمُونَ عَلَيْهِ فِي جَمِيعِ الْأَجْيَالِ، فَمَا ذَكَرُوهُ إِلَّا قَالُوا: ﵇. وَمِثْلُ ذَلِكَ قَالُوا فِي نَظَائِرِهَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْمُتَعَاقِبَةِ.

teraknâ (تَرَكْنا) fiilinin mef’ûlü konumunda olduğu görüşüne varmışlardır; yani “onun üzerinde şu sözü, yani { سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ } sözünü bıraktık” demektir. Bu, tıpkı { سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَفَرَضْناها } [Nûr: 1] “[Bu,] indirdiğimiz ve farz kıldığımız bir suredir” [ayetini] okudum demen gibi hikaye edilmesi kastedilen kelam türündendir; yani “insanları bütün nesiller boyunca ona selam verir kıldık; öyle ki onu her andıklarında: aleyhisselâm derler” demektir. Birbirini takip eden bu ayetlerdeki benzerleri hakkında da aynı şeyi söylemişlerdir.

وَزِيدَ فِي سَلَامِ نُوحٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَصْفُهُ بِأَنَّهُ فِي الْعَالَمِينَ دُونَ السَّلَامِ عَلَى غَيْرِهِ فِي قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَإِلْيَاسَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ التَّنْوِيهَ بِنُوحٍ كَانَ سَائِرًا فِي جَمِيعِ الْأُمَمِ لِأَنَّهُمْ كُلَّهُمْ يَنْتَمُونَ إِلَيْهِ وَيَذْكُرُونَهُ ذِكْرَ صِدْقٍ كَمَا قَدَّمْنَاهُ آنِفًا.

İbrahim, Mûsâ, Hârûn ve İlyâs kıssalarında başkalarına verilen selamda olmayıp bu surede Nûh’un selamına { فِي الْعالَمِينَ } “âlemler içinde” nitelemesinin eklenmesi; Nûh’un övgüyle anılmasının bütün ümmetler arasında yaygın olduğuna, zira hepsinin onun soyundan geldiğine ve az önce belirttiğimiz gibi onu doğrulukla andıklarına işaret etmek içindir.

وَجُمْلَةُ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ تَذْيِيلٌ لِمَا سَبَقَ مِنْ كَرَامَةِ اللَّهِ نُوحًا. وَ (إِنَّ)

{ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz güzel davrananları işte böyle mükafatlandırırız” cümlesi, Allah’ın Nûh’a yönelik daha önce geçen ikramlarının fezlekesidir (özetidir). [Baştaki] inne (إِنَّ) edatı,

تُفِيدُ تَعْلِيلًا لِمُجَازَاةِ اللَّهِ نُوحًا بِمَا عَدَّهُ من النعم بِأَن ذَلِك لِأَنَّهُ كَانَ مُحْسِنًا، أَيْ مُتَخَلِّقًا بِالْإِحْسَانِ وَهُوَ الْإِيمَانُ الْخَالِصُ الْمُفَسَّرُ

Allah’ın Nûh’u sayılan bu nimetlerle mükafatlandırmasının, onun muhsin bir kul olması, yani ihsan ahlakıyla donanmış bulunması sebebiyle olduğuna dair bir ta‘lîl (gerekçelendirme) ifade eder. [İhsan ise],

فِي قَول النبيء ﷺ: «الْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ»

Peygamber ﷺ’in: “İhsan, Allah’a O’nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; sen O’nu görmesen de O seni görmektedir” hadisinde açıklanan ihlaslı imandır.

، وَأَيُّ دَلِيلٍ عَلَى إِحْسَانِهِ أَجْلَى مِنْ مُصَابَرَتِهِ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى التَّوْحِيدِ وَالتَّقْوَى وَمَا نَالَهُ مِنَ الْأَذَى مِنْ قَوْمِهِ طُولَ مُدَّةِ دَعْوَتِهِ.

