وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَكُونُ الْمُرَادُ بِالْجَسَدِ الصَّنَمَ لِأَنَّهُ صُورَةٌ بِلَا رُوحٍ كَمَا سَمَّى اللَّهُ الْعِجْلَ الَّذِي عَبَدَهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ جَسَدًا فِي قَوْلِهِ: فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ [طه:
Bu yoruma göre cesetten maksat puttur; zira o ruhsuz bir surettir. Nitekim Allah, İsrailoğullarının taptığı buzağıyı da { فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ } [Tâhâ:
٨٨] .
88] “Bunun üzerine onlara böğüren bir buzağı heykeli/cesedi çıkardı” buyruğunda ‘ceset’ olarak isimlendirmiştir.
وَيَكُونُ مَعْنَى إِلْقَائِهِ عَلَى كُرْسِيِّهِ نَصْبَهُ فِي بُيُوتِ زَوْجَاتِهِ الْمُشْرِكَاتِ بِقُرْبٍ مِنْ مَوَاضِعِ جُلُوسِهِ إِذْ يَكُونُ لَهُ فِي كُلِّ بَيْتٍ مِنْهَا كُرْسِيٌّ يَجْلِسُ عَلَيْهِ.
Onun tahtının üzerine bırakılmasının anlamı ise, her bir evde oturduğu bir tahtı/koltuğu bulunması hasebiyle, putun müşrik eşlerinin odalarında onun oturduğu yerlerin yakınına dikilmiş olmasıdır.
وَعُطِفَ ثُمَّ أَنابَ بِحَرْفِ ثُمَّ الْمُفِيدِ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ لِأَنَّ رُتْبَةَ الْإِنَابَةِ أَعْظَمُ ذِكْرٍ فِي قَوْلِهِ: فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ [ص: ٣٢] . وَالْإِنَابَةُ: التَّوْبَةُ.
{ ثُمَّ أَنابَ } “sonra o [bize] yöneldi” ifadesi, rütbece gecikmeyi/üstünlüğü (terâhî-i rütbî) ifade eden ‘sümme’ (ثُمَّ) harfi ile atfedilmiştir; zira inâbe makamı, { فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ } [Sâd 32] buyruğunda zikredilenden daha yücedir. İnâbe (الْإِنَابَةُ), tövbe demektir.
وَجُمْلَةُ قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ أَنابَ لِأَنَّ الْإِنَابَةَ تَشْتَمِلُ عَلَى تَرَقُّبِ الْعَفْوِ عَمَّا عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدْ صَدَرَ مِنْهُ مِمَّا لَا يَرْضَى اللَّهُ تَعَالَى صُدُورَهُ مِنْ أَمْثَالِهِ.
{ قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي } “Dedi ki: ‘Rabbim! Beni bağışla...’” cümlesi, { أَنابَ } cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü yöneliş (inâbe), onun gibi yüce makamdaki zatlardan sadır olmasından Yüce Allah'ın hoşnut olmayacağı şeylerin bağışlanmasını ummayı da kapsamaktadır.
وَإِرْدَافُهُ طَلَبَ الْمَغْفِرَةِ بِاسْتِيهَابِ مُلْكٍ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ لِأَنَّهُ تَوَقَّعَ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ أَمْرَيْنِ: الْعِقَابَ فِي الْآخِرَةِ، وَسَلْبَ النِّعْمَةِ فِي الدُّنْيَا إِذْ قَصَّرَ فِي شُكْرِهَا، وَكَانَ سُلَيْمَانُ يَوْمَئِذٍ فِي مُلْكٍ عَظِيمٍ فَسُؤَالُ مَوْهِبَةِ الْمُلْكِ مُرَادٌ بِهِ اسْتِدَامَةُ
Mağfiret talebinin ardından kendisinden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk istemesi ise, Allah'ın gazabından iki şeyden endişe etmesindendir: Ahiretteki ceza ve şükründe kusur ettiği için dünyadaki nimetin elinden alınması. O günlerde Süleyman zaten muazzam bir mülk/saltanat içindeydi; dolayısıyla mülk bahşedilmesini istemekten maksat,
ذَلِكَ الْمُلْكِ وَصِيغَةُ الطَّلَبِ تَرِدُ لِطَلَبِ الدَّوَامِ مِثْلَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [النِّسَاء: ١٣٦] . وَتَنْكِيرُ مُلْكاً لِلتَّعْظِيمِ.
o mülkün devamını talep etmektir. Nitekim talep kipi, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûlüne iman edin” [Nisâ 136] ayetinde olduğu gibi devamlılık istemek için de gelir. { مُلْكاً } kelimesinin belirsiz (nekre) getirilmesi ise tazim (yüceltme) içindir.
وَارْتَقَى سُلَيْمَانُ فِي تَدَرُّجِ سُؤَالِهِ إِلَى أَنْ وَصَفَ مُلْكًا أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ، أَيْ لَا يَتَأَتَّى لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ، أَيْ لَا يُعْطِيهِ اللَّهُ أَحَدًا يَبْتَغِيهِ مِنْ بَعْدِهِ. فَكَنَّى بِ لَا يَنْبَغِي عَنْ مَعْنَى لَا يُعْطَى لِأَحَدٍ، أَيْ لَا تُعْطِيهِ أَحَدًا مِنْ بَعْدِي.
Süleyman talebinde tedricî olarak yükselmiş, nihayetinde mülkü kendisinden sonra kimseye yaraşmayacak, yani kendisinden sonra hiç kimseye nasip olmayacak, diğer bir ifadeyle Allah'ın kendisinden sonra bunu arzu eden hiç kimseye vermeyeceği bir mülk olarak nitelendirmiştir. Böylece { لَا يَنْبَغِي } ifadesiyle, “kimseye verilmesin”, yani “benden sonra onu hiç kimseye verme” manasını kinaye etmiştir.
فَفِعْلُ: يَنْبَغِي مُطَاوِعُ بَغَاهُ، يُقَالُ: بَغَاهُ فَانْبَغَى لَهُ وَلَيْسَ لِلْمُلْكِ اخْتِيَارٌ وَانْبِغَاءٌ وَإِنَّمَا اللَّهُ هُوَ الْمُعْطِي وَالْمُيَسِّرُ فَإِسْنَادُ الِانْبِغَاءِ إِلَى الْمُلْكِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، وَحَقِيقَتُهُ: انْبِغَاءُ سَبَبِهِ. وَهَذَا مِنَ التَّأَدِّي فِي دُعَائِهِ إِذْ لَمْ يَقُلْ: لَا تُعْطِهِ أَحَدًا مِنْ بَعْدِي.
{ يَنْبَغِي } fiili, ‘bağāhu’ (بَغَاهُ) fiilinin mutavaatıdır; nitekim ‘bağāhu fe-nbegā leh’ (onu talep etti, o da ona münasip/mümkün oldu) denir. Mülkün kendi iradesi ve yönelimi yoktur; veren ve kolaylaştıran yalnızca Allah'tır. Dolayısıyla ‘inbiğā’ fiilinin mülke isnat edilmesi aklî bir mecazdır, hakikati ise sebebinin temin edilmesidir. Bu da onun duasındaki edep inceliğindendir; nitekim doğrudan “Benden sonra onu hiç kimseye verme” dememiştir.
وَسَأَلَ اللَّهَ أَنْ لَا يُقِيمَ لَهُ مُنَازِعًا فِي مُلْكِهِ وَأَنْ يُبْقِيَ لَهُ ذَلِكَ الْمُلْكَ إِلَى مَوْتِهِ، فَاسْتَجَابَ فَكَانَ سُلَيْمَانُ يَخْشَى ظُهُورَ عَبْدِهِ (يَرْبَعَامَ بْنِ نَبَاطَ) مِنْ سِبْطِ أَفْرَايِمْ عَلَيْهِ إِذْ كَانَ أَظْهَرَ الْكَيْدَ لِسُلَيْمَانَ فَطَلَبَهُ سُلَيْمَانُ لِيَقْتُلَهُ فَهَرَبَ إِلَى (شَيْشَقَ) فِرْعَوْنِ مِصْرَ وَبَقِيَ فِي مِصْرَ إِلَى وَفَاةِ سُلَيْمَانَ. فَهَذَا أَيْضًا مِمَّا حَمَلَ سُلَيْمَانَ أَنْ يَسْأَلَ اللَّهَ تَثْبِيتَ مُلْكِهِ وَأَنْ لَا يُعْطِيَهُ أَحَدًا غَيْرَهُ. وَكَانَ لِسُلَيْمَانَ عَدُوَّانِ آخَرَانِ هُمَا (هدد) الأدومي و (رزون) مِنْ أهل صرفة
Süleyman, Allah'tan mülkünde kendisine bir rakip çıkarmamasını ve bu mülkü ölümüne kadar kendisinde baki kılmasını istedi. [Allah da] kabul etti. Nitekim Süleyman, Efraim kabilesinden olan kulu Yarovam b. Nevat'ın kendisine karşı ayaklanmasından korkuyordu; çünkü o Süleyman'a karşı tuzak kurmuş, Süleyman da onu öldürmek isteyince Mısır Firavunu Şişak'a kaçmış ve Süleyman'ın vefatına kadar Mısır'da kalmıştı. İşte bu durum da Süleyman'ı, Allah'tan mülkünü sabit kılmasını ve onu kendisinden başka kimseye vermemesini istemeye sevk eden hususlardandı. Ayrıca Süleyman'ın, Edomlu Hadad ile Zobahlı Rezon adında iki düşmanı daha vardı
مقيمين فِي تِخُومِ مَمْلَكَةِ إِسْرَائِيلَ فَخَشِيَ أَنْ يكون الله هيأ هما لِإِزَالَةِ مُلْكِهِ.
ki bunlar İsrail Krallığı'nın sınırlarında ikamet ediyorlardı; Süleyman, Allah'ın bu ikisini kendi mülkünü ortadan kaldırmak için hazırlamış olmasından endişe etmişti.
وَاسْتُعْمِلَ مِنْ بَعْدِي فِي مَعْنَى: مِنْ دُونِي، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ [الجاثية: ٢٣] ، فَيَكُونُ مَعْنَى لَا يَنْبَغِي أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ غَيْرِي، أَيْ فِي وَقْتِ حَيَاتِي فَهَذَا دُعَاءٌ بِأَنْ لَا يُسَلط أحد عَلَى مُلْكِهِ مُدَّةَ حَيَاتِهِ.
{ مِنْ بَعْدِي } ifadesi, Yüce Allah'ın { فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ } “Allah'tan başka onu kim doğru yola iletebilir?” [Câsiye 23] buyruğunda olduğu gibi ‘benden başka’ (مِنْ دُونِي) anlamında kullanılmıştır. Buna göre { لَا يَنْبَغِي } ifadesinin manası; ‘benden başkasına yaraşmasın/nasip olmasın’, yani ‘hayatta olduğum sürece’ demek olur. Dolayısıyla bu, yaşadığı müddetçe mülküne hiç kimsenin musallat kılınmaması için yapılmış bir duadır.
وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ لَا يَكُونُ فِي سُؤَالِهِ هَذَا الْمُلْكَ شَيْءٌ مِنَ الِاهْتِمَامِ بِأَنْ لَا يَنَالَ غَيْرُهُ مِثْلَ مَا نَالَهُ هُوَ فَلَا يَرِدُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ مِثْلَ هَذَا يُعَدُّ مِنَ الْحَسَدِ.
