وَامْتِنَاعُ اقْتِرَانِ جُمْلَةِ الْحَالِ بِعَلَامَةِ الِاسْتِقْبَالِ فِي الْإِثْبَاتِ أَوِ النَّفْيِ مَذْهَبٌ بَصْرِيٌّ، وَهُوَ نَاظِرٌ إِلَى غَالِبِ أَحْوَالِ اسْتِعْمَالِ الْحَالِ، وَجَوَازُهُ مَذْهَبٌ كُوفِيٌّ كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي «الْإِنْصَافِ» ، وَالْحَقُّ فِي جَانِبِ نُحَاةِ الْكُوفَةِ. وَقَدْ تَلَقَّفَ الْمَذْهَبَ الْبَصْرِيَّ مُعْظَمُ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ وَتَحَيَّرَ الْمُحَقِّقُونَ مِنْهُمْ فِي تَأْيِيدِهِ فَلَجَأُوا إِلَى أَنَّ عِلَّتَهُ اسْتِبْشَاعُ الْجَمْعِ بَيْنَ كَوْنِ الْكَلِمَةِ حَالًا وَبَيْنَ اقْتِرَانِهَا بِعَلَامَةِ الِاسْتِقْبَالِ. وَنُبَيِّنُهُ بِأَنَّ الْحَالَ مَا سُمِّيَتْ حَالًا إِلَّا لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا ثُبُوتُ وَصْفٍ فِي الْحَالِ وَهَذَا يُنَافِي اقْتِرَانَهَا
Hâl cümlesinin olumlu veya olumsuz biçimde gelecek zaman alametine bitişmesinin caiz olmaması Basra ekolünün görüşüdür ve bu görüş, hâl kullanımının ekseriyetle görülen durumlarına dayanmaktadır. Bunun caiz olması ise İbnü'l-Enbârî'nin el-İnsâf adlı eserinde zikrettiği üzere Kûfe ekolünün görüşüdür ve hak olan da Kûfe dilcilerinin tarafıdır. Arap dili ulemasının çoğu Basra ekolünün görüşünü benimsemiş, muhakkik âlimler ise bu görüşü savunmakta tereddüde düşüp bunun illetinin bir kelimenin hâl olması ile gelecek zaman alametine bitişmesini bir arada bulundurmanın çirkin görülmesi olduğu gerekçesine sığınmışlardır. Biz bunu şöyle açıklarız: Hâl, ancak şimdiki zamanda bir vasfın sabit olduğunu bildirmesi kastedildiği için hâl olarak isimlendirilmiştir; bu durum ise onun gelecek zaman alametiyle bitişmesiyle
بِعَلَامَةِ الِاسْتِقْبَالِ تَنَافِيَا فِي الْجُمْلَةِ.
bir bakıma çelişir.
هَذَا بَيَانُ مَا وَجَّهَ بِهِ الرَّضِيُّ مَذْهَبَ الْبَصرِيين وَتَبعهُ التفتازانيّ فِي مَبْحَثِ الْحَالِ مِنْ شَرْحِهِ الْمُطَوَّلِ عَلَى «تَلْخِيصِ الْمِفْتَاحِ» . وَفِي مَبْحَثِ الِاسْتِفْهَامِ بِ (هَلْ) مِنْهُ. وَقَدْ زَيَّفَ السَّيِّدُ الْجُرْجَانِيُّ فِي «حَاشِيَةِ الْمُطَوَّلِ» ذَلِكَ التَّوْجِيهَ فِي مَبْحَثِ الْحَالِ تَزْيِيفًا رَشِيقًا.
Bu, er-Radî'nin Basralıların mezhebini gerekçelendirdiği ve et-Teftâzânî'nin Telhîsü'l-Miftâh üzerine yazdığı el-Mutavvel adlı şerhinin hâl bahsinde ve oradaki (hel) ile istifham bahsinde onu takip ettiği açıklamadır. Seyyid Cürcânî ise Hâşiyetü'l-Mutavvel'de hâl bahsinde bu gerekçelendirmeyi zarif bir şekilde çürütmüştür.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ سَيَهْدِينِ مُسْتَأْنَفَةً وَبِذَلِكَ أَجَابَ نُحَاةُ الْبَصْرَةِ عَنْ تَمَسُّكِ نُحَاةِ الْكُوفَةِ بِالْآيَةِ فِي جَوَازِ اقْتِرَانِ الْحَالِ بِعِلْمِ الِاسْتِقْبَالِ، فَالِاسْتِئْنَافُ بَيَانِيٌّ بَيَانًا لِسَبَبِ هِجْرَتِهِ.
Seyehdînî cümlesinin müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olması da caizdir. Basra dilcileri, Kûfe dilcilerinin hâlin gelecek zaman alametine bitişmesinin caiz olduğuna dair bu ayeti delil getirmelerine böyle cevap vermişlerdir; bu durumda isti'nâf, onun hicretinin sebebini açıklayan beyânî bir isti'nâf olur.
وَجُمْلَةُ رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ بَقِيَّةُ قَوْلِهِ فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَخْبَرَ أَنَّهُ مُهَاجِرٌ اسْتَشْعَرَ قِلَّةَ أَهْلِهِ وَعُقْمَ امْرَأَتِهِ وَثَارَ ذَلِكَ الْخَاطِرُ فِي نَفْسِهِ عِنْدَ إِزْمَاعِ الرَّحِيلِ لِأَنَّ الشُّعُورَ بِقِلَّةِ الْأَهْلِ عِنْدَ مُفَارَقَةِ الْأَوْطَانِ يَكُونُ أَقْوَى لِأَنَّ الْمَرْءَ إِذَا كَانَ بَيْنَ قَوْمِهِ كَانَ لَهُ بَعْضُ السُّلُوِّ بِوُجُودِ قَرَابَتِهِ وَأَصْدِقَائِهِ.
Rabbi heb lî mine's-sâlihîn cümlesi onun sözünün devamıdır. Zira o, hicret edeceğini haber verdikten sonra ailesinin azlığını ve eşinin kısırlığını hissetti ve göç etmeye kesin karar verdiğinde bu düşünce içinde uyandı. Çünkü vatanlardan ayrılırken aile azlığının hissedilmesi daha kuvvetli olur; zira insan kavminin arasındayken akrabalarının ve dostlarının varlığıyla bir nebze teselli bulur.
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سَأَلَ النَّسْلَ مَا جَاءَ فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ (الْإِصْحَاحِ الْخَامِسِ عَشَرَ) «وَقَالَ أَبْرَامُ إِنَّكَ لَمْ تُعْطِنِي نَسْلًا وَهَذَا ابْنُ بَيْتِي (بِمَعْنَى مَوْلَاهُ) وَارِث لي (أَنهم كَانُوا إِذَا مَاتَ عَنْ غَيْرِ نَسْلٍ وَرِثَهُ مَوَالِيهِ) » . وَكَانَ عُمْرُ إِبْرَاهِيمَ حِينَ خَرَجَ مِنْ بِلَادِهِ نَحْوًا مِنْ سَبْعِينَ سَنَةً.
Onun soy istediğine delalet eden hususlardan biri de Tekvin Kitabı'nda (on beşinci bap) geçen şu ifadelerdir: 'Ve Abram dedi: Sen bana bir soy vermedin; işte evimde doğan bir uşak (yani kölesi) bana mirasçı olacak (çünkü onlar geride bir soy bırakmadan öldüklerinde mirasçıları azatlıları olurdu).' İbrahim memleketinden çıktığında yaklaşık yetmiş yaşındaydı.
وَقَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : لَفْظُ الْهِبَةِ غَلَبَ فِي الْوَلَدِ. لَعَلَّهُ يَعْنِي أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ غَلَبَ فِي الْقُرْآنِ فِي الْوَلَدِ: وَلَا أَحْسَبُهُ غَلَبَ فِيهِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِأَنِّي لَمْ أَقِفْ عَلَيْهِ وَإِنْ كَانَ قَدْ جَاءَ فِي الْأَخِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا [مَرْيَم: ٥٣] .
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Bağışlama (hibe) lafzı çocuk için galip gelmiştir.' Belki de o, bu lafzın Kur'an'da çocuk hakkında galip geldiğini kastetmektedir; zira Arapların kelamında bunun galip geldiğini sanmıyorum, çünkü buna rastlamadım. Gerçi bu [lafız] Yüce Allah'ın: Ve vehebnâ lehû min rahmetinâ ehâhu Hârûne nebiyyâ [Meryem: 53] kavlinde kardeş hakkında da gelmiştir.
فَحَذَفَ مَفْعُولَ الْفِعْلِ لِدَلَالَةِ الْفِعْلِ عَلَيْهِ.
Fiilin ona delalet etmesinden ötürü fiilin mef'ûlü (nesnesi) hazfedilmiştir.
وَوَصَفَهُ بِأَنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ لِأَنَّ نِعْمَةَ الْوَلَدِ تَكُونُ أَكْمَلَ إِذَا كَانَ صَالِحًا فَإِنَّ صَلَاحَ الْأَبْنَاءِ قُرَّةُ عَيْنٍ لِلْآبَاءِ، وَمِنْ صَلَاحِهِمْ برّهم بوالديهم.
Onu sâlihlerden olmakla nitelemiştir; çünkü evlat nimeti salih olduğu zaman daha kâmil olur. Zira evlatların salahı anne babalar için göz aydınlığıdır ve onların salahından biri de anne babalarına iyilik etmeleridir.
[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٠١ إِلَى ١٠٢]
[Sâffât Suresi (37), 101-102. Ayetler]
فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ (١٠١) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرى قالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢)
{ فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ (١٠١) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرى قالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢) } “Bunun üzerine biz ona yumuşak huylu bir erkek çocuk müjdeledik. Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince: 'Yavrucuğum! Ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum; bir düşün, ne dersin?' dedi. [Çocuk da:] 'Babacığım! Sana emrolunanı yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın' dedi.”
الْفَاءُ فِي فَبَشَّرْناهُ لِلتَّعْقِيبِ، وَالْبِشَارَةُ: الْإِخْبَارُ بِخَيْرٍ وَارِدٍ عَنْ قُرْبٍ أَوْ عَلَى بُعْدٍ فَإِنْ كَانَ اللَّهُ بَشَّرَ إِبْرَاهِيمَ بِأَنَّهُ يُولَدُ لَهُ وَلَدٌ أَوْ يُوجَدُ لَهُ نَسْلٌ عَقِبَ دُعَائِهِ كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ وَهُوَ صَرِيحٌ فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ فِي الْإِصْحَاحِ الْخَامِسِ عَشَرَ فَقَدْ أَخْبَرَهُ بِأَنَّهُ اسْتَجَابَ لَهُ وَأَنَّهُ يَهَبُهُ وَلَدًا بَعْدَ زَمَانٍ، فَالتَّعْقِيبُ عَلَى ظَاهِرِهِ وَإِنْ كَانَ اللَّهُ بَشَّرَهُ بِغُلَامٍ بَعْدَ ذَلِكَ حِينَ حَمَلَتْ مِنْهُ هَاجَرُ جَارَيْتُهُ بَعْدَ خُرُوجِهِ بِمُدَّةٍ طَوِيلَةٍ، فَالتَّعْقِيبُ نِسْبِيٌّ، أَيْ بَشَّرْنَاهُ حِينَ قَدَّرْنَا ذَلِكَ أَوَّلَ بِشَارَةٍ بِغُلَامٍ فَصَارَ التَّعْقِيبُ آئِلًا إِلَى الْمُبَادَرَةِ كَمَا يُقَالُ: تَزَوَّجَ فَوُلِدَ لَهُ وَعَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ فَالْغُلَامُ الَّذِي بُشِّرَ بِهِ هُوَ الْوَلَدُ الْأَوَّلُ الَّذِي وُلِدَ لَهُ وَهُوَ إِسْمَاعِيلُ لَا مَحَالَةَ.
Febeşşernâhu lafzındaki fâ (فَـ), ta'kîb (hemen ardıllık) içindir. Müjde (bişâret) ise yakın veya uzak bir zamanda gelecek hayrı haber vermektir. Eğer Allah, İbrahim'e duasının hemen ardından zâhir olan ve Tekvin Kitabı'nın on beşinci babında açıkça belirtildiği üzere bir evladının doğacağını veya bir neslinin bulunacağını müjdelemişse, O'nun duasına icabet ettiğini ve bir süre sonra kendisine bir evlat bağışlayacağını haber vermiştir; dolayısıyla ta'kîb zâhirî anlamındadır. Şayet Allah ona bir erkek çocuğu, memleketinden çıkışından uzun bir süre sonra cariyesi Hacer'in ondan hamile kaldığı vakit müjdelemişse, bu takdirde ta'kîb nispîdir; yani bunu takdir ettiğimizde ona ilk olarak bir erkek çocuğu müjdeledik demektir. Böylece ta'kîb, tıpkı 'evlendi ve çocuğu oldu' denilmesinde olduğu gibi bir işe girişmeye varır. Her iki ihtimale göre de müjdelenen çocuk, ona doğan ilk çocuktur ve bu da şüphesiz İsmail'dir.