Onun tevhid ve takvaya davetteki sabrından ve davet süresi boyunca kavminden gördüğü eziyetlerden daha açık bir ihsan delili ne olabilir ki?

وَالْمَعْنَى: إِنَّا مِثْلَ ذَلِكَ الْجَزَاءِ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ. وَفِي هَذَا تَنْوِيهٌ بِنُوحٍ ﵇ بِأَنَّ جَزَاءَهُ كَانَ هُوَ الْمِثَالَ وَالْإِمَامَ لِجَزَاءِ الْمُحْسِنِينَ عَلَى مَرَاتِبِ إِحْسَانِهِمْ وَتَفَاوُتِ تَقَارُبِهَا مِنْ إِحْسَانِ نُوحٍ ﵇ وَقُوَّتِهِ فِي تَبْلِيغِ الدَّعْوَةِ. فَهُوَ أَوَّلُ مَنْ أُوذِيَ فِي اللَّهِ فَسَنَّ الْجَزَاءَ لِمَنْ أُوذِيَ فِي اللَّهِ، وَكَانَ عَلَى قَالَبِ جَزَائِهِ، فَلَعَلَّهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ كِفْلٌ مِنْ كُلِّ جَزَاءٍ يُجْزَاهُ أَحَدٌ عَلَى صَبْرِهِ إِذَا أُوذِيَ فِي اللَّهِ، فَثَبَتَ لِنُوحٍ بِهَذَا وَصْفُ الْإِحْسَانِ، وَهُوَ النِّعْمَةُ السَّابِعَةُ. وَثَبَتَ لَهُ أَنَّهُ مَثَلٌ لِلْمُحْسِنِينَ فِي جَزَائِهِمْ عَلَى إِحْسَانِهِمْ، وَهِيَ النِّعْمَةُ الثَّامِنَةُ.

Manası şudur: “Biz muhsinleri işte böylesi bir mükafat ile mükafatlandırırız.” Bunda Nûh aleyhisselâm’a yönelik büyük bir övgü vardır; zira onun mükafatı, ihsan derecelerine ve bu derecelerin Nûh aleyhisselâm’ın ihsanına ve daveti tebliğdeki gücüne olan yakınlık farkına göre, muhsinlerin mükafatı için bir örnek ve önder kılınmıştır. O, Allah yolunda ilk eziyet gören kimsedir; bu sebeple Allah yolunda eziyet gören kimsenin mükafatının yolunu açmış ve bu mükafat onun mükafatı kalıbında olmuştur. Belki de Allah yolunda eziyet gördüğünde sabretmesinden ötürü bir kimseye verilen her mükafattan onun da bir payı olacaktır. Böylece Nûh hakkında ihsan vasfı sübût bulmuştur ki bu yedinci nimettir. İhsanlarına karşılık verilecek mükafatta onun muhsinler için bir örnek olduğu da sabit olmuştur ki bu da sekizinci nimettir.

وَجُمْلَةُ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ تَعْلِيل لاستحقاقه المجازاة الْمَوْصُوفَةَ بِقَوْلِهِ:

{ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Çünkü o bizim mümin kullarımızdandı” cümlesi,

كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ فَاخْتَلَفَ مَعْلُولُ هَذِهِ الْعِلَّةِ وَمَعْلُولُ الْعِلَّةِ الَّتِي قَبْلَهَا.

{ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte biz güzel davrananları böyle mükafatlandırırız” buyruğunda nitelenen mükafatı hak etmesinin ta‘lîlidir (gerekçesidir). Böylece bu illetin ma‘lûlü (gerekçesiyle açıklanan hüküm) ile bir önceki illetin ma‘lûlü birbirinden farklı olmuştur.