Bu tefsire göre, onun bu mülkü istemesinde başkalarının kendisinin ulaştığı mertebeye ulaşmasını engelleme gibi bir gaye söz konusu olmaz; dolayısıyla böyle bir talebin haset sayılacağı yönündeki itiraz da geçersiz kalır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَبْقَى مِنْ بَعْدِي عَلَى ظَاهِرِهِ، أَيْ بَعْدَ حَيَاتِي. فَمَعْنَى لَا يَنْبَغِي: لَا يَنْبَغِي مِثْلُهُ لِأَحَدٍ بَعْدَ وَفَاتِي. وَتَأْوِيلُ ذَلِكَ أَنَّهُ قَصَدَ مِنْ سُؤَالِهِ الْإِشْفَاقَ
{ مِنْ بَعْدِي } ifadesinin zahirî anlamında bırakılması da mümkündür; yani ‘vefatımdan sonra’. Bu durumda { لَا يَنْبَغِي } ifadesinin anlamı: “Vefatımdan sonra benzeri hiç kimseye nasip olmasın/yaraşmasın” demektir. Bunun tevili ise, onun bu talebiyle duyduğu derin endişeyi dile getirmiş olmasıdır;
مِنْ أَنْ يَلِيَ مِثْلَ ذَلِكَ الْمُلْكَ مَنْ لَيْسَ لَهُ مِنَ النُّبُوءَةِ وَالْحِكْمَةِ وَالْعِصْمَةِ مَا يَضْطَلِعُ بِهِ لِأَعْبَاءِ مُلْكٍ مِثْلِ ذَلِكَ الْمُلْكِ وَمَنْ لَيْسَ لَهُ مِنَ النُّفُوذِ عَلَى أُمَّتِهِ مَا لِسُلَيْمَانَ عَلَى أُمَّتِهِ فَلَا يَلْبَثُ أَنْ يُحْسَدَ عَلَى الْمُلْكِ فَيَنْجُمُ فِي الْأُمَّةِ مُنَازِعُونَ لِلْمَلِكِ عَلَى مُلْكِهِ، فَيَنْتَفِي أَيْضًا عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ إِيهَامُ أَنَّهُ سَأَلَ ذَلِكَ غَيْرَةً عَلَى نَفْسِهِ أَنْ يُعْطَى أَحَدٌ غَيْرُهُ مِثْلَ مُلْكِهِ (مِمَّا تُشَمُّ مِنْهُ رَائِحَةُ الْحَسَدِ) .
şöyle ki peygamberlik, hikmet ve ismet sıfatlarına sahip olmayan birinin böylesi bir saltanatın yükünü taşıyamayacağından ve Süleyman'ın ümmeti üzerindeki nüfuzuna sahip olamayacağından, çok geçmeden mülküne haset edilip ümmet içinde kralla saltanat kavgasına girişecek muhaliflerin türeyeceğinden endişe etmiştir. Bu yoruma göre de, Süleyman'ın bu duayı sırf kendi saltanatının bir benzerinin başkasına verilmesini çekememekten ötürü (haset kokusu sezilebilecek bir yaklaşımla) istediği vehmi tamamen ortadan kalkar.
وَقَدْ تَضَمَّنَتْ دَعْوَتُهُ شَيْئَيْنِ: هُمَا أَنْ يُعْطَى مُلْكًا عَظِيمًا، وَأَنْ لَا يُعْطَى غَيْرُهُ مِثْلَهُ فِي عَظَمَتِهِ. وَقَدْ حَكَى اللَّهُ دُعَاءَ سُلَيْمَانَ وَهُوَ سِرٌّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَبِّهِ إِشْعَارًا بِأَنَّهُ أَلْهَمَهُ إِيَّاهُ، وَأَنَّهُ اسْتَجَابَ لَهُ دَعْوَتَهُ تَعْرِيفًا بِرِضَاهُ عَنْهُ وَبِأَنَّهُ جَعَلَ اسْتِجَابَتَهُ مَكْرُمَةَ تَوْبَتِهِ. وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ لَا يَأْتِي مَلِكٌ بَعْدَهُ لَهُ مِنَ السُّلْطَانِ جَمِيعُ مَا لِسُلَيْمَانَ فَإِن ملك سُلَيْمَان عمّ التَّصَرُّف فِي الْجِنّ وتسخير الرّيح وَالطير، ومجموع ذَلِك لم يحصل لأحد من بعده.
Onun bu duası iki hususu içermiştir: Kendisine büyük bir mülk verilmesi ve azamet bakımından onun bir benzerinin başkasına verilmemesi. Allah, Süleyman'ın Rabbi ile kendi arasındaki bir sır olan bu duasını, onu kendisine ilham ettiğini bildirmek ve duasını kabul buyurduğunu haber vererek ondan razı olduğunu ve bu kabulü tövbesinin bir mükâfatı kıldığını göstermek üzere zikretmiştir. Bunun anlamı, ondan sonra Süleyman'ın sahip olduğu saltanatın tamamına sahip hiçbir hükümdarın gelmeyeceğidir. Zira Süleyman'ın mülkü cinlere hükmetmeyi, rüzgârın ve kuşların boyun eğdirilmesini kapsamaktaydı; bunların tamamı ise ondan sonra hiç kimseye nasip olmamıştır.
وَفِي «الصَّحِيحِ» عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَن النبيء ﷺ قَالَ: «إِنَّ عِفْرِيتًا مِنَ الْجِنِّ تَفَلَّتَ الْبَارِحَةَ لِيَقْطَعَ عَلَيَّ صَلَاتِي فَأَمْكَنَنِي اللَّهُ مِنْهُ فَأَخَذْتُهُ فَأَرَدْتُ أَنْ أَرْبِطَهُ بِسَارِيَةٍ مِنْ سَوَارِي الْمَسْجِدِ حَتَّى تَنْظُرُوا إِلَيْهِ كُلُّكُمْ فَذَكَرْتُ دَعْوَةَ أَخِي سُلَيْمَانَ: «رَبِّ هَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي فَرَدَدْتُهُ خَاسِئًا»
Sahîh'te Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Dün gece cinlerden bir ifrit namazımı bozdurmak için üzerime atıldı. Allah ona karşı bana imkân verdi de onu yakaladım. Hepiniz göresiniz diye onu mescidin direklerinden birine bağlamak istedim; fakat kardeşim Süleyman'ın: ‘Rabbim! Bana, benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk bağışla’ duası aklıma geldi de onu hor ve hakir bir vaziyette geri çevirdim.”
. وَجُمْلَةُ إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ عِلَّةٌ لِلسُّؤَالِ كُلِّهِ وَتَمْهِيدٌ لِلْإِجَابَةِ، فَقَامَتْ (إِنَّ) مَقَامَ حَرْفِ التَّفْرِيعِ وَدَلَّتْ صِيغَةُ الْمُبَالَغَةِ فِي الْوَهَّابُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَهَبُ الْكَثِيرَ وَالْعَظِيمَ لِأَنَّ الْمُبَالَغَةَ تُفِيدُ شِدَّةَ الْكَمِّيَّةِ أَوْ شِدَّةَ الْكَيْفِيَّةِ أَوْ كِلْتَيْهِمَا بِقَرِينَةِ مَقَامِ الدُّعَاءِ، فَمَغْفِرَةُ الذَّنْبِ مِنَ الْمَوَاهِبِ الْعَظِيمَةِ لِمَا يُرَتَّبُ عَلَيْهِ مِنْ دَرَجَاتِ الْآخِرَةِ وَإِعْطَاءُ مِثْلِ هَذَا الْمُلْكِ هُوَ هِبَةٌ عَظِيمَةٌ. وأَنْتَ ضَمِيرُ فَصْلٍ، وَأَفَادَ الْفَصْلُ بِهِ قَصْرًا فَصَارَ الْمَعْنَى: أَنْتَ الْقَوِيُّ الْمَوْهِبَةِ
{ إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ } “Şüphesiz sen çok bağışta bulunansın” cümlesi, duanın tamamının gerekçesi ve duanın kabulüne bir zemin hazırlamadır. Dolayısıyla { إِنَّ } tafri' (çıkarım) harfi yerine geçmiş, { الْوَهَّابُ } ismindeki mübalağa kalıbı ise Yüce Allah'ın pek çok ve pek büyük ihsanlarda bulunduğuna delalet etmiştir; zira dua makamının karinesiyle mübalağa kipi nicelik veya nitelik şiddetine yahut her ikisine birden delalet eder. Günahın bağışlanması ahiretteki derecelere vesile olduğu için en büyük ihsanlardandır; böyle bir saltanatın verilmesi de muazzam bir bağıştır. { أَنْتَ } zamir-i fasıldır ve bu fasıl bir kasr (hasr) bildirmiştir. Böylece mana: “İhsanı pek güçlü olan yalnızca sensin,
لَا غَيْرَكَ، لِأَنَّ اللَّهَ يَهَبُ مَا لَا يَمْلِكُ غَيْرُهُ أَن يَهبهُ.
başkası değil” şeklinde olmuştur. Zira Allah, başkasının bağışlamaya güç yetiremeyeceği şeyleri bağışlayandır.
[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٣٦ إِلَى ٣٨]
[Sâd Suresi (38), 36 ila 38. Ayetler]
فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ (٣٦) وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٣٨)
“Bunun üzerine biz de rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle dilediği yöne doğru tatlı tatlı/yumuşakça eserdi. (36) Bütün bina ustası ve dalgıç olan şeytanları da (37) ve bukağılara vurulmuş diğerlerini de [emrine verdik]. (38)”
اقْتَضَتِ الْفَاءُ وَتَرْتِيبُ الْجُمَلِ أَنَّ تَسْخِيرَ الرِّيحِ وَتَسْخِيرَ الشَّيَاطِينِ كَانَا بَعْدَ أَنْ سَأَلَ اللَّهَ مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ أَنْ أَعْطَاهُ هَاتَيْنِ الْمَوْهِبَتَيْنِ زِيَادَةً فِي قُوَّةِ مُلْكِهِ وَتَحْقِيقًا لِاسْتِجَابَةِ دَعْوَتِهِ لِأَنَّهُ إِنَّمَا سَأَلَ مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ غَيْرِهِ وَلَمْ يَسْأَلِ الزِّيَادَةَ فِيمَا أُعْطِيَهُ مِنَ الْمُلْكِ. وَلَعَلَّ اللَّهَ أَرَادَ أَنْ يُعْطِيَهُ هَاتَيْنِ الْمَوْهِبَتَيْنِ وَأَنْ لَا يُعْطِيَهُمَا أَحَدًا بَعْدَهُ حَتَّى إِذَا أَعْطَى أَحَدًا بَعْدَهُ مُلْكًا مِثْلَ مُلْكِهِ فِيمَا عَدَا هَاتَيْنِ الْمَوْهِبَتَيْنِ لَمْ يَكُنْ قَدْ أَخْلَفَ إِجَابَتَهُ.
