وَجُمْلَةُ إِنَّ هَذَا أَخِي إِلَى آخِرِهَا بَيَانٌ لِجُمْلَةِ خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ وَظَاهِرُ الْأَخِ أَنَّهُمَا أَرَادَا أُخُوَّةَ النَّسَبِ. وَقَدْ فَرَضَا أَنْفُسَهُمَا أَخَوَيْنِ وَفَرَضَا الْخُصُومَةَ فِي
{ إِنَّ هَذَا أَخِي } “Şüphesiz ki bu benim kardeşimdir” cümlesi ve devamı, { خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ } “Birbirimizin hakkına tecavüz etmiş iki davacıyız” cümlesinin açıklamasıdır. 'Kardeş' kelimesinin zahirinden, aralarındaki nesep kardeşliğini kastettikleri anlaşılmaktadır. Onlar kendilerini iki kardeş olarak tasavvur etmiş ve davayı da...
مُعَامَلَاتِ الْقَرَابَةِ وَعَلَاقَةِ النَّسَبِ وَاسْتِبْقَاءِ الصِّلَاتِ، ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَخِي بَدَلًا مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرَ إِنَّ وَهُوَ أَوْلَى لِأَنَّ فِيهِ زِيَادَةَ اسْتِفْظَاعِ اعْتِدَائِهِ عَلَيْهِ.
...akrabalık ilişkileri, nesep bağı ve sıla bağlarını koruma çerçevesinde kurgulamışlardır. Ayrıca { أَخِي } lafzının işaret isminden bedel olması caizdir. { إِنَّ } edatının haberi olması da caizdir ve bu daha uygundur; çünkü bu durumda kardeşinin ona karşı haksızlığının çirkinliği daha fazla vurgulanmış olur.
وعَزَّنِي غَلَبَنِي فِي مُخَاطَبَتِهِ، أَيْ أَظْهَرَ فِي الْكَلَامِ عِزَّةً عَلِيَّ وَتَطَاوُلًا. فَجَعَلَ الْخِطَابَ ظَرْفًا لِلْعِزَّةِ مَجَازًا لِأَنَّ الْخِطَابَ دَلَّ عَلَى الْعِزَّةِ وَالْغَلَبَةِ فَوَقَعَ تَنْزِيلَ الْمَدْلُولِ مَنْزِلَةَ الْمَظْرُوفِ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ.
{ عَزَّنِي } ifadesi 'konuşmasında bana üstün geldi', yani sözlerinde bana karşı baskınlık ve üstünlük gösterdi demektir. Hitap, mecazi olarak üstünlüğün zarfı (mekânı) kılınmıştır; çünkü hitap, baskınlığa ve üstünlüğe delalet etmiş ve böylece medlûl, zarfın içine konulan (mazrûf) konumuna getirilmiştir; bu da dilde çokça kullanılan bir yöntemdir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ سَأَلَهُ أَنْ يُعْطِيَهُ نَعْجَتَهُ، وَلَمَّا رَأَى مِنْهُ تَمَنُّعًا اشْتَدَّ عَلَيْهِ بِالْكَلَامِ وَهَدَّدَهُ، فَأَظْهَرَ الْخَصْمُ الْمُتَشَكِّي أَنَّهُ يُحَافِظُ عَلَى أَوَاصِرِ الْقَرَابَةِ فَشَكَاهُ إِلَى الْمَلِكِ لِيَصُدَّهُ عَنْ مُعَامَلَةِ أَخِيهِ مُعَامَلَةَ الْجَفَاءِ وَالتَّطَاوُلِ لِيَأْخُذَ نَعْجَتَهُ عَنْ غَيْرِ طِيبِ نَفْسٍ. وَبِهَذَا يَتَبَيَّنُ أَنَّ مَوْضِعَ هَذَا التَّحَاكُمِ طَلَبُ الْإِنْصَافِ فِي مُعَامَلَةِ الْقَرَابَةِ لِئَلَّا يُفْضِيَ الْخِلَافُ بَيْنَهُمْ إِلَى التَّوَاثُبِ فَتَنْقَطِعَ أَوَاصِرُ الْمَبَرَّةِ وَالرَّحْمَةِ بَيْنَهُمْ.
Manası şudur: O, koyununu kendisine vermesini istemiş; ondan bir çekimserlik görünce de sözle üzerine gidip onu tehdit etmiştir. Şikâyetçi olan davacı akrabalık bağlarını korumaya özen gösterdiğini ortaya koymuş ve kardeşinin kendisine kaba ve üstünlük taslayan bir tavır takınarak koyununu gönülsüzce almasını engellemesi için onu hükümdara şikâyet etmiştir. Böylece bu muhakemenin konusunun, akrabalık ilişkilerinde insaf talep etmek olduğu anlaşılır; ta ki aralarındaki anlaşmazlık kavgaya dönüşüp aralarındaki iyilik ve merhamet bağları kopmasın.
وَقَدْ عَلِمَ دَاوُدُ مِنْ تَسَاوُقِهِمَا لِلْخُصُومَةِ وَمِنْ سُكُوتِ أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ أَنَّهُمَا مُتَقَارِبَانِ عَلَى مَا وَصَفَهُ الْحَاكِي مِنْهُمَا، أَوْ كَانَ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ قَدِ اعْتَرَفَ. فَحَكَمَ دَاوُدُ بِأَنَّ سُؤَالَ الْأَخِ أَخَاهُ نَعْجَتَهُ ظُلْمٌ لِأَنَّ السَّائِلَ فِي غِنًى عَنْهَا وَالْمَسْئُولُ لَيْسَ لَهُ غَيْرُهَا فَرَغْبَةُ السَّائِلِ فِيمَا بِيَدِ أَخِيهِ مِنْ فَرْطِ الْحِرْصِ عَلَى الْمَالِ
Dâvûd, ikisinin davayı birbirini tamamlayacak şekilde sunmalarından ve davalılardan birinin suskunluğundan, anlatanın aktardığı hususlarda hemfikir olduklarını anlamış veya davalı taraf zaten itiraf etmiştir. Bunun üzerine Dâvûd, kardeşin diğer kardeşinden koyununu istemesinin bir zulüm (haksızlık) olduğuna hükmetti; çünkü isteyenin ona ihtiyacı yokken, kendisinden istenenin ondan başka koyunu yoktu. İsteyenin, kardeşinin elindekine göz dikmesi mala karşı aşırı düşkünlüğünden...
وَاجْتِلَابِ النَّفْعِ لِلنَّفْسِ بِدُونِ اكْتِرَاثٍ بِنَفْعِ الْآخَرِ. وَهَذَا لَيْسَ مِنْ شَأْنِ التَّحَابِّ بَيْنَ الْأَخَوَيْنِ وَالْإِنْصَافِ مِنْهُمَا فَهُوَ ظُلْمٌ وَمَا كَانَ مِنَ الْحَقِّ أَنْ يَسْأَلَهُ ذَلِكَ أَعْطَاهُ أَوْ مَنَعَهُ، وَلِأَنَّهُ تَطَاوَلَ عَلَيْهِ فِي الْخِطَابِ وَلَامَهُ عَلَى عَدَمِ سَمَاحِ نَفْسِهِ بِالنَّعْجَةِ، وَهَذَا ظُلْمٌ أَيْضًا.
...ve diğerinin menfaatini hiç umursamadan yalnızca kendi nefsine menfaat sağlama hırsındandır. Bu durum, iki kardeş arasındaki sevgi ve insaf anlayışına uymaz; dolayısıyla bir zulümdür. Diğeri verse de vermese de bunu istemesi hakka uygun bir davranış değildi. Üstelik konuşurken ona üstünlük taslamış ve koyununu gönül rızasıyla vermediği için onu kınamıştır; bu da ayrı bir haksızlıktır.
وَالْإِضَافَةُ فِي قَوْلِهِ: بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ لِلتَّعْرِيفِ، أَيْ هَذَا السُّؤَالِ الْخَاصِّ الْمُتَعَلِّقِ بِنَعْجَةٍ مَعْرُوفَةٍ، أَيْ هَذَا السُّؤَالُ بِحَذَافِرِهِ مُشْتَمِلٌ عَلَى ظُلْمٍ، وَإِضَافَةُ سُؤَالٍ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ. وَتَعْلِيقُ إِلى نِعاجِهِ بِ «سُؤَالِ» تَعْلِيقٌ عَلَى وَجْهِ تَضْمِينِ «سُؤَالِ» مَعْنَى الضَّمِّ، كَأَنَّهُ قِيلَ: بِطَلَبِ ضَمِّ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ.
{ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ } sözündeki tamlama (izâfet) belirlilik (ta'rîf) içindir; yani 'bilinen bir koyunla ilgili olan bu özel isteme eylemi' demektir; bir başka ifadeyle, 'bütün unsurlarıyla bu isteme işi zulüm içermektedir'. { سُؤالِ } kelimesinin tamlaması ise masdarın mef'ûlüne izâfetidir. { إِلى نِعاجِهِ } ifadesinin { سُؤالِ } kelimesine taalluk etmesi ise, { سُؤالِ } lafzının 'katma' manasını tazammun etmesi (içermesi) yoluyladır; sanki şöyle denilmiştir: 'Senin koyununu kendi koyunlarına katmayı istemekle...'
فَهَذَا جَوَابُ قَوْلِهِمَا: فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَلا تُشْطِطْ ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِجَوَابِ قَوْلِهِمَا:
İşte bu, onların: { فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَلا تُشْطِطْ } “Aramızda hak ile hükmet ve haksızlık etme” sözlerine bir cevaptır. Ardından bunu, onların...
وَاهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ إِذْ قَالَ: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ الْمُفِيدِ أَنَّ بَغْيَ أَحَدِ الْمُتَعَاشِرَيْنِ عَلَى عَشِيرِهِ مُتَفَشٍّ بَيْنَ النَّاسِ غَيْرِ الصَّالِحِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ أَمْرِهِمَا بِأَنْ يَكُونَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الصَّالِحِينَ وَأَنَّ مَا فَعَلَهُ أَحَدُهُمَا لَيْسَ مِنْ شَأْنِ الصَّالِحِينَ.
...{ وَاهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ } “Ve bizi doğru yola ilet” sözlerine verdiği cevap takip etmiştir; nitekim şöyle demiştir: { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Doğrusu ortakların çoğu birbirlerinin hakkına tecavüz ederler. Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır”. Bu ifade, birbiriyle düşüp kalkan ortaklardan birinin diğerine haksızlık etmesinin, müminlerin salih olmayanları arasında yaygın olduğunu ifade eder. Bu da onların salih müminlerden olmalarını emretmekten ve birinin yaptığının salih kimselere yakışmayacağını bildirmekten kinayedir.
وَذِكْرُ غَالِبِ أَحْوَالِ الْخُلَطَاءِ أَرَادَ بِهِ الْمَوْعِظَةَ لَهُمَا بَعْدَ الْقَضَاءِ بَيْنَهُمَا عَلَى عَادَةِ أَهْلِ الْخَيْرِ مِنِ انْتِهَازِ فُرَصِ الْهِدَايَةِ فَأَرَادَ دَاوُدُ ﵇ أَنْ يُرَغِّبَهُمَا فِي إِيثَارِ عَادَةِ الْخُلَطَاءِ الصَّالِحِينَ وَأَنْ يُكَرِّهَ إِلَيْهِمَا الظُّلْمَ وَالِاعْتِدَاءَ. وَيُسْتَفَادُ مِنَ الْمَقَامِ أَنَّهُ يَأْسَفُ لِحَالِهِمَا، وَأَنَّهُ أَرَادَ تَسْلِيَةَ الْمَظْلُومِ عَمَّا جَرَى عَلَيْهِ مِنْ خَلِيطِهِ، وَأَنَّ لَهُ أُسْوَةً فِي أَكْثَرِ الْخُلَطَاءِ.
Ortakların çoğunun durumunun zikredilmesiyle, aralarında hüküm verdikten sonra onlara bir vaaz verilmesi murat edilmiştir. Bu, hayır ehlinin irşat fırsatlarını değerlendirme âdetine uygundur. Dâvûd (aleyhisselâm), onları salih ortakların tutumunu tercih etmeye teşvik etmeyi, zulüm ve haksızlıktan ise nefret ettirmeyi amaçlamıştır. Bu makamdan anlaşılan odur ki Dâvûd onların durumuna üzülmüş, ortağından gördüğü haksızlıktan ötürü mazlumun gönlünü teselli etmek ve çoğu ortağın durumunun da böyle olduğunu hatırlatmak istemiştir.
وَفِي تَذْيِيلِ كَلَامِهِ بِقَوْلِهِ: وَقَلِيلٌ مَا هُمْ حَثٌّ لَهُمَا أَنْ يَكُونَا مِنَ الصَّالِحِينَ لِمَا هُوَ مُتَقَرَّرٌ فِي النُّفُوسِ مِنْ نَفَاسَةِ كُلِّ شَيْءٍ قَلِيلٍ، قَالَ تَعَالَى: قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ [الْمَائِدَة: ١٠٠] . وَالسَّبَبُ فِي ذَلِكَ مِنْ جَانِبِ الْحِكْمَةِ أَنَّ الدَّوَاعِيَ إِلَى لَذَّاتِ الدُّنْيَا كَثِيرَةٌ وَالْمَشْيَ مَعَ الْهَوَى مَحْبُوبٌ وَمُجَاهَدَةَ النَّفْسِ عَزِيزَةُ الْوُقُوعِ، فَالْإِنْسَانُ مَحْفُوفٌ بِجَوَاذِبِ السَّيِّئَاتِ، وَأَمَّا دَوَاعِي الْحَقِّ وَالْكَمَالِ فَهُوَ الدِّينُ وَالْحِكْمَةُ، وَفِي أَسْبَابِ الْكَمَالِ إِعْرَاضٌ عَنْ مُحَرِّكَاتِ
Sözünü { وَقَلِيلٌ مَا هُمْ } “Onlar da ne kadar azdır!” cümlesiyle tamamlaması, onları salih kimselerden olmaya teşviktir; zira az olan her şeyin değerli olduğu insan nefsinde yerleşmiş bir gerçektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “De ki: Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile, kötü ile iyi bir olmaz” [Mâide 100]. Hikmet açısından bunun sebebi şudur: Dünyanın lezzetlerine çağıran etkenler çoktur, nefsin arzusuna uymak sevilir, nefisle mücadele etmek ise pek nadir gerçekleşir; zira insan günahların çekiciliğiyle kuşatılmıştır. Hakka ve kemale yönelten saikler ise ancak din ve hikmettir. Kemale erme vesileleri ise insanı tahrik eden...