وَأَفَادَ وَصْفُهُ بِ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا أَنَّهُ مِمَّنِ اسْتَحَقَّ هَذَا الْوَصْفَ، وَقَدْ عَلِمْتَ غَيْرَ مَرَّةٍ أَنَّ وَصْفَ (عَبْدٍ) إِذَا أُضِيفَ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ أَشْعَرَ بِالتَّقْرِيبِ وَرَفْعِ

Onun { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا } “o bizim kullarımızdandı” şeklinde nitelenmesi, bu vasfı hak edenlerden olduğunu ifade etmiştir. Defalarca bildiğin üzere (abd / kul) vasfı celâlet zamirine izâfe edildiğinde yakınlığı ve derecenin

الدَّرَجَةِ، اقْتَصَرَ عَلَى وَصْفِ الْعِبَادِ بِالْمُؤْمِنِينَ تَنْوِيهًا بِشَأْنِ الْإِيمَانِ لِيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَيُقْلِعَ الْمُشْرِكُونَ عَنِ الشِّرْكِ. وَهَذِهِ نِعْمَةٌ تَاسِعَةٌ. وَأُقْحِمَ مَعَهَا مِنْ عِبادِنَا لِتَشْرِيفِهِ بِتِلْكَ الْإِضَافَةِ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ أُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ [الصافات: ٤٠- ٤١] وَهَذِهِ نِعْمَةٌ عَاشِرَةٌ، وَفِي ذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى عَظِيمِ قَدْرِ الْإِيمَانِ.

yükseltilmesini hissettirir. İman edenlerin imanının artması ve müşriklerin de şirkten vazgeçmeleri için imanın şanını yüceltmek üzere kulların sadece müminler vasfıyla yetinilmiştir; bu dokuzuncu nimettir. Allah Teâlâ’nın { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ أُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ } [Sâffât: 40-41] “Ancak Allah'ın ihlaslı kulları müstesna. İşte onlar için bilinen bir rızık vardır” buyruğunda az önce geçtiği üzere, o izâfet ile onu şereflendirmek için araya { مِنْ عِبادِنَا } ibaresi sokuşturulmuştur; bu da onuncu nimettir. Bunda imanın değerinin büyüklüğüne dair bir dikkat çekme vardır.

وَفِي هَذِهِ الْقِصَّةِ عِبْرَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِمَا حَلَّ بِقَوْمِ نوح وتسلية للنبيء ﷺ وَجَعْلُ نُوحٍ قُدْوَةً لَهُ، وَإِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ يَنْصُرُهُ كَمَا نَصَرَ نُوحًا عَلَى قَوْمِهِ وَيُنْجِيهِ مِنْ أَذَاهُمْ وَتَنْوِيهٌ بِشَأْنِ الْمُؤْمِنِينَ. وثُمَّ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ لِلتَّرْتِيبِ وَالتَّرَاخِي الرَّتْبِيَّيْنِ لِأَنَّ بَعْضَ مَا ذُكِرَ قَبْلَهَا فِي الْكَلَامِ هُوَ مِمَّا حَصَلَ بَعْدَ مَضْمُونِ جُمْلَتِهَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ كَمَا هُوَ بَيِّنٌ، وَمَعْنَى التَّرَاخِي الرَّتْبِيِّ هُنَا أَنَّ إِغْرَاقَ الَّذِينَ كَذَّبُوهُ مَعَ نَجَاتِهِ وَنَجَاةِ أَهْلِهِ، أَعْظَمُ رُتْبَةً فِي الِانْتِصَارِ لَهُ وَالدَّلَالَةِ عَلَى وَجَاهَتِهِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَعَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَلُطْفِهِ.

Bu kıssada, Nûh’un kavminin başına gelenler sebebiyle müşrikler için bir ibret; Peygamber ﷺ için bir teselli, Nûh’u kendisine bir örnek kılma, Nûh’a kavmine karşı yardım ettiği gibi ona da yardım edip kendisini onların eziyetinden kurtaracağına dair bir işaret ve müminlerin şanını yüceltme vardır. { ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra diğerlerini suda boğduk” buyruğundaki sümme (ثُمَّ) edatı, rütbece tertip ve terâhî (derece farkı) içindir; zira bundan önce sözde zikredilen bazı hususlar, açık olduğu üzere işin aslında bu cümlenin içeriğinden sonra gerçekleşmiş şeylerdendir. Buradaki rütbevî terâhînin manası şudur: Kendisinin ve ailesinin kurtuluşuyla birlikte onu yalanlayanların boğulması, ona yardım edilmesi, Allah Teâlâ katındaki itibarının gösterilmesi ve Allah Teâlâ’nın kudretinin ve lütfunun büyüklüğüne delalet etmesi bakımından rütbece daha büyüktür.