‘Fâ’ harfi ve cümlelerin tertibi, rüzgârın ve şeytanların boyun eğdirilmesinin, Süleyman'ın Allah'tan kendisinden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk istemesinden sonra gerçekleştiğini gerektirmektedir. Zira Allah, mülkünün gücünü artırmak ve duasının kabulünü gerçekleştirmek üzere ona bu iki ihsanda bulunmuştur; çünkü o sadece kendisinden başkasına nasip olmayacak bir mülk istemiş, kendisine verilmiş olan mülke ilave talep etmemişti. Muhtemeldir ki Allah, ona bu iki bağışı vermeyi ve ondan sonra hiç kimseye vermemeyi murat etmiştir; ta ki kendisinden sonra birine bu iki bağış dışındaki konularda onun mülkü gibi bir mülk verse bile, onun duasına icabetini yerine getirmemiş olmasın.
وَالتَّسْخِيرُ الْإِلْجَاءُ إِلَى عَمَلٍ بِدُونِ اخْتِيَارٍ، وَهُوَ مُسْتَعَارٌ هُنَا لتكوين أَسبَاب صرف الرِّيحِ إِلَى الْجِهَاتِ الَّتِي يُرِيدُ سُلَيْمَانُ تَوْجِيهَ سُفُنِهِ إِلَيْهَا لِتَكُونَ مُعِينَةً سُفُنَهُ عَلَى سُرْعَةِ سَيْرِهَا، وَلِئَلَّا تُعَاكِسَ وِجْهَةَ سُفُنِهِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ فِي سُورَة سبأ [١٢] .
Teshîr (تَسْخِير), iradesiz olarak bir işi yapmaya mecbur kılmaktır. Burada ise, gemilerinin hızlı hareket etmesine yardımcı olması ve gemilerinin rotasına ters esmemesi için Süleyman'ın gemilerini yönlendirmek istediği taraflara rüzgârı çevirme sebeplerini yaratmaktan müstardır (istiâredir). Bu husus Sebe suresindeki { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ } “Süleyman'ın emrine de sabah esişi bir ay, akşam esişi de bir ay olan rüzgârı verdik” [Sebe 12] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ الرِّيَاحَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ.
Ebû Ca'fer { الرِّيَاحَ } kelimesini çoğul sığasıyla okumuştur.
وَتَقَدَّمَ قَوْلِهِ: تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٨١] .
{ تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها } “Onun emriyle bereketli kıldığımız yere doğru akıp giderdi” [Enbiyâ 81] buyruğu Enbiyâ suresinde geçmişti.
وَاللَّامُ فِي لَهُ لِلْعِلَّةِ، أَيْ لِأَجْلِهِ، أَيْ ذَلِكَ التَّسْخِيرُ كَرَامَةٌ مِنَ اللَّهِ لَهُ بِأَنْ جَعَلَ تَصْرِيفَ الرِّيَاحِ مُقَدَّرًا عَلَى نَحْوِ رَغْبَتِهِ.
{ لَهُ } ifadesindeki ‘lâm’ harfi illet (gerekçe) içindir; yani ‘onun için/onun hatırına’ demektir. Yani bu teshîr, Allah'ın rüzgârların sevkini onun arzusuna uygun şekilde takdir etmesi suretiyle ona bahşettiği bir ikramdır.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: بِأَمْرِهِ مُسْتَعَارٌ لِلرَّغْبَةِ أَوْ لِلدُّعَاءِ بِأَنْ يَدْعُوَ اللَّهَ أَنْ تَكُونَ الرِّيحُ مُتَّجِهَةً إِلَى صَوْبِ كَذَا حَسَبِ خُطَّةِ أَسْفَارِ سَفَائِنِهِ، أَوْ يَرْغَبَ ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ، فَيَصْرِفَ اللَّهُ الرِّيحَ إِلَى مَا يُلَائِمُ رَغْبَتَهُ وَهُوَ الْعَلِيمُ بِالْخَفِيَّاتِ.
{ بِأَمْرِهِ } buyruğundaki ‘emir’ kelimesi, arzu veya dua anlamında müstardır; yani gemilerinin sefer planına göre rüzgârın falanca yöne esmesi için Allah'a dua etmesi veya bunu içinden arzu etmesi, gizlilikleri hakkıyla bilen Allah'ın da rüzgârı onun arzusuna uygun yöne sevk etmesi demektir.
وَالرُّخَاءُ: اللَّيِّنَةُ الَّتِي لَا زَعْزَعَةَ فِي هُبُوبِهَا. وَانْتَصَبَ رُخاءً عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ تَجْرِي أَيْ تَجْرِي بِأَمْرِهِ لَيِّنَةً مُسَاعِدَةً لِسَيْرِ السُّفُنِ وَهَذَا مِنَ التَّسْخِيرِ لِأَنَّ شَأْنَ الرِّيحِ أَنْ تَتَقَلَّبَ كَيْفِيَّاتُ هُبُوبِهَا، وَأَكْثَرُ مَا تَهُبُّ أَنْ تَهُبَّ شَدِيدَةً عَاصِفَةً، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٨١] : وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً وَمَعْنَاهُ: سَخَّرْنَا
Rühâ (الرُّخَاءُ); esişinde sarsıntı ve şiddet bulunmayan yumuşak [rüzgâr] demektir. { رُخاءً } kelimesi, { تَجْرِي } fiilinin zamirinden hâl olarak mansub kılınmıştır; yani onun emriyle yumuşak, gemilerin seyrine elverişli bir şekilde akıp giderdi. Bu durum teshîrdendir; zira rüzgârın tabiatı esiş şekillerinin değişken olmasıdır ve çoğunlukla şiddetli ve fırtınalı eser. Nitekim Yüce Allah Enbiyâ suresinde [81] { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً } buyurmuştur ki manası: “Süleyman için
لِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ الَّتِي شَأْنُهَا الْعُصُوفُ، فَمَعْنَى فَسَخَّرْنا لَهُ جَعَلْنَاهَا لَهُ رُخَاءً. فَانْتَصَبَ عاصِفَةً فِي آيَةِ سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى الْحَالِ مِنَ الرِّيحَ وَهِيَ حَالٌ مُنْتَقِلَةٌ. وَلَمَّا أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ: تَجْرِي بِأَمْرِهِ عُلِمَ
tabiatı fırtınalı esmek olan rüzgârı boyun eğdirdik” demektir; bu durumda { فَسَخَّرْنا لَهُ } ifadesinin anlamı, “onu onun için tatlı tatlı/yumuşak kıldık” olur. Dolayısıyla Enbiyâ suresindeki ayette yer alan { عاصِفَةً } kelimesi, { الرِّيحَ } kelimesinden hâl olup bu değişken bir hâldir (hâl-i müntekile). Ardından { تَجْرِي بِأَمْرِهِ } “onun emriyle akıp giderdi” buyruğu getirilince anlaşıldı ki:
أَنَّ عَصْفَهَا يَصِيرُ إِلَى لِينٍ بِأَمْرِ سُلَيْمَانَ، أَيْ دُعَائِهِ، أَوْ بعزمه، أَو رغبته لِأَنَّهُ لَا تَصْلُحُ لَهُ أَنْ تَكُونَ عَاصِفَةً بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، فَهَذَا وَجْهُ دَفْعِ التَّنَافِي بَيْنَ الْحَالَيْنِ فِي الْآيَتَيْنِ.
Rüzgârın şiddeti, Süleyman'ın emriyle -yani duasıyla, azmiyle veya arzusuyla- yumuşaklığa dönüşmektedir; çünkü fırtınalı esmesi hiçbir surette onun işine yaramazdı. İşte her iki ayetteki iki farklı hâl arasındaki çelişkiyi gidermenin izahı budur.
وأَصابَ مَعْنَاهُ قَصَدَ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الصَّوْبِ، أَيِ الْجِهَةِ، أَيْ تَجْرِي إِلَى حَيْثُ أَيِّ جِهَةٍ قَصَدَ السَّيْرَ إِلَيْهَا. حَكَى الْأَصْمَعِيُّ عَنِ الْعَرَبِ: «أَصَابَ الصَّوَابَ فَأَخْطَأَ الْجَوَابَ» أَيْ أَرَادَ الصَّوَابَ فَلَمْ يُصِبْ. وَقِيلَ: هَذَا اسْتِعْمَالٌ لَهَا فِي لُغَةِ حِمْيَرَ، وَقِيلَ فِي لُغَةِ هَجَرَ.
{ أَصابَ } kelimesinin manası ‘kastetti/diledi’ demektir ve yön/istikamet anlamına gelen ‘savb’ (الصَّوْب) kökünden türemiştir; yani gitmeyi kastettiği her yöne doğru akıp giderdi. Asmaî Araplardan şunu nakletmiştir: “Doğruyu kastetti ama cevabı tutturamadı” (أَصَابَ الصَّوَابَ فَأَخْطَأَ الْجَوَابَ); yani doğruyu amaçladı fakat isabet ettiremedi. Bunun Himyer dilindeki bir kullanım olduğu, bir görüşe göre de Hecer dili olduğu söylenmiştir.
والشَّياطِينَ جَمْعُ شَيْطَانٍ، وَحَقِيقَتُهُ الْجِنِّيُّ، وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا لِلْبَالِغِ غَايَةَ الْمَقْدِرَةِ وَالْحِذْقِ فِي الْعَمَلِ الَّذِي يَعْمَلُهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نبيء عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ [الْأَنْعَام: ١١٢] ، فَسَخَّرَ اللَّهُ النَّوْعَ الْأَوَّلَ لِسُلَيْمَانَ تَسْخِيرًا خَارِقًا لِلْعَادَةِ عَلَى وَجْهِ الْمُعْجِزَةِ فَهُوَ مُسَخَّرٌ لَهُ فِي الْأُمُورِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالتَّصَرُّفَاتِ الْخَفِيَّةِ وَلَيْسَ مِنْ شَأْنِ جِنْسِهِمْ إِيجَادُ الصِّنَاعَاتِ الْمُتْقَنَةِ كَالْبِنَاءِ، وَسَخَّرَ النَّوْعَ الثَّانِي لَهُ تَسْخِيرَ إِذْلَالٍ وَمَغْلُوبِيَّةٍ لِعِظَمِ سُلْطَانِهِ وَإِلْقَاءِ مَهَابَتِهِ فِي قُلُوبِ الْأُمَمِ فَكَانُوا يَأْتُونَ طَوْعًا لِلِانْضِوَاءِ تَحْتَ سُلْطَانِهِ كَمَا فَعَلَتْ بِلْقِيسُ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ سَبَأٍ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الشَّياطِينَ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.
{ الشَّياطِينَ } şeytan kelimesinin çoğuludur; hakiki anlamı cin demektir, mecazen ise yaptığı işte son derece mahir ve usta olan kimseler için kullanılır. Yüce Allah'ın { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نبيء عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık” [En'âm 112] buyruğu da bu kabildendir. Allah birinci türü (cinleri) Süleyman'a bir mucize olarak olağanüstü bir şekilde boyun eğdirmiştir; dolayısıyla onlar ruhanî işlerde ve gizli tasarruflarda onun emrine verilmiştir, oysa inşaat gibi ince zanaatları meydana getirmek onların cinsinin tabiatında yoktur. İkinci türü (insanları) ise, saltanatının azameti ve diğer milletlerin kalplerine saldığı heybet sebebiyle boyun eğdirip mağlup kılma şeklinde onun emrine vermiştir; nitekim Sebe suresinde geçtiği üzere Belkıs'ın yaptığı gibi onun hâkimiyeti altına girmek için gönüllü olarak gelirlerdi. Dolayısıyla { الشَّياطِينَ } kelimesinin hem hakiki hem de mecazi anlamında kullanılmış olması caizdir.