وَالْحَلِيمُ: الْمَوْصُوفُ بِالْحِلْمِ وَهُوَ اسْمٌ يَجْمَعُ أَصَالَةَ الرَّأْيِ وَمَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ وَالرَّحْمَةَ بِالْمَخْلُوقِ. قِيلَ: مَا نَعَتَ اللَّهَ الْأَنْبِيَاءُ بِأَقَلَّ مِمَّا نَعَتَهُمْ بِالْحِلْمِ.
Halîm (حَلِيم): Hilim vasfıyla nitelenendir. Bu, doğru görüşlülüğü, ahlak güzelliğini ve yaratılana merhameti kendisinde toplayan bir isimdir. Denildi ki: 'Allah peygamberleri hilimden daha az bir vasıfla nitelememiştir.'
وَهَذَا الْغُلَامُ الَّذِي بُشِّرَ بِهِ إِبْرَاهِيمُ هُوَ إِسْمَاعِيلُ ابْنُهُ الْبِكْرُ وَهَذَا غَيْرُ الْغُلَامِ الَّذِي بَشَّرَهُ بِهِ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ أُرْسِلُوا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ [الذاريات: ٢٨] فَذَلِكَ وُصِفَ بِأَنَّهُ عَلِيمٍ. وَهَذَا وُصِفَ بِ حَلِيمٍ. وَأَيْضًا ذَلِكَ
İbrahim'e müjdelenen bu çocuk, onun ilk doğan oğlu İsmail'dir. Bu çocuk, Yüce Allah'ın: Kâlû lâ tehaf ve beşşerûhu bi-gulâmin alîm [Zâriyât: 28] kavlinde Lût kavmine gönderilen meleklerin ona müjdelediği çocuktan başkadır. Zira o, alîm (çok bilgili) olarak nitelenmiştir; bu ise halîm (yumuşak huylu) olarak nitelenmiştir. Ayrıca o
كَانَتِ الْبِشَارَةُ بِهِ بِمَحْضَرِ سَارَةَ أُمِّهِ وَقَدْ جُعِلَتْ هِيَ الْمُبَشَّرَةَ فِي قَوْله تَعَالَى: فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ قالَتْ: يَا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً [هود:
çocuğun müjdelenmesi annesi Sare'nin huzurunda gerçekleşmiş ve Yüce Allah'ın: Febeşşernâhâ bi-İshâka ve min verâi İshâka Ya'kûb. Kâlet: Yâ veyletâ e-elidü ve ene acûzün ve hâzâ ba'lî şeyhâ [Hûd:
٧٢] ، فَتِلْكَ بِشَارَةُ كَرَامَةٍ وَالْأَوْلَى بِشَارَةُ اسْتِجَابَةِ دُعَائِهِ، فَلَمَّا وُلِدَ لَهُ إِسْمَاعِيلُ تَحَقَّقَ أَمَلُ إِبْرَاهِيمَ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَارِثٌ مِنْ صُلْبِهِ.
72] kavlinde bizzat kendisi müjdelenen kılınmıştır. Dolayısıyla o bir ikram müjdesidir, ilki ise duasının kabul edilme müjdesidir. Ona İsmail doğunca İbrahim'in kendi sulbünden bir mirasçısının olması ümidi gerçekleşmiştir.
فَالْبِشَارَةُ بِإِسْمَاعِيلَ لَمَّا كَانَتْ عَقِبَ دُعَاءِ إِبْرَاهِيمَ أَنْ يَهَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ عُطِفَتْ هُنَا بِفَاءِ التَّعْقِيبِ، وَبِشَارَتُهُ بِإِسْحَاقَ ذُكِرَتْ فِي هَذِه السُّورَة معطوفة بِالْوَاوِ عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ.
İsmail'in müjdelenmesi İbrahim'in Allah'tan salihlerden bağışlamasını isteme duasının hemen akabinde olduğu için burada ta'kîb bildiren fâ ile atfedilmiştir; İshak'ın müjdelenmesi ise bu surede bir kıssanın diğer kıssaya atfedilmesi şeklinde vâv ile atfedilerek zikredilmiştir.
وَالْفَاءُ فِي فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ فَصِيحَةٌ لِأَنَّهَا مُفْصِحَةٌ عَنْ مُقَدَّرٍ، تَقْدِيرُهُ: فَوُلِدَ لَهُ وَيَفَعَ وَبَلَغَ السَّعْيَ فَلَمَّا بَلَغَ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِلَخْ، أَيْ بَلَغَ أَنْ
Felemmâ beleğa meahu's-sa'ye ifadesindeki fâ (فَـ) fasiha fâsıdır; çünkü takdiri 'ona bir çocuk doğdu, büyüdü ve koşup yürüme çağına geldi; koşup yürüme çağına gelince: Yavrucuğum! ilh. dedi' şeklinde olan gizli bir anlamı açıklamaktadır. Yani
يَسْعَى مَعَ أَبِيهِ، أَيْ بَلَغَ سِنَّ مَنْ يَمْشِي مَعَ إِبْرَاهِيم فِي شؤونه.
babasıyla birlikte koşacak çağa, yani İbrahim ile birlikte işlerinde yürüyebilecek yaşa geldi demektir.
فَقَوْلُهُ: مَعَهُ مُتَعَلِّقٌ بِالسَّعْيِ وَالضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِي بَلَغَ لِلْغُلَامِ، وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَعَهُ عَائِدٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ. والسَّعْيَ مَفْعُولُ بَلَغَ وَلَا حُجَّةَ لِمَنْ مَنَعَ تَقَدُّمَ مَعْمُولِ الْمَصْدَرِ عَلَيْهِ، عَلَى أَنَّ الظُّرُوفَ يُتَوَسَّعُ فِيهَا مَا لَا يُتَوَسَّعُ فِي غَيْرِهَا مِنَ الْمَعْمُولَاتِ.
Meahû (onunla birlikte) sözü es-sa'y kelimesine müteallıktır; beleğa fiilindeki müstetir (gizli) zamir çocuğa, meahû ifadesindeki muzafun ileyh olan zamir ise İbrahim'e döner. Es-Sa'ye kelimesi beleğa fiilinin mef'ûlüdür. Masdarın mamulünün masdardan önce gelmesini engelleyen kimsenin bir delili yoktur; kaldı ki zarflar konusunda diğer mamullerde gösterilmeyen bir genişlik ve esneklik gösterilir.
وَكَانَ عُمْرُ إِسْمَاعِيلَ يَوْمَئِذٍ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةٍ وَحِينَئِذٍ حَدَّثَ إِبْرَاهِيمُ ابْنَهُ بِمَا رَآهُ فِي الْمَنَامِ وَرُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ وَحْيٌ وَكَانَ أول مَا بدىء بِهِ رَسُول الله ﷺ الرُّؤْيَا الصَّادِقَةَ وَلَكِنَّ الشَّرِيعَةَ لَمْ يُوحَ بِهَا إِلَيْهِ إِلَّا فِي الْيَقَظَةِ مَعَ رُؤْيَةِ جِبْرِيلَ دُونَ رُؤْيَا الْمَنَامِ، وَإِنَّمَا كَانَتِ الرُّؤْيَا وَحْيًا لَهُ فِي غَيْرِ التَّشْرِيعِ مِثْلَ الْكَشْفِ عَلَى مَا يَقَعُ وَمَا أُعِدَّ لَهُ وَبَعْضِ مَا يَحِلُّ بِأُمَّتِهِ أَوْ بِأَصْحَابِهِ، فَقَدْ رَأَى فِي الْمَنَامِ أَنَّهُ يُهَاجِرُ مِنْ مَكَّةَ إِلَى أَرْضٍ ذَاتِ نَخْلٍ فَلَمْ يُهَاجِرْ حَتَّى أُذِنَ لَهُ فِي الْهِجْرَةِ كَمَا أَخْبَرَ بِذَلِكَ أَبَا بَكْرٍ ﵁، وَرَأَى بَقَرًا تُذْبَحُ فَكَانَ تَأْوِيلُ رُؤْيَاهُ مَنِ اسْتُشْهِدَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَلَقَدْ يُرَجَّحُ قَوْلُ الْقَائِلِينَ مِنَ السَّلَفِ بِأَنَّ الْإِسْرَاءَ برَسُول الله ﷺ كَانَ يَقَظَةً وَبِالْجَسَدِ عَلَى قَوْلِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّهُ كَانَ فِي الْمَنَامِ وَبِالرُّوحِ خَاصَّةً، فَإِنَّ فِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ أَنَّ اللَّهَ فَرَضَ الصَّلَاةَ فِي لَيْلَتِهِ وَالصَّلَاةُ ثَانِي أَرْكَانِ الْإِسْلَامِ فَهِيَ حَقِيقَةٌ بِأَنْ تُفْرَضَ فِي أَكْمَلِ أَحْوَال الْوَحْي للنبيء ﷺ وَهُوَ حَالُ الْيَقَظَةِ فَافْهَمْ.
O gün İsmail on üç yaşındaydı. O vakit İbrahim oğluna rüyasında gördüğü şeyi anlattı; peygamberlerin rüyası vahiydir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [vahiy olarak] ilk başlayan şey sadık rüyaydı; ancak şeriat ona uykudaki rüya ile değil, yalnızca uyanıkken Cebrail'i görmesiyle vahyolunmuştur. Rüya onun için vuku bulacak şeylerin, kendisi için hazırlananların ve ümmetinin yahut ashabının başına gelecek bazı şeylerin keşfi gibi teşrî dışı hususlarda bir vahiydi. Nitekim rüyasında Mekke'den hurmalık bir diyara hicret edeceğini görmüş, fakat Ebû Bekir radıyallâhu anh'a bildirdiği üzere kendisine hicret için izin verilinceye kadar hicret etmemiştir. Yine kesilen sığırlar görmüş ve rüyasının tabiri Uhud günü Müslümanlardan şehit düşen kimseler olmuştur. Selef âlimlerinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in İsrâ'sının uyanıkken ve bedenle gerçekleştiğini söyleyenlerin görüşü, bunun uykuda ve sadece ruhla gerçekleştiğini söyleyenlerin görüşüne muhakkak üstün tutulur. Zira İsrâ hadisinde Allah'ın o gece namazı farz kıldığı geçmektedir; namaz ise İslam'ın ikinci rüknüdür ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için vahyin en kâmil hâli olan uyanıklık hâlinde farz kılınmaya layıktır, iyi anla!
وَأَمْرُ اللَّهِ إِبْرَاهِيمَ بِذَبْحِ وَلَدِهِ أَمْرُ ابْتِلَاءٍ.
Allah'ın İbrahim'e oğlunu boğazlamasını emretmesi bir imtihan emridir.
وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ بِهِ التَّشْرِيعَ إِذْ لَوْ كَانَ تَشْرِيعًا لَمَا نُسِخَ قَبْلَ الْعَمَلِ بِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ يُفِيتُ
Bununla teşrî (hüküm koyma) kastedilmemiştir; zira teşrî olsaydı onunla amel edilmeden önce neshedilmezdi, çünkü bu durum imtihan emrinin aksine
الْحِكْمَةَ مِنَ التَّشْرِيعِ بِخِلَافِ أَمْرِ الِابْتِلَاءِ.
teşrîin hikmetini ortadan kaldırırdı.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِابْتِلَاءِ إِظْهَارُ عَزْمِهِ وَإِثْبَاتُ عُلُوِّ مَرْتَبَتِهِ فِي طَاعَةِ رَبِّهِ فَإِنَّ الْوَلَدَ عَزِيزٌ عَلَى نَفْسِ الْوَالِدِ، وَالْوَلَدُ الْوَحِيدُ الَّذِي هُوَ أَمَلُ الْوَالِدِ فِي مُسْتَقْبَلِهِ أَشَدُّ عِزَّةً عَلَى نَفْسِهِ لَا مَحَالَةَ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ سَأَلَ وَلَدًا لِيَرِثَهُ نَسْلُهَ وَلَا يَرِثَهُ مَوَالِيهِ، فَبَعْدَ أَنْ أَقَرَّ اللَّهُ عَيْنَهُ بِإِجَابَةِ سُؤْلِهِ وَتَرَعْرُعِ وَلَدِهِ أَمَرَهُ بِأَنْ يَذْبَحَهُ فَيَنْعَدِمَ نَسْلُهُ وَيَخِيبَ أَمَلُهُ وَيَزُولَ أُنْسُهُ وَيَتَوَلَّى بِيَدِهِ إِعْدَامَ أَحَبِّ النُّفُوسِ إِلَيْهِ وَذَلِكَ أَعْظَمُ الِابْتِلَاءِ. فَقَابَلَ أَمْرَ رَبِّهِ بِالِامْتِثَالِ وَحَصَلَتْ حِكْمَةُ اللَّهِ مِنَ ابْتِلَائِهِ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ [الصافات: ١٠٦] .