وَمَعْنَى الْآخَرِينَ مَنْ عَدَاهُ وَعَدَا أَهْلَهَ، أَيْ بَقِيَّةُ قَوْمِهِ، وَفِي التَّعْبِيرِ عَنْهُمْ بِالْآخَرِينَ ضَرْبٌ مِنَ الِاحْتِقَارِ. وَمِمَّا فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: «إِنَّ الْآخَرَ قَدْ زَنَى» يَعْنِي نَفْسَهَ عَلَى رِوَايَةِ الْآخَرِ بِمَدِّ الْهَمْزَةِ وَهِيَ إِحْدَى رِوَايَتَيْنِ فِي الْحَدِيثِ.

el-Âharîn (الْآخَرِينَ) ifadesinin manası: Kendisi ve ailesi dışındakiler, yani kavminin geriye kalanlarıdır. Onlardan el-Âharîn diye bahsedilmesinde bir tür tahkir (küçük görme) vardır. Hadiste geçen rivayetlerden biri de bir adamın gelip: “Diğeri (öteki) zina etti” demesidir; buradaki “el-âhar” kelimesi medli hemze ile gelen rivayete göredir ve hadisteki iki rivayetten biridir ki bununla kendisini kastetmiştir.

وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ نُوحٍ وَقِصَّتِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً فِي آلِ عِمْرَانَ [٣٣] ، وَفِي الْأَعْرَافِ، وَفِي سُورَةِ هُودٍ، وَذِكْرُ سَفِينَتِهِ فِي أَوَّلِ سُورَة العنكبوت.

Nûh’un ve kıssasının anılışı Âl-i İmrân [33] suresinde { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً } “Şüphesiz Allah Âdem’i ve Nûh’u seçti” buyruğunda, A‘râf suresinde ve Hûd suresinde; gemisinin zikri ise Ankebût suresinin başında geçmişti.

[٨٣- ٨٧]

[83-87]

[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ٨٣ إِلَى ٨٧]

[SÂFFÂT SURESİ (37): AYET 83’TEN 87’YE]

وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ (٨٣) إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦) فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٨٧)

{ وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ (٨٣) إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦) فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٨٧) } “Şüphesiz İbrahim de onun taraftarlarındandı (83). Hani o, Rabbine arınmış bir kalp ile gelmişti (84). Hani o, babasına ve kavmine: 'Siz neye tapıyorsunuz?' demişti (85). 'Bir iftira olarak Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?' (86). 'Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?' (87).”

تَخَلَّصَ إِلَى حِكَايَةِ مَوْقِفِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مِنْ قَوْمِهِ فِي دَعْوَتِهِمْ إِلَى التَّوْحِيدِ

İbrahim aleyhisselâm’ın tevhide davet konusunda kavmine karşı takındığı tavrın,

وَمَا لَاقَاهُ مِنْهُمْ وَكَيْفَ أَيَّدَهُ اللَّهُ وَنَجَّاهُ مِنْهُمْ، وَقَعَ هَذَا التَّخَلُّصُ إِلَيْهِ بِوَصْفِهِ مِنْ شِيعَةِ نُوحٍ لِيُفِيدَ بِهَذَا الْأُسْلُوبِ الْوَاحِدِ تَأْكِيدَ الثَّنَاءِ عَلَى نُوحٍ وَابْتِدَاءَ الثَّنَاءِ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَتَخْلِيدَ مَنْقَبَةٍ لِنُوحٍ أَنْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ الرَّسُولُ الْعَظِيمُ مِنْ شِيعَتِهِ وَنَاهِيكَ بِهِ. وَكَذَلِكَ جمع محامد لإِبْرَاهِيم فِي كَلِمَةِ كَوْنِهِ مِنْ شِيعَةِ نُوحٍ الْمُقْتَضِي مُشَارَكَتَهُ لَهُ فِي صِفَاتِهِ كَمَا سَيَأْتِي، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