الشَّهَوَاتِ، وَهُوَ إِعْرَاضٌ عَسِيرٌ لَا يَسْلُكُهُ إِلَّا مَنْ سَمَا بِدِينِهِ وَهِمَّتِهِ إِلَى الشَّرَفِ النَّفْسَانِيِّ وَأَعْرَضَ عَنِ الدَّاعِي الشَّهْوَانِيِّ، فَذَلِكَ هُوَ الْعِلَّةُ فِي هَذَا الْحُكْمِ بِالْقِلَّةِ.
...şehvetlerden yüz çevirmeyi gerektirir. Bu yüz çevirme ise zordur; bunu ancak dini ve himmetiyle ruhî şerefe yükselen ve şehevî dürtülerden yüz çeviren kimseler yapabilir. İşte [salihlerin] az olduğuna hükmedilmesinin illeti budur.
وَزِيَادَةُ مَا بَعْدَ قَلِيلٌ لِقَصْدِ الْإِبْهَامِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: جُنْدٌ مَا هُنالِكَ [ص: ١١] ، وَفِي هَذَا الْإِبْهَامِ إِيذَانٌ بِالتَّعَجُّبِ مِنْ ذَلِكَ بِمَعُونَةِ السِّيَاقِ وَالْمَقَامِ كَمَا أَفَادَتْ زِيَادَتُهَا فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
{ قَلِيلٌ } kelimesinden sonra mâ (مَا) edatının ziyade olarak gelmesi, az önce Sâd Suresi 11. ayetindeki { جُنْدٌ مَا هُنالِكَ } ifadesinde geçtiği gibi, müphemlik (belirsizlik ve azlığın derecesini vurgulama) kastıyladır. Bu müphemlik, bağlamın ve makamın yardımıyla bu duruma hayret edildiğini bildirir; nitekim İmruü'l-Kays'ın şu beytindeki ziyade mâ da...
وَحَدِيثُ الرَّكْبِ يَوْمَ هُنَا ... وَحَدِيثٌ مَا عَلَى قِصَرِهْ
“Ve o gün yolcuların sohbeti... Ne tatlı bir sohbetti, kısa sürmesine rağmen!”
مَعْنَى التَّلَهُّفِ وَالتَّشَوُّقِ.
...özlem ve hasret manasını ifade etmiştir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَاهِيَّة هاذين الْخَصْمَيْنِ، فَقَالَ السُّدِّيُّ وَالْحَسَنُ وَوَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: كَانَا مَلَكَيْنِ أَرْسَلَهُمَا اللَّهُ فِي صُورَةِ رَجُلَيْنِ لِدَاوُدَ ﵇ لِإِبْلَاغِ هَذَا الْمَثَلِ إِلَيْهِ عِتَابًا لَهُ. وَرَوَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا. وَقَيلَ كَانَا أَخَوَيْنِ شَقِيقَيْنِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَيْ أَلْهَمَهُمَا اللَّهُ إِيقَاعَ هَذَا الْوَعْظِ.
Müfessirler bu iki davacının mahiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. Süddî, Hasan ve Vehb b. Münebbih: 'Onlar, bir sitem olmak üzere bu temsili Dâvûd (aleyhisselâm)'a ulaştırmak için Allah'ın iki adam suretinde gönderdiği iki melekti' demişlerdir. Taberî bunu Enes'ten merfû olarak rivayet etmiştir. Denildi ki: 'Onlar İsrâiloğulları'ndan iki öz kardeşti'; yani Allah onlara bu vaazı vermeyi ilham etmişti.
وَاعْلَمْ أَنَّ سَوْقَ هَذَا النَّبَأِ عَقِبَ التَّنْوِيهِ بِدَاوُدَ ﵇ لَيْسَ إِلَّا تَتْمِيمًا لِلتَّنْوِيهِ بِهِ لِدَفْعِ مَا قَدْ يُتَوَهَّمُ أَنَّهُ يَنْقُضُ مَا ذَكَرَ مِنْ فَضَائِلِهِ مِمَّا جَاءَ فِي كِتَابِ «صَمْوِيلَ الثَّانِي» مِنْ كُتُبِ الْيَهُودِ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ مِنْ أَغْلَاطٍ بَاطِلَةٍ تُنَافِي مَقَامَ النُّبُوءَةِ فَأُرِيدَ بَيَانُ الْمِقْدَارِ الصَّادِقِ مِنْهَا وَتَذْيِيلُهُ بِأَنَّ مَا صَدَرَ عَنْ دَاوُدَ ﵇ يَسْتَوْجِبُ الْعِتَابَ وَلَا يَقْتَضِي الْعِقَابَ وَلِذَلِكَ خُتِمَتْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ [ص: ٤٠] . وَبِهَذَا
Bilesin ki bu haberin Dâvûd (aleyhisselâm)'ın övgüsünün hemen ardından zikredilmesi, Yahudilerin kitaplarından olan II. Samuel Kitabı'nda bu kıssanın anlatımında yer alan ve peygamberlik makamıyla bağdaşmayan asılsız hezeyanların, onun zikredilen faziletlerini zedeleyebileceği vehmini ortadan kaldırmak ve onun övgüsünü tamamlamak içindir. Böylece kıssanın doğru olan kısmı açıklanmak istenmiş ve Dâvûd (aleyhisselâm)'dan sadır olan şeyin cezayı değil sitemi gerektirdiği belirtilmiştir. Bu sebeple kıssa Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir geleceği vardır” [Sâd 40] sözüyle mühürlenmiştir. İşte bu sayede...
تَعْلَمُ أَنْ لَيْسَ لِهَذَا النَّبَأِ تَعَلُّقٌ بِالْمَقْصِدِ الَّذِي سِيقَ لِأَجْلِهِ ذِكْرُ دَاوُدَ وَمَنْ عُطِفَ عَلَيْهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ.
...bu haberin, Dâvûd'un ve ona atfedilen diğer peygamberlerin zikredilişindeki asıl maksatla doğrudan bir ilişkisinin bulunmadığını anlarsın.
وَهَذَا النَّبَأُ الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ الْآيَةُ يُشِيرُ بِهِ إِلَى قِصَّةِ تَزَوُّجِ دَاوُدَ ﵇ زَوْجَةَ (أُورَيَا الْحَثِّيِّ) مِنْ رِجَالِ جَيْشِهِ وَكَانَ دَاوُدُ رَآهَا فَمَالَ إِلَيْهَا وَرَامَ تَزَوُّجَهَا فَسَأَلَهُ أَنْ يَتَنَازَلَ لَهُ عَنْهَا وَكَانَ فِي شَرِيعَتِهِمْ مُبَاحًا أَنَّ الرَّجُلَ يَتَنَازَلُ عَنْ زَوْجِهِ إِلَى غَيْرِهِ لِصَدَاقَةٍ بَيْنَهُمَا فَيُطَلِّقُهَا وَيَتَزَوَّجُهَا الْآخَرُ بَعْدَ مُضِيِّ عِدَّتِهَا وَتَحَقُّقِ بَرَاءَةِ رَحِمِهَا كَمَا كَانَ ذَلِكَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ.
Ayetin içerdiği bu haber, Dâvûd (aleyhisselâm)'ın, ordusunun askerlerinden biri olan Hititli Uriya'nın karısıyla evlenmesi kıssasına işaret etmektedir. Dâvûd kadını görmüş, ona meyletmiş ve onunla evlenmek istemiştir; bu yüzden [Uriya'dan] kadınından kendi lehine feragat etmesini talep etmiştir. Onların şeriatında, aralarındaki dostluktan ötürü bir adamın hanımından bir başkası lehine feragat etmesi, onu boşayıp iddetinin bitmesi ve rahminin temiz olduğunun kesinleşmesinden sonra diğerinin onunla evlenmesi, tıpkı İslâm'ın ilk dönemlerinde olduğu gibi mubahtı.
وَخَرَجَ أُورَيَا فِي غَزْوِ مَدِينَةِ (رَبَّةَ) لِلْعَمُونِيِّينَ وَقِيلَ فِي غَزْوِ
Uriya, Ammonlulara ait Rabbe şehrinin fethine katılmıştı; [bir rivayette ise] Filistin'de...
عَمَّانَ قَصَبَةِ الْبَلْقَاءِ مِنْ فِلَسْطِينَ فَقُتِلَ فِي الْحَرْبِ وَكَانَ اسْمُ الْمَرْأَةِ (بَثَشْبَعُ بِنْتُ أَلْيَعَامِ وَهِيَ أُمُّ سُلَيْمَانَ) . وَحكى الْقُرْآن الْقِصَّة اكْتِفَاءً بِأَنَّ نَبَأَ الْخَصْمَيْنِ يُشْعِرُ بِهَا لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِمَا أَعْقَبَهُ نَبَأُ الْخَصْمَيْنِ فِي نَفْسِ دَاوُدَ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَى دَاوُدَ أَنِ اسْتَعْمَلَ لِنَفْسِهِ هَذَا الْمُبَاحَ فَعَاتَبَهُ بِهَذَا الْمَثَلِ الْمُشَخَّصِ، أَرْسَلَ إِلَيْهِ مَلَكَيْنِ نَزَلَا مِنْ أَعْلَى سُورِ الْمِحْرَابِ فِي صُورَةِ خَصْمَيْنِ وَقَصَّا عَلَيْهِ الْقِصَّةَ وَطَلَبَا حُكْمَهُ وَهَدْيَهُ فَحَكَمَ بَيْنَهُمَا وَهَدَاهُمَا بِمَا تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ لِتَكُونَ تِلْكَ الصُّورَةُ عِظَةً لَهُ وَيُشْعِرُ أَنَّهُ كَانَ الْأَلْيَقُ بِمَقَامِهِ أَنْ لَا يَتَنَاوَلَ هَذَا الزَّوَاجَ وَإِنْ كَانَ مُبَاحًا لِمَا فِيهِ مِنْ إِيثَارِ نَفْسِهِ بِمَا هُوَ لِغَيْرِهِ وَلَوْ بِوَجْهٍ مُبَاحٍ لِأَنَّ الشُّعُورَ بِحُسْنِ الْفِعْلِ أَوْ قُبْحِهِ قَدْ لَا يَحْصُلُ عَلَيْهِ حِينَ يَفْعَلُهُ فَإِذَا رَأَى أَوْ سَمِعَ أَنَّ وَاحِدًا عَمِلَهُ شَعَرَ بِوَصْفِهِ.
...Belkâ'nın merkezi olan Amman gazvesine katılmış ve savaşta öldürülmüştü. Kadının adı ise Batşeba bint Eliam idi (ki o Süleyman'ın annesidir). Kur'an, iki davacının haberinin bunu hissettirmesiyle yetinerek kıssayı bu şekilde anlatmıştır; çünkü asıl ibret, iki davacının haberinin Dâvûd'un nefsinde bıraktığı tesirdir. Allah, Dâvûd'un kendisi için bu mubah yola başvurmasına sitem etmiş ve bu somutlaştırılmış misalle ona serzenişte bulunmuştur: Ona, mihrabın duvarının üzerinden iki davacı suretinde inen iki melek göndermiş, onlar kıssayı anlatıp onun hükmünü ve yol göstermesini istemişlerdir. O da daha önce tefsir edildiği üzere aralarında hüküm vermiş ve onlara doğru yolu göstermiştir. Bu olay Dâvûd için bir ibret olmuş ve her ne kadar mubah bir yolla da olsa başkasına ait olan bir şeyi nefsine tahsis etmek gibi bir durum içerdiğinden, mubah olsa dahi bu evliliğe teşebbüs etmemesinin makamına daha layık olduğunu hissettirmiştir. Çünkü bir fiilin güzelliği veya çirkinliği bizzat yapıldığı anda fark edilemeyebilir; fakat insan bir başkasının onu yaptığını gördüğünde veya duyduğunda onun vasfını daha iyi kavrar.
وَوَقَعَ فِي سِفْرِ «صَمْوِيلِ الثَّانِي» مِنْ كُتُبِ الْيَهُودِ سَوْقُ هَذِهِ الْقِصَّةِ عَلَى الْخِلَافِ هَذَا.
Yahudilerin kitaplarından olan II. Samuel Kitabı'nda ise bu kıssa tamamen bu anlatılanın zıddı bir şekilde aktarılmıştır.
وَلَيْسَ فِي قَوْلِ الْخَصْمَيْنِ: هَذَا أَخِي وَلَا فِي فَرْضِهِمَا الْخُصُومَةَ الَّتِي هِيَ غَيْرُ وَاقِعَةٍ ارْتِكَابُ الْكَذِبِ لِأَنَّ هَذَا مِنَ الْأَخْبَارِ الْمُخَالِفَةِ لِلْوَاقِعِ الَّتِي لَا يُرِيدُ الْمُخْبِرُ بِهَا أَنْ يَظُنَّ الْمُخْبَرُ (بِالْفَتْحِ) وُقُوعَهَا إِلَّا رَيْثَمَا يَحْصُلُ الْغَرَضُ مِنَ الْعِبْرَةِ بِهَا ثُمَّ يَنْكَشِفُ لَهُ بَاطِنُهَا فَيَعْلَمُ أَنَّهَا لَمْ تَقَعْ. وَمَا يَجْرِي فِي خِلَالِهَا مِنَ الْأَوْصَافِ وَالنِّسَبِ غَيْرِ الْوَاقِعَةِ فَإِنَّمَا هُوَ عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرِ وَعَلَى نِيَّةِ الْمُشَابَهَةِ.
İki davacının { هَذَا أَخِي } “Bu benim kardeşimdir” sözünde ve gerçekte vuku bulmamış bir davayı farazi olarak kurgulamalarında bir yalan işleme durumu yoktur. Zira bu, haberi verenin, ibretten maksat hâsıl olana kadar muhatabın gerçekleşmiş zannetmesini istediği, ardından da içyüzü açığa çıkınca vuku bulmadığını anladığı vakıaya aykırı haberler (temsilî anlatımlar) kabilindendir. Bu anlatım esnasında geçen ve gerçekte bulunmayan vasıflar ile nispetler ise yalnızca bir varsayım, faraziye ve benzetme amacıyla söylenmiştir.