وكُلَّ بَنَّاءٍ بَدَلٌ مِنَ الشَّياطِينَ بَدَلُ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ، أَيْ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ مِنْهُمْ، أَي مِنَ الشَّيَاطِينِ. وكُلَّ هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الْكَثِيرِ، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ وَارِدٌ فِي الْقُرْآنِ وَالْكَلَامِ الْفَصِيحِ، قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ [يُونُس: ٩٧] وَقَالَ: ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ [النَّحْل: ٦٩] . وَقَالَ النَّابِغَةُ:
{ كُلَّ بَنَّاءٍ } ifadesi, { الشَّياطِينَ } kelimesinden bedel-i ba'z minel-külldür (bütünün bir kısmının bedelidir); yani onlardan, şeytanlardan olan bütün bina ustaları ve dalgıçlar demektir. Buradaki { كُلَّ } kelimesi ‘pek çok’ manasında kullanılmıştır; bu, Kur'an'da ve fasih kelamda var olan bir kullanımdır. Nitekim Yüce Allah { وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ } “onlara bütün ayetler/deliller gelse bile” [Yûnus 97] ve { ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “Sonra bütün meyvelerden ye” [Nahl 69] buyurmuştur. Nâbiğa da şöyle demiştir:
بِهَا كُلُّ ذَيَّالٍ وَخَنْسَاءَ تَرْعَوِي وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ
“Orada uzun kuyruklu [vahşi sığırlar] ve burnu basık ceylanlar otlar durur.” Bu husus En'âm suresindeki { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها } [En'âm 25] ayetinde geçmişti.
وَالْبَنَّاءُ: الَّذِي يَبْنِي وَهُوَ اسْمُ فَاعِلٍ مَصُوغٌ عَلَى زِنَةِ الْمُبَالَغَةِ لِلِدَّلَالَةِ عَلَى مَعْنَى الصِّنَاعَةِ مِثْلُ نَجَّارٍ وَقَصَّارٍ وَحَدَّادٍ.
Bennâ (الْبَنَّاءُ); bina yapan/usta demektir; neccâr (marangoz), kassâr (çamaşırcı/dokumacı) ve haddâd (demirci) kelimelerinde olduğu gibi meslek/zanaat anlamını ifade etmek üzere mübalağa vezninde türetilmiş bir ism-i fâildir.
وَالْغَوَّاصُ: الَّذِي يَغُوصُ فِي الْبَحْرِ لِاسْتِخْرَاجِ مَحَارِ اللُّؤْلُؤِ، وَهُوَ أَيْضًا مِمَّا صِيغَ عَلَى وَزْنِ الْمُبَالَغَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الصِّنَاعَةِ، قَالَ النَّابِغَةُ:
Gavvâs (الْغَوَّاصُ); inci istiridyesini çıkarmak için denize dalan kimsedir; bu da mesleğe delalet etmek üzere mübalağa vezninde türetilmiştir. Nâbiğa şöyle demiştir:
أَوْ دُرَّةٌ صَدَفِيَّةٌ غَوَّاصُهَا ... بَهِجٌ مَتَى يَرَهَا يُهِلَّ وَيَسْجُدِ
“Yahut sedefli bir inci gibi ki, dalgıcı / Onu gördüğünde sevinçle tekbir getirip secdeye kapanır.”
قَالَ تَعَالَى: وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذلِكَ [الْأَنْبِيَاء: ٨٢] .
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذلِكَ } “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler görenler vardı” [Enbiyâ 82].
وَقَدْ بَلَغَتِ الصِّنَاعَةُ فِي مُلْكِ سُلَيْمَانَ مَبْلَغًا مِنَ الْإِتْقَانِ وَالْجَوْدَةِ وَالْجَلَالِ، وَنَاهِيكَ
Süleyman'ın mülkünde (hükümranlığında) sanat ve imalat öyle bir ustalık, mükemmellik ve ihtişam seviyesine ulaşmıştı ki,
بِبِنَاءِ هَيْكَلِ أُورْشَلِيمَ وَهُوَ الَّذِي سُمِّيَ فِي الْإِسْلَامِ الْمَسْجِدَ الْأَقْصَى وَمَا جُلِبَ إِلَيْهِ مِنْ مَوَادِّ إِقَامَتِهِ مِنَ الْمَمَالِكِ الْمُجَاوِرَةِ لَهُ، وَكَذَلِكَ الصَّرْحُ الَّذِي أَقَامَهُ وَأُدْخِلَتْ عَلَيْهِ فِيهِ مَمْلَكَةُ سَبَأٍ.
İslam'da Mescid-i Aksâ olarak adlandırılan Kudüs Tapınağı'nın (Süleyman Mabedi) inşası ve onun yapımı için çevre krallıklardan getirilen malzemeler ile inşa ettiği ve içine Sebe Melikesi'nin kabul edildiği köşk bunun en açık örneğidir.
وآخَرِينَ عَطْفٌ عَلَى كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ بَدَلِ الْبَعْضِ. وَجَمْعُ آخَرٍ بِمَعْنَى مُغَايِرٍ، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْمُغَايَرَةُ فِي النَّوْعِ مِنْ غَيْرِ نَوْعِ الْجِنِّ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْمُغَايَرَةُ فِي الصِّفَةِ، أَيْ غَيْرَ بَنَّائِينَ وَغَوَّاصِينَ. وَقَدْ كَانَ يُجْلَبُ مِنَ الْمَمَالِكِ الْمُجَاوِرَةِ لَهُ وَالدَّاخِلَةِ تَحْتَ ظِلِّ سُلْطَانِهِ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي بِنَاءِ الْقُصُورِ وَالْحُصُونِ وَالْمُدُنِ وَكَانَتْ مَمْلَكَتُهُ عَظِيمَةً وَكُلُّ الْمُلُوكِ يَخْشَوْنَ بَأْسَهُ وَيُصَانِعُونَهُ.
{ وآخَرِينَ } ifadesi { كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ } üzerine matuftur; dolayısıyla o da bedel-i ba'z cümlesindendir. Âhar (آخَر) kelimesinin çoğulu olup "farklı/başkaları" manasındadır. Bu farklılığın tür bakımından olması, yani cin türünden başkaları olması caiz olduğu gibi nitelik bakımından olması, yani bina ustası ve dalgıç olmayanlar manasına gelmesi de caizdir. Sarayların, kalelerin ve şehirlerin inşasında ihtiyaç duyduğu şeyler, komşu krallıklardan ve onun hâkimiyeti altına girmiş ülkelerden getirilirdi; zira onun krallığı pek azametliydi ve bütün krallar onun gücünden çekinir, ona yaranmaya çalışırlardı.
وَالْمُقَرَّنُ: اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ قَرَنَهُ مُبَالَغَةً فِي قَرْنِهِ أَيْ جَعْلُهُ قَرِينًا لِغَيْرِهِ لَا يَنْفَكُّ أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ.
Mukarran (الْمُقَرَّنُ); bağlama işinde mübalağa bildiren "karanehû" (قَرَنَهُ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür; yani birini diğerine, biri diğerinden ayrılamayacak şekilde denk/bağlı kılmaktır.
والْأَصْفادِ: جَمْعُ صَفَدٍ بِفَتْحَتَيْنِ وَهُوَ الْقَيْدُ. يُقَالُ: صَفَّدَهُ، إِذَا قَيَّدَهُ. وَهَذَا صِنْفٌ مِمَّنْ عُبِّرَ عَنْهُمْ بِالشَّيَاطِينِ شَدِيدُ الشَّكِيمَةِ يُخْشَى تَفَلُّتُهُ وَيُرَامُ أَنْ يَسْتَمِرَّ يَعْمَلُ أَعْمَالًا لَا يُجِيدُهَا غَيْرُهُ فَيُصَفَّدُ فِي الْقُيُودِ لِيَعْمَلَ تَحْتَ حِرَاسَةِ الْحُرَّاسِ. وَقَدْ كَانَ أَهْلُ الرَّأْيِ مِنَ الْمُلُوكِ يَجْعَلُونَ أَصْحَابَ الْخَصَائِصِ فِي الصِّنَاعَاتِ مَحْبُوسِينَ حَيْثُ لَا يَتَّصِلُونَ بِأَحَدٍ لِكَيْلَا يَسْتَهْوِيَهُمْ جَوَاسِيسُ مُلُوكٍ آخَرِينَ يَسْتَصْنِعُونَهُمْ لِيَتَخَصَّصَ أَهْلُ تِلْكَ الْمَمْلَكَةِ بِخَصَائِصِ تِلْكَ الصِّنَاعَاتِ فَلَا تُشَارِكُهَا فِيهَا مَمْلَكَةٌ أُخْرَى وَبِخَاصَّةٍ فِي صُنْعِ آلَاتِ الْحَرْبِ مِنْ سُيُوفٍ وَنِبَالٍ وَقِسِيٍّ وَدَرَقٍ وَمِجَانٍ وَخُوَذٍ وَبَيْضَاتٍ وَدُرُوعٍ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى: مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ
Asfâd (الْأَصْفادِ); fetha ile safed (صَفَد) kelimesinin çoğuludur ve pranga/bağ demektir. Birini bağladığında "safedehû" (صَفَّدَهُ) denir. Bunlar, kendilerinden şeytanlar diye söz edilen kimselerden olup dikbaşlı ve itaatsiz, kaçmasından korkulan ve başkalarının beceremeyeceği işleri yapmaya devam etmesi istenen bir sınıftır; bu yüzden muhafızların gözetimi altında çalışsınlar diye prangalara vurulurlardı. Tedbirli ve dirayetli krallar, zanaatlarda uzmanlaşmış mahir kimseleri, diğer kralların casusları onları ayartıp kendi hizmetlerine almasın diye hiç kimseyle temas kuramayacakları şekilde alıkoyarlardı; ta ki o krallığın halkı bu zanaatların inceliklerinde tek kalsın ve başka bir krallık bu konuda onlara ortak olmasın. Özellikle kılıç, ok, yay, deri kalkan, madeni kalkan, tolga, miğfer ve zırh gibi savaş aletlerinin yapımında bu yapılırdı. Dolayısıyla { مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ } ifadesinin anlamının
حَقِيقَةً، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَمْثِيلًا لِمَنْعِ الشَّيَاطِينِ مِنَ التَّفَلُّتِ.
hakikat olması caiz olduğu gibi, şeytanların kaçıp kurtulmasının engellenmesini anlatan bir temsil olması da caizdir.
وَقَدْ كَانَ مُلْكُ سُلَيْمَانَ مُشْتَهِرًا بِصُنْعِ الدُّرُوعِ السَّابِغَاتِ الْمُتْقَنَةِ. يُقَالُ: دُرُوعٌ سُلَيْمَانِيَّةٌ. قَالَ النَّابِغَةُ:
Süleyman'ın krallığı, mükemmel işlenmiş geniş ve uzun zırhların yapımıyla meşhurdu. "Süleymânî zırhlar" denirdi. Nâbiğa şöyle demiştir:
وَكُلُّ صَمُوتٍ نَثْلَةٍ تُبَّعِيَّةٍ ... وَنَسْجُ سُلَيْمٍ كُلَّ قَمْصَاءَ ذَائِلِ
“Ve ses çıkarmaz her bir Tubba‘ yapımı geniş zırh / Ve Süleym'in (Süleyman'ın) dokuduğu, eteği sarkan her bir gömlek (zırh).”
أَرَادَ نَسْجَ سُلَيْمَانَ، أَيْ نسج صنّاعه.
Burada Süleyman'ın dokumasını, yani onun sanatkârlarının dokumasını kastetmiştir.
[سُورَة ص (٣٨) : آيَة ٣٩]
[Sâd Suresi (38), Ayet 39]
هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٩)
{ هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٩) } “«İşte bu bizim bağışımızdır; artık ister hesapsızca ver, ister tut» [denildi].”
وَالْإِشَارَةُ إِلَى التَّسْخِيرِ الْمُسْتَفَاد من فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ [ص: ٣٦] إِلَى قَوْله:
İşaret, { فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ } [Sâd 36] ayetinden şu sözüne kadar olan kısımdan anlaşılan boyun eğdirmeye (teshire) yöneliktir:
وَالشَّياطِينَ [ص: ٣٧] أَيْ هَذَا التَّسْخِيرُ عَطَاؤُنَا. وَالْإِضَافَةُ لِتَعْظِيمِ شَأْنِ الْمُضَافِ لِانْتِسَابِهِ إِلَى الْمُضَافِ إِلَيْهِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: هَذَا عَطَاءٌ عَظِيمٌ أَعْطَيْنَاكَهُ. وَالْعَطَاءُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمُعْطَى مِثْلُ
{ وَالشَّياطِينَ } [Sâd 37]; yani bu teshir bizim bağışımızdır. İzafet (tamlayan ilgisi), muzafın muzafun ileyhe nispet edilmesi sebebiyle şanını yüceltmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: "Bu, sana bahşettiğimiz pek ulu bir bağıştır." Atâ (الْعَطَاءُ) kelimesi, tıpkı
الْخَلْقِ بِمَعْنى الْمَخْلُوق.
mahluk manasına gelen "halk" gibi, bağışlanan şey (el-mu'tâ) manasında bir masdardır.
و «اُمْنُنْ» أَمْرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِذْنِ وَالْإِبَاحَةِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمَنِّ الْمُكَنَّى بِهِ عَنِ الْأَنْعَامِ، أَيْ فَأَنْعِمْ عَلَى مَنْ شِئْتَ بِالْإِطْلَاقِ، أَوْ أَمْسِكْ فِي الْخِدْمَةِ مَنْ شِئْتَ.
{ اُمْنُنْ } izin ve ibâha (serbest bırakma) için kullanılmış bir emir fiilidir. İhsanda bulunmaktan kinaye olan "menn" kökünden türetilmiştir; yani dilediğine serbest bırakarak ihsanda bulun veya dilediğini hizmetinde tut.
فَالْمَنُّ: كِنَايَةٌ عَنِ الْإِطْلَاق بِلَازِم اللَّام، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً [مُحَمَّد: ٤] .
Dolayısıyla menn; lüzûm-ı beyyin alakasıyla serbest bırakmaktan kinayedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً } “Artık bundan sonra ya karşılıksız salıverirsiniz veya fidye alırsınız” [Muhammed 4].
وَجَمُلَتَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ مُعْتَرِضَتَانِ بَيْنَ قَوْلِهِ: عَطاؤُنا وَقَولِهِ: بِغَيْرِ حِسابٍ، وَهُوَ تَفْرِيعٌ مُقَدَّمٌ مِنْ تَأْخِيرٍ.
{ فَامْنُنْ } ve { أَوْ أَمْسِكْ } cümleleri, { عَطاؤُنا } sözü ile { بِغَيْرِ حِسابٍ } sözü arasında yer alan iki ara cümledir (mu'tarızadır) ve sonradan gelmesi gerekirken öne alınmış bir tefrîdir (ayrıntıdır).
وَالتَّقْدِيمُ لِتَعْجِيلِ الْمَسَرَّةِ بِالنِّعْمَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى مِنْ بَعْدُ: هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ [ص: ٥٧] وَقَولُ عَنْتَرَةَ:
Öne alma, nimetten ötürü sevinci peşinen yaşatmak içindir. Bunun benzeri daha ileride geçen Yüce Allah'ın { هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ } “İşte bu kaynar su ve irindir; artık tatsınlar onu!” [Sâd 57] ayeti ve Antere'nin şu sözüdür:
وَلَقَدْ نَزَلْتِ فَلَا تَظُنِّي غَيْرَهُ ... مِنِّي بِمَنْزِلَةِ الْمُحَبِّ المكرم
“Gönlüme öyle bir yerleştin ki -başka türlüsünü sakın sanma- / Benim yanımda sevilen ve aziz tutulan birinin makamındasın.”
وَقَول بِشَارَة:
Ve Bişâre'nin şu sözüdür:
كَقَائِلَةٍ إِنَّ الْحِمَارَ فَنَحِّهِ ... عَنِ الْقَتِّ أَهلُ السِّمْسِمِ الْمُتَهَذِّبِ
“Şöyle diyen kadın gibi: ‘Şu eşeği kaba yoncanın yanından uzaklaştır, ey terbiyeli susamın sahibi!’”
مَجَازًا وَكِنَايَةً فِي التَّحْدِيدِ وَالتَّقْدِيرِ، أَيْ هَذَا عَطَاؤُنَا غَيْرَ مُحَدَّدٍ وَلَا مُقَتَّرٍ فِيهِ، أَيْ عَطَاؤُنَا وَاسِعًا وَافِيًا لَا تَضْيِيقَ فِيهِ عَلَيْكَ.
sınırlandırma ve miktar tayininde mecaz ve kinayedir; yani bu bağışımız sınırsızdır, kısılmamıştır; bağışımız senin için hiçbir kısıtlama olmaksızın pek geniş ve eksiksizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِغَيْرِ حِسابٍ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ «امْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ» . وَيَكُونَ الْحِسَابُ بِمَعْنَى الْمُحَاسَبَةِ الْمُكَنَّى بِهَا عَنِ الْمُؤَاخَذَةِ. وَالْمَعْنَى: امْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ لَا مُؤَاخَذَةَ عَلَيْكَ فِيمَنْ مَنَنْتَ عَلَيْهِ بِالْإِطْلَاقِ إِنْ كَانَ مُفْسِدًا، وَلَا فِيمَنْ أَمْسَكْتَهُ فِي الْخِدْمَةِ إِنْ كَانَ صَالحا.
{ بِغَيْرِ حِسابٍ } ifadesinin { امْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ }deki zamirden hâl olması da caizdir. Bu durumda "hesap" kelimesi, muahezeden (hesaba çekip sorumlu tutulmaktan) kinaye olan muhasebe anlamında olur. Anlamı şöyledir: İster serbest bırak ister tut; eğer bozguncu biri ise serbest bıraktığın kimseden dolayı sana bir sorumluluk olmadığı gibi, eğer salih biri ise hizmetinde alıkoyduğun kimseden dolayı da sana bir sorumluluk yoktur.
[سُورَة ص (٣٨) : آيَة ٤٠]
[Sâd Suresi (38), Ayet 40]
وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠)
{ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠) } “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır.”
تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ آنِفًا فِي قِصَّةِ دَاوُدَ وَبَيَانُ نُكْتَةِ التَّأْكِيدِ بِحرف إِنَّ.
Bunun benzeri ve { إِنَّ } edatıyla yapılan pekiştirmenin (tekit) nüktesinin açıklaması az önce Davud kıssasında geçmişti.
[٤١- ٤٢]
[41-42]
[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٤١ إِلَى ٤٢]
[Sâd Suresi (38), Ayetler 41 ila 42]
وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ (٤٢)
{ وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ (٤٢) } “Kulumuz Eyyûb'u da hatırla! Hani o Rabbine: «Doğrusu şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu» diye seslenmişti. «Ayağını yere vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!» [dedik].”
هَذَا مَثَلٌ ثَانٍ ذُكِّرَ بِهِ النبيء ﷺ أُسْوَةً بِهِ فِي الصَّبْرِ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ وَالِالْتِجَاءِ إِلَى اللَّهِ فِي كَشْفِ الضُّرِّ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ [ص: ١٧] وَلِكَوْنِهِ مَقْصُودًا
Bu, kavminin eziyetlerine sabretme ve sıkıntının kaldırılması için Allah'a sığınma hususunda kendisine örnek olsun diye Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] hatırlatılan ikinci bir örnektir. { وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ } [Sâd 17] ayetine matuftur. Kendisiyle ibret ve örnek olma kastedildiği için
بِالْمَثَلِ أُعِيدَ مَعَهُ فِعْلُ اذْكُرْ كَمَا نَبَّهْنَا عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ [ص: ١٧] ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِ صَدْرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ. وَتَرْجَمَةُ أَيُّوبَ ﵇ تَقَدَّمَتْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ.
{ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ } [Sâd 17] ayetinde dikkat çektiğimiz gibi burada da { اذْكُرْ } fiili tekrarlanmıştır. Bu ayetin baş tarafının benzerine dair açıklama Enbiyâ suresinde geçmişti. Eyyûb'un (aleyhisselâm) biyografisi ise En'âm suresinde geçmişti.
وَإِذْ كَانَتْ تَعْدِيَةُ فِعْلِ اذْكُرْ إِلَى اسْمِ أَيُّوبَ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ تَذَكُّرُ الْحَالَةِ الْخَاصَّةِ بِهِ كَانَ قَوْلُهُ: إِذْ نَادَى رَبَّهُ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ أَيُّوبَ لِأَنَّ زَمَنَ نِدَائِهِ رَبَّهُ مِمَّا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ أَحْوَالُ أَيُّوبَ. وَخُصَّ هَذَا الْحَالُ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ أَحْوَالِهِ لِأَنَّهُ مَظْهَرُ تَوَكُّلِهِ عَلَى اللَّهِ وَاسْتِجَابَةِ اللَّهِ دُعَاءَهُ بِكَشْفِ الضُّرِّ عَنْهُ.
{ اذْكُرْ } fiilinin Eyyûb ismine geçişi (teaddisi) takdiri bir muzaf üzerinedir; çünkü asıl kastedilen onun özel durumunu hatırlamaktır. Bu sebeple { إِذْ نَادَى رَبَّهُ } ifadesi, { أَيُّوبَ } kelimesinden bedel-i iştimaldir; zira Rabbine nida ettiği vakit, Eyyûb'un hallerinin içerdiği durumlardandır. Onun halleri arasından bu durumun özellikle zikredilmesi, Allah'a tevekkülünün ve Allah'ın onun sıkıntısını gidererek duasına icabet edişinin tezahürü olduğu içindir.
وَالنِّدَاءُ: نِدَاءُ دُعَاءٍ لِأَنَّ الدُّعَاءَ يُفْتَتَحُ بِ: يَا رَبِّ، وَنَحْوِهِ.
Nida (sesleniş), bir dua nidasıdır; çünkü dua "Yâ Rabbi" ve benzeri ifadelerle başlar.
وأَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ مُتَعَلِّقٌ بِ نَادَى بِحَذْفِ الْبَاءِ الْمَحْذُوفَةِ مَعَ (أَنَّ) ، أَيْ نَادَى: بِأَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ، وَهُوَ فِي الْأَصْلِ جُمْلَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ نَادَى رَبَّهُ وَلَوْلَا وُجُودِ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةَ الَّتِي تُصَيِّرُ الْجُمْلَةَ فِي مَوْقِعِ الْمُفْرَدِ لَكَانَتْ جُمْلَةً مُبَيِّنَةً لِجُمْلَةِ نَادَى، وَلَمَا احْتَاجَتْ إِلَى تَقْدِيرِ حَرْفِ الْجَرِّ لِيَتَعَدَّى إِلَيْهَا فِعْلُ نَادَى وَخَاصَّةً حَيْثُ خَلَتِ الْجُمْلَةُ مِنْ حَرْفِ نِدَاءٍ. فَقَوْلُهُمْ: إِنَّهَا مَجْرُورَةٌ بِبَاءٍ مُقَدَّرَةٍ
{ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ } ifadesi, { أَنَّ } ile birlikte hazfedilen ba harf-i cerri dolayısıyla { نَادَى } fiiline müteallıktır (bağlıdır); yani "Şeytan bana dokundu diye nida etti" demektir. Bu ifade aslında { نَادَى رَبَّهُ } cümlesini açıklayan bir cümledir. Cümleyi müfred konumuna getiren fethalı { أَنَّ } bulunmasaydı, doğrudan { نَادَى } fiilini açıklayan bir cümle olurdu ve -özellikle cümle nida harfinden yoksun olduğunda- { نَادَى } fiilinin ona geçmesi için takdiri bir harf-i cerre ihtiyaç duyulmazdı. Dolayısıyla nahivcilerin bunun takdiri bir ba harf-i cerriyle mecrur olduğunu söylemeleri,
جَرَى عَلَى اعْتِبَارَاتِ الْإِعْرَابِ تَفْرِقَةً بَيْنَ مَوْقِعِ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةِ وَمَوْقِعِ (إِنَّ) الْمَكْسُورَةَ وَلِهَذَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْفَتْحِ وَالْكَسْرِ اطَّرَدَ وَجْهَا فَتْحِ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِهَا فِي نَحْوِ «خَيْرُ الْقَوْلِ أَنِّيَ أَحْمَدُ» .
fethalı { أَنَّ }'nin konumu ile kesreli { إِنَّ }'nin konumu arasındaki farkı gözetmek üzere irap kurallarına dayalı olarak yapılmıştır. Fetha ile kesre arasındaki bu fark sebebiyledir ki "Hayrü'l-kavli ennî / innî ahmadu" (Sözün hayırlısı, benim hamd etmemdir / 'Hamd ederim' dememdir) gibi ifadelerde hemzenin fethası da kesresi de yaygın ve kurallı olarak caiz görülmüştür.
وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ فِي سُورَةِ [الْأَنْفَالِ: ٩] رَأَيْنَا فِي كَوْنِ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةَ الْهَمْزَةِ الْمُشَدَّدَةِ النُّونِ مُرَكَّبَةً مِنْ (أَنِ) التَّفْسِيرِيَّةِ (وَأَنَّ) النَّاسِخَةِ. وَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الدُّعَاءِ وَالشِّكَايَةِ، كَقَوْلِهِ: رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى [آل عمرَان: ٣٦] ، وَقَدْ قَالَ فِي آيَةِ سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٨٣] أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ.
[Enfâl 9] suresindeki Yüce Allah'ın { فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ } [Enfâl 9] ayetinde, hemzesi fethalı ve nûn'u şeddeli olan { أَنَّ }'nin tefsiriyye olan { أَنْ } ile nâsiha olan { أَنَّ }'den meydana geldiği yönündeki görüşümüzü zikretmiştik. Buradaki haber ise, { رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } “Rabbim! Doğrusu ben bir kız doğurdum” [Âl-i İmrân 36] ayetinde olduğu gibi dua ve hâlini arz etme (şikâyet) anlamında kullanılmıştır. Nitekim Enbiyâ suresindeki [83] ayette de { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Başıma bir dert geldi; sen ise merhametlilerin en merhametlisisin” buyurmuştur.
وَالنُّصْبُ، بِضَمِّ النُّونِ وَسُكُونِ الصَّادِ: الْمَشَقَّةُ وَالتَّعَبُ، وَهِيَ لُغَةٌ فِي نَصَبٍ بِفَتْحَتَيْنِ، وَتَقَدَّمَ النَّصَبُ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ بِنُصْبٍ بِضَمِّ الصَّادِ وَهُوَ ضَمُّ إِتْبَاعٍ لِضَمِّ النُّونِ.
Nusb (النُّصْبُ); nûn harfinin zammesi ve sâd harfinin sükûnu ile meşakkat ve yorgunluk demektir. Bu, iki fetha ile nasab (نَصَب) kelimesinin bir lehçe söylenişidir; nasab kelimesi Kehf suresinde geçmişti. Ebû Ca'fer ise sâd harfinin zammesiyle { بِنُصُبٍ } şeklinde okumuştur ki bu, nûn harfinin zammesine tabi kılma (itbâ) zammelerindendir.
وَالْعَذَابُ: الْأَلَمُ. وَالْمُرَادُ بِهِ الْمَرَضُ يَعْنِي: أَصَابَنِيَ الشَّيْطَانُ بِتَعَبٍ وَأَلَمٍ. وَذَلِكَ مِنْ ضُرٍّ حَلَّ بِجَسَدِهِ وَحَاجَةٍ أَصَابَتْهُ فِي مَالِهِ كَمَا فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ [الْأَنْبِيَاء: ٨٣] .
Azap (الْعَذَابُ); acı ve elem demektir. Burada kastedilen hastalıktır; yani "Şeytan bana yorgunluk ve acı dokundurdu" demektir. Bu da diğer ayette { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Bana bir dert dokundu” [Enbiyâ 83] şeklinde ifade edildiği gibi, bedenine isabet eden bir hastalık ve malında başına gelen darlık sebebiyledir.
وَظَاهِرُ إِسْنَادِ الْمَسِّ بِالنُّصْبِ وَالْعَذَابِ إِلَى الشَّيْطَانِ أَنَّ الشَّيْطَانَ مَسَّ أَيُّوبَ بِهِمَا، أَيْ
Yorgunluk ve azap ile dokunmanın şeytana isnat edilmesinin zahiri manası, şeytanın bunlarla Eyyûb'a dokunduğu, yani
أَصَابَهُ بِهِمَا حَقِيقَةً مَعَ أَنَّ النُّصْبَ وَالْعَذَابَ هُمَا الْمَاسَّانِ أَيُّوبَ، فَفِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٨٣] أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ فَأَسْنَدَ الْمَسَّ إِلَى الضُّرِّ، وَالضُّرُّ هُوَ النُّصْبُ وَالْعَذَابُ. وَتَرَدَّدَتْ أَفْهَامُ الْمُفَسِّرِينَ فِي مَعْنَى إِسْنَادِ الْمَسِّ بِالنُّصْبِ وَالْعَذَابِ إِلَى الشَّيْطَانِ، فَإِنَّ الشَّيْطَانَ لَا تَأْثِيرَ لَهُ فِي بَنِي آدَمَ بِغَيْرِ الْوَسْوَسَةِ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ مِنْ مُكَرَّرِ آيَاتِ الْقُرْآنِ وَلَيْسَ النُّصْبُ وَالْعَذَابُ مِنَ الْوَسْوَسَةِ وَلَا مِنْ آثَارِهَا. وَتَأَوَّلُوا ذَلِكَ عَلَى أَقْوَالٍ تَتَجَاوَزُ الْعَشَرَةَ وَفِي أَكْثَرِهَا سَمَاجَةٌ وَكُلُّهَا مَبْنِيٌّ عَلَى حَمْلِهِمُ الْبَاءَ فِي قَوْلِهِ: بِنُصْبٍ عَلَى أَنَّهَا بَاءُ التَّعْدِيَةِ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ مَسَّنِيَ، أَوْ بَاءُ الْآلَةِ مِثْلُ: ضَرَبَهُ بالعصا، أَو يؤول النُّصْبُ وَالْعَذَابُ إِلَى مَعْنَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي مِنْ بَابِ أَعْطَى.
gerçekte bunlarla onu vurduğudur; oysa Eyyûb'a doğrudan dokunan bizzat yorgunluk ve azaptır. Nitekim Enbiyâ suresinde [83] { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ } buyrularak dokunma doğrudan zarara (durr) isnat edilmiştir; zarar ise yorgunluk ve azaptır. Müfessirlerin anlayışları, yorgunluk ve azap ile dokunmanın şeytana isnat edilmesinin anlamı konusunda tereddüt etmiştir; zira Kur'an'ın birçok ayetinde sabit olduğu üzere şeytanın âdemoğlu üzerinde vesveseden başka hiçbir tesiri yoktur. Yorgunluk ve azap ise ne vesvesedendir ne de onun eserlerindendir. Müfessirler bunu onu aşan görüşlerle tevil etmişlerdir ki bunların çoğunda zorlama ve uygunsuzluk vardır; üstelik bunların hepsi { بِنُصْبٍ } ifadesindeki ba harfini { مَسَّنِيَ } fiilini geçişli kılan ta'diye ba'sı veya "Darabehû bi'l-asâ" (Ona sopayla vurdu) örneğindeki gibi alet bildiren ba olarak kabul etmelerine ya da yorgunluk ve azabın "a'tâ" babından ikinci mef'ûl manasına çekilmesine dayanmaktadır.
وَالْوَجْهُ عِنْدِي: أَنْ تُحْمَلَ الْبَاءُ عَلَى مَعْنَى السَّبَبِيَّةِ بِجَعْلِ النُّصْبِ وَالْعَذَابِ مُسَبِّبَيْنِ
Bana göre doğru olan yaklaşım; yorgunluk ve azabı, şeytanın ona dokunmasının sebebi kılarak ba harfini sebebiyet manasına hamletmektir.
لِمَسِّ الشَّيْطَانِ إِيَّاهُ، أَيْ مَسَّنِي بِوَسْوَاسٍ سَبَبُهُ نُصْبٌ وَعَذَابٌ، فَجَعَلَ الشَّيْطَانُ يُوَسْوِسُ إِلَى أَيُّوبَ بِتَعْظِيمِ النُّصْبِ وَالْعَذَابِ عِنْدَهُ وَيُلْقِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مُسْتَحِقًّا لِذَلِكَ الْعَذَابِ لِيُلْقِيَ فِي نَفْسِ أَيُّوبَ سُوءَ الظَّنِّ بِاللَّهِ أَوِ السُّخْطَ مِنْ ذَلِكَ. أَوْ تُحْمَلُ الْبَاءُ عَلَى الْمُصَاحَبَةِ، أَيْ مَسَّنِي بِوَسْوَسَةٍ مُصَاحِبَةٍ لِضُرٍّ وَعَذَابٍ، فَفِي قَوْلِ أَيُّوبَ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ كِنَايَةٌ لَطِيفَةٌ عَنْ طَلَبِ لُطْفِ اللَّهِ بِهِ وَرُفِعَ النُّصْبُ وَالْعَذَابُ عَنْهُ بِأَنَّهُمَا صَارَا مَدْخَلًا لِلِشَّيْطَانِ إِلَى نَفْسِهِ فَطَلَبُ الْعِصْمَةِ مِنْ ذَلِكَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِ يُوسُفَ ﵇: وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ [يُوسُف: ٣٣] .
Yani "Bana, sebebi yorgunluk ve azap olan bir vesveseyle dokundu" demektir. Şöyle ki; şeytan Eyyûb'un gözünde yorgunluğu ve azabı büyüterek ona vesvese vermeye ve Eyyûb'un içine Allah hakkında kötü zan veya bu duruma karşı hoşnutsuzluk düşürmek amacıyla onun bu azabı hak etmediğini fısıldamaya başlamıştı. Yahut ba harfi musahabet (birliktelik) manasına hamledilir; yani "Bana sıkıntı ve azapla beraber olan bir vesveseyle dokundu" demektir. Dolayısıyla Eyyûb'un { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } sözünde, yorgunluk ve azabın şeytanın nefse sızma kapısı haline gelmesi sebebiyle Allah'ın kendisine lütufta bulunmasını ve üzerindeki yorgunluk ile azabı kaldırmasını talep etmesine dair latif bir kinaye vardır. Bu da Yûsuf'un (aleyhisselâm) { وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan, onlara meyleder ve cahillerden olurum” [Yûsuf 33] sözünde olduğu gibi o durumdan korunmayı istemektir.
وَتَنْوِينُ «نُصْبٍ وَعَذَابٍ» لِلِتَّعْظِيمِ أَوْ لِلِنَّوْعِيَّةِ، وَعَدَلَ عَنْ تَعْرِيفِهِمَا لِأَنَّهُمَا مَعلُومَانِ لِلَّهِ.
{ نُصْبٍ } ve { عَذَابٍ } kelimelerindeki tenvin, tazim (büyüklük bildirme) yahut nevi (tür bildirme) içindir. Belirli (marife) yapılmayışları ise bunların zaten Allah katında bilinmesi sebebiyledir.
وَجُمْلَةُ ارْكُضْ بِرِجْلِكَ إِلَخْ مَقُولَةٌ لِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ قُلْنَا لَهُ ارْكُضْ بِرِجْلِكَ، وَذَلِكَ إِيذَانٌ بِأَنَّ هَذَا اسْتِجَابَةٌ لِدُعَائِهِ.
{ ارْكُضْ بِرِجْلِكَ } cümlesi ve devamı, mahzuf bir sözün mekulüdür (söylenmiş sözüdür); yani "Ona: Ayağını vur, dedik" demektir. Bu da bunun onun duasına bir icabet olduğunu bildirmektedir.
وَالرَّكْضُ: الضَّرْبُ فِي الْأَرْضِ بِالرَّجْلِ، فَقَوْلُهُ: بِرِجْلِكَ زِيَادَةٌ فِي بَيَانِ مَعْنَى الْفِعْلِ مِثْلَ: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الْأَنْعَام: ٣٨] وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ ذَلِكَ اسْتِجَابَةً فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٨٤] إِذْ قَالَ: فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ.
Rakz (الرَّكْضُ); ayağı yere vurmaktır. Dolayısıyla { بِرِجْلِكَ } ifadesi, { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” [En'âm 38] ayetinde olduğu gibi fiilin anlamını daha da pekiştirip açıklamak içindir. Nitekim Allah Enbiyâ suresinde [84] { فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ } “Bunun üzerine biz de onun duasını kabul ettik ve kendisindeki dert ve sıkıntıyı giderdik” buyurarak bunu bir icabet olarak isimlendirmiştir.
وَجُمْلَةُ هَذَا مُغْتَسَلٌ مَقُولَةٌ لِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقُولُ الْأَوَّلُ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ دَلَّتْ عَلَيْهِ الْإِشَارَةُ. فَالتَّقْدِيرُ: فَرَكَضَ الْأَرْضَ فَنَبَعَ مَاءٌ فَقُلْنَا لَهُ: هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ. فَالْإِشَارَةُ إِلَى مَاءٍ لِأَنَّهُ الَّذِي يُغْتَسَلُ بِهِ وَيُشْرَبُ.
{ هَذَا مُغْتَسَلٌ } cümlesi, önceki söylenen sözün delalet ettiği mahzuf bir sözün mekulüdür. Cümlede işaret zamirinin delalet ettiği bir hazif vardır. Takdiri şöyledir: "Ayağını yere vurdu, bunun üzerine bir su fışkırdı ve biz de ona: 'İşte bu yıkanacak ve içilecek soğuk bir sudur' dedik." Buradaki işaret suya yöneliktir; çünkü hem yıkanılan hem de içilen şey sudur.
وَوَصَفُ الْمَاءِ بِذَلِكَ فِي سِيَاقِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمَاءَ فِيهِ شِفَاؤُهُ إِذَا اغْتَسَلَ بِهِ وَشَرِبَ مِنْهُ لِيَتَنَاسَبَ قَولُ اللَّهِ لَهُ مَعَ نِدَائِهِ رَبَّهُ لِظُهُورِ أَنَّ الْقَوْلَ عَقِبَ النِّدَاءِ هُوَ قَولُ اسْتِجَابَةِ الدُّعَاءِ مِنَ الْمَدْعُوِّ. ومُغْتَسَلٌ اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ فِعْلِ اغْتَسَلَ، أَيْ مُغْتَسَلٌ بِهِ فَهُوَ عَلَى حَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ وَإِيصَالُ الْمُغْتَسَلِ الْقَاصِرِ إِلَى الْمَفْعُولِ مِثْلَ قَوْلِهِ:
Suyun bu şekilde övücü bir bağlamda nitelenmesi, onunla yıkandığı ve ondan içtiği takdirde o suda kendisi için şifa bulunduğuna işaret etmektedir; ta ki Allah'ın ona hitabı, Rabbine olan nidasıyla uyumlu olsun; çünkü nidadan hemen sonra gelen sözün, kendisine dua edilen zâtın duaya icabet sözü olduğu açıktır. Mugtesel (مُغْتَسَلٌ); "iğtesele" (اغْتَسَلَ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür, yani "kendisiyle yıkanılan şey" (mugteselun bih) demektir; dolayısıyla harf-i cerrin hazfedilip lazım olan mugtesel fiilinin mef'ûle ulaştırılması (îsal) kabilindendir, tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
تَمُرُّونَ الدِّيَارَ وَلَمْ تَعُوجُوا
“Diyara uğrarsınız da durup bakmazsınız.”
وَوَصْفُهُ بِ بارِدٌ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ بِهِ زَوَالُ مَا بِأَيُّوبَ مِنَ الْحُمَّى مِنَ الْقُرُوحِ.
Onun { بارِدٌ } “soğuk” şeklinde nitelenmesi, Eyyûb'daki çıbanlardan kaynaklanan ateşin onunla zail olacağına (gideceğine) bir ima taşır.
قَالَ النبيء ﷺ: «الْحُمَّى مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ فَأَطْفِئُوهَا بِالْمَاءِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ateş, cehennemin hararetindendir; onu su ile söndürünüz.”
، أَيْ نَافِعٌ شَافٍ، وَبِالتَّنْوِينِ اسْتُغْنِيَ عَنْ وَصْفِ شَرابٌ إِذْ مِنَ الْمَعلُومِ أَنَّ الْمَاءَ شَرَابٌ فَلَوْلَا إِرَادَةُ التَّعْظِيمِ بِالتَّنْوِينِ لَكَانَ الْإِخْبَارُ عَنِ الْمَاءِ بِأَنَّهُ شَرَابٌ إِخْبَارًا بِأَمْرٍ مَعْلُومٍ، وَمُرْجِعُ تَعْظِيمِ شَرابٌ إِلَى كَوْنِهِ عَظِيمًا لِأَيُّوبَ وَهُوَ شِفَاءُ مَا بِهِ من مرض.
Yani faydalı [ve] şifa vericidir. Tenvin ile { شَرابٌ } “içecek” kelimesini ayrıca nitelemekten müstağni kılınmıştır (gerek kalmamıştır); çünkü suyun bir içecek olduğu zaten bilinmektedir. Eğer tenvinle tazim (yüceltme/önem bildirme) kastedilmeseydi, suyun içecek olduğunu haber vermek zaten bilinen bir hususu haber vermek olurdu. { شَرابٌ } kelimesindeki tazimin mercîi ise onun Eyyûb için büyük [bir nimet] olmasıdır ki o da kendisindeki hastalığın şifasıdır.
[سُورَة ص (٣٨) : آيَة ٤٣]
[Sâd Suresi (38), Âyet 43]
وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٤٣)
{ وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Bizden bir rahmet ve sağduyu sahiplerine bir öğüt olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık.” (43)
اقْتِصَارُ أَيُّوبَ فِي دُعَائِهِ عَلَى التَّعْرِيضِ بِإِزَالَةِ النُّصْبِ وَالْعَذَابِ يُشْعِرُ بِأَنَّهُ لَمْ يُصَبْ بِغَيْرِ الضُّرِّ فِي بَدَنِهِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَدْ أَصَابَهُ تَلَفُ الْمَالِ وَهَلَاكُ الْعِيَالِ كَمَا جَاءَ فِي كِتَابِ «أَيُّوبَ» مِنْ كُتُبِ الْيَهُودِ فَيَكُونُ اقْتِصَارُهُ عَلَى النُّصْبِ وَالْعَذَابِ فِي دُعَائِهِ لِأَنَّ فِي هَلَاكِ الْأَهْلِ وَالْمَالِ نُصْبًا وَعَذَابًا لِلِنَّفْسِ. وَلَمْ يَتَقَدَّمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَلَا فِي آيَةِ سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ أَن أَيُّوب رزىء أَهلَهُ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ أَنَّ اللَّهَ أَبْقَى لَهُ أَهْلَهُ فَلَمْ يُصَبْ فِيهِمْ بِمَا يَكْرَهُ وَزَادَهُ بَنِينَ وَحَفَدَةً.
Eyyûb'un duasında sadece meşakkat ve azabın giderilmesini üstü kapalı olarak dile getirmekle yetinmesi, bedenindeki zarardan başka bir musibete uğramadığını hissettirmektedir. Ancak Yahudilerin kitaplarından olan "Eyüb" kitabında geçtiği üzere, malının telef olması ve ailesinin helak olması musibetine de uğramış olması muhtemeldir; bu takdirde duasında meşakkat ve azap ile yetinmesi, ailenin ve malın helak olmasında nefis için bir meşakkat ve azap bulunmasındandır. Ne bu ayette ne de Enbiyâ suresindeki ayette Eyyûb'un ailesini kaybettiği önceden geçmemiştir; dolayısıyla { وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ } “ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık” ifadesinin anlamının; Allah'ın onun ailesini hayatta bırakıp onlar hakkında hoşlanmadığı bir musibete uğratmaması ve ona ayrıca oğullar ile torunlar ziyade etmesi olması caizdir.
وَيَكُونُ فِعْلُ وَهَبْنا مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ. وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْمَحْمَلَ وُقُوعُ كَلِمَةِ مَعَهُمْ عَقِبَ كَلِمَةِ وَمِثْلَهُمْ فَإِنَّ (مَعَ) تُشْعِرُ بِأَنَّ الْمَوْهُوبَ لَاحِقٌ بِأَهْلِهِ وَمَزِيدٌ فِيهِمْ فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ تَقْدِيرُ مُضَافٍ فِي قَوْلِهِ: وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ.
Bu durumda { وَهَبْنا } fiili hem hakiki hem de mecazi anlamında kullanılmış olur. { وَمِثْلَهُمْ } kelimesinin ardından { مَعَهُمْ } kelimesinin gelmesi de bu yorumu desteklemektedir; zira { مَعَ } (ile/beraber) edatı, bağışlanan şeyin ailesine katılan ve onlara eklenen bir fazlalık olduğunu hissettirir. Dolayısıyla ayetteki { وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ } sözünde takdiri bir muzaf (tamlanan) bulunmamaktadır.
وَلَيْسَ فِي الْأَخْبَارِ الصَّحِيحَةِ مَا يُخَالِفُ هَذَا إِلَّا أَقْوَالًا عَنِ الْمُفَسِّرِينَ نَاشِئَةً عَنْ أَفْهَامٍ مُخْتَلِفَةٍ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِمَّا أَصَابَهُ أَنَّهُ هَلَكَ وَأَوْلَادُهُ فِي مُدَّةِ ضُرِّهِ كَمَا جَاءَ فِي كِتَابِ «أَيُّوبَ» مِنْ كُتُبِ الْيَهُودِ وَأَقْوَالِ بَعْضِ السَّلَفِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فَيَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ مُضَافٍ، أَيْ وَهَبْنَا لَهُ عِوَضَ أَهْلِهِ. وَأَلْفَاظُ الْآيَةِ تَنْبُو عَنْ هَذَا الْوَجْهِ الثَّانِي.
Sahih rivayetlerde buna aykırı bir durum yoktur, sadece müfessirlerden nakledilen ve farklı anlayışlardan kaynaklanan bazı görüşler vardır. Kendisine isabet eden musibetlerden birinin, Yahudilerin "Eyüb" kitabında ve Selef müfessirlerinden bazılarının sözlerinde geçtiği üzere, hastalık ve darlık süresince çocuklarının helak olması şeklinde cereyan etmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde takdiri bir muzaf gerekip "ona ailesinin bedelini / karşılığını bağışladık" demek olur. Ancak ayetin lafızları bu ikinci veche pek elverişli değildir.
وَمَعْنَى وَمِثْلَهُمْ مُمَاثِلُهُمْ. وَالْمُرَادُ: مُمَاثِلُ عَدَدِهِمْ، أَيْ ضِعْفَ عَدَدِ أَهْلِهِ مِنْ بَنِينَ وَحَفَدَةٍ.
{ وَمِثْلَهُمْ } ifadesinin anlamı "onların benzerleri" demektir. Kastedilen ise sayılarının bir misli, yani oğullar ve torunlardan oluşan aile fertlerinin sayısının iki katıdır.
وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٨٤] . وَمَا بَيْنَ الْآيَتَيْنِ مِنْ تَغْيِيرٍ يَسِيرٍ هُوَ مُجَرَّدُ تَفَنُّنٍ فِي التَّعْبِيرِ لَا يَقْتَضِي تَفَاوُتًا فِي الْبَلَاغَةِ. وَأَمَّا مَا بَيْنَهُمَا مِنْ مُخَالَفَةٍ فِي قَوْلِهِ هُنَا: وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ وَقَولُهُ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ، فَأَمَّا قَوْلُهُ هُنَا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ فَإِن الذّكر التَّذْكِيرُ بِمَا خَفِيَ أَوْ بِمَا يَخْفَى وَأُولُو الْأَلْبَابِ هُمْ أَهْلُ الْعُقُولِ، أَيْ تَذْكِرَةٌ لِأَهْلِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ. فَإِنَّ فِي قِصَّةِ أَيُّوبَ مُجْمَلُهَا وَمُفَصَّلُهَا مَا إِذَا سَمِعَهُ الْعُقَلَاءُ الْمُعْتَبَرُونَ بِالْحَوَادِثِ وَالْقَائِسُونَ عَلَى النَّظَائِرِ اسْتَدَلُّوا عَلَى أَنَّ صَبْرَهُ قُدْوَةٌ لِكُلِّ مَنْ هُوَ فِي حرج أَن يَنْتَظِرُ الْفَرَجَ، فَلَمَّا كَانَتْ قَصَصُ الْأَنْبِيَاءِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مَسُوقَةً لِلِاعْتِبَارِ بِعَوَاقِبِ الصَّابِرِينَ وَكَانَ النبيء ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ مَأْمُورِينَ بِالِاعْتِبَارِ بِهَا مِنْ قَوْلِهِ: اصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ كَمَا تَقَدَّمَ حُقَّ أَنْ يُشَارَ إِلَيْهِمْ «بِأُولِي الْأَلْبَابِ» .
Bu ayetin benzeri, Enbiyâ suresindeki [84] { وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ } “Tarafımızdan bir rahmet ve ibadet edenler için bir öğüt olmak üzere ona ailesini ve beraberlerinde bir mislini daha verdik” kavlinde geçmişti. İki ayet arasındaki küçük değişiklik, belagatte bir farklılık gerektirmeyen sırf bir ifade çeşitliliğidir (tefennün). Buradaki { وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “ve sağduyu sahiplerine bir öğüt” ifadesi ile Enbiyâ suresindeki { وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ } “ve ibadet edenler için bir öğüt” kavli arasındaki farklılığa gelince: Buradaki { وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } ifadesinde zikr (ذِكْر); gizli kalmış veya gizli kalabilecek şeyleri hatırlatmadır. { أُولِي الْأَلْبابِ } ise akıl sahipleridir; yani nazar ve istidlal (düşünme ve delil çıkarma) ehli için bir hatırlatmadır. Zira Eyyûb'un kıssasında -özetiyle ve ayrıntısıyla- öyle şeyler vardır ki olaylardan ibret alan ve benzer durumları birbiriyle kıyaslayan akıl sahipleri bunu işittiklerinde, onun sabrının darlık ve sıkıntı içinde bulunan herkes için kurtuluşu (ferec) bekleme hususunda bir örnek teşkil ettiğine delil bulurlar. Bu suredeki peygamber kıssaları sabredenlerin akıbetlerinden ibret alınması için sevk edildiğinden ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Müslümanlar -daha önce geçtiği üzere- { اصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ } “Onların söylediklerine sabret ve güçlü kulumuz Dâvûd'u an” kavlinden itibaren bunlardan ibret almakla emrolunduklarından, onlara “sağduyu sahipleri” (ülü'l-elbâb) diye işaret edilmesi pek yerinde olmuştur.
وَأَمَّا الَّذِي فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ فَإِنَّهُ جِيءَ بِهِ شَاهِدًا عَلَى أَنَّ النُّبُوءَةَ لَا تُنَافِي الْبَشَرِيَّةَ وَأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ تَعْتَرِيهِمْ مِنَ الْأَحْدَاثِ مَا يَعْتَرِي الْبَشَرَ مِمَّا لَا يُنْقِصُ مِنْهُمْ فِي نَظَرِ الْعَقْلِ وَالْحِكْمَةِ وَأَنَّهُمْ إِنَّمَا يَقُومُونَ بِأَمْرِ اللَّهِ، ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا يُوحى إِلَيْهِم [الْأَنْبِيَاء: ٧] وَأَنَّهُمْ مُعَرَّضُونَ لِأَذَى النَّاسِ مِمَّا لَا يُخِلُّ بِحُرْمَتِهِمُ الْحَقِيقِيَّةِ وَأَقْصَى ذَلِكَ الْمَوْتُ مِنْ قَوْلِهِ: وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٣٤] .
Enbiyâ suresinde yer alan ayet ise, peygamberliğin beşeriyet ile çelişmediğine ve peygamberlerin başına -akıl ve hikmet nazarında onların değerini düşürmeyecek türden- insanların başına gelen hadiselerin gelebileceğine, onların yalnızca Allah'ın emrini yerine getirdiklerine bir şahit olarak getirilmiştir. Bu husus, Yüce Allah'ın { وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا يُوحى إِلَيْهِم } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını peygamber göndermedik” [Enbiyâ 7] kavlinden itibaren ve insanların hakiki hürmetlerini zedelemeyecek eziyetlerine maruz kalabileceklerini, bunun da en nihai noktasının { وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ } “Senden önce de hiçbir insana ebedîlik vermedik. Şimdi sen ölürsen onlar baki mi kalacaklar?” [Enbiyâ 34] kavlindeki ölüm olduğunu [vurgulamak üzere zikredilmiştir].
وَإِذْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَقُولُونَ: نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطّور: ٣٠] ، وَحَاوَلُوا قَتْلَهُ غَيْرَ مَرَّةٍ فَعَصَمَهُ اللَّهُ، ثُمَّ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ [الْأَنْعَام: ١٠] ثُمَّ قَالَ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٤٨، ٤٩] ، وَذَكَرَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مَنِ ابْتُلِيَ مِنْ قومه فَصَبر، وَمن ابْتُلِيَ من غَيرهم فَصَبَرَ، وَكَيْفَ كَانَتْ عَاقِبَةُ صَبْرِهِمْ وَاحِدَةً مَعَ اخْتِلَافِ الْأَسْبَابِ الدَّاعِيَةِ إِلَيْهِ. فَكَانَتْ فِي ذَلِكَ آيَاتٌ لِلْعَابِدِينَ، أَيِ الْمُمْتَثِلِينَ أَمْرَ اللَّهِ الْمُجْتَنِبِينَ نَهْيَهُ، فَإِنَّ مِمَّا أَمَرَ بِهِ اللَّهُ الصَّبْرَ عَلَى مَا
Müşrikler { نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } “Onun hakkında zamanın felaketlerini gözetliyoruz” [Tûr 30] diyorlardı ve onu defalarca öldürmeye teşebbüs ettiler de Allah onu korudu. Sonra { وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Andolsun ki senden önceki peygamberlerle de alay edildi de onlarla alay edenleri, alaya aldıkları şey kuşatıverdi” [En'âm 10] kavlinden, ardından da { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ } “Andolsun ki Mûsâ ve Hârûn'a eğriyi doğrudan ayıran kitabı (Furkan'ı), bir ışığı ve takva sahipleri için bir öğüdü verdik; onlar ki görmedikleri halde Rablerinden korkarlar ve kıyamet gününden de ürperirler” [Enbiyâ 48, 49] kavlinden [devamla] peygamberlerden kimi kavmi tarafından imtihan edilip sabredenleri, kimi başkaları tarafından imtihan edilip sabredenleri ve sabra sevk eden sebepler farklı olsa da sabırlarının akıbetinin nasıl tek bir netice olduğunu zikretmiştir. İşte bunda ibadet edenler, yani Allah'ın emrine boyun eğip yasağından kaçınanlar için ayetler (ibretler) vardır; zira Allah'ın emrettiklerinden biri de
يَلْحَقُ الْمَرْءَ مِنْ ضُرٍّ لَا يَسْتَطِيعُ دَفْعَهُ لِكَوْنِ دَفْعِهِ خَارِجًا عَنْ طَاقَتِهِ فَخُتِمَ بِخَاتِمَةِ أَن فِي ذَلِك لآيَات للعابدين.
insanın defetmeye gücü yetmediği, defedilmesi takatinin dışında kalan musibetlere sabretmektir. Bu sebeple [kıssa], bunda ibadet edenler için ayetler bulunduğu ifadesiyle sonlandırılmıştır.
[سُورَة ص (٣٨) : آيَة ٤٤]
[Sâd Suresi (38), Âyet 44]