onlardan gördüğü muamelenin, Allah’ın onu nasıl destekleyip onlardan nasıl kurtardığının hikaye edilmesine geçilmiştir. Bu konuya geçiş, onun Nûh’un şiasından (taraftarlarından) biri olarak nitelenmesiyle gerçekleşmiştir; ta ki bu tek üslup ile Nûh’a yapılan övgünün pekiştirilmesi, İbrahim’e yapılacak övgünün başlatılması ve o yüce peygamber İbrahim’in Nûh’un şiasından olması gibi Nûh için ölümsüz bir menkıbenin ortaya konması sağlansın; bu da şan olarak ona yeter. Aynı şekilde, geleceği üzere onun sıfatlarına ortaklığını gerektiren Nûh’un şiasından olma ifadesinde İbrahim için de övgüler toplanmıştır; bu, Allah Teâlâ’nın şu buyruğu gibidir:

ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ [الْإِسْرَاء: ٣] .

{ ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ } [İsrâ: 3] “Ey Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın zürriyeti!”

وَالشِّيعَةُ: اسْمٌ لِمَنْ يُنَاصِرُ الرَّجُلَ وَأَتْبَاعَهُ وَيَتَعَصَّبُ لَهُ فَيَقَعُ لَفْظُ شِيعَةٍ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ. وَقَدْ يُجْمَعُ عَلَى شِيَعٍ وَأَشْيَاعٍ إِذَا أُرِيدَ: جَمَاعَاتٌ كُلُّ جَمَاعَةٍ هِيَ شِيعَةٌ لِأَحَدٍ.

Şîa (الشِّيعَةُ), bir kimseye yardım eden, onun taraftarı olan ve onu tutan kimseye verilen isimdir; dolayısıyla şîa lafzı tekil için de çoğul için de kullanılır. Her biri bir kimsenin taraftarı olan topluluklar kastedildiğinde ise bazen şiya‘ (شِيَعٍ) ve eşyâ‘ (أَشْيَاعٍ) şeklinde çoğul yapılır.

وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي شِيَعِ الْأَوَّلِينَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [١٠] ، وَعِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً فِي سُورَةِ الْقَصَصِ [٤] .

Bu kelime daha önce Hicr Suresi’nde geçen { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي شِيَعِ الْأَوَّلِينَ } [Hicr: 10] “Andolsun, senden önceki geçmiş topluluklara da [peygamberler] göndermiştik” ayetinde ve Kasas Suresi’nde geçen { وَجَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً } [Kasas: 4] “Ve halkını fırkalara ayırmıştı” ayetinde geçmişti.

وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ وَكَانَ دِينُهُ مُوَافِقًا لِدِينِ نُوحٍ فِي أَصْلِهِ وَهُوَ نَبْذُ الشِّرْكِ.

İbrahim, Nûh’un soyundandı ve dini, temeli itibarıyla şirkten uzak durma noktasında Nûh’un dini ile uyum içindeydi.