وَفِي هَذَا دَلِيلٌ شَرْعِيٌّ عَلَى جَوَازِ وَضْعِ الْقَصَصِ التَّمْثِيلِيَّةِ الَّتِي يُقْصَدُ مِنْهَا التَّرْبِيَةُ وَالْمَوْعِظَةُ وَلَا يَتَحَمَّلُ وَاضِعُهَا جُرْحَةَ الْكَذِبِ خِلَافًا لِلَّذِينِ نَبَزُوا الْحَرِيرِيَّ بِالْكَذِبِ فِي وَضْعِ «الْمَقَامَاتِ» كَمَا أَشَارَ هُوَ إِلَيْهِ فِي دِيبَاجَتِهَا. وَفِيهَا دَلِيلٌ شَرْعِيٌّ لِجَوَازِ تَمْثِيلِ تِلْكَ الْقَصَص بالأجسام والذوات إِذَا لَمْ تُخَالِفِ الشَّرِيعَةَ، وَمِنْهُ تَمْثِيلُ الرِّوَايَاتِ وَالْقَصَصِ فِي دِيَارِ التَّمْثِيلِ، فَإِنَّ مَا يَجْرِي فِي شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا يَصْلُحُ دَلِيلًا لَنَا فِي شَرْعِنَا إِذَا حَكَاهُ الْقُرْآنُ أَوْ سنة النبيء ﷺ وَلَمْ يَرِدْ فِي شَرْعِنَا مَا يَنْسَخُهُ.
Bunda, eğitim ve öğüt amacı taşıyan temsilî kıssalar kurgulamanın caiz olduğuna dair şer'î bir delil vardır; kıssayı kurgulayan kişi, el-Harîrî'nin el-Makâmât'ın önsözünde işaret ettiği gibi, onun bu eserini kurgulamasını yalanla itham edenlerin aksine yalan kusurunu yüklenmiş olmaz. Ayrıca bunda, şeriata aykırı olmamak şartıyla bu tür kıssaların şahıslar ve bedenlerle canlandırılmasının (tiyatro/temsil edilmesinin) cevazına dair şer'î bir delil de bulunmaktadır; nitekim tiyatro sahnelerinde oyun ve kıssaların canlandırılması da bu kabildendir. Zira Kur'an veya Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sünneti bizden öncekilerin şeriatında geçen bir uygulamayı aktarır ve şeriatımızda da onu nesh eden bir hüküm bulunmazsa, bu bizim şeriatımız için de bir delil teşkil eder.
وَأُخِذَ مِنَ الْآيَةِ مَشْرُوعِيَّةُ الْقَضَاءِ فِي الْمَسْجِدِ، قَالُوا: وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ سِوَى هَذِهِ الْآيَةِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا شَرْعٌ لَنَا إِذَا حَكَاهُ الْكِتَابُ أَوِ السُّنَّةُ.
Ayetten mescitte yargılama (kaza) yapmanın meşruiyeti de çıkarılmıştır. Dediler ki: Bizden öncekilerin şeriatının, Kitap veya Sünnet ile aktarılması halinde bizim için de şeriat olduğu esasına dayanarak, Kur'an'da buna delalet eden bu ayetten başka bir delil yoktur.
وَقَدْ حُكِيَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ فِي سِفْرِ «صَمْوِيلِ الثَّانِي» فِي الْإِصْحَاحِ الْحَادِيَ عَشَرَ عَلَى خِلَافِ مَا فِي الْقُرْآنِ وَعَلَى خِلَافِ مَا تَقْتَضِيهِ الْعِصْمَةُ لِنُبُوءَةِ دَاوُدَ ﵇ فَاحْذَرُوهُ.
Bu kıssa II. Samuel Kitabı'nın on birinci bâbında Kur'an'dakinin aksine ve Dâvûd (aleyhisselâm)'ın peygamberlik ismetinin gerektirdiğinin hilafına anlatılmıştır; bu yüzden ondan sakınınız!
وَالَّذِي فِي الْقُرْآنِ هُوَ الْحَقُّ، وَالْمُنْتَظِمُ مَعَ الْمُعْتَادِ وَهُوَ الْمُهَيْمِنُ عَلَيْهِ، وَلَوْ حُكِيَ ذَلِكَ بِخَبَرِ آحَادٍ فِي الْمُسْلِمِينَ لَوَجَبَ رَدُّهُ وَالْجَزْمُ بِوَضْعِهِ لِمُعَارَضَتِهِ الْمَقْطُوعَ بِهِ مِنْ عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ مِنَ الْكَبَائِرِ عِنْدَ جَمِيعِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَمِنَ الصَّغَائِرِ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ مِنْهُمْ وَهُوَ الْمُخْتَار.
Kur'an'da yer alan bilgi ise hakkın ta kendisidir, alışılagelen mantık silsilesine uygundur ve onun üzerindeki hakemdir. Şayet bu [tahrif edilmiş rivayetler] Müslümanlar arasında ahad haber olarak aktarılmış olsaydı dahi, bütün Ehl-i Sünnet'e göre peygamberlerin büyük günahlardan, muhakkik âlimlere göre ise küçük günahlardan da masum olduğu kesin esasına aykırı düştüğü için onu reddetmek ve uydurma olduğuna hükmetmek gerekirdi; tercih edilen görüş de budur.
هُمْ وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ أَيْ عَلِمَ دَاوُدُ بَعْدَ انْتِهَاءِ الْخُصُومَةِ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَهَا لَهُ فِتْنَةً لِيُشْعِرَهُ بِحَالِ فَعْلَتِهِ مَعَ (أُورَيَا) وَقَدْ أَشْعَرَهُ بِذَلِكَ مَا دَلَّهُ عَلَيْهِ انْصِرَافُ الْخَصْمَيْنِ بِصُورَةٍ غَيْرِ مُعْتَادَةٍ، فَعَلِمَ أَنَّهُمَا مَلَكَانِ وَأَنَّ الْخُصُومَةَ صُورِيَّةٌ فَعَلِمَ أَنَّ اللَّهَ بَعَثَهُمَا إِلَيْهِ عَتْبًا لَهُ عَلَى مُتَابَعَةِ نَفْسِهِ زَوْجَةَ (أُورَيَا) وَطَلَبِهِ التَّنَازُلَ عَنْهَا. وَعَبَّرَ عَنْ عِلْمِهِ ذَلِكَ بِالظَّنِّ لِأَنَّهُ عِلْمٌ نَظَرِيٌّ اكْتَسَبَهُ بِالتَّوَسُّمِ فِي حَالِ الْحَادِثَةِ وَكَثِيرًا مَا يُعَبَّرُ عَنِ الْعِلْمِ النَّظَرِيِّ بِالظَّنِّ لِمُشَابَهَتِهِ الظَّنَّ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ لَا يَخْلُو مِنْ تَرَدُّدٍ فِي أَوَّلِ النَّظَرِ.
{ وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ } “Dâvûd kendisini imtihan ettiğimizi anladı; bunun üzerine Rabbinden bağışlanma diledi, rükû ederek secdeye kapandı ve tevbe ile O'na yöneldi. Biz de onun bu davranışını bağışladık. Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir geleceği vardır”. Yani Dâvûd, dava bittikten sonra Allah'ın bu olayı Uriya ile olan fiilinin durumunu kendisine hissettirmek için bir imtihan kıldığını anladı. İki davacının alışılmadık bir biçimde oradan ayrılmaları ona bunu fark ettirdi. Böylece onların iki melek olduğunu, davanın ise sembolik olduğunu ve Allah'ın onları Uriya'nın karısına meyletmesi ve ondan feragat etmesini istemesi sebebiyle bir serzeniş olarak gönderdiğini anladı. Onun bu kesin bilgisi zann (ظَنّ) lafzıyla ifade edilmiştir; çünkü bu, olayın durumundaki işaretleri sezerek elde ettiği nazarî bir bilgidir. Nazarî bilgi, ilk bakışta bir tereddütten uzak olmaması sebebiyle zanna benzediğinden çoğu zaman zann olarak ifade edilir.
وأَنَّما مَفْتُوحَةُ الْهَمْزَةِ أُخْتُ (إِنَّمَا) تُفِيدُ الْحَصْرَ، أَيْ ظَنَّ أَنَّ الْخُصُومَةَ لَيْسَتْ إِلَّا فِتْنَةً لَهُ، أَوْ ظَنَّ أَنَّ مَا صَدَرَ مِنْهُ فِي تَزَوُّجِ امْرَأَةِ أُورَيَا لَيْسَ إِلَّا فِتْنَةً. وَمَعْنَى فَتَنَّاهُ قَدَّرْنَا لَهُ فِتْنَةً، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْفِتْنَةُ بِالْمَعْنَى الْمَشْهُورِ فِي تَدْبِيرِ الْحِيلَةِ لِقَتْلِ (أُورَيَا) فَعَبَّرَ عَنْهَا بِالْفِتْنَةِ لِأَنَّهَا أَوْرَثَتْ دَاوُدَ مُخَالَفَةً لِلْأَلْيَقِ بِهِ مِنْ صَرْفِ نَفْسِهِ عَنْ شَيْءِ غَيْرِهِ، وَعَدَمِ مُتَابَعَتِهِ مَيْلَهُ النَّفْسَانِيَّ وَإِنْ كَانَ فِي دَائِرَةِ الْمُبَاحِ فِي دِينِهِمْ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَعَلِمَ أَنَّ مَا صَدَرَ مِنْهُ فِتْنَةٌ مِنَ النَّفْسِ. وَإِنَّمَا عَلِمَ ذَلِكَ بَعْدَ أَنْ أَحَسَّ مِنْ نَفْسِهِ كَرَاهِيَةَ مِثْلِهَا مِمَّا صَوَّرَهُ لَهُ الْخَصْمَانِ.
Hemzesi fethalı olan { أَنَّما }, innemâ (إِنَّمَا) gibi hasr (kısıtlama) bildirir; yani o davanın yalnızca kendisi için bir imtihan olduğunu veya Uriya'nın hanımıyla evlenme hususunda kendisinden sadır olan hareketin bir imtihandan başka bir şey olmadığını anladı demektir. { فَتَنَّاهُ } fiilinin manası ise 'ona bir fitne takdir ettik' demektir. Fitnenin meşhur manasıyla Uriya'nın öldürülmesine yönelik hileli bir tedbir olması caizdir; bu durum fitne olarak ifade edilmiştir çünkü Dâvûd'un nefsini başkasına ait bir şeyden alıkoymak ve kendi dinlerinde mubah dairesinde olsa bile nefsanî meylinin peşinden gitmemek gibi kendisine daha layık olan tavra muhalefet etmesine yol açmıştır. Buna göre mana: 'Kendisinden sadır olan şeyin nefisten kaynaklanan bir fitne olduğunu anladı' şeklinde olur. O bunu ancak iki davacının tasvir ettiği benzer bir durumu kendi nefsinde çirkin bulduktan sonra anlamıştır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفَتْنُ بِمَعْنَى الِابْتِلَاءِ وَالِاخْتِبَارِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى لِمُوسَى: وَفَتَنَّاكَ
Fitne kelimesinin, Yüce Allah'ın Mûsâ'ya: { وَفَتَنَّاكَ... }
فُتُوناً [طه: ٤٠] ، أَيْ ظَنَّ أَنَّا اخْتَبَرْنَا زَكَانَتَهُ بِإِرْسَالِ الْمَلَكَيْنِ، يُصَوِّرُ أَنَّ لَهُ صُورَةً شَبِيهَةً بِفِعْلِهِ فَفَطِنَ أَنَّ مَا فَعَلَهُ أَمْرٌ غَيْرُ لَائِقٍ بِهِ. وَتَفْرِيعُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ عَلَى ذَلِكَ الظَّنِّ ظَاهِرٌ
...{ ...فُتُوناً } “...ve seni türlü imtihanlardan geçirmiştik” [Tâhâ 40] buyurmasında olduğu gibi sınama ve imtihan manasında olması da caizdir. Yani Dâvûd, kendi yaptığına benzer bir sahneyi canlandıran iki meleği göndererek onun ferasetini imtihan ettiğimizi anladı ve böylece yaptığı işin makamına yakışmayan bir hareket olduğunu kavradı. { فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ } “Rabbinden bağışlanma diledi” ifadesinin bu anlayış üzerine terettüp etmesi (netice olarak gelmesi)...
عَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ، أَيْ لَمَّا عَلِمَ ذَلِكَ طَلَبَ الْغُفْرَانَ مِنْ رَبِّهِ لِمَا صَنَعَ.
...her iki ihtimale göre de açıktır; yani bunu anladığı zaman yaptığı şeyden ötürü Rabbinden mağfiret diledi.
وَخَرَّ خُرُورًا: سَقَطَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ فِي سُورَةِ [النَّحْلِ: ٢٦] .
Harrâ hurûran (خَرَّ خُرُورًا): Düştü, kapandı demektir. Bu kelime daha önce Nahl Suresi 26. ayetteki { فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } ifadesinde geçmişti.
وَالرُّكُوعُ: الِانْحِنَاءُ بِقَصْدِ التَّعْظِيمِ دُونَ وُصُولٍ إِلَى الْأَرْضِ قَالَ تَعَالَى: تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً [الْفَتْح: ٢٩] ، فَذَكَرَ شَيْئَيْنِ. قَالُوا: لَمْ يَكُنْ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ سُجُودٌ عَلَى الْأَرْضِ وَكَانَ لَهُمُ الرُّكُوعُ، وَعَلَيْهِ فَتَقْيِيدُ فِعْلِ خَرَّ بِحَالِ راكِعاً تَمَجُّزٌ فِي فِعْلِ خَرَّ بِعَلَاقَةِ الْمُشَابِهَةِ تَنْبِيهًا عَلَى شِدَّةِ الِانْحِنَاءِ حَتَّى قَارَبَ الْخُرُورَ. وَمَنْ قَالَ: كَانَ لَهُمُ السُّجُودُ جَعَلَ إِطْلَاقَ الرُّجُوعِ عَلَيْهِ مَجَازًا بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: لَا خِلَافَ فِي أَنَّ الرُّكُوعَ هَاهُنَا السُّجُودُ، قُلْتُ: الْخِلَافُ مَوْجُودٌ.
er-Rükû' (الرُّكُوعُ): Yere varmaksızın tazim kastıyla eğilmektir. Nitekim Yüce Allah: { تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً } “Onları rükû edenler, secdeye kapananlar olarak görürsün” [Fetih 29] buyurarak iki ayrı hâli zikretmiştir. Âlimler şöyle demiştir: İsrâiloğulları'nda yere kapanarak secde etmek yoktu, onlarda rükû vardı. Buna göre { خَرَّ } fiilinin { راكِعاً } hâliyle kayıtlanması, yere kapanmaya yaklaşacak derecede aşırı eğilmeyi bildirmek üzere benzerlik alakasıyla { خَرَّ } fiilinde yapılmış bir mecazdır. Onlarda secdenin de var olduğunu söyleyen kimse ise rükû lafzının secdeye ıtlak edilmesini genel-özel ilişkisiyle mecaz saymıştır. İbnü'l-Arabî: 'Buradaki rükûun secde olduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur' demiştir; derim ki: İhtilaf mevcuttur.
وَالْمَعْرُوفُ أَنَّهُ لَيْسَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ سُجُودٌ بِالْجَبْهَةِ عَلَى الْأَرْضِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ السُّجُودُ عِبَادَةَ الْأَنْبِيَاءِ كَشَأْنِ كَثِيرٍ مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ كَانَتْ خَاصَّةً بِالْأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلُ كَمَا تقدم فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٢] ، وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bilinen şudur ki İsrâiloğulları'nda alnın yere konulması suretiyle yapılan bir secde yoktu. Secdenin, daha önce Bakara Suresi 132. ayetteki { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } buyruğunda geçtiği ve yine...
وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً فِي سُورَةِ يُوسُفَ [١٠٠] . وَكَانَ رُكُوعُ دَاوُدَ ﵇ تَضَرُّعًا لِلَّهِ تَعَالَى لِيَقْبَلَ اسْتِغْفَارَهُ.
...Yûsuf Suresi [100. ayetteki] { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } ifadesinde geçtiği üzere İslâm şeriatlarının birçoğunun daha önce peygamberlere has olması gibi peygamberlere mahsus bir ibadet olması da muhtemeldir. Dâvûd (aleyhisselâm)'ın rükûu ise bağışlanma talebini kabul etmesi için Yüce Allah'a bir yakarıştı.
وَالْإِنَابَةُ: التَّوْبَةُ: يُقَالُ: أَنَابَ، وَيُقَالُ: نَابَ. وَتَقَدَّمُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ فِي سُورَةِ هُودٍ [٧٥] . وَعِنْدَ قَوْلِهِ: مُنِيبِينَ إِلَيْهِ فِي سُورَةِ الرُّومِ [٣١] .
el-İnâbe (الْإِنَابَةُ): Tevbe etmektir. Enâbe (أَنَابَ) ve nâbe (نَابَ) şeklinde kullanılır. Bu kelime daha önce Hûd Suresi [75. ayetteki] { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ } ifadesinde ve Rûm Suresi [31. ayetteki] { مُنِيبِينَ إِلَيْهِ } buyruğunda geçmişti.
وَهُنَا مَوْضِعُ سَجْدَةٍ مِنْ سُجُودِ الْقُرْآنِ مِنَ الْعَزَائِمِ عِنْدَ مَالِكٍ لِثُبُوتِ سُجُود النبيء ﷺ عِنْدَهَا. فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ مُجَاهِدٍ «سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ السَّجْدَةِ فِي ص فَقَالَ:
Burası Kur'an secdelerinden bir tilavet secdesi yeridir; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in burada secde ettiği sabit olduğu için Mâlik'e göre azimet (kesinlik) ifade eden secdelerdendir. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Mücâhid'den şöyle rivayet edilmiştir: 'İbn Abbâs'a Sâd Suresi'ndeki tilavet secdesini sordum, o da şöyle dedi:
أَو مَا تَقْرَأُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ [الْأَنْعَام: ٨٤] إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَام: ٩٠] فَكَانَ دَاوُدُ مِمَّنْ أُمِرَ نَبِيئُكُمْ أَنْ يَقْتَدِيَ بِهِ فَسَجَدَهَا دَاوُدُ فَسَجَدَهَا رَسُولُ اللَّهِ» .
Sen, { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ } “Onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı...” [En'âm 84] ayetinden { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” [En'âm 90] sözüne kadar olan kısmı okumuyor musun? Dâvûd, Peygamberinizin kendisine uymakla emrolunduğu kimselerdendi. Dâvûd secde etti, Resûlullah da secde etti.'
وَفِي «سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ
Sünen-i Ebî Dâvûd'da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir:
«لَيْسَ ص مِنْ عَزَائِمِ السُّجُودِ، وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُول الله ﷺ سَجَدَ فِيهَا» .
“Sâd Suresi, [yapılması] kesin olan secdelerden değildir; fakat ben Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in orada secde ettiğini gördüm.”
وَفِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: «قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ص فَلَمَّا بَلَغَ السَّجْدَةَ نَزَلَ فَسَجَدَ وَسَجَدَ النَّاسُ مَعَهُ فَلَمَّا كَانَ يَوْمٌ آخَرُ قَرَأَهَا فَلَمَّا بَلَغَ السَّجْدَةَ تَشَزَّنَ النَّاسُ لِلسُّجُودِ (أَيْ تَهَيَّأُوا وَتَحَرَّكُوا لِأَجْلِهِ) فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: إِنَّمَا هِيَ تَوْبَةُ نَبِيءٍ وَلَكِنِّي رأيتكم تشزّنتم للسُّجُود فَنَزَلَ فَسَجَدَ وَسَجَدُوا»
Aynı eserde Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet edilmiştir: “Resûlullah minberde iken Sâd Suresi'ni okudu. Secde ayetine ulaşınca minberden indi ve secde etti; insanlar da onunla birlikte secde ettiler. Başka bir gün olunca sureyi tekrar okudu. Secde ayetine gelince insanlar secdeye hazırlandılar (yani secde etmek için toparlanıp hareketlendiler). Bunun üzerine Resûlullah: «Bu ancak bir peygamberin tevbesidir; fakat sizin secdeye hazırlandığınızı gördüm» buyurdu, minberden inip secde etti ve onlar da secde ettiler.”
، وَقَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ فِيهَا مِثْلَ قَوْلِ مَالِكٍ وَلَمْ يَرَ الشَّافِعِيُّ سُجُودًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِمَّا لِأَجْلِ
Ebû Hanîfe'nin bu ayetteki görüşü de Mâlik'in görüşü gibidir. Şâfiî ise bu ayette [tilavet] secdesi görmemiştir; bunun sebebi ya
قَول النبيء ﷺ: «إِنَّمَا هِيَ تَوْبَةُ
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «Bu ancak bir peygamberin
نَبِيءٍ»
tevbesidir» buyruğudur;
فَرَجَعَ أَمْرُهَا إِلَى أَنَّهَا شَرْعُ مَنْ قَبْلَنَا، وَالشَّافِعِيُّ لَا يَرَى شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا دَلِيلًا.
böylece bu konudaki hüküm bizden öncekilerin şeriatı olmaya döner; oysa Şâfiî, bizden öncekilerin şeriatını [bağlayıcı bir] delil olarak kabul etmez.
وَوَجْهُ السُّجُودِ فِيهَا عِنْدَ مَنْ رَآهُ أَنَّ رُكُوعَ دَاوُدَ هُوَ سُجُودُ شَرِيعَتِهِمْ فَلَمَّا اقْتَدَى بِهِ النبيء ﷺ أَتَى فِي اقْتِدَائِهِ بِمَا يُسَاوِي الرُّكُوعَ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ وَهُوَ السُّجُودُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الرُّكُوعُ يَقُومُ مَقَامَ سُجُودِ التِّلَاوَةِ أَخْذًا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ.
Secde yapılacağını kabul edenlerin gerekçesi şudur: Dâvûd'un rükûu onların şeriatındaki secde idi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona uyduğunda, bu uyuşunda İslâm şeriatında rükûa denk gelen ameli yani secdeyi yerine getirmiştir. Ebû Hanîfe ise bu ayetten hareketle rükûun tilavet secdesi yerine geçebileceğini söylemiştir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ إِلَى مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ خُصُومَةُ الْخَصْمَيْنِ مِنْ تَمْثِيلِ مَا فَعَلَهُ دَاوُدُ بِصُورَةِ قَضِيَّةِ الْخَصْمَيْنِ، وَهَذَا مِنْ لَطَائِفِ الْقُرْآنِ إِذْ طَوَى الْقِصَّةَ الَّتِي تَمَثَّلَ لَهُ فِيهَا الْخَصْمَانِ ثُمَّ أَشَارَ إِلَى الْمَطْوِيِّ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ، وَأَتْبَعَ اللَّهُ الْخَبَرَ عَنِ الْغُفْرَانِ لَهُ بِمَا هُوَ أَرْفَعُ دَرَجَةً وَهُوَ أَنَّهُ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ عِنْدَ اللَّهِ الْمَرْضِيِّ عَنْهُمْ وَأَنَّهُ لَمْ يُوقَفْ بِهِ عِنْد حد الْغُفْرَانِ لَا غَيْرَ. وَالزُّلْفَى: الْقُرْبَى، وَهُوَ مَصْدَرٌ أَوِ اسْمُ مَصْدَرٍ. وَتَأْكِيدُ الْخَبَر لإِزَالَة تو هم أَنَّ اللَّهَ غَضِبَ عَلَيْهِ إِذْ فَتَنَهُ تَنْزِيلًا لِمَقَامِ الِاسْتِغْرَابِ مَنْزِلَةَ مقَام الْإِنْكَار.
{ فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ } buyruğundaki işaret ismi, iki hasmın davasının Dâvûd'un yaptığı şeyi bu davadaki suretle temsil etmesiyle delalet ettiği duruma yöneliktir. Bu da Kur'an'ın inceliklerindendir; zira iki hasmın kendisine temsil kılındığı kıssayı kısaltıp geçmiş, ardından bu kısaltılan duruma işaret ismiyle işaret etmiştir. Allah Teâlâ, onu bağışladığı haberinin peşinden daha üstün bir dereceyi zikretmiştir ki o da Allah katında yaklaştırılmış (mukarreb) ve kendilerinden razı olunmuş kimselerden olduğu ve durumunun sadece bağışlanma sınırında bırakılmadığıdır. Zülfâ (الزُّلْفَى): Yakınlık (kurbâ) demektir; masdar veya isim masdardır. Haberin pekiştirilmesi (tekit) ise, Allah'ın onu imtihan ettiğinde ona gazap ettiği zannını ortadan kaldırmak içindir; bu da şaşkınlık (istiğrab) makamının inkâr makamı yerine konulması kabilindendir.
والمئاب: مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ بِمَعْنَى الْأَوْبِ. وَهُوَ الرُّجُوعُ. وَالْمُرَادُ بِهِ: الرُّجُوعُ إِلَى الْآخِرَةِ. وَسُمِّيَ رُجُوعًا لِأَنَّهُ رُجُوعٌ إِلَى اللَّهِ، أَيْ إِلَى حِكْمَةِ الْبَحْتِ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا قَالَ تَعَالَى: إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ [الرَّعْد: ٣٦] .
Meâb (المئاب): Evb (الْأَوْب) anlamında mimli masdardır; o da dönmek (rücû) demektir. Bundan kastedilen ise ahirete dönüştür. Dönüş diye isimlendirilmesi, Allah'a yani zahiren ve bâtınen sırf O'nun hikmetine dönüş olmasındandır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ } “Yalnız O'na davet ederim ve dönüşüm de ancak O'nadır” [Ra'd 36].
وَحسن المئاب: حسن الْمَرْجِعِ، وَهُوَ أَنْ يَرْجِعَ رُجُوعًا حَسَنًا عِنْدَ نَفْسِهِ وَفِي
Hüsnü'l-meâb (حسن المئاب): Dönüş yerinin güzel olmasıdır; bu da kişinin kendi nezdinde ve
مَرْأَى النَّاسِ، أَيْ لَهُ حُسْنُ رُجُوعٍ عِنْدِنَا وَهُوَ كَرَامَةٌ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْجَزَاءِ، أَي الْجنَّة يؤوب إِلَيْهَا.
insanların gözünde güzel bir şekilde dönmesidir. Yani onun Bizim katımızda güzel bir dönüşü vardır ki bu da ceza gününde Allah katındaki bir ikramdır; yani döneceği cennettir.
[سُورَة ص (٣٨) : آيَة ٢٦]
[Sâd Suresi (38), Ayet 26]
يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ (٢٦)
{ يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ } “Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde bir halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet, heva ve hevese uyma ki seni Allah'ın yolundan saptırmasın. Şüphesiz Allah'ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttuklarından dolayı çetin bir azap vardır.” (26)
مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ مَعْطُوفٍ عَلَى فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ [ص: ٢٥] أَيْ صَفَحْنَا عَنْهُ وَذَكَّرْنَاهُ بِنِعْمَةِ الْمُلْكِ وَوَعَظْنَاهُ، فَجَمَعَ لَهُ بِهَذَا تَنْوِيهًا بِشَأْنِهِ وَإِرْشَادًا لِلْوَاجِبِ. وَافْتِتَاحُ الْخِطَابِ بِالنِّدَاءِ لِاسْتِرْعَاءِ وَعْيِهِ وَاهْتِمَامِهِ بِمَا سَيُقَالُ لَهُ.
Bu ayet, { فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ } [Sâd 25] ifadesine matuf olan hazfedilmiş bir sözün makulüdür (söylenmiş sözdür); yani 'Biz onu bağışladık, ona hükümdarlık nimetini hatırlattık ve ona öğüt verdik' demektir. Böylece onun için hem şanını yüceltmeyi hem de vazifesini göstermeyi bir arada toplamıştır. Hitabın nida ile başlaması ise, zihnini toparlamasını ve kendisine söylenecek söze önem vermesini sağlamak içindir.
وَالْخَلِيفَةُ: الَّذِي يَخْلُفُ غَيْرَهُ فِي عَمَلٍ، أَيْ يَقُومُ مَقَامَهُ فِيهِ، فَإِنْ كَانَ مَعَ وُجُودِ الْمَخْلُوفِ عَنْهُ قِيلَ: هُوَ خَلِيفَةُ فُلَانٍ، وَإِن كَانَ بعد مَا مَضَى الْمَخْلُوفُ قِيلَ: هُوَ خَلِيفَةٌ مِنْ فُلَانٍ. وَالْمُرَادُ هُنَا: الْمَعْنَى الْأَوَّلُ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ.
Halife (الْخَلِيفَةُ): Bir işte başkasının ardılı olan, yani onun yerine geçip o vazifeyi üstlenen kimsedir. Eğer yerine geçilen kimse hayatta ise 'falanın halifesidir' denir; şayet yerine geçilen kimse vefat etmişse 'falandan sonraki halifedir' denir. Burada kastedilen, { فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ } ifadesinin karinesiyle birinci anlamdır.
فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ خَلِيفَةُ اللَّهِ فِي إِنْفَاذِ شَرَائِعِهِ لِلْأُمَّةِ الْمَجْعُولِ لَهَا خَلِيفَةً مِمَّا يُوحِي بِهِ إِلَيْهِ
Buna göre mana şöyledir: O, kendisine vahyedilenler arasından ve
وَمِمَّا سَبَقَ مِنَ الشَّرِيعَةِ الَّتِي أُوحِيَ إِلَيْهِ الْعَمَلُ بِهَا. وَخَلِيفَةٌ عَنْ مُوسَى ﵇ وَعَنْ أَحْبَارِ بَنِي إِسْرَائِيلَ الْأَوَّلِينَ الْمَدْعُوِّينَ بِالْقُضَاةِ، أَوْ خَلِيفَةٌ عَمَّنْ تَقَدَّمَهُ فِي الْمُلْكِ وَهُوَ شَاوَلُ.
kendisine amel etmesi vahyolunan geçmiş şeriattan hükümlerle, halife kılındığı ümmete Allah'ın şeriatlarını tatbik etme hususunda O'nun halifesidir. Yahut Mûsâ (aleyhisselâm)'ın ve İsrâiloğulları'nın 'hâkimler' diye anılan ilk âlimlerinin halifesidir; yahut da hükümdarlıkta kendisinden önce geçen Tâlût'un halifesidir.
والْأَرْضِ: أَرْضُ مَمْلَكَتِهِ الْمَعْهُودَةِ، أَيْ جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي أَرْضِ إِسْرَائِيلَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَجْعَلَ الْأَرْضَ مُرَادًا بِهِ جَمِيعُ الْأَرْضِ فَإِنَّ دَاوُدَ كَانَ فِي زَمَنِهِ أَعْظَمَ مُلُوكِ الْأَرْضِ فَهُوَ مُتَصَرِّفٌ فِي مَمْلَكَتِهِ وَيَخَافُ بَأْسَهُ مُلُوكُ الْأَرْضِ فَهُوَ خَلِيفَةُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ إِذْ لَا يَنْفَلِتُ شَيْءٌ مِنْ قَبْضَتِهِ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنَ الْخِلَافَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ [يُونُس: ١٤] وَقَوْلِهِ: وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ [النَّمْل: ٦٢] .
el-Ard (الْأَرْضِ): Bilinen mülkünün arazisidir; yani 'Seni İsrâil topraklarında bir halife kıldık' demektir. 'Yeryüzü' ile bütün yeryüzünün kastedilmiş olması da caizdir; zira Dâvûd kendi devrinde yeryüzünün en büyük hükümdarlarındandı; kendi mülkünde tasarruf sahibiydi ve yeryüzü hükümdarları onun gücünden korkardı. Dolayısıyla elinden hiçbir şey kaçamayacağı için yeryüzünde Allah'ın halifesiydi. Bu da Yüce Allah'ın: { ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Sonra onların ardından sizi yeryüzünde halifeler kıldık” [Yûnus 14] ve { وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ } “Ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan...” [Neml 62] buyruklarındaki hilafete yakındır.
وَهَذَا الْمَعْنَى خِلَافُ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَة: ٣٠] فَإِنَّ الْأَرْضَ هُنَالِكَ هِيَ هَذِهِ الْكُرَةُ الْأَرْضِيَّةُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَا يُقَالُ خَلِيفَةُ اللَّهِ إِلَّا لرَسُوله ﷺ وَأَمَّا الْخُلَفَاءُ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ خَلِيفَةُ الَّذِي قَبْلَهُ،
Bu mana, Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti” [Bakara 30] ayetindeki manadan farklıdır; zira oradaki yeryüzü bu yerkürenin bizzat kendisidir. İbn Atiyye şöyle demiştir: '«Allah'ın halifesi» ifadesi ancak O'nun Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) için kullanılır; halifelere gelince, onların her biri kendisinden öncekinin halifesidir.
أَلَا تَرَى أَنَّ الصَّحَابَةَ ﵃ حَرَّرُوا هَذَا الْمَعْنَى فَقَالُوا لِأَبِي بَكْرٍ ﵁: يَا خَلِيفَةَ رَسُولِ اللَّهِ، وَبِهَذَا كَانَ يُدْعَى بِذَلِكَ مُدَّةَ حَيَاتِهِ، فَلَمَّا وَلِيَ عُمَرُ قَالُوا: يَا خَلِيفَةَ خَلِيفَةِ رَسُولِ اللَّهِ فَطَالَ وَرَأَوْا أَنَّهُ سَيَطُولُ أَكْثَرَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ إِذَا وَلِيَ خَلِيفَةٌ بَعْدَ عُمَرَ فَدَعَوْا عُمَرَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَصُرَ هَذَا عَلَى الْخُلَفَاءِ، وَمَا يَجِيءُ فِي الشِّعْرِ مِنْ دُعَاءِ أَحَدِ الْخُلَفَاءِ خَلِيفَةَ اللَّهِ فَذَلِكَ تَجَوُّزٌ كَمَا قَالَ ابْنُ قَيْسِ الرُّقَيَّاتِ:
Görmez misin ki sahâbîler (radıyallâhu anhum) bu manayı titizlikle belirleyip Ebû Bekir (radıyallâhu anh)'a: 'Ey Resûlullah'ın halifesi' dediler ve o hayatta olduğu müddetçe böyle çağrıldı. Ömer başa geçince: 'Ey Resûlullah'ın halifesinin halifesi' dediler; fakat bu uzadı ve Ömer'den sonra bir halife başa geçtiğinde bunun gelecekte daha da uzayacağını gördüler; bunun üzerine Ömer'e 'Emîrü'l-mü'minîn' diye hitap ettiler ve bu unvan sadece halifelere tahsis edildi. Şiirde halifelerden birine 'Halîfetullâh' (Allah'ın halifesi) diye hitap edilmesi ise bir mecazdır; nitekim İbn Kays er-Rukayyât şöyle demiştir:
خَلِيفَةُ اللَّهِ فِي بَرِيَّتِهِ ... جَفَّتْ بِذَاكَ الْأَقْلَامُ وَالْكُتُبُ
O, yaratılmışları üzerinde Allah'ın halifesidir... Bu hususta kalemler ve kitaplar kurumuştur.
وَفُرِّعَ عَلَى جَعْلِهِ خَلِيفَةً أَمْرُهُ بِأَنْ يَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ وَاجِبُهُ وَأَنَّهُ أَحَقُّ النَّاسِ بِالْحُكْمِ بِالْعَدْلِ، ذَلِكَ لِأَنَّهُ هُوَ الْمَرْجِعُ لِلْمَظْلُومِينَ وَالَّذِي تُرْفَعُ إِلَيْهِ مَظَالِمُ الظَّلَمَةِ مِنَ الْوُلَاةِ فَإِذَا كَانَ عَادِلًا خَشِيَهُ الْوُلَاةُ وَالْأُمَرَاءُ لِأَنَّهُ أَلِفَ الْعَدْلَ وَكَرِهَ الظُّلْمَ فَلَا يُقِرُّ مَا يَجْرِي مِنْهُ فِي رَعِيَّتِهِ كُلَّمَا بَلَغَهُ فَيَكُونُ النَّاسُ فِي حَذَرٍ مِنْ أَنْ يَصْدُرَ عَنْهُمْ مَا عَسَى أَنْ يُرْفَعَ إِلَى الْخَلِيفَةِ فَيَقْتَصَّ مِنَ الظَّالِمِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الْخَلِيفَةُ يَظْلِمُ فِي حُكْمِهِ فَإِنَّهُ يَأْلَفُ الظُّلْمَ فَلَا يُغْضِبُهُ إِذَا رُفِعَتْ إِلَيْهِ مَظْلَمَةُ شَخْصٍ وَلَا يَحْرِصُ عَلَى إِنْصَافِ الْمَظْلُومِ.
Onun halife kılınmasının peşinden insanlar arasında hak ile hükmetmesi emredilmiştir; bu da bunun onun vazifesi olduğunu ve adaletle hükmetmeye insanların en layığı olduğunu göstermek içindir. Zira o, mazlumların sığınağı ve idarecilerden kaynaklanan zulümlerin kendisine arz edildiği kimsedir. Eğer adil olursa, idareciler ve emirler ondan korkarlar; çünkü o adalete alışkındır, zulümden nefret eder ve tebaası arasında meydana gelen hiçbir zulmü kendisine ulaştığında cezasız bırakmaz. Böylece insanlar, halifeye iletilip de zalimden kısas alınmasına yol açabilecek bir davranışta bulunmaktan sakınırlar. Halife hükmünde zulmederse, zulme alışır; kendisine bir kişinin uğradığı haksızlık iletildiğinde buna öfkelenmez ve mazluma hakkını vermeye özen göstermez.
وَفِي «الْكَشَّافِ» : أَنَّ بَعْضَ خُلَفَاءِ بَنِي أُمَيَّةَ قَالَ لِعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَوْ لِلزُّهْرِيِّ: هَلْ سَمِعْتَ مَا بَلَغَنَا؟ قَالَ: وَمَا هُوَ؟ قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّ الْخَلِيفَةَ لَا يَجْرِي عَلَيْهِ الْقَلَمُ وَلَا تُكْتَبُ لَهُ مَعْصِيَةٌ، فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، الْخُلَفَاءُ أَفْضَلُ أَمِ الْأَنْبِيَاءُ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ. وَالْمُرَادُ بِ النَّاسِ نَاسُ مَمْلَكَتِهِ فَالتَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ أَوْ هُوَ لِلِاسْتِغْرَاقِ الْعُرْفِيِّ.
el-Keşşâf'ta nakledildiğine göre, Emevî halifelerinden biri Ömer b. Abdilazîz'e yahut Zührî'ye: 'Bize ulaşan haberi duydun mu?' dedi. O: 'Nedir o?' diye sordu. Halife: 'Bize ulaştığına göre halifeye kalem işlemez ve ona hiçbir günah yazılmazmış' dedi. Bunun üzerine o: 'Ey müminlerin emiri! Halifeler mi daha üstündür yoksa peygamberler mi?' dedi ve ardından bu ayeti okudu. Ayette geçen en-Nâs (النَّاسِ) kelimesinden maksat kendi mülkünün insanlarıdır; dolayısıyla başındaki belirteç ahd içindir yahut örfî istiğrak (kapsayıcılık) bildirir.
وَالْحَقُّ: هُوَ مَا يَقْتَضِيهِ الْعَدْلُ الشَّرْعِيُّ مِنْ مُعَامَلَةِ النَّاسِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا وَتَصَرُّفَاتِهِمْ فِي خَاصَّتِهِمْ وَعَامَّتِهِمْ وَيَتَعَيَّنُ الْحَقُّ بِتَعْيِينِ الشَّرِيعَةِ. وَالْبَاءُ فِي بِالْحَقِّ بَاءُ الْمَجَازِيَّةِ، جُعِلَ الْحَقُّ كَالْآلَةِ الَّتِي يَعْمَلُ بِهَا الْعَامِلُ فِي قَوْلِكَ: قَطَعَهُ بِالسِّكِّينِ، وَضَرَبَهُ بِالْعَصَا.
el-Hak (الْحَقُّ): İnsanların birbirleriyle olan muamelelerinde, özel ve genel işlerindeki tasarruflarında şer'î adaletin gerektirdiği şeydir. Hak ise şeriatın belirlemesiyle belirlenir. { بِالْحَقِّ } ifadesindeki bâ (بِ) harf-i ceri alet mecazı içindir; tıpkı 'onu bıçakla kesti' ve 'ona sopayla vurdu' sözünde olduğu gibi hak, failin kendisiyle amel ettiği bir alet gibi kılınmıştır.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى مَعْطُوفٌ عَلَى التَّفْرِيعِ، وَلَعَلَّهُ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّفْرِيعِ. وَإِنَّمَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ بِالْحُكْمِ بِالْحَقِّ لِيَكُونَ تَوْطِئَةً لِلنَّهْيِ عَنِ اتِّبَاعِ الْهَوَى سَدًّا لِذَرِيعَةِ
{ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى } buyruğu, tefrie (önceki hükme bağlanan kısma) matuftur; asıl kastedilen tefri de belki budur. Hak ile hükmetme emrinin bundan önce gelmesi ise, sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu kapama) sadedinde heva ve hevese uymayı yasaklamaya bir zemin hazırlamak içindir;
الْوُقُوعِ فِي خَطَأِ الْحَقِّ فَإِنَّ دَاوُدَ مِمَّنْ حَكَمَ بِالْحَقِّ فَأَمَرَهُ بِهِ بِاعْتِبَارِ الْمُسْتَقْبَلِ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْهَوى تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الْمُفِيدُ لِلِاسْتِغْرَاقِ، فَالنَّهْيُ يَعُمُّ كُلَّ مَا هُوَ هَوًى، سَوَاءٌ كَانَ هَوَى الْمُخَاطَبِ أَوْ هَوَى غَيْرِهِ مِثْلَ هَوَى زَوْجِهِ وَوَلَدِهِ وَسَيِّدِهِ، وَصَدِيقِهِ، أَوْ هَوَى الْجُمْهُورِ: قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ [الْأَعْرَاف: ١٣٨] .
yani hakta hataya düşmeyi engellemek içindir. Zira Dâvûd zaten hak ile hükmeden bir kimseydi; dolayısıyla ona bu emir geleceğe matuf olarak verilmiştir. el-Hevâ (الْهَوى) kelimesindeki harf-i tarif, istiğrak (bütün fertleri kapsama) bildiren cins harf-i tarifidir. Dolayısıyla yasak, heva türünden olan her şeyi kapsar; bu heva ister muhatabın kendi hevası olsun, ister eşi, çocuğu, efendisi veya dostu gibi başkasının hevası olsun; yahut çoğunluğun hevası olsun: { قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “'Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap' dediler. O da: 'Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz' dedi” [A'râf 138].
وَمَعْنَى الْهَوَى: الْمَحَبَّةُ، وَأُطْلِقَ عَلَى الشَّيْءِ الْمَحْبُوبِ مُبَالَغَةً، أَيْ وَلَوْ كَانَ هَوًى شَدِيدًا تَعْلَقُ النَّفْسُ بِهِ. وَالْهَوَى: كِنَايَةٌ عَنِ الْبَاطِلِ وَالْجَوْرِ وَالظُّلْمِ لِمَا هُوَ مُتَعَارَفٌ مِنَ الْمُلَازَمَةِ بَيْنَ هَذِهِ الْأُمُورِ وَبَيْنَ هَوَى النُّفُوسِ، فَإِنَّ الْعَدْلَ وَالْإِنْصَافَ ثَقِيلٌ عَلَى النُّفُوسِ فَلَا تَهْوَاهُ غَالِبًا، وَمَنْ صَارَتْ لَهُ مَحَبَّةُ الْحَقِّ سَجِيَّةً فَقَدْ أُوتِيَ الْعِلْمَ وَالْحِكْمَةَ وَأُيِّدَ بِالْحِفْظِ أَوِ الْعِصْمَةِ.
Hevânın anlamı sevgidir; mübalağa yoluyla sevilen şeye de bu ad verilmiştir; yani nefsin aşırı bir bağla bağlandığı heva olsa bile [ona uyulmamalıdır]. Heva; batıldan, haksızlıktan ve zulümden kinayedir; zira bu durumlar ile nefislerin hevası arasında bilinen bir ayrılmazlık (mülazemet) vardır. Çünkü hak ve adalet nefislere ağır gelir, bu yüzden nefisler çoğunlukla adaleti arzulamaz. Hak sevgisi kendisi için bir karakter haline gelen kimseye ise ilim ve hikmet verilmiş, o kişi [ilahi] koruma veya ismet ile desteklenmiştir.
وَالنَّهْيُ عَنِ اتِّبَاعِ الْهَوَى تَحْذِيرٌ لَهُ وَإِيقَاظٌ لِيُحَذِّرَ مِنْ جَرَّاءِ الْهَوَى وَيَتَّهِمَ هَوَى نَفْسِهِ وَيَتَعَقَّبَهُ فَلَا ينقاد إِلَيْهِ فِيمَا يَدعُوهُ إِلَيْهِ إِلَّا بَعْدَ التَّأَمُّلِ وَالتَّثَبُّتِ، وَقَدْ قَالَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ ﵁: «اتَّهِمُوا الرَّأْيَ» ، ذَلِكَ أَنَّ هَوَى النَّفْسِ يَكُونُ فِي الْأُمُورِ السَّهْلَةِ عَلَيْهَا الرَّائِقَةِ عِنْدَهَا وَمُعْظَمُ الْكَمَالَاتِ صَعْبَةٌ عَلَى النَّفْسِ لِأَنَّهَا تَرْجِعُ إِلَى تَهْذِيبِ النَّفْسِ وَالِارْتِقَاءِ بِهَا عَنْ حَضِيضِ الْحَيَوَانِيَّةِ إِلَى أَوْجِ الْمَلَكِيَّةِ، فَفِي جَمِيعِهَا أَوْ مُعْظَمِهَا صَرْفٌ لِلنَّفْسِ عَمَّا لَاصَقَهَا مِنَ الرَّغَائِبِ الْجُسْمَانِيَّةِ الرَّاجِعِ أَكْثَرُهَا إِلَى طَبْعِ الْحَيَوَانِيَّةِ لِأَنَّهَا إِمَّا مَدْعُوَّةٌ لِدَاعِي الشَّهْوَةِ أَوْ دَاعِي الْغَضَبِ فَالِاسْتِرْسَالُ فِي اتِّبَاعِهَا وُقُوعٌ فِي الرَّذَائِلِ فِي الْغَالِبِ، وَلِهَذَا جُعِلَ هُنَا الضَّلَالُ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مُسَبَّبًا عَلَى اتِّبَاعِ الْهَوَى، وَهُوَ تَسَبُّبٌ أَغْلَبِيٌّ عُرْفِيٌّ، فَشَبَّهَ الْهَوَى بِسَائِرٍ فِي طَرِيقٍ مُهْلِكَةٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَكَنِيَّةِ وَرَمَزَ إِلَيْهِ بِلَازِمِ ذَلِكَ وَهُوَ الْإِضْلَالُ عَنْ طَرِيقِ الرَّشَادِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِسَبِيلِ اللَّهِ، فَإِنَّ الَّذِي يَتَّبِعُ سَائِرًا غَيْرَ عَارِفٍ بِطَرِيقِ الْمَنَازِلِ النَّافِعَةِ لَا يَلْبَثُ أَنْ يَجِدَ نَفْسَهُ وَإِيَّاهُ فِي مَهْلَكَةٍ أَوْ مَقْطَعَةِ طَرِيقٍ.
Hevaya uymaktan nehyedilmesi, onun için bir uyarı ve uyanış vesilesidir; ta ki hevanın sürükleyeceği sonuçlardan sakınsın, nefsinin hevasından şüphelenip onu denetlesin ve iyice düşünüp taşınmadan nefsinin çağırdığı şeylere boyun eğmesin. Nitekim Sehl b. Huneyf (radıyallâhu anh): «Görüşünüzü itham ediniz (kendi fikrinizden şüphe duyunuz)» demiştir. Zira nefsin hevası, kendisine kolay ve hoş gelen şeylerde olur; oysa yetkinliklerin çoğu nefse zor gelir. Çünkü bunlar nefsin terbiyesine ve onun hayvanlık çukurundan meleklik zirvesine yükselmesine dayanır. Bu yetkinliklerin tamamında veya çoğunda, nefsi kendisine yapışan cismani arzulardan uzaklaştırmak vardır ki bu arzuların çoğu da hayvani tabiata racidir; zira nefis ya şehvet dürtüsüne ya da öfke dürtüsüne çağrılır. Dolayısıyla bu arzuların peşine takılmak çoğunlukla rezilliklere düşmektir. İşte bu yüzden burada Allah yolundan sapmak hevaya uymanın bir sonucu kılınmıştır; bu da çoğunluğa dayalı örfî bir sebepliliktir. Böylece heva, istiare-i mekniyye yoluyla helak edici bir yolda yürüyen bir kimseye benzetilmiş ve bunun lazımı olan 'Allah'ın yolu' diye ifade edilen doğruluk yolundan saptırmakla ona işaret edilmiştir. Zira faydalı konakların yolunu bilmeyen bir yolcunun peşine düşen kimse, çok geçmeden kendisini de onu da bir helak yerinde veya yol kesenlerin arasında bulur.
وَاتِّبَاعُ الْهَوَى قَدْ يَكُونُ اخْتِيَارًا، وَقَدْ يَكُونُ كُرْهًا. وَالنَّهْيُ عَنِ اتِّبَاعِهِ يَقْتَضِي النَّهْيَ عَنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِهِ فَأَمَّا الِاتِّبَاعُ الِاخْتِيَارِيُّ فَالْحَذَرُ مِنْهُ ظَاهِرٌ، وَأَمَّا الِاتِّبَاعُ الِاضْطِرَارِيُّ
Hevaya uymak bazen isteğe bağlı (ihtiyarî), bazen de zorunlu (ıztırarî/kerhen) olur. Ondan nehyedilmek, onun her çeşidinden nehyedilmeyi gerektirir. İsteğe bağlı uymaktan sakınmak zaten açıktır; zorunlu uymaya gelince,
فَالتَّخَلُّصُ مِنْهُ بِالِانْسِحَابِ عَمَّا جَرَّهُ إِلَى الْإِكْرَاهِ، وَلِذَلِكَ اشْتَرَطَ
ondan kurtulmak da kişiyi baskıya sürükleyen durumlardan geri çekilmekle olur. İşte bu yüzden
الْعُلَمَاءُ فِي الْخَلِيفَةِ شُرُوطًا كُلُّهَا تَحُومُ حَوْلَ الْحَيْلُولَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اتِّبَاعِ الْهَوَى وَمَا يُوَازِيهِ مِنَ الْوُقُوعِ فِي الْبَاطِلِ، وَهِيَ:
âlimler, halifede tamamı onunla hevasına uymak ve buna denk olan batıla düşmek arasına engel koyma gayesi etrafında dönen birtakım şartlar koşmuşlardır; bunlar da şunlardır:
التَّكْلِيفُ، وَالْحُرِّيَّةُ، وَالْعَدَالَةُ، وَالذُّكُورَةُ، وَأَمَّا شَرْطُ كَوْنِهِ مِنْ قُرَيْشٍ عِنْدَ الْجُمْهُورِ فَلِئَلَّا يَضْعُفَ أَمَامَ الْقَبَائِلِ بِغَضَاضَةٍ.
Mükellef olmak, hürriyet, adalet ve erkek olmaktır. Âlimlerin çoğunluğuna (cumhura) göre Kureyş'ten olması şartı ise, kabileler karşısında bir eksiklik ve zafiyet hissetmemesi içindir.
وَانْتَصَبَ فَيُضِلَّكَ بَعْدَ فَاءِ السَّبَبِيَّةِ فِي جَوَابِ النَّهْيِ. وَمَعْنَى جَوَابِ النَّهْيِ جَوَابُ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ فَهُوَ السَّبَبُ فِي الضَّلَالِ وَلَيْسَ النَّهْيُ سَبَبًا فِي الضَّلَالِ. وَهَذَا بِخِلَافِ طَرِيقَةِ الْجَزْمِ فِي جَوَابِ النَّهْيِ.
{ فَيُضِلَّكَ } fiili, nehyin cevabında sebebiyye fâ'sından sonra nasb edilmiştir. Nehyin cevabı demek, nehyedilen şeyin cevabı demektir; dolayısıyla sapmanın sebebi nehyedilen şeydir (hevaya uymaktır), yoksa nehyin bizzat kendisi sapmanın sebebi değildir. Bu durum, nehyin cevabında cezm edilme yönteminden farklıdır.
وسَبِيلِ اللَّهِ: الْأَعْمَالُ الَّتِي تَحْصُلُ مِنْهَا مَرْضَاتُهُ وَهِيَ الْأَعْمَالُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا وَوَعَدَ بِالْجَزَاءِ عَلَيْهَا، شُبِّهَتْ بِالطَّرِيقِ الْمُوَصِّلِ إِلَى اللَّهِ، أَيْ إِلَى مَرْضَاتِهِ. وَجُمْلَةُ: إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِلَى آخِرِهَا يَظْهَرُ أَنَّهَا مِمَّا خَاطَبَ اللَّهُ بِهِ دَاوُدَ، وَهِيَ عِنْدَ أَصْحَابِ الْعَدَدِ آيَةٌ وَاحِدَةٌ مِنْ قَوْلِهِ: يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ إِلَى يَوْمَ الْحِسابِ، فَهِيَ فِي مَوْقِعِ الْعِلَّةِ لِلنَّهْيِ، فَكَانَتْ (إِنَّ) مُغْنِيَةً عَنْ فَاءِ التَّسَبُّبِ وَالتَّرَتُّبِ، فَالشَّيْءُ الَّذِي يُفْضِي إِلَى الْعَذَابِ الشَّدِيدِ خَلِيقٌ بِأَنْ يُنْهَى عَنْهُ، وَإِنْ كَانَتِ الْجُمْلَةُ كَلَامًا مُنْفَصِلًا عَنْ خِطَابِ دَاوُدَ كَانَتْ مُعْتَرِضَةً وَمُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِبَيَانِ خَطَرِ الضَّلَالِ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ.
{ سَبِيلِ اللَّهِ } ifadesi, O'nun rızasının kendisiyle elde edildiği amellerdir ki bunlar Allah'ın emrettiği ve karşılığında mükafat vadettiği amellerdir; bunlar Allah'a, yani O'nun rızasına ulaştıran yola benzetilmiştir. { إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } cümlesi sonuna kadar, anlaşıldığı üzere Allah'ın Dâvûd'a hitap ettiği sözlerdendir. Âyet sayısı sayıcılarına göre bu kısım, { يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } buyruğundan { يَوْمَ الْحِسابِ } lafzına kadar tek bir ayettir. Dolayısıyla bu cümle nehyin gerekçesi (illeti) konumundadır; buradaki inne (إِنَّ), sebebiyet ve tertip bildiren fâ harfinin yerini tutmuştur. Zira çetin bir azaba götüren şey, nehyedilmeye layıktır. Şayet bu cümle Dâvûd'a olan hitaptan ayrı müstakil bir söz kabul edilirse, o takdirde ara cümle (itiraziyye) ve Allah'ın yolundan sapmanın tehlikesini açıklamak için getirilmiş beyanî bir istinaf olur.
وَالْعُمُومُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ يُكْسِبُ الْجُمْلَةَ وَصْفَ التَّذْيِيلٍ أَيْضًا وَكِلَا الِاعْتِبَارَيْنِ مُوجِبٌ لِعَدَمِ عَطْفِهَا. وَجِيءَ بِالْمَوْصُولِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الصِّلَةَ عِلَّةٌ لِاسْتِحْقَاقِ الْعَذَابِ. وَاللَّامُ فِي لَهُمْ عَذابٌ لِلِاخْتِصَاصِ، وَالْبَاءُ فِي بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ سَبَبِيَّةٌ.
{ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } buyruğundaki umumilik, cümleye aynı zamanda fezleke (tezyîl) vasfı da kazandırmaktadır; her iki değerlendirme de cümlenin atfedilmemesini gerektirir. Sıla cümlesinin azabı hak etmenin gerekçesi olduğuna işaret etmek için ism-i mevsul getirilmiştir. { لَهُمْ عَذابٌ } ifadesindeki lâm ihtisas (onlara mahsus kılma) içindir; { بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ } ifadesindeki bâ ise sebebiyet bildirir.
وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ بِسَبَبِ نِسْيَانِهِمْ يَوْمَ الْحِسَابِ، وَتَتَعَلَّقُ الْبَاءُ بِالِاسْتِقْرَارِ الَّذِي نَابَ عَنْهُ الْمَجْرُورُ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ عَذابٌ.
Buradaki mâ (مَا) masdariyyedir; yani 'hesap gününü unutmaları sebebiyle' demektir. Bâ harf-i ceri ise { لَهُمْ عَذابٌ } ifadesinde mecrurun yerine geçtiği istikrar (hükmün sabit olması) manasına taalluk eder.
وَالنِّسْيَانُ: مُسْتَعَارٌ لِلْإِعْرَاضِ الشَّدِيدِ لِأَنَّهُ يُشْبِهُ نِسْيَانَ الْمُعْرِضِ عَنْهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ [التَّوْبَة: ٦٧] ، وَهُوَ مَرَاتِبُ أَشَدُّهَا إِنْكَارُ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ، قَالَ تَعَالَى: فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِيناكُمْ [السَّجْدَة: ١٤] . وَدُونَهُ مَرَاتِبُ كَثِيرَةٌ تَكُونُ عَلَى وِفْقِ مَرَاتِبِ الْعَذَابَ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ السَّبَبُ ذَا مَرَاتِبَ كَانَتِ الْمُسَبَّبَاتُ تَبَعًا لِذَلِكَ.
Unutmak (nisyân), şiddetli yüz çevirme manasında istiare olarak kullanılmıştır; zira yüz çevirenin bu hali, tıpkı Yüce Allah'ın: { نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ } “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” [Tevbe 67] buyruğunda olduğu gibi, yüz çevrilen şeyi unutan kimsenin haline benzer. Bunun dereceleri vardır; en şiddetlisi dirilişi ve cezayı inkâr etmektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِيناكُمْ } “Bu gününüze kavuşmayı unuttuğunuz için tadın azabı! Şüphesiz biz de sizi unuttuk” [Secde 14]. Bunun altında, azabın derecelerine uygun olarak pek çok derece vardır; çünkü sebep dereceli olunca, ortaya çıkan neticeler de ona tabi olur.
وَالْمُرَادُ بِ يَوْمَ الْحِسابِ مَا يَقَعُ فِيهِ مِنَ الْجَزَاءِ عَلَى الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، فَهُوَ فِي الْمَعْنَى عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ جَزَاءَ يَوْمِ الْحِسَابِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ
{ يَوْمَ الْحِسابِ } ifadesinden maksat, o günde hayır ve şerre karşılık gerçekleşecek cezadır (karşılıktır). Dolayısıyla mana bakımından takdirî bir tamlanan vardır; yani Yüce Allah'ın: { وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ } “Ve ellerinin önden gönderdiklerini unuttu”
[الْكَهْف: ٥٧] ، أَيْ لَمْ يُفَكِّرْ فِي عَاقِبَةِ مَا يُقَدِّمُهُ مِنَ الْأَعْمَالِ. وَفِي جَعْلِ الضَّلَالِ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَنِسْيَانِ يَوْمِ الْحِسَابِ سَبَبَيْنِ لِاسْتِحْقَاقِ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ تَنْبِيهٌ عَلَى تَلَازُمِهِمَا فَإِنَّ الضَّلَالَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ يُفْضِي إِلَى الْإِعْرَاضِ عَنْ مُرَاقَبَةِ الْجَزَاءِ. وَتَرْجَمَةُ دَاوُدَ تَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ فِي الْأَنْعَامِ [٨٤] وَقَوْلِهِ: وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً فِي النِّسَاء [١٦٣] .
[Kehf 57] ayeti kabilinden 'hesap gününün karşılığını unutmaları sebebiyle' demektir; yani önden işleyip sunduğu amellerin akıbetini düşünmedi anlamına gelir. Allah yolundan sapmanın ve hesap gününü unutmanın çetin bir azabı hak etmeye iki sebep kılınmasında, bu ikisinin birbiriyle ayrılmazlığına dikkat çekilmektedir; zira Allah yolundan sapmak, cezanın gözetilmesinden yüz çevirmeye yol açar. Dâvûd'un biyografisi daha önce En'âm Suresi [84. ayetteki] { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ } ve Nisâ Suresi [163. ayetteki] { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } buyruklarında geçmişti.
[سُورَة ص (٣٨) : آيَة ٢٧]
[Sâd Suresi (38), Ayet 27]
وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (٢٧)
{ وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ } “Göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. O inkâr edenlerin ateşten çekecekleri var!” (27)
لَمَّا جَرَى فِي خِطَابِ دَاوُدَ ذِكْرُ نِسْيَانِ يَوْمِ الْحِسَابِ وَكَانَ أقْصَى غايات ذَلِكَ النِّسْيَانِ جُحُودُ وُقُوعِهِ لِأَنَّهُ يُفْضِي إِلَى عَدَمِ مُرَاعَاتِهِ وَمُرَاقَبَتِهِ أَبَدًا اعْتُرِضَ بَيْنَ الْقِصَّتَيْنِ بِثَلَاثِ آيَاتٍ لِبَيَانِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي جَعْلِ الْجَزَاءِ وَيَوْمِهِ احْتِجَاجًا عَلَى مُنْكِرِيهِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ.
Dâvûd'a yapılan hitapta hesap gününü unutmaktan söz edilip bu unutmanın en uç noktası da onun gerçekleşmesini büsbütün inkâr etmek olunca —çünkü bu durum onu asla dikkate almamaya ve gözetmemeye götürür—, müşriklerden bunu inkâr edenlere karşı bir delil olmak üzere Yüce Allah'ın ceza takdir etmesindeki ve ceza gününü belirlemesindeki hikmetini açıklamak için iki kıssa arasına üç ayetle ara cümle (itiraz) getirilmiştir.
وَالْبَاطِلُ: ضِدُّ الْحَقِّ، فَكُلُّ مَا كَانَ غَيْرَ حَقٍّ فَهُوَ الْبَاطِلُ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [الدُّخان: ٣٩] .
Bâtıl (الْبَاطِلُ): Hakkın zıddıdır; hak olmayan her şey batıldır. Bu sebeple Yüce Allah diğer ayette: { مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz onları ancak hak ile yarattık” [Duhân 39] buyurmuştur.
وَالْمُرَادُ بِالْحَقِّ الْمَأْخُوذِ مِنْ نَفْيِ الْبَاطِلِ هُنَا، هُوَ أَنَّ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ خُلِقَتْ عَلَى حَالَةٍ لَا تَخْرُجُ عَنِ الْحَقِّ إِمَّا حَالًا كَخَلْقِ الْمَلَائِكَةِ وَالرُّسُلِ وَالصَّالِحِينَ، وَإِمَّا فِي الْمَآلِ كَخَلْقِ الشَّيَاطِينِ وَالْمُفْسِدِينَ لِأَنَّ إِقَامَةَ الْجَزَاءِ عَلَيْهِمْ مِنْ بَعْدِ اسْتِدْرَاكٍ لِمُقْتَضَى الْحَقِّ.
Burada batılın nefyedilmesinden çıkarılan hak manasından maksat; bu varlıkların haktan dışarı çıkmayacak bir halde yaratılmış olmalarıdır. Bu durum meleklerin, peygamberlerin ve salihlerin yaratılmasında olduğu gibi ya başlangıçta (hâlen) böyledir; yahut şeytanların ve bozguncuların yaratılmasında olduğu gibi sonuçta (meâlen) böyledir; zira daha sonra onlara cezanın uygulanması, hakkın gereğinin yerine getirilmesidir.
وَقَدْ بُنِيَتْ هَذِهِ الْحُجَّةُ عَلَى الِاسْتِدْلَالِ بِأَحْوَالِ الْمُشَاهَدَاتِ وَهِيَ أَحْوَالُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا، وَالْمُشْرِكُونَ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ خَالِقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا، فَأُقِيمُ الدَّلِيلُ عَلَى أَسَاسِ مُقَدِّمَةٍ لَا نِزَاعَ فِيهَا، وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ ذَلِكَ وَأَنَّهُمْ إِذَا تَأَمَّلُوا أَدْنَى تَأَمُّلٍ وَجَدُوا مِنْ نِظَامِ هَذِهِ الْعَوَالِمِ دَلَالَةً تَحْصُلُ بِأَدْنَى
Bu delil, gözle görülen durumlarla yani göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin durumlarıyla istidlal etme esasına dayandırılmıştır. Müşrikler göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin yaratıcısının Allah olduğunu bilmektedirler. Böylece delil, üzerinde hiçbir tartışma bulunmayan bir öncül üzerine kurulmuştur ki o da bunları Allah'ın yarattığıdır. Yine onlar en küçük bir tefekkürde bulunsalar, bu alemlerin nizamından en ufak bir
نَظَرٍ عَلَى أَنَّهُ نِظَامٌ عَلَى غَايَةِ الْإِحْكَامِ إِحْكَامًا مُطَّرِدًا، وَهُوَ مَا نَبَّهَهُمُ اللَّهُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا.
bakışla, bunun son derece kusursuz ve düzenli işleyen bir nizam olduğuna dair bir delil bulurlar. İşte Allah'ın: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا } “Göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık” buyruğuyla dikkatlerini çektiği husus budur.
وَمَصَبُّ النَّفْيِ الْحَالُ وَهُوَ قَوْلُهُ: باطِلًا فَهُوَ عَامٌّ لِوُقُوعِهِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَبُعْدُ النَّظَرِ يُعْلِمُ النَّاظِرَ أَنَّ خَالِقَهَا حَكِيمٌ عَادِلٌ وَأَنَّ تَصَرُّفَاتِ الْفَاعِلِ يُسْتَدَلُّ بِالظَّاهِرِ مِنْهَا عَلَى الْخَفي، فَكَانَ حَقًا عَلَى الَّذِينَ اعْتَادُوا بِتَحْكِيمِ الْمُشَاهَدَاتِ وَعَدَمِ تَجَاوُزِهَا أَنْ ينْظرُوا بِقِيَاس من خَفِيَ عَنْهُمْ عَلَى مَا هُوَ مُشَاهَدٌ لَهُمْ، فَلَمَّا اسْتَقَرَّ أَنَّ نِظَامَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا كَانَ جَارِيًا عَلَى مُقْتَضَى الْحِكْمَةِ وَكَامِلِ النِّظَامِ، فَعَلَيْهِمْ أَنْ يَتَدَبَّرُوا فِيمَا خَفِيَ عَنْهُمْ مِنْ
Nefyin odak noktası hâl olan { باطِلًا } kelimesidir; nefyin bağlamında yer aldığı için umumilik bildirir. Derinlemesine bakış, bakan kimseye bu varlıkların yaratıcısının hikmet sahibi ve adil olduğunu, failin gizli tasarruflarına zahirdeki tasarruflarından delil getirileceğini öğretir. Dolayısıyla, müşahedelere (gözle gördüklerine) dayanmayı adet edinip onun ötesine geçmeyen kimselere düşen hak, kendilerine gizli kalan şeyleri gözleriyle gördükleri şeylere kıyas ederek bakmalarıydı. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin nizamının hikmetin gereğine ve tam bir düzene uygun olarak işlediği sabit olunca, artık kendilerine gizli kalan
وُقُوعِ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ فَإِنَّ جَمِيعَ مَا فِي الْأَرْضِ جَارٍ عَلَى نِظَامٍ بَدِيعٍ إِلَّا أَعْمَالَ الْإِنْسَانِ، فَمِنَ الْمَعْلُومِ بِالْمُشَاهَدَةِ أَنَّ مِنَ النَّاسِ صَالِحِينَ نَافِعِينَ، وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ إِلَى صِنْفِ الْمُجْرِمِينَ الْمُفْسِدِينَ، وَأَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ كَثِيرًا لَمْ يَنَالُوا مِنْ حُظُوظِ الْخَيْرَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ شَيْئًا أَوْ إِلَّا شَيْئًا قَلِيلًا هُوَ أَقَلُّ مِمَّا يَسْتَحِقُّهُ صَلَاحُهُ وَمَا جَاهَدَهُ مِنَ الِارْتِقَاءِ بِنَفْسِهِ إِلَى مَعَارِجِ الْكَمَالِ. وَمِنَ الْمُفْسِدِينَ مَنْ هُمْ بِعَكْسِ ذَلِكَ.
yeniden dirilme ve cezanın gerçekleşmesi hususunu da derinlemesine düşünmelidirler. Çünkü insanın amelleri hariç, yeryüzündeki her şey harikulade bir nizam üzere cereyan etmektedir. Gözlemle bilinmektedir ki insanlardan salih ve faydalı olanlar bulunduğu gibi, bunun altında yer alan ve suçlu bozguncular zümresine kadar varan kimseler de vardır. Salih kimselerden birçoğu dünyevi nimet paylarından hiçbir şey elde edememiş veya ancak salihliğinin ve nefsini kemal derecelerine yükseltmek için verdiği mücadelenin hak ettiğinden çok daha azını elde edebilmiştir. Bozguncuların bir kısmı ise bunun tam aksinedir.
وَالْفَسَادُ: اخْتِلَالٌ اجْتَلَبَهُ الْإِنْسَانُ إِلَى نَفْسِهِ بِاتِّبَاعِهِ شَهَوَاتِهِ بِاخْتِيَارِهِ الَّذِي أَوْدَعَهُ اللَّهُ فِيهِ، وَبِقُوَاهُ الْبَاطِنِيَّةِ قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [التِّين: ٤، ٦] وَفِي هَذِهِ الْمَرَاتِبِ يَدْنُو النَّاسُ دُنُوًّا مُتَدَرِّجًا إِلَى مَرَاتِبِ الْمَلَائِكَةِ أَوْ دُنُوًّا مُتَدَلِّيًا إِلَى أَحْضِيَةِ الشَّيَاطِينِ فَكَانَتِ الْحِكْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ تَقْتَضِي أَنْ يَلْتَحِقَ كُلُّ فَرِيقٍ بِأَشْبَاهِهِ فِي النَّعِيمِ الْأَبَدِيِّ أَوِ الْجَحِيمِ السَّرْمَدِيِّ.
Bozgunculuk (fesat); Allah'ın insanın içine yerleştirdiği iradesiyle ve bâtınî güçleriyle şehvetlerine uyarak kendi eliyle kendine getirdiği bir düzensizliktir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Biz insanı en güzel biçimde yarattık. Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna” [Tîn 4-6]. Bu mertebelerde insanlar derece derece ya meleklerin mertebelerine yaklaşırlar yahut şeytanların çukurlarına doğru alçalırlar. Dolayısıyla ilahi hikmet, her bir zümrenin ebedi nimetler yurdunda veya sonsuz cehennemde kendi benzerlerine katılmasını gerektirmiştir.
وَلَوْلَا أَنَّ حِكْمَةَ نِظَامِ خَلْقِ الْعَوَالِمِ اقْتَضَتْ أَنْ يُحَالَ بَيْنَ الْعَوَالِمِ الزَّائِلَةِ وَالْعَوَالِمِ السَّرْمَدِيَّةِ فِي الْمُدَّةِ الْمُقَدَّرَةِ لِبَقَاءِ هَذِهِ الْأَخِيرَةِ لَأَطَارَ اللَّهُ الصَّالِحِينَ إِلَى أَوْجِ النَّعِيمِ الْخَالِدِ، وَلَدَسَّ الْمُجْرِمِينَ فِي دَرَكَاتِ السَّعِيرِ الْمُؤَبَّدِ، لِعِلَلٍ كَثِيرَةٍ اقْتَضَتْ ذَلِكَ جُمَاعُهَا رَعْيَ الْإِبْقَاءِ عَلَى خَصَائِصِ الْمَخْلُوقَاتِ حَتَّى تُؤَدِّيَ وَظَائِفَهَا الَّتِي خُلِقَتْ لَهَا، وَهِيَ خَصَائِصُ قَدْ تَتَعَارَضُ فَلَوْ أُوثِرَ بَعْضُهَا عَلَى غَيْرِهِ بِالْإِبْقَاءِ لَأَفْضَى إِلَى زَوَالِ الْآخَرِ، فَمَكَّنَ اللَّهُ كُلَّ نَوْعٍ وَكُلَّ صِنْفٍ مِنَ الْكَدَحِ لِنَوَالِ مُلَائِمِهِ وَأَرْشَدَ الْجَمِيعَ إِلَى الْخَيْرِ وَأَمَرَ وَنَهَى وَبَيَّنَ وَحَدَّدَ.
Eğer âlemlerin yaratılış nizamındaki hikmet, bu ikincisinin [yani fani âlemlerin] bekası için takdir edilen sürede yok olucu âlemlerle ebedi âlemlerin birbirinden ayrılmasını gerektirmeseydi; Allah salihleri ebedi nimetlerin zirvesine uçurur, suçluları da sonsuz alevli ateşin en alt derekelerine sokardı. Bunu gerektiren pek çok illet vardır ki bunların özü, yaratılmışların özelliklerinin kendileri için yaratıldıkları vazifeleri yerine getirebilmeleri maksadıyla korunup devam ettirilmesidir. Bu özellikler bazen birbiriyle çatışabilir; şayet bazısı diğerine tercih edilerek korunacak olsaydı diğerinin yok olmasına yol açardı. Bu sebeple Allah, her türe ve her sınıfa kendisine uygun olanı elde etmek için çaba gösterme imkânı vermiş, hepsini hayra yönlendirmiş, emretmiş, nehyetmiş, açıklamış ve sınırları belirlemiştir.
وَجَعَلَ لَهُمْ مِنْ بَعْدِ هَذَا الْعَالَمِ الزَّائِلِ عَالَمًا خَالِدًا يَكُونُ فِيهِ وُجُودُ الْأَصْنَافِ مَحُوطًا بِمَا تَسْتَحِقُّهُ كَمَالَاتُهَا وَأَضْدَادُهَا مِنْ حُسْنٍ أَوْ سُوءٍ، وَلَوْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ الْعَالَمَ الْأَبَدِيَّ لَذَهَبَ صَلَاحُ الصَّالِحِينَ بَاطِلًا أَجْهَدُوا فِيهِ أَنْفُسَهُمْ وَأَضَاعُوا فِي تَحْصِيلِهِ جَمًّا غَفِيرًا مِنْ لَذَائِذِهِمُ الزَّائِلَةِ دُونَ مُقَابِلٍ، وَلَعَادَ فَسَادُ الْمُفْسِدِينَ غُنْمًا أَرْضَوْا بِهِ أَهْوَاءَهُمْ وَنَالُوا بِهِ مُشْتَهَاهُمْ فَذَهَبَ مَا جَرُّوهُ عَلَى النَّاسِ مِنْ أَرْزَاءٍ بَاطِلًا، فَلَا جَرَمَ لَوْ لَمْ يَكُنِ الْجَزَاءُ الْأَبَدِيُّ لَعَادَ خَلْقُ الْأَرْضِ بَاطِلًا وَلَفَازَ الْغَوِيُّ بِغَوَايَتِهِ.
Bu yok olucu âlemden sonra onlar için, içindeki varlık sınıflarının kemalatlarının veya zıtlarının iyilik yahut kötülük olarak hak ettikleri şeylerle kuşatılacağı ebedi bir âlem var etmiştir. Şayet Allah bu ebedi âlemi var etmeseydi, salihlerin kendilerini uğrunda yordukları ve elde edilmesi yolunda karşılıksız olarak pek çok geçici lezzetlerini feda ettikleri salih amelleri boşa giderdi; bozguncuların fesadı ise hevalarını tatmin ettikleri ve arzularına ulaştıkları bir ganimete dönüşür, böylece insanlara çektirdikleri bunca cefa karşılıksız kalırdı. Kuşkusuz ebedi ceza ve mükafat olmasaydı, yeryüzünün yaratılışı abes olur ve azgın kimse azgınlığıyla kazançlı çıkardı.
فَإِذَا اسْتَقَرَّتْ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةُ تُعُيِّنَ أَنَّ إِنْكَارَ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ يَلْزَمُهُ أَنْ يَكُونَ مُنْكِرُهُ قَائِلًا بِأَنَّ خَلْقَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا شَيْءٌ مِنَ الْبَاطِلِ، وَقَدْ دَلَّتِ الدَّلَائِلُ الْأُخْرَى أَنْ لَا يَكُونَ فِي خَلْقِ ذَلِكَ شَيْءٌ مِنَ الْبَاطِلِ بِقِيَاسِ الْخَفِيِّ عَلَى الظَّاهِرِ، فَبَطَلَ مَا يُفْضِي إِلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ فِي خَلْقِ بَعْضِ مَا ذكر شَيْء مِنَ الْبَاطِلِ.
Bu mukaddime kesinleşince, yeniden dirilişi ve cezayı inkar etmenin, bunu inkar eden kimsenin göğün, yerin ve ikisi arasındakilerin yaratılışında bir bâtıllık (boşluk/anlamsızlık) olduğunu söylemesini zorunlu kıldığı ortaya çıkar. Oysa diğer deliller, gizli olanın aşikâr olana kıyas edilmesiyle bunların yaratılışında hiçbir bâtıllığın bulunmadığını göstermiştir. Böylece zikredilenlerin bazısının yaratılışında bâtıl bir yön bulunduğu sözüne vardıran görüş iptal olmuştur.
وَالْمُشْرِكُونَ وَإِنْ لَمْ يَصْدُرْ مِنْهُمْ ذَلِكَ وَلَا اعتقدوه لكِنهمْ آئلون إِلَى لُزُومِهِ لَهُمْ بِطَرِيقِ
Müşrikler böyle bir söz söylememiş ve buna inanmamış olsalar bile, delaleti'l-iltizam (gerektirme yoluyla delalet) yoluyla
دَلَالَةِ الِالْتِزَامِ لِأَنَّ مَنْ أَنْكَرَ الْبَعْثَ وَالْجَزَاءَ فَقَدْ تَقَلَّدَ أَنَّ مَا هُوَ جَارٍ فِي أَحْوَالِ النَّاسِ بَاطِلٌ، وَالنَّاسُ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَبَاطِلُهُمْ إِذَا لَمْ يُؤَاخِذْهُمْ خَالِقُهُمْ عَلَيْهِ يَكُونُ مِمَّا أَقَرَّهُ خَالِقُهُمْ، فَيَكُونُ فِي خَلْقِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا شَيْءٌ مِنَ الْبَاطِلِ، فَتَنْتَقِضُ كُلِّيَّةُ قَوْلِهِ: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا، وَهُوَ مَا أَلْزَمَهُمْ إِيَّاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا. وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْقَضِيَّةِ الْمَنْفِيَّةِ لَا إِلَى نَفْيِهَا، أَيْ خَلْقُ الْمَذْكُورَاتِ بَاطِلًا هُوَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَيِ اعْتِقَادُهُمْ. وَأُطْلِقَ الظَّنُّ عَلَى الْعِلْمِ لِأَنَّ ظَنَّهُمْ عِلْمٌ مُخَالِفٌ لِلْوَاقِعِ فَهُوَ بَاسْمِ الظَّنِّ أَجْدَرُ لِأَنَّ إِطْلَاقَ الظَّنِّ يَقَعُ عَلَيْهِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْعِلْمِ الْمُشْبِهِ وَالْبَاطِلِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ لَازِمَ الْقَوْلِ يُعْتَبَرُ قَوْلًا، وَأَنَّ لَازِمَ الْمَذْهَبِ مَذْهَبٌ وَهُوَ الَّذِي نَحَاهُ فُقَهَاءُ الْمَالِكِيَّةِ فِي مُوجِبَاتِ الرِّدَّةِ مِنْ أَقْوَالٍ وَأَفْعَالٍ.
bu sonuca varmak durumundadırlar. Çünkü dirilişi ve cezayı inkâr eden kimse, insanların durumlarında cereyan eden şeylerin bâtıl (amaçsız) olduğunu benimsemiş olur. İnsanlar Allah'ın mahlukudur; dolayısıyla yaratıcıları onları bu bâtıl fiillerinden dolayı hesaba çekmeyecek olursa, bu durum yaratıcılarının bunu onayladığı anlamına gelir ve böylece göğün, yerin ve ikisi arasındakilerin yaratılışında bir bâtıllık bulunmuş olur. Bu takdirde { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا } [ayetindeki] umumi kural nakşedilmiş (bozulmuş) olur. İşte Yüce Allah'ın { ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } buyruğuyla onlara bağlayıcı kıldığı husus budur. İşaret, nefyedilen hükme yöneliktir, nefyin kendisine değil; yani zikredilenlerin bâtıl olarak yaratılması inkâr edenlerin zannı, yani onların inancıdır. Zan kelimesi bilgi yerine kullanılmıştır; çünkü onların zannı vakıaya aykırı bir bilgidir ve dolayısıyla zan ismine daha layıktır. Zira zan lafzı, hakikate benzeyen ve bâtıl olan bilgi türlerini de kapsar. Bu ayette, bir sözün lazımı (gereği) olan şeyin bizzat o söz gibi sayılacağına ve mezhebin lazımı olan şeyin de o mezhebin görüşü kabul edileceğine dair bir delil vardır; nitekim Maliki fakihleri de söz ve fiillerden kaynaklanan irtidat gerekçelerinde bu yöntemi benimsemişlerdir.
وَفَرَّعَ عَلَى هَذَا الِاسْتِدْلَالِ وَعَدَمِ جَرْيِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى مُقْتَضَاهُ قَوْلَهُ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ أَيْ نَارِ جَهَنَّمَ. وَعُبِّرَ عَنْهُمْ بِالْمَوْصُولِ لِمَا تُشِيرُ إِلَيْهِ الصِّلَةُ مِنْ أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْعِقَابَ عَلَى سُوءِ اعْتِقَادِهِمْ وَسُوءِ أَعْمَالِهِمْ، وَأَنَّ ذَلِكَ أَيْضًا مِنْ آثَارِ انْتِفَاءِ الْبَاطِلِ عَنْ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا، لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى بَاطِلٍ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الِاسْتِدْلَالِ بِنِظَامِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَفِي ارْتِكَابِهِمْ مَفَاسِدَ عَوَائِدِ
Bu istidlal ve müşriklerin bunun gereğine uygun davranmamaları üzerine şu buyruk getirilmiştir: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ } “O inkâr edenlerin ateşten çekecekleri var!” Yani cehennem ateşinden. Onlardan ism-i mevsul ile bahsedilmesi, sıla cümlesinin işaret ettiği üzere kötü inançları ve kötü amelleri sebebiyle cezayı hak ettiklerini ve bunun da göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin yaratılışından bâtılın nefyedilmesinin bir eseri olduğunu göstermek içindir. Çünkü onlar göklerin ve yerin nizamından delil çıkarmaktan yüz çevirmekle ve şirkin
الشِّرْكِ وَمَلَّتِهِ، وَقَدْ تَمَتَّعُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا أَكْثَرَ مِمَّا تَمَتَّعَ بِهَا الصَّالِحُونَ فَلَا جَرَمَ اسْتَحَقُّوا جَزَاءَ أَعْمَالِهِمْ.
ve onun getirdiği dinin zararlı adetlerini irtikâp etmekle bâtıl üzere idiler. Onlar dünya hayatından salihlerin faydalandığından daha fazla faydalanmışlardı; bu sebeple amellerinin cezasını hak etmişlerdir.
وَلَفْظُ: «وَيْلٌ» يَدُلُّ عَلَى أَشَدِّ السُّوءِ. وَكَلِمَةُ: وَيْلٌ لَهُ، تُقَالُ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ شِدَّةِ سُوءِ حَالَةِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُ، وَهِيَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ شِدَّةِ عَذَابِهِمْ فِي النَّارِ. ومِنَ ابْتِدَائِيَّةٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ [الْبَقَرَة: ٧٩] ،
Veyl (وَيْل) lafzı kötülüğün en şiddetlisine delalet eder. "Veylun lehu" (ona yazıklar olsun) sözü, hakkında konuşulan kimsenin halinin son derece kötü olmasına şaşmayı ifade etmek için söylenir; burada ise ateşteki azaplarının şiddetinden kinayedir. [Ayet-i kerimedeki] min (مِنَ) edatı, Yüce Allah'ın { فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ } “Ellerinin yazdıklarından ötürü vay hallerine!” [Bakara 79] ayetinde olduğu gibi ibtidaiyyedir (başlangıç bildirir).
وَقَول النبيء ﷺ لِابْنِ الزُّبَيْرِ حِينَ شَرِبَ دَمَ حِجَامَتِهِ: «وَيْلٌ لَكَ مِنَ النَّاسِ وَوَيْلٌ للنَّاس مِنْك»
Nitekim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, hacamat kanını içtiğinde İbnü'z-Zübeyr'e şöyle buyurmuştur: «وَيْلٌ لَكَ مِنَ النَّاسِ وَوَيْلٌ للنَّاس مِنْك» “İnsanlardan senin çekeceğin var, insanların da senden çekeceği var!”
. [٢٨]
[28]
[سُورَة ص (٣٨) : آيَة ٢٨]
[SÂD SURESİ (38): AYET 28]