Bu imtihandan maksat, onun azmini ortaya çıkarmak ve Rabbine itaatteki mertebesinin yüceliğini ispatlamaktır. Zira evlat babanın nefsinde pek kıymetlidir; babanın gelecekteki ümidi olan tek evlat ise şüphesiz nefse çok daha aziz ve kıymetlidir. Bilindiği üzere o, köleleri değil kendi soyu kendisine mirasçı olsun diye bir evlat istemişti. Allah onun isteğine icabet edip çocuğunu büyütmekle gözünü aydın kıldıktan sonra, soyu yok olsun, ümidi kırılsın, tesellisi gitsin ve kendisine en sevimli canı kendi eliyle yok etsin diye onu boğazlamasını emretti; bu ise imtihanların en büyüğüdür. O da Rabbinin emrini itaatle karşıladı ve Allah'ın onu imtihan etmesindeki hikmet gerçekleşti. Yüce Allah'ın: İnne hâzâ le-hüve'l-belâü'l-mübîn [Sâffât: 106] kavlinin anlamı da budur.
وَإِنَّمَا بَرَزَ هَذَا الِابْتِلَاءُ فِي صُورَةِ الْوَحْيِ الْمَنَامِيِّ إِكْرَامًا لِإِبْرَاهِيمَ عَنْ أَنْ يُزْعَجَ بِالْأَمْرِ بِذَبْحِ وَلَدِهِ بِوَحْيٍ فِي الْيَقَظَةِ لِأَنَّ رُؤَى الْمَنَامِ يَعْقُبُهَا تَعْبِيرُهَا إِذْ قَدْ تَكُونُ مُشْتَمِلَةً عَلَى رُمُوزٍ خَفِيَّةٍ وَفِي ذَلِكَ تَأْنِيسٌ لِنَفْسِهِ لِتَلَقِّي هَذَا التَّكْلِيفِ الشَّاقِّ عَلَيْهِ وَهُوَ ذَبْحُ ابْنِهِ الْوَحِيدِ.
Bu imtihan, İbrahim uyanıkken bir vahiyle oğlunu boğazlama emriyle sarsılmasın diye ona bir ikram olarak rüya vahyi şeklinde ortaya çıkmıştır. Çünkü rüyaların peşinden tabiri gelir; zira rüya gizli semboller içerebilir ve bunda, tek oğlunu boğazlamak gibi kendisine pek ağır gelen bu mükellefiyeti karşılaması için nefsine bir teselli ve yatıştırma vardır.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَانْظُرْ مَاذَا تَرى فَاءُ تَفْرِيعٍ، أَوْ هِيَ فَاءُ الْفَصِيحَةِ، أَيْ إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى. وَالنَّظَرُ هُنَا نَظَرُ الْعَقْلِ لَا نَظَرُ الْبَصَرِ فَحَقُّهُ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ وَلَكِنْ عَلَّقَهُ الِاسْتِفْهَامُ عَنِ الْعَمَلِ. وَالْمَعْنَى: تَأَمَّلْ فِي الَّذِي تُقَابِلُ بِهِ هَذَا الْأَمْرَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَمْرَ لَمَّا تَعَلَّقَ بِذَاتِ الْغُلَامِ كَانَ لِلْغُلَامِ حَظٌّ فِي الِامْتِثَالِ وَكَانَ عَرْضُ إِبْرَاهِيمَ هَذَا عَلَى ابْنه عرض اختبار لِمِقْدَارِ طَوَاعِيَتِهِ بِإِجَابَةِ أَمْرِ اللَّهِ فِي ذَاتِهِ لِتَحْصُلَ لَهُ بِالرِّضَى وَالِامْتِثَالِ مَرْتَبَةُ بَذْلِ نَفْسِهِ فِي إِرْضَاءِ اللَّهِ وَهُوَ لَا يَرْجُو مِنِ ابْنِهِ إِلَّا الْقَبُولَ لِأَنَّهُ أَعْلَمُ بِصَلَاحِ ابْنِهِ وَلَيْسَ إِبْرَاهِيمُ مَأْمُورًا بِذَبْحِ ابْنِهِ جَبْرًا، بَلِ الْأَمْرُ بِالذَّبْحِ تَعَلَّقَ بِمَأْمُورَيْنِ: أَحَدُهُمَا بِتَلَقِّي الْوَحْيِ، وَالْآخَرُ بِتَبْلِيغِ الرَّسُولِ إِلَيْهِ، فَلَوْ قَدَّرَ عِصْيَانَهُ لَكَانَ حَالُهُ فِي ذَلِكَ حَالَ ابْنِ نُوحٍ الَّذِي أَبَى أَنْ يَرْكَبَ السَّفِينَةَ لَمَّا دَعَاهُ أَبُوهُ فَاعْتُبِرَ كَافِرًا.
Fenzur mâzâ terâ kavlindeki fâ (فَـ), tefrî' fâsıdır yahut fasiha fâsıdır; yani 'bunu bildiğinde bir bak, ne düşünüyorsun' demektir. Buradaki nazar (bakış), gözün bakışı değil aklın bakışıdır; dolayısıyla hakkı iki mef'ûle geçişli olmasıdır, ancak istifham onu amelden alıkoymuştur (ta'lîk etmiştir). Manası: 'Bu emri ne ile karşılayacağını bir düşün' demektir. Çünkü emir bizzat çocuğun şahsıyla ilgili olunca boyun eğmede çocuğun da bir payı vardı. İbrahim'in bunu oğluna sunması, rıza ve itaat göstererek Allah'ı razı etme yolunda canını feda etme mertebesine erişmesi için bizzat kendisi hakkındaki Allah'ın emrine icabet etmedeki itaat derecesini sınamak içindi. Oysa İbrahim oğlundan kabul etmekten başka bir şey beklemiyordu; çünkü oğlunun salahını çok iyi biliyordu. İbrahim oğlunu zorla boğazlamakla emrolunmuş değildi; bilakis boğazlama emri iki mükellefle ilgiliydi: Biri vahyi telakki etmekle, diğeri ise elçinin kendisine tebliğ etmesiyle mükellefti. Şayet onun isyan ettiği farz edilseydi, bu husustaki hâli, babası kendisini çağırdığında gemiye binmeyi reddeden ve bu sebeple kâfir sayılan Nûh'un oğlunun hâli gibi olurdu.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مَاذَا تَرى بِفَتْحِ التَّاءِ وَالرَّاءِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الرَّاءِ، أَيْ مَاذَا تُرِينِي مِنَ امْتِثَالٍ أَوْ عَدَمِهِ. وَحُكِيَ جَوَابُهُ فَقَالَ: يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ دُونَ عَطْفٍ، جَرْيًا عَلَى حِكَايَةِ الْمُقَاوَلَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] .
Cumhur mâzâ terâ ibaresini tâ ve râ harflerinin fethasıyla okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise tâ'nın zammı ve râ'nın kesresiyle (türî) okumuşlardır; yani 'itaat veya itaatsizlikten bana ne gösterirsin?' demektir. Karşılıklı konuşmaların hikaye edilmesinde carî olan kural gereğince -Bakara Suresi'nde [30] Yüce Allah'ın: Kâlû e-tec'alü fîhâ men yüfsidü fîhâ kavlinde geçtiği üzere- atıf harfi olmaksızın onun cevabı 'Yâ ebetif'al mâ tü'mer' şeklinde hikaye edilmiştir.
وَابْتِدَاءُ الْجَوَابِ بِالنِّدَاءِ وَاسْتِحْضَارُ الْمُنَادَى بِوَصْفِ الْأُبُوَّةِ وَإِضَافَةُ الْأَبِ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُعَوَّضِ عَنْهَا التَّاءُ الْمُشْعِرُ تَعْوِيضُهَا بِصِيغَةِ تَرْقِيقٍ وَتَحَنُّنٍ.
Cevaba nida ile başlanması, çağrılan kimsenin babalık vasfıyla zihinde canlandırılması ve eb (baba) kelimesinin mütekellim yâ'sına izafe edilip onun yerine tâ getirilmesi, bu değişimin hissettirdiği bir nezaket, incelik ve şefkat ifadesidir.
وَالتَّعْبِيرُ عَنِ الذَّبْحِ بِالْمَوْصُولِ وَهُوَ مَا تُؤْمَرُ دُونَ أَنْ يَقُولَ: اذْبَحْنِي، يُفِيدُ وَحْدَهُ
'Beni boğazla' demeyip boğazlama fiilinden mâ tü'mer şeklindeki mevsûl ile bahsedilmesi, tek başına
إِيمَاءً إِلَى السَّبَبِ الَّذِي جَعَلَ جَوَابَهُ امْتِثَالًا لِذَبْحِهِ.
cevabının kendisini boğazlamaya bir itaat olmasını sağlayan sebebe işaret eder.
وَحُذِفَ الْمُتَعَلِّقُ بِفِعْلِ تُؤْمَرُ لِظُهُورِ تَقْدِيرِهِ: أَيْ مَا تُؤْمَرُ بِهِ. وَبَقِيَ الْفِعْلُ كَأَنَّهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْمُتَعَدِّيَةِ، وَهَذَا الْحَذْفُ يُسَمَّى بِالْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ، كَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ مَعْدِ يَكْرِبَ:
Tü'mer fiiline taalluk eden öge takdirinin açıklığından dolayı hazfedilmiştir; yani mâ tü'meru bihî (sana emrolunan şey) demektir. Böylece fiil sanki geçişli fiillerden biri gibi kalmıştır. Bu hazfe 'hazf ve îsâl' adı verilir; Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözünde olduğu gibi:
أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ فَافْعَلْ مَا أُمِرْتَ بِهِ ... فَقَدْ تَرَكْتُكَ ذَا مَالٍ وَذَا نَشَبِ
Sana hayrı emrettim, öyleyse emrolunduğun şeyi yap ... Şüphesiz ben seni mal ve mülk sahibi olarak bıraktım.
وَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: افْعَلْ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْإِذْنِ. وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ: اذْبَحْنِي، إِلَى افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ لِلْجَمْعِ بَيْنَ الْإِذْنِ وَتَعْلِيلِهِ، أَيْ أَذِنْتُ لَكَ أَنْ تَذْبَحَنِي لِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَكَ بِذَلِكَ، فَفِيهِ تَصْدِيقُ أَبِيهِ وَامْتِثَالُ أَمْرِ اللَّهِ فِيهِ.
İf'al sözündeki emir kipi izin verme anlamında kullanılmıştır. 'Beni boğazla' demekten if'al mâ tü'mer sözüne dönülmesi, izin vermekle onun gerekçesini birleştirmek içindir; yani 'beni boğazlamana izin verdim, çünkü Allah sana bunu emretti' demektir. Bunda babasını tasdik etmek ve Allah'ın kendisi hakkındaki emrine boyun eğmek vardır.
وَجُمْلَةُ سَتَجِدُنِي هِيَ الْجَوَابُ لِأَنَّ الْجُمَلَ الَّتِي قَبْلَهَا تَمْهِيدٌ لِلْجَوَابِ كَمَا عَلِمْتَ فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ حَثَّهُ عَلَى فِعْلِ مَا أُمِرَ بِهِ وَعَدَهُ بِالِامْتِثَالِ لَهُ وَبِأَنَّهُ لَا يَجْزَعُ وَلَا يَهْلَعُ بَلْ يَكُونُ صَابِرًا، وَفِي ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ عِبْءِ مَا عَسَى أَنْ يَعْرِضَ لِأَبِيهِ مِنَ الْحُزْنِ لِكَوْنِهِ يُعَامِلُ وَلَدَهُ بِمَا يَكْرَهُ. وَهَذَا وَعْدٌ قَدْ وَفَّى بِهِ حِينَ أَمْكَنَ أَبَاهُ مِنْ رَقَبَتِهِ، وَهُوَ الْوَعْدُ الَّذِي شَكَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ [مَرْيَم:
Setecidünî cümlesi asıl cevaptır; çünkü bildiğin üzere ondan önceki cümleler cevaba bir hazırlıktır. Zira o, babasını emrolunduğu şeyi yapmaya teşvik ettikten sonra ona itaat edeceğine, feryat edip sızlanmayacağına, bilakis sabırlı olacağına dair söz vermiştir. Bunda babasının evladına hoşlanmadığı bir muamelede bulunmasından dolayı başına gelebilecek üzüntünün yükünü hafifletme vardır. Bu, babasına boynunu teslim ettiğinde yerine getirdiği bir vaattir ve Allah'ın diğer ayette: Vezkür fi'l-Kitâbi İsmâîle innehû kâne sâdika'l-va'd [Meryem:
٥٤] ، وَقَدْ قَرَنَ وَعْدَهُ بِ إِنْ شاءَ اللَّهُ اسْتِعَانَةً عَلَى تَحْقِيقِهِ.
54] kavlinde kendisine şükranla andığı vaattir. O, gerçekleşmesine yardım dilemek maksadıyla vaadini inşallah sözüne bağlamıştır.
وَفِي قَوْلِهِ: مِنَ الصَّابِرِينَ مِنَ الْمُبَالَغَةِ فِي اتِّصَافِهِ بِالصَّبْرِ مَا لَيْسَ فِي الْوَصْفِ:
Mine's-sâbirîn sözünde, onun sabırla nitelenmesinde öyle bir mübalağa vardır ki bu mübalağa yalın olarak
بِصَابِرٍ، لِأَنَّهُ يُفِيدُ أَنَّهُ سَيَجِدُهُ فِي عِدَادِ الَّذِينَ اشْتَهَرُوا بِالصَّبْرِ وَعُرِفُوا بِهِ، أَلَا تَرَى أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا وَعَدَ الْخَضِرَ قَالَ: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً [الْكَهْف: ٦٩] لِأَنَّهُ حُمِلَ عَلَى التَّصَبُّرِ إِجَابَةً لمقترح الْخضر.
'sâbir' (sabreden) vasfında bulunmaz; çünkü bu ifade, onu sabırla şöhret bulmuş ve onunla tanınmış kimseler arasında bulacağını bildirir. Görmez misin ki Mûsâ aleyhisselâm Hızır'a söz verdiğinde: Setecidünî inşâallâhu sâbirâ [Kehf: 69] demiştir; çünkü o Hızır'ın talebine icabet etmek üzere sabretmeye yönelmiştir.
[١٠٣- ١٠٧]
[103-107]
[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٠٣ إِلَى ١٠٧]
[Sâffât Suresi (37), 103-107. Ayetler]
فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (١٠٦) وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧)
{ فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (١٠٦) وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) } “Her ikisi de teslim olup [İbrahim] onu şakağı üzerine yatırınca, biz ona: 'Ey İbrahim!' diye seslendik. 'Rüyayı gerçekleştirdin; şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükafatlandırırız. Şüphesiz bu apaçık bir imtihandır.' Ve ona büyük bir kurbanlık fidye verdik.”
أَسْلَما اسْتَسْلَمَا. يُقَالُ: سَلَّمَ وَاسْتَسْلَمَ وَأَسْلَمَ بِمَعْنَى: انْقَادَ وَخَضَعَ، وَحُذِفَ الْمُتَعَلِّقُ لِظُهُورِهِ مِنَ السِّيَاقِ، أَيْ أَسْلَمَا لِأَمْرِ اللَّهِ فَاسْتِسْلَامُ إِبْرَاهِيمَ بِالتَّهَيُّؤِ
Eslemâ: Teslim oldular demektir. Boyun eğdi ve itaat etti manasında 'selleme', 'istesleme' ve 'esleme' denir. Müteallak, bağlamdan anlaşıldığı için hazfedilmiştir; yani ikisi de Allah'ın emrine teslim oldular demektir. İbrahim'in teslimiyeti oğlunu boğazlamaya hazırlanmasıyla,
لِذَبْحِ ابْنِهِ، وَاسْتِسْلَامُ الْغُلَامِ بِطَاعَةِ أَبِيهِ فِيمَا بَلَغَهُ عَنْ رَبِّهِ.
çocuğun teslimiyeti ise Rabbinden kendisine tebliğ ettiği hususta babasına itaat etmesiyle gerçekleşti.
وتَلَّهُ: صَرَعَهُ عَلَى الْأَرْضِ، وَهُوَ فِعْلٌ مُشْتَقٌّ مِنِ اسْمِ التَّلِّ وَهُوَ الصُّبْرَةُ مِنَ التُّرَابِ كَالْكُدْيَةِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ
Tellehû: Onu yere yıktı demektir. Bu, tümsek gibi toprak yığını anlamına gelen 'tell' isminden türemiş bir fiildir. [Peygamber'in]
فِي حَدِيثِ الشُّرْبِ «فَتَلَّهُ فِي يَدِهِ»
içecek hadisindeki 'Onu eline koydu/döktü' sözüne gelince,
أَي الْقدح، فَذَلِك عَلَى تَشْبِيهِ شِدَّةِ التَّمْكِينِ كَأَنَّهُ أَلْقَاهُ فِي يَدِهِ.
Yani kadehi [eline koydu]; bu da sanki onu eline bırakıvermişçesine sağlamca tutturmanın benzetilmesidir.
وَاللَّامُ فِي لِلْجَبِينِ بِمَعْنَى (عَلَى) كَقَوْلِهِ: يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً [الْإِسْرَاء: ١٠٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: دَعانا لِجَنْبِهِ [يُونُس: ١٢] ، وَمَعْنَاهَا أَنَّ مَدْخُولَهَا هُوَ أَسْفَلُ جُزْءٍ مِنْ صَاحِبِهِ.
Lil-cebîn (لِلْجَبِينِ) ifadesindeki lâm (لِ) harfi, Allah Teâlâ'nın: { يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً } [İsrâ: 107] “Çeneleri üstüne secdeye kapanırlar” ve: { دَعانا لِجَنْبِهِ } [Yûnus: 12] “Yan üstü yatarak bize dua eder” kavillerinde olduğu gibi 'alâ (عَلَى / üzerine) anlamındadır. Bunun manası, harf-i cerin dahil olduğu kısmın sahibinin en alt kısmı olmasıdır.
وَالْجَبِينُ: أَحَدُ جَانِبَيِ الْجَبْهَةِ، وَلِلْجَبْهَةِ جَبِينَانِ، وَلَيْسَ الْجَبِينُ هُوَ الْجَبْهَةَ وَلِهَذَا خَطَّأُوا الْمُتَنَبِّي فِي قَوْلِهِ:
Cebîn (الْجَبِينُ), alnın iki yanından biridir; zira alnın iki şakağı (cebîn) vardır ve cebîn alnın kendisi (cebhe) değildir. Bu sebeple Mütenebbî'nin şu sözünü hatalı bulmuşlardır:
وَخَلِّ زِيًّا لِمَنْ يُحَقِّقُهُ ... مَا كَلُّ دَامٍ جَبِينُهُ عَابِدْ
“Bırak o kıyafeti hakkını verene... / Alnı kanayan herkes âbid değildir!”
وَتَبِعَ الْمُتَنَبِّي إِطْلَاقَ الْعَامَّةِ وَهُوَ خَطَأٌ، وَقَدْ نَبَّهَ عَلَى ذَلِكَ ابْنُ قُتَيْبَةَ فِي «أدب الْكتاب» وَلَمْ يَتَعَقَّبْهُ ابْنُ السَّيِّدِ الْبَطْلَيُوسِيُّ فِي «الِاقْتِضَابِ» وَلَكِنَّ الْحَرِيرِيَّ لَمْ يَعُدَّهُ فِي «أَوْهَامِ الْخَوَاصِّ» فَلَعَلَّهُ أَنْ يَكُونَ غَفَلَ عَنْهُ، وَذَكَرَ مُرْتَضَى فِي «تَاجِ الْعَرُوسِ» عَنْ شَيْخِهِ تَصْحِيحَ إِطْلَاقِ الْجَبِينِ عَلَى الْجَبْهَةِ مَجَازًا بِعَلَاقَةِ الْمُجَاوَرَةِ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ زُهَيْرٍ:
Mütenebbî burada avamın kullanımına uymuştur ve bu bir hatadır. İbn Kuteybe Edebü'l-Küttâb'da buna dikkat çekmiş, İbnü's-Sîd el-Batalyevsî de el-İktidâb'da buna itiraz etmemiştir. Fakat Harîrî Durretü'l-Gawwâs'ta bunu saymamıştır; belki de gözünden kaçmıştır. Murtazâ ise Tâcü'l-Arûs'ta hocasından nakille cebîn kelimesinin mücâveret (komşuluk) alakasıyla mecazen alın anlamında kullanılmasını sahih görmüş ve Züheyr'in şu beytini inşad etmiştir:
يَقِينِي بِالْجَبِينِ وَمَنْكِبَيْهِ ... وَأَدْفَعُهُ بِمُطَّرِدِ الْكُعُوبِ
“Beni alnı ve omuzlarıyla korur... / Ben de onu boğumları düzgün kargıyla defederim.”
وَزَعَمَ أَنَّ شَارِحَ دِيوَانِ زُهَيْرٍ ذَكَرَ ذَلِكَ. وَهَذَا لَا يَصح اسْتِعْمَالَهُ إِلَّا عِنْدَ قِيَامِ الْقَرِينَةِ لِأَنَّ الْمَجَازَ إِذَا لَمْ يَكْثُرْ لَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُعَدَّ فِي مَعَانِي الْكَلِمَةِ عَلَى أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ زُهَيْرًا أَرَادَ مِنَ الْجَبِينِ الْجَبْهَةَ. وَلَمْ يَذْكُرْ هَذَا فِي الْأَسَاسِ.
Züheyr dîvânı şârihinin bunu zikrettiğini iddia etmiştir. Fakat karîne bulunmadıkça bu kullanım sahih olmaz; zira mecaz çokça kullanılmadıkça kelimenin asıl anlamları arasında sayılmayı hak etmez. Kaldı ki biz Züheyr'in cebîn ile cebheyi (alnı) kastettiğini de kabul etmiyoruz. Bu husus Esâsü'l-Belâga'da da zikredilmemiştir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ أَلْقَاهُ عَلَى الْأَرْضِ عَلَى جَانِبٍ بِحَيْثُ يُبَاشِرُ جَبِينُهُ الْأَرْضَ مِنْ شِدَّةِ الِاتِّصَالِ. وَمُنَادَاةُ اللَّهِ إِبْرَاهِيمَ بِطَرِيقِ الْوَحْيِ بِإِرْسَالِ الْمَلَكِ، أُسْنِدَتِ الْمُنَادَاةُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ الْآمِرُ بِهَا.
Manası şudur: Onu şakağı yere sıkıca temas edecek şekilde yan tarafı üzerine yere yatırdı. Allah'ın İbrahim'e nidası, melek göndermek suretiyle vahiy yoluyladır; nida etmeyi emreden bizzat Kendisi olduğu için nida fiili Allah Teâlâ'ya isnat edilmiştir.
وَتَصْدِيقُ الرُّؤْيَا: تَحْقِيقُهَا فِي الْخَارِجِ بِأَنْ يَعْمَلَ صُورَةَ الْعَمَلِ الَّذِي رَآهُ يُقَالُ: رُؤْيَا صَادِقَةٌ، إِذَا حَصَلَ بَعْدَهَا فِي الْوَاقِعِ مَا يُمَاثِلُ صُورَةَ مَا رَآهُ الرَّائِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Rüyayı doğrulamak (tasdîk): Rüyada gördüğü fiilin benzerini bilfiil işleyerek onu dış dünyada gerçekleştirmektir. Rüyayı gören kimsenin gördüğü şeyin benzeri sonradan vakıada gerçekleşirse buna 'sadık rüya' (ru'yâ sâdıka) denir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ [الْفَتْح: ٢٧] .
{ لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ } [Fetih: 27] “Andolsun ki Allah, Peygamberine rüyasını hak ile doğru çıkardı.”
وَفِي حَدِيثِ عَائِشَةَ: «أول مَا بدىء بِهِ رَسُول الله ﷺ مِنَ الْوَحْيِ الرُّؤْيَا الصَّادِقَةُ، فَكَانَ لَا يَرَى رُؤْيَا إِلَّا جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ» .
Âişe'nin hadisinde şöyle buyrulur: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyin ilk başlangıcı sadık rüya ile oldu. Hiçbir rüya görmezdi ki sabah aydınlığı gibi apaçık çıkmasın.”
وَبِضِدِّ ذَلِكَ يُقَالُ: كَذَبَتِ الرُّؤْيَا، إِذَا حَصَلَ خِلَافُ مَا رَأَى.
Bunun zıddı olarak rüyada görülenin aksi gerçekleştiğinde 'Rüya yalan çıktı' (kezebeti'r-ru'yâ) denir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِذَا اقْتَرَبَ الزَّمَانُ لَمْ تَكَدْ تَكْذِبُ رُؤْيَا الْمُؤْمِنِ»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Zaman yaklaştığında müminin rüyası neredeyse hiç yalan çıkmaz.”
، فَمَعْنَى قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا قَدْ فَعَلْتَ مِثْلَ صُورَةِ مَا رَأَيْتَ فِي النَّوْمِ أَنَّكَ تَفْعَلُهُ. وَهَذَا ثَنَاءٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى إِبْرَاهِيمَ بِمُبَادَرَتِهِ لِامْتِثَالِ الْأَمْرِ وَلَمْ يَتَأَخَّرْ وَلَا سَأَلَ مِنَ اللَّهِ نَسْخَ ذَلِكَ.
Binaenaleyh { قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } ifadesinin anlamı: 'Uykunda yaptığını gördüğün fiilin suretini bizzat yerine getirdin' demektir. Bu, emri yerine getirmekte acele edip gecikmeyen ve bunun neshedilmesini Allah'tan talep etmeyen İbrahim'e Allah Teâlâ'nın bir övgüsüdür.
وَالْمُرَادُ: أَنَّهُ صَدَّقَ مَا رَآهُ إِلَى حَدِّ إِمْرَارِ السِّكِّينِ عَلَى رَقَبَةِ ابْنِهِ، فَلَمَّا نَادَاهُ جِبْرِيلُ بِأَنْ لَا يَذْبَحَهُ كَانَ ذَلِكَ الْخِطَابُ نَسْخًا لِمَا فِي الرُّؤْيَا مِنْ إِيقَاعِ الذَّبْحِ، وَذَلِكَ جَاءَ مِنْ قِبَلِ
Kastedilen şudur: O, bıçağı oğlunun boynuna çalma raddesine varıncaya kadar gördüğünü fiilen doğruladı. Cebrail ona oğlunu boğazlamamasını nida edince bu hitap, rüyadaki boğazlama fiilini neshetmiş oldu. Bu durum
اللَّهِ لَا مِنْ تَقْصِيرِ إِبْرَاهِيمَ، فَإِبْرَاهِيمُ صَدَّقَ الرُّؤْيَا إِلَى أَنْ نَهَاهُ اللَّهُ عَنْ إِكْمَالِ مِثَالِهَا، فَأُطْلِقَ عَلَى تَصْدِيقِهِ أَكْثَرَهَا أَنَّهُ صَدَّقَهَا، وَجُعِلَ ذَبْحُ الْكَبْشِ تَأْوِيلًا لِذَبْحِ الْوَلَدِ الْوَاقِعِ فِي الرُّؤْيَا.
İbrahim'in kusurundan değil, Allah katından gelmiştir. İbrahim, Allah kendisini rüyanın tam örneğini tamamlamaktan menedene kadar rüyayı doğrulamıştır. Bu yüzden çoğunu yerine getirmesi 'rüyayı bütünüyle doğrulaması' olarak ifade edilmiş ve koçun boğazlanması, rüyada görülen çocuğun boğazlanması fiilinin tevili (tabiri) kılınmıştır.
وَجُمْلَةُ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ وَنادَيْناهُ لِأَنَّ نِدَاءَ اللَّهِ إِيَّاهُ تَرْفِيعٌ لِشَأْنِهِ فَكَانَ ذَلِكَ النِّدَاءُ جَزَاءً عَلَى إِحْسَانِهِ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ خِطَابِ اللَّهِ تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُعْتَرِضَةً بَيْنَ جُمَلِ خِطَابِ إِبْرَاهِيمَ، وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ:
{ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } cümlesi, { وَنادَيْناهُ } cümlesinin gerekçesidir; zira Allah'ın ona nida etmesi onun şanını yüceltmektir, dolayısıyla bu nida onun ihsanına bir karşılık olmuştur. Bu cümlenin bizzat Allah Teâlâ'nın İbrahim'e hitabından olması caiz olduğu gibi, İbrahim'e yapılan hitap cümleleri arasında bir ara cümle (cümle-i mu'teriza) olması da caizdir. Allah'ın:
كَذلِكَ إِلَى الْمَصْدَرِ الْمَأْخُوذِ مَنْ فِعْلِ صَدَّقْتَ مِنَ الْمَصْدَرِ وَهُوَ التَّصْدِيقُ مِثْلَ عَوْدِ الضَّمِيرِ عَلَى الْمَصْدَرِ الْمَأْخُوذِ مَنِ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة: ٨] ، أَيْ إِنَّا نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ كَذَلِكَ التَّصْدِيقُ، أَيْ مِثْلَ عَظَمَةِ ذَلِكَ التَّصْدِيقِ نَجْزِي جَزَاءً عَظِيمًا لِلْمُحْسِنِينَ، أَيِ الْكَامِلِينَ فِي الْإِحْسَانِ، أَيْ وَأَنْتَ مِنْهُمْ.
{ كَذلِكَ } kavlindeki işaret, { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [Mâide: 8] “Adaletli olun; o takvaya daha yakındır” ayetinde zamirin fiilden anlaşılan masdara dönmesi gibi, { صَدَّقْتَ } fiilinden anlaşılan 'tasdîk' masdarına racidir. Yani 'Biz muhsinleri işte o tasdik gibi mükafatlandırırız'; yani o tasdikin büyüklüğü gibi, ihsanda kamil olanlara -ki sen de onlardansın- pek büyük bir mükafat veririz.
وَلِمَا يَتَضَمَّنُهُ لَفْظُ الْجَزَاءِ مِنْ مَعْنَى الْمُكَافَأَةِ وَمُمَاثَلَةِ الْمَجْزِيِّ عَلَيْهِ عَظُمَ شَأْنُ الْجَزَاءِ بِتَشْبِيهِهِ بِمُشَبَّهٍ مُشَارٍ إِلَيْهِ بِإِشَارَةِ الْبَعِيدِ الْمُفِيدِ بُعْدًا اعْتِبَارِيًّا وَهُوَ الرِّفْعَةُ وَعِظَمُ الْقَدْرِ فِي الشَّرَفِ، فَالتَّقْدِيرُ: إِنَّا نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ جَزَاءً كَذَلِكَ الْإِحْسَانُ الَّذِي أَحْسَنْتَ بِهِ بِتَصْدِيقِكَ الرُّؤْيَا، مُكَافَأَةً عَلَى مِقْدَارِ الْإِحْسَانِ فَإِنَّهُ بَذَلَ أَعَزَّ الْأَشْيَاءِ عَلَيْهِ فِي طَاعَةِ رَبِّهِ فَبَذَلَ اللَّهُ إِلَيْهِ مِنْ أَحْسَنِ الْخَيْرَاتِ الَّتِي بِيَدِهِ تَعَالَى، فَالْمُشَبَّهُ وَالْمُشَبَّهُ بِهِ مَعْقُولَانِ إِذْ لَيْسَ وَاحِدٌ مِنْهُمَا بِمُشَاهَدٍ وَلَكِنَّهُمَا مُتَخَيِّلَانِ بِمَا يَتَّسِعُ لَهُ التَّخَيُّلُ الْمَعْهُودُ عِنْدَ الْمُحْسِنِينَ مِمَّا يَقْتَضِيهِ اعْتِقَادُهُمْ فِي وَعْدِ الصَّادِقِ مِنْ جَزَاءِ
Ceza (karşılık/mükafat) lafzı, ödüllendirme ve karşılık verilen amele denklik manası içerdiği için, şerefteki yücelik ve büyüklük gibi itibarî bir uzaklığı bildiren uzak işaret zamiriyle işaret edilen bir müşebbehe benzetilerek mükafatın şanı yüceltilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Biz, rüyayı tasdik etmekle sergilediğin o ihsan gibi bir mükafatla muhsinleri ödüllendiririz.' Bu, ihsanın miktarınca bir mükafattır; çünkü o, Rabbine itaat uğrunda kendine en aziz olan şeyi feda etmiş, Allah da katındaki en güzel hayırlardan ona lütufta bulunmuştur. Burada müşebbeh ve müşebbehün bih akılla kavranan şeylerdir; zira ikisi de gözle görülür değildir, bilakis muhsinlerin zihnindeki tasavvur genişliği ve Sâdık olan Allah'ın
الْقَادِرِ الْعَظِيمِ، قَالَ تَعَالَى: هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ [الرَّحْمَن: ٦٠] .
vaadine dair inançlarının gerektirdiği ölçüde zihinde canlandırılır. Allah Teâlâ: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } [Rahmân: 60] “İhsanın (iyiliğin) karşılığı ancak ihsan değil midir?” buyurmuştur.
وَلِمَا أَفَادَ اسْمُ الْإِشَارَةِ مِنْ عَظَمَةِ الْجَزَاءِ أُكِّدَ الْخَبَرُ بِ إِنَّ لدفع تو هم الْمُبَالَغَةِ، أَيْ هُوَ فَوْقَ مَا تَعْهَدُهُ فِي الْعَظَمَةِ وَمَا تُقَدِّرُهُ الْعُقُولُ.
İşaret isminin bildirdiği mükafatın azameti sebebiyle, mübalağa vehmini defetmek için haber 'inne' (إِنَّ) ile pekiştirilmiştir; yani bu mükafat, senin bildiğin büyüklüğün ve akılların takdir edebileceğinin fevkindedir.
وَفُهِمَ مِنْ ذِكْرِ الْمُحْسِنِينَ أَنَّ الْجَزَاءَ إِحْسَانٌ بِمِثْلِ الْإِحْسَانِ فَصَارَ الْمَعْنَى: إِنَّا كَذَلِكَ الْإِحْسَانَ الْعَظِيمَ الَّذِي أَحْسَنْتَهُ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ، فَهَذَا وَعْدٌ بِمَرَاتِبَ عَظِيمَةٍ مِنَ الْفَضْلِ الرَّبَّانِيِّ، وَتَضَمَّنَ وَعْدُ ابْنِهِ بِإِحْسَانٍ مِثْلِهِ مِنْ جِهَةِ نَوْطِ الْجَزَاءِ بِالْإِحْسَانِ، وَقَدْ كَانَ إِحْسَانُ الِابْنِ عَظِيمًا بِبَذْلِ نَفْسِهِ.
Muhsinlerin zikredilmesinden, cezanın (mükafatın) ihsana denk bir ihsan olduğu anlaşılmış ve mana şöyle olmuştur: 'Biz muhsinleri, senin sergilediğin o büyük ihsan gibi ödüllendiririz.' Bu, rabbanî lütufların yüce mertebelerine dair bir vaattir. Ayrıca mükafatın ihsana bağlanması hasebiyle, oğluna da benzer bir ihsanda bulunulacağı vaadini içermektedir; zira oğlun canını feda etmesindeki ihsanı da pek büyüktü.
وَقَدْ أُكِّدَ ذَلِكَ بِمَضْمُونِ جُمْلَةِ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ أَيْ هَذَا التَّكْلِيفُ الَّذِي كَلَّفْنَاكَ هُوَ الِاخْتِبَارُ الْبَيِّنُ، أَيِ الظَّاهِرُ دَلَالَةً عَلَى مَرْتَبَةٍ عَظِيمَةٍ مِنَ امْتِثَالِ أَمْرِ اللَّهِ.
Bu husus, { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ } cümlesinin muhtevasıyla da tekit edilmiştir; yani 'Seni yükümlü kıldığımız bu teklif apaçık bir imtihandır; yani Allah'ın emrine boyun eğmedeki pek yüce bir mertebeye delaleti açık olan bir imtihandır.'
وَاسْتُعْمِلَ لَفْظُ الْبَلَاءِ مَجَازًا فِي لَازِمِهِ وَهُوَ الشَّهَادَةُ بِمَرْتَبَةِ مَنْ لَوِ اخْتُبِرَ بِمِثْلِ ذَلِكَ
Belâ (imtihan) lafzı mecazen onun lâzımı (gereği) anlamında kullanılmıştır ki o da böylesi bir mükellefiyetle sınandığında
التَّكْلِيفِ لَعُلِمَتْ مَرْتَبَتُهُ فِي الطَّاعَةِ وَالصَّبْرِ وَقُوَّةِ الْيَقِينِ.
itaat, sabır ve yakîn kuvvetindeki mertebesi bilinecek olan kimsenin mertebesine şahitlik etmektir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ فِي مَحَلِّ الْعِلَّةِ لِجُمْلَةِ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي مَوْقِعِ جُمْلَةِ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ [الصافات: ٨١] فِي قِصَّةِ نُوحٍ.
{ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ } cümlesi, Nûh kıssasındaki { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } [Sâffât: 81] cümlesinin konumunda daha önce geçtiği üzere, { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } cümlesinin illet (gerekçe) konumundadır.
وَجَوَابُ فَلَمَّا أَسْلَما مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَنادَيْناهُ، وَإِنَّمَا جِيءَ بِهِ فِي صُورَةِ الْعَطْفِ إِيثَارًا لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ مَعْنَى الْقِصَّةِ عَلَى أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لِأَنَّ الدَّلَالَةَ عَلَى الْجَوَابِ تَحْصُلُ بِعَطْفِ بَعْضِ الْقِصَّةِ دُونَ الْعَكْسِ، وَحَذْفُ الْجَوَابِ فِي مِثْلِ هَذَا كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَهُوَ مِنْ أَسَالِيبِهِ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَاتِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ، وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ [يُوسُف: ١٥، ١٦] .
{ فَلَمَّا أَسْلَما } şartının cevabı hazfedilmiştir; buna { وَنادَيْناهُ } kavli delalet etmektedir. Bunun cevap yerine atıf suretinde getirilmesi, kıssa anlamını korumayı cevap olmaya tercih etmek içindir; zira cevaba delalet kıssanın bir kısmının atfedilmesiyle hasıl olur, aksiyle değil. Böylesi durumlarda cevabın hazfedilmesi Kur'an'da pek çoktur ve O'nun üsluplarındandır. Allah Teâlâ'nın şu ayeti de bunun gibidir: { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَاتِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ * وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ } [Yûsuf: 15-16] “Onu alıp götürdükleri ve kuyunun derinliklerine bırakmaya karar verdikleri zaman... Biz de ona: 'Andolsun ki sen onların bu işlerini, onlar farkında değillerken kendilerine haber vereceksin' diye vahyettik. Akşamleyin ağlayarak babalarına geldiler.”
وَجُمْلَةُ وَفَدَيْناهُ يَظْهَرُ أَنَّهَا مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي خَاطَبَ اللَّهُ بِهِ إِبْرَاهِيمَ.
{ وَفَدَيْناهُ } cümlesinin, Allah'ın İbrahim'e hitap ettiği sözlerden olduğu anlaşılmaktadır.
وَالْمَعْنَى: وَقَدْ فَدَيْنَا ابْنَكَ بِذَبْحٍ عَظِيمٍ وَلَوْلَا هَذَا التَّقْدِيرُ تَكُونُ حِكَايَةُ نِدَاءِ اللَّهِ إِبْرَاهِيمَ غَيْرَ مُشْتَمِلَةٍ عَلَى الْمَقْصُودِ مِنَ النِّدَاءِ وَهُوَ إِبْطَالُ الْأَمْرِ بِذَبْحِ الْغُلَامِ.
Manası: 'Ve biz oğluna büyük bir kurbanlığı fidye verdik' demektir. Eğer bu takdir olmasaydı, Allah'ın İbrahim'e nidasının nakli, nidanın asıl maksadı olan çocuğun boğazlanması emrinin iptalini içermemiş olurdu.
وَالْفِدَى وَالْفِدَاءُ: إِعْطَاءُ شَيْءٍ بَدَلًا عَنْ حَقٍّ لِلْمُعْطَى، وَيُطْلَقُ عَلَى الشَّيْءِ الْمُفَدَّى بِهِ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ عَلَى الْمَفْعُولِ. وَأُسْنِدَ الْفِدَاءُ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ الْآذِنُ بِهِ، فَهُوَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، فَإِنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَى إِبْرَاهِيمَ أَنْ يَذْبَحَ الْكَبْشَ فِدَاءً عَنْ ذَبْحِ ابْنِهِ وَإِبْرَاهِيمُ هُوَ الْفَادِي بِإِذْنِ اللَّهِ، وَابْنُ إِبْرَاهِيمَ مُفْدًى.
Fidâ (الفِدَى / الفِدَاء), kendisine bir şey verilen tarafın bir hakkına karşılık bedel vermektir; ayrıca masdarın mef'ûl yerine kullanılması kabîlinden, kendisiyle fidye verilen şey için de kullanılır. Fidye verme fiili Allah'a isnat edilmiştir; çünkü buna izin veren O'dur, dolayısıyla bu bir mecâz-ı aklîdir (aklî mecazdır). Zira Allah İbrahim'e oğlunu boğazlama yerine fidye olarak koçu boğazlamasını vahyetmiştir; Allah'ın izniyle fidyeyi veren (fâdî) İbrahim, fidyesi verilen (müfdâ) ise İbrahim'in oğludur.
وَالذِّبْحُ بِكَسْرِ الذَّالِ: الْمَذْبُوحُ وَوَزْنُ فِعْلٍ بِكَسْرِ الْفَاءِ وَسُكُونِ عَيْنِ الْكَلِمَةِ يُكْثِرُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ مِمَّا اشْتُقَّ مِنْهُ مِثْلَ: الْحِبُّ وَالطِّحْنُ وَالْعِدْلُ.
Zibḥ (الذِّبْحُ) zâl harfinin kesresiyle: Boğazlanan hayvan (mezbûh) demektir. Fâ'nın kesresi ve ayn'ın sükûnuyla 'fi'l' (فِعْل) vezni; ḥibb (sevilen), tıḥn (öğütülen un) ve 'ıdl (denk yük) kelimelerinde olduğu gibi, türediği fiilin mef'ûl anlamında çokça kullanılır.
وَوَصْفُهُ بِ عَظِيمٍ بِمَعْنَى شَرُفَ قَدْرُ هَذَا الذِّبْحِ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ فَدَى بِهِ ابْنَ رَسُولٍ وَأَبْقَى بِهِ مَنْ سَيَكُونُ رَسُولًا فَعَظَّمَهُ بِعِظَمِ أَثَرِهِ، وَلِأَنَّهُ سَخَّرَهُ اللَّهُ لِإِبْرَاهِيمَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَذَلِكَ الْمَكَانِ.
Onun 'azîm' (عَظِيمٍ / büyük) olarak nitelenmesi, bu kurbanlığın kadrinin yüce olması anlamındadır. Bu da Allah'ın onunla bir peygamberin oğluna fidye vermesi ve onun sayesinde ileride peygamber olacak kimseyi hayatta bırakmasıdır; böylece meydana getirdiği neticenin büyüklüğüyle onu yüceltmiştir. Ayrıca Allah onu o vakitte ve o mekânda İbrahim'in istifadesine sunmuştur.
وَقَدْ أَشَارَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ إِلَى قِصَّةِ الذَّبِيحِ وَلَمْ يُسَمِّهِ الْقُرْآنُ لِعِلَّةٍ لِئَلَّا يُثِيرَ خِلَافًا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ فِي تَعْيِينِ الذَّبِيحِ مِنْ وَلَدَيْ إِبْرَاهِيمَ، وَكَانَ الْمَقْصِدُ تَأَلُّفَ أَهْلِ الْكِتَابِ لِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ فِي الِاعْتِرَافِ برسالة مُحَمَّد ﷺ وَتَصْدِيقِ الْقُرْآنِ، وَلَمْ يَكُنْ ثَمَّةَ مَقْصِدٌ مُهِمٌّ يَتَعَلَّقُ بِتَعْيِينِ الذَّبِيحِ وَلَا فِي تَخْطِئَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي تَعْيِينِهِ، وَأَمَارَةُ ذَلِكَ أَنَّ
Bu ayetler kurban edilen (zebîh) çocuğun kıssasına işaret etmiş, fakat Müslümanlar ile Ehl-i Kitap arasında İbrahim'in iki oğlundan hangisinin kurbanlık olduğu hususunda bir ihtilaf çıkmasın diye Kur'an onun ismini açıkça zikretmemiştir. Zira asıl gaye, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini ikrar ve Kur'an'ı tasdik konusunda aleyhlerine hüccet ikame etmek için Ehl-i Kitab'ın kalplerini kazanmaktı. Kurbanlığın kim olduğunu tayin etmekte veya tayin konusunda Ehl-i Kitab'ı yanıltmakta mühim bir gaye yoktu. Bunun delili şudur ki:
الْقُرْآنَ سَمَّى إِسْمَاعِيلَ فِي مَوَاضِعَ غَيْرَ قِصَّةِ الذَّبْحِ وَسَمَّى إِسْحَاقَ فِي مَوَاضِعَ، وَمِنْهَا بِشَارَةُ أُمِّهِ عَلَى لِسَانِ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ أُرْسِلُوا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ، وَذَكَرَ اسْمَيْ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ أَنَّهُمَا وُهِبَا لَهُ عَلَى الْكِبَرِ وَلَمْ يُسَمِّ أَحَدًا فِي قِصَّةِ الذَّبْحِ قَصْدًا لِلْإِبْهَامِ مَعَ عَدَمِ فَوَاتِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْفَضْلِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْقِصَّةِ التَّنْوِيهُ بِشَأْنِ إِبْرَاهِيمَ فَأَيُّ وَلَدَيْهِ كَانَ الذَّبِيحَ كَانَ فِي ابْتِلَائِهِ بِذَبْحِهِ وَعَزْمِهِ عَلَيْهِ وَمَا ظَهَرَ فِي ذَلِكَ مِنَ الْمُعْجِزَةِ تَنْوِيهٌ عَظِيمٌ بِشَأْنِ إِبْرَاهِيمَ وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [العنكبوت: ٤٦]
Kur'an, kurban kıssası dışındaki yerlerde İsmail'in adını zikretmiş, Lût kavmine gönderilen meleklerin dilinden annesine müjdelenmesi de dahil olmak üzere pek çok yerde İshak'ın adını da anmıştır. Yine yaşlılık çağında İsmail ve İshak'ın kendisine bağışlandığını açıkça belirtmiş, fakat fazilet gayesi elden kaçmayacak şekilde kasıtlı bir ibham (kapalılık) ile kurban kıssasında hiçbirinin ismini vermemiştir. Çünkü kıssadan asıl maksat İbrahim'in şanını yüceltmektir. İki oğlundan hangisi kurbanlık olursa olsun, onu boğazlamakla imtihan edilmesinde, buna azmetmesinde ve bu esnada ortaya çıkan mucizede İbrahim'in şanına büyük bir övgü vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [Ankebût: 46] “Ehl-i kitap ile en güzel olan tarzın dışında mücadele etmeyin.”
وَقَالَ النبيء ﷺ: «لَا تُصَدِّقُوا أَهْلَ الْكِتَابِ وَلَا تُكَذِّبُوهُمْ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Ehl-i Kitab'ı ne tasdik edin ne de yalanlayın” buyurmuştur.
. رَوَى الْحَاكِمُ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ» عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَنَّ أَحَدَ الْأَعْرَابِ قَالَ للنبيء ﷺ: يَا ابْنَ الذَّبِيحَيْنِ فَتَبَسَّمَ النبيء ﷺ وَهُوَ يَعْنِي أَنَّهُ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ وَهُوَ الذَّبِيحُ وَأَنَّ أَبَاهُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ كَانَ أَبُوهُ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ نَذَرَ: لَئِنْ رَزَقَهُ اللَّهُ بِعَشَرَةِ بَنِينَ أَنْ يَذْبَحَ الْعَاشِرَ لِلْكَعْبَةِ، فَلَمَّا وُلِدَ عَبْدُ اللَّهِ وَهُوَ الْعَاشِرُ عَزَمَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ عَلَى الْوَفَاءِ بِنَذْرِهِ، فَكَلَّمَهُ كَبَرَاءُ أَهْلِ الْبِطَاحِ أَنْ يَعْدِلَهُ
Hâkim el-Müstedrek'te Muâviye b. Ebî Süfyân'dan şöyle rivayet etmiştir: Bedevilerden biri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Ey iki kurbanlığın oğlu!” dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm etti. Bunun anlamı, kendisinin kurbanlık olan İsmail'in soyundan geldiği ve babası Abdullah b. Abdilmuttalib'in de kurbanlık oluşudur; zira dedesi Abdülmuttalib, eğer Allah kendisine on erkek evlat verirse onuncusunu Kâbe için kurban edeceğini adamıştı. Abdullah doğup onuncu çocuk olunca Abdülmuttalib adağını yerine getirmeye azmetti. Bunun üzerine Mekke'nin (Batḥâ halkının) ileri gelenleri, onun yerine
بِعَشَرَةٍ مِنَ الْإِبِلِ وَأَنْ يَسْتَقْسِمَ بِالْأَزْلَامِ عَلَيْهِ وَعَلَى الْإِبِلِ فَإِنْ خَرَجَ سَهْمُ الْإِبِلِ نَحَرَهَا، فَفَعَلَ فَخَرَجَ سَهْمُ عَبْدِ اللَّهِ، فَقَالُوا: أَرْضِ الْآلِهَةَ، أَيِ الْآلِهَةَ الَّتِي فِي الْكَعْبَةِ يَوْمَئِذٍ، فَزَادَ عَشَرَةً مِنَ الْإِبِلِ وَاسْتَقْسَمَ فَخَرَجَ سَهْمُ عَبْدِ اللَّهِ، فَلَمْ يَزَالُوا يَقُولُونَ: أَرْضِ الْآلِهَةَ وَيَزِيدُ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ عَشَرَةً مِنَ الْإِبِلِ وَيُعِيدُ الِاسْتِقْسَامَ وَيَخْرُجُ سَهْمُ عَبْدِ اللَّهِ إِلَى أَنْ بَلَغَ مَائَةً مِنَ الْإِبِل واستقسم عَلَيْهِمَا فَخَرَجَ سَهْمُ الْإِبِلِ فَقَالُوا رَضِيَتِ الْآلِهَةُ فَذَبَحَهَا فِدَاءً عَنْهُ.
on deve bedel koymasını, onunla develer arasında fal okları çekmesini, şayet ok develere çıkarsa onları kurban etmesini söylediler. O da böyle yaptı; fakat ok Abdullah'a çıktı. Bunun üzerine: 'İlahları -yani o gün Kâbe'deki ilahları- razı et' dediler. On deve daha artırıp kura çekti, yine Abdullah çıktı. Onlar 'İlahları razı et' demeye devam ettiler; Abdülmuttalib de her defasında develeri onar onar artırıp kurayı tekrarladı ve her seferinde ok Abdullah'a çıktı. Nihayet develerin sayısı yüze ulaşınca ikisi arasında kura çekti ve ok develere çıktı. Bunun üzerine: 'İlahlar razı oldu' dediler ve Abdülmuttalib, onun fidyesi olarak yüz deveyi kurban etti.
وَكَانَتْ مَنْقَبَةً لِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَلِابْنِهِ أبي النبيء ﷺ تُشْبِهُ مَنْقَبَةَ جَدِّهِ إِبْرَاهِيمَ وَإِنْ كَانَتْ جَرَتْ عَلَى أَحْوَالِ الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّهَا يُسْتَخْلَصُ مِنْهَا غَيْرُ مَا حَفَّ بِهَا مِنَ الْأَعْرَاضِ الْبَاطِلَةِ، وَكَانَ الزَّمَانُ زَمَانَ فَتْرَةٍ لَا شَرِيعَةَ فِيهِ وَلَمْ يَرِدْ فِي السُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ مَا يُخَالِفُ هَذَا. إِلَّا أَنَّهُ شَاعَ مِنْ أَخْبَارِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَنَّ الذَّبِيحَ هُوَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بِنَاءً عَلَى مَا جَاءَ فِي «سِفْرِ التَّكْوِينِ» فِي «الْإِصْحَاحِ» الثَّانِي وَالْعِشْرِينَ وَعَلَى مَا كَانَ يَقُصُّهُ الْيَهُودُ عَلَيْهِمْ، وَلَمْ يَكُنْ فِيمَا عَلِمُوهُ مِنْ أَقْوَال الرَّسُول ﷺ مَا يُخَالِفُهُ وَلَا كَانُوا يَسْأَلُونَهُ.
Bu, cahiliye adetleri üzerine cereyan etmiş olsa bile -ki onu çevreleyen batıl unsurlar ayıklandığında- Abdülmuttalib ve oğlu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in babası için dedesi İbrahim'in menkıbesine benzeyen bir menkıbe idi. O devir, şeriatın bulunmadığı fetret devriydi ve sahih sünnette buna aykırı bir rivayet gelmemiştir. Ancak Tekvin Kitabı'nın yirmi ikinci babında geçenlere ve Yahudilerin onlara anlattıklarına dayanarak kurbanlığın İbrahim oğlu İshak olduğuna dair Ehl-i Kitap rivayetleri yaygınlaşmıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bildikleri sözleri arasında buna aykırı bir şey olmadığı gibi onlar da bunu sormuyorlardı.
وَالتَّأَمُّلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يُقَوِّي الظَّنَّ بِأَنَّ الذَّبِيحَ إِسْمَاعِيلُ، فَإِنَّهُ ظَاهِرٌ قَوِيٌّ فِي أَنَّ الْمَأْمُورَ بِذَبْحِهِ هُوَ الْغُلَامُ الْحَلِيمُ فِي قَوْلِهِ: فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ [الصافات: ١٠١] وَأَنَّهُ هُوَ الَّذِي سَأَلَ إِبْرَاهِيمُ رَبَّهَ أَنْ يَهَبَ لَهُ فَسَاقَتِ الْآيَةُ قِصَّةَ الِابْتِلَاءِ بِذَبْحِ هَذَا الْغُلَامِ الْحَلِيمِ الْمَوْهُوبِ لِإِبْرَاهِيمَ، ثُمَّ أَعْقَبَتْ قِصَّتَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيئًا مِنَ الصَّالِحِينَ [الصافات: ١١٢] ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ دَلَالَةِ النَّصِّ عَلَى أَنَّ إِسْحَاقَ هُوَ غَيْرُ الْغُلَامِ الْحَلِيمِ الَّذِي
Bu ayet üzerinde derinlemesine düşünmek, kurbanlığın İsmail olduğu zannını kuvvetlendirir. Zira kurban edilmesi emredilen kimsenin: { فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ } [Sâffât: 101] “Biz de ona uysal bir oğlan çocuğu müjdeledik” kavlindeki uysal (halîm) çocuk olduğu ve İbrahim'in Rabbinden kendisine bağışlamasını istediği çocuğun da o olduğu gayet açıktır. Ayet, İbrahim'e lütfedilen bu uysal çocuğun boğazlanmasıyla imtihan ediliş kıssasını anlatmış, ardından da onun kıssasını Allah Teâlâ'nın: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيئًا مِنَ الصَّالِحِينَ } [Sâffât: 112] “Biz ona salihlerden bir peygamber olarak İshak'ı da müjdeledik” kavliyle takip ettirmiştir. Bu durum, İshak'ın daha önce kıssası anlatılan uysal çocuktan
مَضَى الْكَلَامُ عَلَى قِصَّتِهِ لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ قَوْله: وَبَشَّرْناهُ [الصافات: ١١٢] بِشَارَةٌ ثَانِيَةٌ وَأَنَّ ذِكْرَ اسْمِ إِسْحَاقَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ الْغُلَامِ الْحَلِيمِ الَّذِي أُجْرِيَتْ عَلَيْهِ الضَّمَائِرُ الْمُتَقَدِّمَةُ.
farklı biri olduğuna neredeyse nassın delaleti derecesinde yakındır. Çünkü zâhir olan, { وَبَشَّرْناهُ } [Sâffât: 112] kavlinin ikinci bir müjde olması ve İshak isminin açıkça anılmasının, onun önceki zamirlerin kendisine döndüğü 'uysal çocuk'tan başkası olduğuna delalet etmesidir.
فَهَذَا دَلِيلٌ أَوَّلُ.
İşte bu, birinci delildir.
الدَّلِيلُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ لَمَّا ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ بِذَبْحِ وَلَدِهِ كَانَ الظَّاهِرُ أَنَّ الِابْتِلَاءَ وَقَعَ حِينَ لَمْ يَكُنْ لِإِبْرَاهِيمَ ابْنٌ غَيْرُهُ لِأَنَّ ذَلِكَ أَكْمَلُ فِي الِابْتِلَاءِ كَمَا تَقَدَّمَ.
İkinci delil: Allah İbrahim'i oğlunu kurban etmekle sınadığında, daha önce geçtiği üzere imtihanın daha kamil olması için, bu imtihanın İbrahim'in ondan başka hiçbir oğlu bulunmadığı bir zamanda vuku bulmuş olması zâhir olandır.
الدَّلِيلُ الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ: فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ [الصافات: ١٠١] عَقِبَ مَا ذَكَرَ مِنْ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ: رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ [الصافات: ١٠٠] ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْغُلَامَ الْحَلِيمَ الَّذِي أُمِرَ
Üçüncü delil: Allah Teâlâ, İbrahim'in: { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } [Sâffât: 100] “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla” sözünün hemen ardından: { فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ } [Sâffât: 101] “Biz de ona uysal bir oğlan çocuğu müjdeledik” buyurmuştur. Bu da kurban edilmesi emredilen
بِذَبْحِهِ هُوَ الْمُبَشَّرُ بِهِ اسْتِجَابَةً لِدَعْوَتِهِ، وَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الدَّعْوَةِ أَنْ لَا يَكُونَ عَقِيمًا يَرِثُهُ عَبِيدُ بَيْتِهِ كَمَا جَاءَ فِي «سِفْرِ التَّكْوِينِ» وَتَقَدَّمَ آنِفًا.
bu uysal çocuğun, onun duasına icabet olarak müjdelenen çocuk olduğuna delalet eder. Tekvin Kitabı'nda geçtiği ve az önce zikredildiği üzere bu duadan maksadın, İbrahim'in kısır kalıp evinin kölelerinin kendisine mirasçı olmaması olduğu anlaşılmıştır.
الدَّلِيلُ الرَّابِعُ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ بَنَى بَيْتًا لِلَّهِ بِمَكَّةَ قَبْلَ أَنْ يَبْنِيَ بَيْتًا آخَرَ بِنَحْوِ أَرْبَعِينَ سَنَةً كَمَا فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ عَن النبيء ﷺ وَمِنْ شَأْنِ بُيُوتِ الْعِبَادَةِ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ أَنْ تُقَرَّبَ فِيهَا الْقَرَابِينُ فَقُرْبَانُ أَعَزِّ شَيْءٍ عَلَى إِبْرَاهِيمَ هُوَ الْمُنَاسِبُ لِكَوْنِهِ قُرْبَانًا لِأَشْرَفِ هَيْكَلٍ. وَقَدْ بَقِيَتْ فِي الْعَرَبِ سُنَةُ الْهَدَايَا فِي الْحَجِّ كُلَّ عَامٍ وَمَا تِلْكَ إِلَّا تَذْكِرَةٌ لِأَوَّلِ عَامٍ أُمِرَ فِيهِ إِبْرَاهِيمُ بِذَبْحِ وَلَدِهِ وَأَنَّهُ الْوَلَدُ الَّذِي بِمَكَّةَ.
Dördüncü delil: Ebû Zerr'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadiste geçtiği üzere İbrahim, Mekke'de Allah için bir mâbed inşa etmiş, diğer mâbedi ise bundan yaklaşık kırk yıl sonra yapmıştır. O devirde ibadethanelerin şanından olan şey kurbanlar sunulması idi. Dolayısıyla İbrahim'in en aziz varlığını kurban etmesi, en şerefli mâbede kurban sunulması açısından en uygun olanıdır. Araplarda hac ibadetinde her yıl kurban (hedy) kesme sünneti devam etmiştir ki bu da İbrahim'in oğlunu kurban etmekle emrolunduğu ilk yılın ve kurbanlığın Mekke'deki çocuk olduğunun bir hatırasından başka bir şey değildir.
الدَّلِيلُ الْخَامِسُ: أَنَّ أَعْرَابِيًّا قَالَ للنبيء ﷺ: يَا ابْنَ الذَّبِيحَيْنِ، فَعَلِمَ مُرَادَهَ وَتَبَسَّمَ، وَلَيْسَ فِي آبَاء النبيء ﷺ ذَبِيحٌ غَيْرَ عَبْدِ اللَّهِ وَإِسْمَاعِيلَ.
Beşinci delil: Bir bedevi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Ey iki kurbanlığın oğlu!” demiş, o da bedevinin ne kastettiğini anlayarak tebessüm etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ataları arasında Abdullah ve İsmail'den başka kurbanlık yoktur.
الدَّلِيلُ السَّادِسُ: مَا وَقَعَ فِي «سِفْرِ التَّكْوِينِ» فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِي وَالْعِشْرِينَ أَنَّ اللَّهَ امْتَحَنَ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لَهُ: «خُذِ ابْنَكَ وَحِيدَكَ الَّذِي تُحِبُّهُ إِسْحَاقَ وَاذْهَبْ إِلَى أَرْضِ الْمُرَيَّا وَأَصْعِدْهُ هُنَالِكَ مُحْرَقَةٌ عَلَى أَحَدِ الْجِبَالِ الَّذِي أَقُولُ لَكَ» إِلَى آخِرِ الْقِصَّةِ. وَلَمْ يَكُنْ إِسْحَاقُ ابْنًا وَحِيدًا لِإِبْرَاهِيمَ فَإِنَّ إِسْمَاعِيلَ وُلِدَ قَبْلَهُ بِثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً. وَلَمْ يَزَلْ إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ مُتَوَاصِلَيْنِ وَقَدْ ذُكِرَ فِي الْإِصْحَاحِ الْخَامِسِ وَالْعِشْرين من سفر التَّكْوِينِ عِنْدَ ذِكْرِ مَوْتِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ «وَدَفَنَهُ إِسْحَاقُ وَإِسْمَاعِيلُ ابْنَاهُ» ، فَإِقْحَامُ اسْمِ إِسْحَاقَ بَعْدَ قَوْلِهِ: ابْنَكَ وَحِيدَكَ، مِنْ زِيَادَةِ كَاتِبِ التَّوْرَاةِ.
Altıncı delil: Tekvin Kitabı'nın yirmi ikinci babında geçtiği üzere Allah İbrahim'i imtihan edip ona: “Sevdiğin biricik oğlun İshak'ı al, Moriya diyarına git ve sana söyleyeceğim dağlardan birinin üzerinde onu yakmalık sunu olarak sun” demiştir (kıssanın sonuna kadar). Halbuki İshak, İbrahim'in biricik oğlu değildi; çünkü İsmail ondan on üç yıl önce doğmuştu ve İbrahim ile İsmail daima görüşüp irtibat halinde kalmışlardı. Nitekim Tekvin Kitabı'nın yirmi beşinci babında İbrahim aleyhisselâm'ın vefatı zikredilirken: “Oğulları İshak ve İsmail onu gömdüler” denilmektedir. Dolayısıyla “biricik oğlunu” sözünden sonra İshak isminin araya sokulması, Tevrat yazıcısının bir ilavesidir.
الدَّلِيلُ السَّابِعُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَيَدُلُّ عَلَيهِ أَنَّ قَرْنَيِ الْكَبْشِ كَانَا مَنُوطَيْنِ فِي الْكَعْبَةَ فِي أَيْدِي بَنِي إِسْمَاعِيلَ إِلَى أَنِ احْتَرَقَ الْبَيْتُ فِي حِصَارِ ابْن الزبير ا. هـ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ كَانَ أَوَّلَ الْإِسْلَامِ وَأَنَّ رَأْسَ الْكَبْشِ لَمُعَلَّقٌ بِقَرْنَيْهِ مِنْ مِيزَابِ الْكَعْبَةَ وَقَدْ يَبِسَ. قُلْتُ: وَفِي صِحَّةِ كَوْنِ ذَلِكَ الرَّأْسِ رَأْسَ كَبْشِ الْفِدَاءِ
Yedinci delil: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Koçun iki boynuzunun, İbnü'z-Zübeyr kuşatmasında Beytullah yanıncaya kadar İsmailoğullarının elinde Kâbe'ye asılı bulunması da buna delalet eder.” el-Kurtubî de İbn Abbas'tan şöyle nakletmiştir: “Nefsim elinde olana yemin ederim ki İslâm'ın ilk dönemlerinde o koçun başı kurumuş vaziyette boynuzlarından Kâbe'nin oluğuna asılı duruyordu.” Ben derim ki: Bu başın İbrahim zamanındaki
مِنْ زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ نَظَرٌ.
fidye koçunun başı olmasının sıhhatinde şüphe (nazar) vardır.
الدَّلِيلُ الثَّامِنُ: أَنَّهُ وَرَدَتْ رِوَايَاتٌ فِي حِكْمَةِ تَشْرِيعِ الرَّمْيِ فِي الْجَمَرَاتِ مِنْ عَهْدِ الْحَنِيفِيَّةِ أَنَّ الشَّيْطَانَ تَعَرَّضَ لِإِبْرَاهِيمَ لِيَصُدَّهُ عَنِ الْمُضِيِّ فِي ذَبْحِ وَلَدِهِ وَذَلِكَ مِنْ مَنَاسِكَ الْحَجِّ لِأَهْلِ مَكَّةَ وَلَمْ تَكُنْ لِلْيَهُودِ سُنَّةُ ذَبْحٍ مُعَيَّنٍ.
Sekizinci delil: Hanîflik döneminden itibaren cemrelere taş atmanın teşri hikmeti hakkında gelen rivayetlerde, İbrahim oğlunu boğazlama işini sürdürmekten vazgeçsin diye şeytanın onun karşısına çıktığı zikredilmiştir. Bu da Mekke ehlinin hac menâsikindendir; oysa Yahudilerde belirli bir kurban kesme sünneti mevcut değildi.
وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الشَّيْطَانَ عَرَضَ لِإِبْرَاهِيمَ عِنْدَ الْجَمَرَاتِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَرَجَمَهُ فِي كُلِّ مَرَّةٍ بِحَصَيَاتٍ حَتَّى ذَهَبَ مِنْ عِنْدِ الْجَمْرَةِ الْأُخْرَى. وَعَنْهُ: أَنَّ مَوْضِعَ مُعَالَجَةِ الذَّبْحِ كَانَ عِنْدَ الْجِمَارِ وَقِيلَ عِنْدَ الصَّخْرَةِ الَّتِي فِي أَصْلِ جَبَلِ ثَبِيرٍ بِمِنًى.
el-Kurtubî İbn Abbas'tan şöyle nakletmiştir: Şeytan cemrelerin yanında İbrahim'in karşısına üç defa çıktı; İbrahim de her defasında diğer cemrenin yanından savuşuncaya kadar onu taşlarla taşladı. Yine ondan gelen rivayette kurban etme ameliyesinin yapıldığı yerin cemrelerin yanı olduğu, bir görüşe göre de Minâ'da Sebîr dağının eteğindeki kayanın yanı olduğu belirtilmiştir.
الدَّلِيلُ التَّاسِعُ: أَنَّ الْقُرْآنَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ اللَّهَ لَمَّا بَشَّرَ إِبْرَاهِيمَ بِإِسْحَاقَ قَرَنَ تِلْكَ الْبِشَارَةَ بِأَنَّهُ يُولَدُ لِإِسْحَاقَ يَعْقُوبُ، قَالَ تَعَالَى: فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ [هود: ٧١] وَكَانَ ذَلِكَ بِمَحْضَرِ إِبْرَاهِيمَ فَلَوِ ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِذَبْحِ إِسْحَاقَ لَكَانَ الِابْتِلَاءُ صُورِيًّا لِأَنَّهُ وَاثِقٌ بِأَنَّ إِسْحَاقَ يَعِيشُ حَتَّى يُولَدَ لَهُ يَعْقُوبُ لِأَنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ. وَلَمَّا بَشَّرَهُ بِإِسْمَاعِيلَ لَمْ يَعِدْهُ بِأَنَّهُ سَيُولَدُ لَهُ وَمَا ذَلِكَ إِلَّا تَوْطِئَةٌ لِابْتِلَائِهِ بِذَبْحِهِ فَقَدْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَدْعُو لِحَيَاةِ ابْنِهِ إِسْمَاعِيلَ. فَقَدْ جَاءَ فِي «سِفْرِ التَّكْوِينِ» الْإِصْحَاحِ السَّابِعِ عَشَرَ «وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ لِلَّهِ: لَيْتَ إِسْمَاعِيلَ يَعِيشُ أَمَامَكَ فَقَالَ اللَّهُ: بَلْ سَارَةُ تَلِدُ لَكَ ابْنًا وَتَدْعُو اسْمَهُ إِسْحَاقَ وَأُقِيمُ عَهْدِي مَعَهُ عَهْدًا أَبَدِيًّا لِنَسْلِهِ مِنْ بَعْدِهِ» . وَيَظْهَرُ أَنَّ هَذَا وَقَعَ بَعْدَ الِابْتِلَاءِ بِذَبْحِهِ.
Dokuzuncu delil: Kur'an, Allah'ın İbrahim'e İshak'ı müjdelediğinde, bu müjdeye İshak'tan da Yakub'un doğacağı müjdesini eklediğini açıkça belirtmektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik.” [Hûd: 71]. Bu da İbrahim'in huzurunda gerçekleşmişti. Şayet Allah onu İshak'ı kurban etmekle imtihan etmiş olsaydı, bu imtihan şeklî (göstermelik) olurdu; çünkü o, Allah'ın vaadinden dönmeyeceğini bildiği için İshak'ın kendisine Yakub doğana kadar yaşayacağından emindi. Halbuki ona İsmail'i müjdelediğinde, ondan bir çocuk doğacağını vadetmemişti. Bu da ancak onu kurban etmekle imtihan etmenin bir hazırlığı idi. Nitekim İbrahim oğlu İsmail'in yaşaması için dua ediyordu. Tekvin Kitabı'nın on yedinci babında şöyle geçmektedir: “Ve İbrahim Allah'a: Keşke İsmail senin önünde yaşasa! dedi. Allah da: Hayır, fakat karın Sâra sana bir oğul doğuracak ve onun adını İshak koyacaksın; onunla ve ondan sonraki zürriyetiyle ahdimi ebedî bir ahit olarak tesis edeceğim, dedi.” Öyle görünüyor ki bu [hadise], onu kurban etme imtihanından sonra vuku bulmuştur.
الدَّلِيلُ الْعَاشِرُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْغُلَامِ الْحَلِيمِ إِسْحَاقَ لَكَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذَا:
Onuncu delil: Eğer halîm (yumuşak huylu) çocuktan maksat İshak olsaydı, Yüce Allah'ın bundan sonraki şu buyruğu:
وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيئًا مِنَ الصَّالِحِينَ [الصافات: ١١٢] تَكْرِيرًا لِأَنَّ فِعْلَ: بَشَّرْنَاهُ بِفُلَانٍ، غَالِبٌ فِي مَعْنَى التَّبْشِيرِ بِالْوُجُودِ.
{ وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيئًا مِنَ الصَّالِحِينَ } “Ona sâlihlerden bir peygamber olmak üzere İshak'ı da müjdeledik.” [Sâffât: 112] bir tekrar olurdu. Çünkü “bir kimseyi falanla müjdeledik” (بَشَّرْنَاهُ بِفُلَانٍ) fiili, çoğunlukla varlıkla/dünyaya gelmekle müjdeleme manasında kullanılır.
وَاخْتَلَفَ عُلَمَاءُ السَّلَفِ فِي تَعْيِينِ الذَّبِيحِ فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ: هُوَ إِسْمَاعِيلُ وَمِمَّنْ قَالَهُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَأَبُو الطُّفَيْلِ عَامِرُ بْنُ وَاثِلَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَمُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ. وَقَالَهُ مِنَ التَّابِعِينَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالشَّعْبِيُّ وَمُجَاهِدٌ وَعَلْقَمَةُ وَالْكَلْبِيُّ وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ: هُوَ إِسْحَاقُ وَنُقِلَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعُمَرَ وَعَلِيٍّ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَقَالَهُ جَمْعٌ مِنَ التَّابِعِينَ مِنْهُمْ: عَطَاءٌ وَعِكْرِمَةُ وَالزُّهْرِيُّ وَالسُّدِّيُّ. وَفِي «جَامِعِ الْعَتَبِيَّةِ» أَنَّهُ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ.
Selef âlimleri kurban edilmek istenenin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Sahâbe ve tâbiînden bir grup: “O İsmail'dir” demiştir. Bunu söyleyenler arasında Ebû Hüreyre, Ebü't-Tufeyl Âmir b. Vâsile, Abdullah b. Ömer, İbn Abbas ve Muâviye b. Ebî Süfyân bulunmaktadır. Tâbiînden ise Saîd b. el-Müseyyeb, eş-Şa‘bî, Mücâhid, Alkame, el-Kelbî, er-Rebî‘ b. Enes, Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî ve Ahmed b. Hanbel bunu söylemiştir. Başka bir grup ise: “O İshak'tır” demiştir; bu da sahâbeden İbn Mes‘ûd, el-Abbâs b. Abdilmuttalib, Câbir b. Abdillâh, Ömer ve Ali'den rivayet edilmiştir. Tâbiînden de Atâ, İkrime, ez-Zührî ve es-Süddî'nin de aralarında bulunduğu bir topluluk bunu söylemiştir. el-Câmiu'l-Utbiyye'de ise bunun Mâlik b. Enes'in görüşü olduğu belirtilmiştir.