وَجَعَلَ إِبْرَاهِيمَ مِنْ شِيعَةِ نُوحٍ لِأَنَّ نُوحًا قَدْ جَاءَتْ رُسُلٌ عَلَى دِينِهِ قَبْلَ إِبْرَاهِيمَ مِنْهُمْ هُودٌ وَصَالِحٌ فَقَدْ كَانَا قَبْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَنَّ الْقُرْآنَ ذَكَرَهُمَا غَيْرَ مَرَّةٍ عَقِبَ ذِكْرِ نُوحٍ وَقَبْلَ ذِكْرِ لُوطٍ مُعَاصِرِ إِبْرَاهِيمَ. وَلِقَوْلِ هُودٍ لِقَوْمِهِ: وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ [الْأَعْرَاف: ٦٩] ، وَلِقَوْلِ صَالِحٍ لِقَوْمِهِ: وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ [الْأَعْرَاف: ٧٤] ، وَقَوْلِ شُعَيْبٍ لِقَوْمِهِ: وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صالِحٍ وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ [هود: ٨٩] . فَجَعَلَ قَوْمَ لُوطٍ أَقْرَبَ زَمَنًا لِقَوْمِهِ دُونَ قَوْمِ هُودٍ وَقَوْمِ صَالِحٍ. وَكَانَ لُوطٌ مُعَاصِرَ إِبْرَاهِيمَ فَهَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ شِيعَةٌ لِنُوحٍ وَإِبْرَاهِيمُ مِنْ تِلْكَ الشِّيعَةِ وَهَذِهِ نِعْمَةٌ حَادِيَةَ عَشْرَةَ.

İbrahim’in Nûh’un şiasından sayılması; Nûh’un dinine bağlı olarak İbrahim’den önce Hûd ve Sâlih gibi peygamberlerin gelmiş olması sebebiyledir. Zira Kur’an bu ikisini defalarca Nûh’un zikrinin hemen ardından ve İbrahim’in çağdaşı olan Lût’un zikrinden önce anmıştır. Nitekim Hûd’un kavmine: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } [A‘râf: 69] “Hatırlayın ki O sizi Nûh kavminden sonra halifeler kıldı” demesi; Sâlih’in kavmine: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ } [A‘râf: 74] “Hatırlayın ki O sizi Âd’dan sonra halifeler kıldı” demesi ve Şuayb’ın kavmine: { وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صالِحٍ وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ } [Hûd: 89] “Ey kavmim! Bana karşı muhalefetiniz, Nûh kavminin veya Hûd kavminin yahut Sâlih kavminin başına gelenlerin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesine yol açmasın! Lût kavmi de sizden uzak değildir” demesi bundandır. [Şuayb], Hûd ve Sâlih kavmini değil, Lût kavmini kendi kavmine zaman bakımından en yakın kılmıştır. Lût ise İbrahim’in çağdaşı idi. İşte bütün bunlar Nûh’un şiasıdır ve İbrahim de o şîadandır; bu da on birinci nimettir.

وتوكيد الْخَبَر ب إِنَّ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ عَلَى مِلَّةِ

Haberin inne (إِنَّ) ve lâm-ı ibtidâ ile tekit edilmesi müşriklere bir reddiye içindir; zira onlar kendilerinin İbrahim’in dini üzere olduklarını iddia ediyorlardı.

إِبْرَاهِيمَ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [الْبَقَرَة: ١٣٥] .

Bu, Yüce Allah’ın şu buyruğu gibidir: { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [Bakara: 135] “O, müşriklerden de değildi.”

وإِذْ ظَرْفٌ لِلْمَاضِي وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِالْكَوْنِ الْمُقَدَّرِ لِلْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ الْوَاقِعَيْنِ خَبَرًا عَنْ إِنَّ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ، أَوْ مُتَعَلِّقٌ بِلَفْظِ شِيعَةٍ لِمَا فِيهِ مِنْ

İz (إِذْ), geçmiş zaman zarfıdır ve { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ } “Şüphesiz İbrahim de onun taraftarlarındandı” buyruğundaki “inne”nin haberi olan car-mecrurun takdir edilen varlık anlamına (kevn-i mukadder) müteallıktır; yahut

مَعْنَى الْمُشَايَعَةِ وَالْمُتَابَعَةِ، أَيْ كَانَ مِنْ شِيعَتِهِ حِينَ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ كَمَا جَاءَ نوح، فَذَلِك وَقَتُ كَوْنِهِ مِنْ شِيعَتِهِ، أَيْ لِأَنَّ نُوحًا جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ. وَفِي إِذْ مَعْنَى التَّعْلِيلِ لِكَوْنِهِ مِنْ شِيعَتِهِ فَإِنَّ مَعْنَى التَّعْلِيلِ كَثِيرُ الْعُرُوضِ لِ إِذْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ [الزخرف: ٣٩] . وَهَذِهِ نِعْمَةٌ عَلَى نُوحٍ وَهِيَ ثَانِيَةَ عَشْرَةَ.

içerdiği taraftarlık ve tabi olma manasından ötürü “şîa” lafzına müteallıktır. Yani Nûh’un geldiği gibi, o da Rabbine selim bir kalp ile geldiği zaman onun şiasından idi. İşte onun Nûh’un şiasından olduğu vakit budur; yani Nûh da Rabbine selim bir kalp ile geldiği içindir. “İz” (إِذْ) edatında, onun Nûh’un şiasından oluşuna dair illet (gerekçe) manası vardır. Zira gerekçe bildirme manası “iz” edatında çokça görülür; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ } [Zuhruf: 39] “Zulmettiğiniz için bugün [birlikte olmanız] size asla fayda vermeyecektir; çünkü azapta ortaksınız.” Bu, Nûh’a yönelik on ikinci nimettir.

وَالْبَاءُ فِي بِقَلْبٍ سَلِيمٍ لِلْمُصَاحَبَةِ، أَيْ جَاءَ مَعَهُ قَلَبٌ صفته السَّلامَة فيؤول إِلَى مَعْنَى: إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِسَلَامَةِ قَلْبٍ، وَإِنَّمَا ذُكِرَ الْقَلْبُ ابْتِدَاءً ثُمَّ وُصِفَ بِ سَلِيمٍ لِمَا فِي ذِكْرِ الْقَلْبِ مِنْ إِحْضَارِ حَقِيقَةِ ذَلِكَ الْقَلْبِ النَّزِيهِ، وَلِذَلِكَ أُوثِرَ تَنْكِيرُ «قَلْبٍ» دُونَ تَعْرِيفٍ. وسَلِيمٍ: صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ مُشْتَقَّةٌ مِنَ السَّلَامَةِ وَهِيَ الْخَلَاصُ مِنَ الْعِلَلِ وَالْأَدْوَاءِ لِأَنَّهُ لَمَّا ذُكِرَ الْقَلْبُ ظَهَرَ أَنَّ السَّلَامَةَ سَلَامَتُهُ مِمَّا تُصَابُ بِهِ الْقُلُوبُ مِنْ أَدْوَائِهَا فَلَا جَائِزَ أَنْ تَعْنِيَ الْأَدْوَاءَ الْجَسَدِيَّةَ لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا يُرِيدُونَ بِالْقَلْبِ إِلَّا مَقَرَّ الْإِدْرَاكِ وَالْأَخْلَاقِ. فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ:

{ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } ifadesindeki bâ (بِ) harfi musâhabet (beraberlik) içindir; yani beraberinde niteliği selamet olan bir kalp ile geldi, bu da “Rabbine kalp selameti ile geldiğinde” anlamına gelir. Önce kalbin zikredilip ardından “selîm” ile nitelenmesi, o tertemiz kalbin hakikatini göz önüne getirmek içindir; bu yüzden kalp (قَلْبٍ) kelimesinin marife değil nekra getirilmesi tercih edilmiştir. Selîm (سَلِيمٍ) ise illet ve hastalıklardan kurtulmuş olmak demek olan “selâmet” kökünden türemiş bir sıfat-ı müşebbehedir. Çünkü kalp zikredilince, selametin kalplerin maruz kaldığı hastalıklardan arınmışlık olduğu anlaşılır; dolayısıyla bedensel hastalıklar kastedilmiş olamaz, zira onlar kalpten yalnızca idrak ve ahlakın merkezini kastederlerdi. Böylece kastedilenin şu olduğu kesinleşir: