وَالتَّسْمِيَةُ: التَّعْيِينُ، وَتَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٢] .
Tesmiye (التَّسْمِيَةُ), belirlemektir; Bakara Suresi'nde [282] Yüce Allah'ın: { إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ } “Belirli bir süreye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın” kavlinde geçmişti.
هَذَا هُوَ الْوَجْهُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ الْخَلِيُّ عَنِ التَّكَلُّفَاتِ وَعَنِ ارْتِكَابِ شِبْهِ الِاسْتِخْدَامِ فِي قَوْلِهِ: الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى وَعَنِ التَّقْدِيرِ.
Ayetin tefsirinde tekellüflerden (zorlamalardan), { الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى } kavlindeki şibh-i istihdam külfetinden ve takdirden uzak olan vecih budur.
وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ كَمَا تَذْكُرُ النَّتِيجَةَ عَقِبَ الدَّلِيلِ، أَيْ أَنَّ فِي حَالَةِ الْإِمَاتَةِ وَالْإِنَامَةِ دَلَائِلَ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالتَّصَرُّفِ وَأَنَّهُ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ دُونَ غَيْرِهِ وَأَنْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْخَبَرِ الْإِخْبَارَ بِاخْتِلَافِ حَالَتَيِ الْمَوْتِ وَالنَّوْمِ بَلِ الْمَقْصُودُ التَّفَكُّرُ وَالنَّظَرُ فِي مَضْرِبِ الْمَثَلِ، وَفِي دَقَائِقِ صُنْعِ اللَّهِ وَالتَّذْكِيرُ بِمَا تَنْطَوِي عَلَيْهِ مِنْ دَقَائِقِ الْحِكْمَةِ الَّتِي تَمُرُّ عَلَى كُلِّ إِنْسَانٍ كُلَّ يَوْمٍ فِي
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } cümlesi, delilin peşinden neticenin zikredilmesi gibi müste'nefedir; yani öldürme ve uyutma halinde, Yüce Allah'ın tasarrufta tek olduğuna ve başkası değil yalnızca O'nun ibadete layık olduğuna deliller vardır. Bu haberden maksat ölüm ve uyku hallerinin farklılığını bildirmek değil; bilakis meselin hedefi ve Allah'ın sanatının incelikleri üzerinde düşünmek, ibretle bakmak ve her insanın her gün bizzat kendisinde tecrübe ettiği
نَفْسِهِ، وَتَمُرُّ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ فِي آلِهِمْ وَفِي عَشَائِرِهِمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ عَمَّا فِي ذَلِكَ مِنَ الْحِكَمِ وَبَدِيعِ الصُّنْعِ.
ve insanların birçoğunun ailelerinde ve aşiretlerinde şahit olduğu, ancak bundaki hikmetlerden ve eşsiz sanattan yüz çevirdiği hikmet inceliklerini hatırlatmaktır.
وَجَعَلَ مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ آيَاتٍ كَثِيرَةً لِأَنَّهُمَا حَالَتَانِ عَجِيبَتَانِ ثُمَّ فِي كُلِّ حَالَةٍ تَصَرُّفٌ يُغَايِرُ التَّصَرُّفَ الَّذِي فِي الْأُخْرَى، فَفِي حَالَةِ الْمَوْتِ سَلْبُ الْحَيَاةِ عَنِ الْجِسْمِ وَبَقَاءُ الْجِسْمِ كَالْجَمَادِ وَمَنْعٌ مِنْ أَنْ تَعُودَ إِلَيْهِ الْحَيَاةُ وَفِي حَالَةِ النَّوْمِ سَلْبُ بَعْضِ الْحَيَاةِ عَنِ الْجِسْمِ حَتَّى يَكُونَ كَالْمَيِّتِ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ ثُمَّ مَنْحُ الْحَيَاةِ أَنْ تَعُودَ إِلَيْهِ دَوَالَيْكَ إِلَى أَنْ يَأْتِيَ إِبَّانُ سَلْبِهَا عَنْهُ سلبا مستمرا.
Delalet ettiği hususları çok sayıda ayet (delil) kılmıştır; çünkü bu ikisi şaşırtıcı iki haldir, ayrıca her bir haldeki tasarruf diğerindeki tasarruftan farklıdır. Nitekim ölüm halinde hayatiyet bedenden tamamen çekilir, beden cansız bir varlık gibi kalır ve ona hayatın dönmesi engellenir. Uyku halinde ise bedenden hayatın bir kısmı çekilir; öyle ki ölü gibi olur, oysa ölü değildir; sonra ondan hayatın sürekli olarak çekilip alınma vakti gelinceye kadar hayatın ona geri dönmesi nöbetleşe bahşedilir.
و (الْآيَات لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) حَاصِلَةٌ عَلَى كُلٍّ مِنْ إِرَادَةِ التَّمْثِيل وَإِرَادَة اسْتِدْلَال عَلَى الِانْفِرَادِ بِالتَّصَرُّفِ. وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ إِنَّ لِتَنْزِيلِ مُعْظَمِ النَّاسِ مَنْزِلَةَ الْمُنْكِرِ لِتِلْكَ الْآيَاتِ لِعَدَمِ جَرْيِهِمْ فِي أَحْوَالِهِمْ عَلَى مُقْتَضَى مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ.
{ الْآيَات لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } ifadesi, hem temsil irade edilmesi hem de tasarrufta teklik üzerine istidlâl irade edilmesi durumlarının her birinde geçerlidir. Haberin { إِنَّ } ile tekit edilmesi, insanların çoğunun hallerinde bu ayetlerin delalet ettiği şeyin gereğine göre hareket etmemelerinden ötürü o ayetleri inkâr eden kimse konumuna indirilmeleri sebebiyledir.
وَالتَّفَكُّرُ: تَكَلُّفُ الْفِكْرَةِ، وَهُوَ مُعَالَجَةُ الْفِكْرِ وَمُعَاوَدَةُ التَّدَبُّرِ فِي دَلَالَةِ الْأَدِلَّةِ عَلَى الْحَقَائِقِ.
Tefekkür (التَّفَكُّرُ), fikri zorlamak/işletmektir; bu da aklı çalıştırmak ve delillerin hakikatlere delaleti üzerinde tedebbürü (düşünmeyi) tekrarlamaktır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ بِبِنَاءِ الْفِعْلِ لِلْفَاعِلِ وَنَصْبِ الْمَوْتِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ بِبِنَاءِ الْفِعْلِ لِلنَّائِبِ وَبِرَفْعِ الْمَوْتِ وَهُوَ عَلَى مُرَاعَاةِ نَزْعِ الْخَافِضِ. وَالتَّقْدِيرُ: قُضِيَ عَلَيْهَا بِالْمَوْتِ، فَلَمَّا حُذِفَ الْخَافِضُ صَارَ الِاسْمُ الَّذِي كَانَ مَجْرُورًا بِمَنْزِلَةِ الْمَفْعُولِ بِهِ فَجُعِلَ نَائِبًا عَنِ الْفَاعِلِ، أَوْ عَلَى تَضْمِينِ قَضى مَعْنَى كتب وَقدر.
Cumhur, { قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ } ibaresini, fiili etken (mâlum) ve { الْمَوْتَ } kelimesini mansub olarak okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise { قُضِيَ عَلَيْهَا الْمَوْتُ } şeklinde fiili edilgen (meçhul) ve { الْمَوْتُ } kelimesini merfû olarak okumuştur; bu da harf-i cerin hazfedilmesi (nez'u'l-hâfıd) kuralının gözetilmesine dayanır. Takdiri şöyledir: “قُضِيَ عَلَيْهَا بِالْمَوْتِ” (Onun aleyhine ölümle hükmedildi); cer harfi hazfedilince mecrûr olan isim mef'ûlun bih konumuna gelmiş, böylece nâib-i fâil kılınmıştır veya { قَضى } fiiline “yazdı” (ketebe) ve “takdir etti” (kaddere) anlamının tazmin edilmesine dayanır.
[٤٣- ٤٤]
[43-44]
[سُورَة الزمر (٣٩) : الْآيَات ٤٣ إِلَى ٤٤]
[Zümer Suresi (39), Ayetler 43-44]
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤)
{ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤) } “Yoksa onlar Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: Onlar hiçbir şeye malik olmasalar ve akıl da erdiremeseler mi? (43) De ki: Bütün şefaat Allah'ındır. Göklerin ve yerin mülkü O'nundur. Sonra yalnız O'na döndürüleceksiniz. (44)”
أَمِ مُنْقَطِعَةٌ وَهِيَ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ انْتِقَالًا مِنْ تَشْنِيعِ إِشْرَاكِهِمْ إِلَى إِبْطَالِ مَعَاذِيرِهِمْ فِي شِرْكِهِمْ، ذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا دَمَغَتْهُمْ حُجَجُ الْقُرْآنِ بِاسْتِحَالَةِ أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ
{ أَمِ } munkatıadır ve şirk koşmalarının çirkinliğini ortaya koymaktan, şirklerine getirdikleri mazeretleri iptal etmeye geçiş sağlayan intikâlî idrab içindir. Şöyle ki: Kur'an'ın delilleri Allah'ın ortaklarının olmasının imkânsızlığı ile onları susturup çaresiz bırakınca,
شُرَكَاءُ تَمَحَّلُوا تَأْوِيلًا لِشِرْكِهِمْ فَقَالُوا: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] كَمَا حُكِيَ عَنْهُمْ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ، فَلَمَّا اسْتُوفِيَتِ الْحُجَجُ عَلَى إِبْطَالِ الشِّرْكِ أَقْبَلَ هُنَا عَلَى إِبْطَالِ تَأْوِيلِهِمْ مِنْهُ وَمَعْذِرَتِهِمْ. وَالِاسْتِفْهَامُ الَّذِي تُشْعِرُ بِهِ أَمِ فِي جَمِيعِ مَوَاقِعِهَا هُوَ هُنَا لِلْإِنْكَارِ بِمَعْنَى أَنَّ تَأْوِيَلَهُمْ وَعُذْرَهُمْ مُنْكَرٌ كَمَا كَانَ الْمُعْتَذَرُ عَنْهُ مُنْكَرًا فَلَمْ يَقْضُوا بِهَذِهِ الْمَعْذِرَةِ وَطَرًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ بَيَانُ مُرَادِهِمْ بِكَوْنِهِمْ شُفَعَاءَ.
şirklerine zorlama bir tevile kalkışmış ve bu surenin başında kendilerinden aktarıldığı üzere: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz onlara, sırf bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [Zümer: 3] demişlerdi. Şirki iptal etmeye dair deliller eksiksizce serdedilince, burada da onların bu tevilini ve mazeretini iptal etmeye yönelmiştir. { أَمِ } edatının her yerinde hissettirdiği istifham burada inkâr içindir; yani mazur gösterilmeye çalışılan şey (şirk) münker olduğu gibi onların tevili ve mazereti de münkerdir; dolayısıyla bu mazeretle hiçbir amaca ulaşamamışlardır. Onların şefaatçi olmalarından maksatlarının ne olduğu bu surenin başında geçmişti.
وَأَمْرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ مَقَالَةً تَقْطَعُ بُهْتَانَهُمْ وَهِيَ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ.
Allah, Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] onların bühtanlarını kökünden kesecek şu sözü söylemesini emretmiştir: { أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ } “Onlar hiçbir şeye malik olmasalar ve akıl da erdiremeseler mi?”
فَالْوَاوُ فِي أَوَلَوْ كانُوا عَاطِفَةٌ كَلَامَ الْمُجِيبِ عَلَى كَلَامِهِمْ وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ مَا سُمِّيَ بِعَطْفِ التَّلْقِينِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٤] ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْوَاوَ لِلْحَالِ كَمَا هُوَ الْمُخْتَارُ فِي نَظِيرِهِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩١] . وَصَاحِبُ الْحَالِ مُقَدَّرٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ: اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ. وَالتَّقْدِيرُ: أَيَشْفَعُونَ لَوْ كَانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا. وَالظَّاهِرُ أَنَّ حُكْمَ تَصْدِيرِ الِاسْتِفْهَامِ قَبْلَ وَاوِ الْحَالِ كَحُكْمِ تَصْدِيرِهِ قَبْلَ وَاوِ الْعَطْفِ.
{ أَوَلَوْ كانُوا } kavlindeki vâv, cevap verenin sözünü onların sözüne atfetmektedir; bu da Bakara Suresi'ndeki [124] Yüce Allah'ın: { قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “[İbrahim] 'Soyumdan da!' dedi” kavlinde olduğu gibi “atf-ı telkîn” diye isimlendirilen kabildendir. Benzerlerinde tercih edildiği üzere vâv harfini hâl için kılman da mümkündür; Âl-i İmrân Suresi'ndeki [91] { وَلَوِ افْتَدى بِهِ } kavlinde geçmişti. Hâl sahibi ise önceki { اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ } kavlinin delalet ettiği mukadder bir unsurdur; takdiri şöyledir: “Hiçbir şeye malik olmasalar da mı şefaat edecekler?” Zâhir olan şu ki, istifhamın hâl vâv'ının önüne geçirilmesi hükmü, atıf vâv'ının önüne geçirilmesi hükmü gibidir.
وَأَفَادَ تَنْكِيرُ شَيْئاً فِي سِيَاقِ النَّفْيِ عُمُومَ كُلِّ مَا يُمْلَكُ فَيَدْخُلُ فِي عُمُومِهِ جَمِيعُ أَنْوَاعِ الشَّفَاعَةِ. وَلَمَّا كَانَتِ الشَّفَاعَةُ أَمْرًا مَعْنَوِيًّا كَانَ مَعْنَى مِلْكِهَا تَحْصِيلُ إِجَابَتِهَا، وَالْكَلَامُ تَهَكُّمٌ إِذْ كَيْفَ يَشْفَعُ مَنْ لَا يَعْقِلُ فَإِنَّهُ لِعَدَمِ عَقْلِهِ لَا يُتَصَوَّرُ خُطُورُ مَعْنَى الشَّفَاعَةِ عِنْدَهُ فَضْلًا عَنْ أَنْ تَتَوَجَّهَ إِرَادَتُهُ إِلَى الِاسْتِشْفَاعِ فَاتِّخَاذُهُمْ شُفَعَاءَ مِنَ الْحَمَاقَةِ.
Nefiy (olumsuzluk) bağlamında { شَيْئاً } kelimesinin nekra (belirsiz) gelmesi, mülk edinilen her şeyin umumunu ifade etmiştir; dolayısıyla şefaatin bütün türleri bu umuma dâhildir. Şefaat mânevî bir emir olduğu için ona malik olmanın anlamı, şefaatin kabul edilmesini temin etmektir. Bu söz istihzâdır; zira aklı olmayan nasıl şefaat edebilir ki? Çünkü aklı olmadığı için onun nezdinde şefaat manasının hatıra gelmesi bile tasavvur olunamaz; nerede kaldı ki iradesi şefaat dilemeye yönelsin! Dolayısıyla onları şefaatçi edinmek ahmaklıktandır.
وَلَمَّا نَفَى أَنْ يَكُونَ لِأَصْنَامِهِمْ شَيْءٌ مِنَ الشَّفَاعَةِ فِي عُمُومِ نَفْيِ مِلْكِ شَيْءٍ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ عَنِ الْأَصْنَامِ، قُوبِلَ بِقَوْلِهِ: لِلَّهِ الشَّفاعَةُ أَيِ الشَّفَاعَةُ كُلُّهَا لِلَّهِ. وَأُمِرَ الرَّسُولُ ﷺ بِأَنْ يَقُولَ ذَلِكَ لَهُمْ لِيَعْلَمُوا أَنْ لَا يَمْلِكَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا اللَّهُ، أَيْ هُوَ مَالِكُ إِجَابَةِ شَفَاعَةِ الشُّفَعَاءِ الْحَقِّ.
Putların varlıklardan herhangi bir şeye malik oluşunun umumen nefyedilmesi kapsamında putların şefaatten herhangi bir şeye sahip olması da nefyedilince, bu durum { لِلَّهِ الشَّفاعَةُ } “Şefaat bütünüyle Allah'ındır” kavliyle karşılanmıştır. Resûl'e [sallallâhu aleyhi ve sellem], şefaate Allah'tan başkasının malik olmadığını, yani hakiki şefaatçilerin şefaatinin kabulüne yalnızca O'nun malik olduğunu bilsinler diye bunu onlara söylemesi emredilmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ الْمَجْرُورِ وَهُوَ لِلَّهِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ لِإِفَادَةِ الْحَصْرِ.
Mecrûr haber olan { لِلَّهِ } ifadesinin mübtedanın önüne takdim edilmesi hasr ifade etmek içindir.
وَاللَّامُ لِلْمِلْكِ، أَيْ قَصْرِ مِلْكِ الشَّفَاعَةِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لَا يَمْلِكُ أَحَدٌ الشَّفَاعَةَ عِنْدَهُ.
Lâm mülk içindir; yani şefaate malik olmanın Yüce Allah'a has kılınmasıdır; O'nun katında hiç kimse şefaate malik olamaz.
وجَمِيعاً حَالٌ مِنَ الشَّفَاعَةِ مُفِيدَةٌ لِلِاسْتِغْرَاقِ، أَيْ لَا يَشِذُّ جُزْئِيٌّ مِنْ جُزْئِيَّاتِ حَقِيقَةِ الشَّفَاعَةِ عَنْ كَوْنِهِ مِلْكًا لِلَّهِ وَقَدْ تَأَكَّدَ بِلَازِمِ هَذِهِ لِحَالِ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْحَصْرُ مِنِ انْتِفَاءِ أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ مِنَ الشَّفَاعَةِ لِغَيْرِ اللَّهِ.
{ جَمِيعاً } şefaatten hâldir ve istiğrak (kapsayıcılık) ifade eder; yani şefaat hakikatinin cüzlerinden hiçbir cüz Allah'ın mülkü olmanın dışına çıkamaz. Bu hâlin gereğiyle, hasrın delalet ettiği “şefaatten hiçbir şeyin Allah'tan başkasına ait olmaması” manası pekişmiştir.
وَجُمْلَةُ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لِتَعْمِيمِ انْفِرَادِ اللَّهِ بِالتَّصَرُّفِ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الشَّامِلِ لِلتَّصَرُّفِ فِي مُؤَاخَذَةِ الْمَخْلُوقَاتِ وَتَسْيِيرِ أُمُورِهِمْ فَمَوْقِعُهَا مَوْقِعُ التَّذْيِيلِ الْمُفِيدِ لِتَقْرِيرِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ وَزِيَادَةٌ. وَالْمُرَادُ الْمُلْكُ بِالتَّصَرُّفِ بِالْخَلْقِ وَتَصْرِيفِ أَحْوَالِ الْعَالَمَيْنِ وَمَنْ فِيهِمَا، فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ الْملك لَهُ فَلَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ صَرَفَهُ عَنْ أَمْرٍ أَرَادَ وُقُوعَهُ إِلَى ضِدِّ ذَلِكَ الْأَمْرِ فِي مُدَّةِ وُجُودِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَهَذَا إِبْطَالٌ لِأَنْ تَكُونَ لِآلِهَتِهِمْ شَفَاعَةٌ لَهُمْ فِي أَحْوَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا. وَعُطِفَ عَلَيْهِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى إِثْبَاتِ الْبَعْثِ وَإِلَى أَنَّهُ لَا يَشْفَعُ أَحَدٌ عِنْدَ اللَّهِ بَعْدَ الْحَشْرِ إِلَّا مَنْ أَذِنَهُ اللَّهُ بِذَلِكَ.
{ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur” cümlesi, mahlûkatı hesaba çekme ve işlerini sevk ve idare etme tasarrufunu da kapsayacak şekilde, Allah'ın göklerde ve yerdeki tasarrufta tek oluşunu genelleştirmek içindir; dolayısıyla konumu, kendisinden önceki cümleyi pekiştiren ve ilave mana katan bir tezyîl konumudur. Kastedilen, yaratma ile olan tasarruf mülkü ve iki âlem ile içindekilerin hallerini çekip çevirmektir. Mademki bu mülk O'nundur, o halde gökler ve yer var olduğu sürece hiç kimse O'nu vuku bulmasını dilediği bir işten o işin zıddına çeviremez. Bu da ilahlarının dünyadaki durumlarında kendilerine bir şefaati olabileceği fikrini iptal etmektir. { ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Sonra O'na döndürüleceksiniz” ifadesinin buna atfedilmesi, yeniden dirilişin (ba's) ispatına ve haşirden sonra Allah katında ancak Allah'ın kendisine izin verdiği kimsenin şefaat edebileceğine işaret etmek içindir.
وثُمَّ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ كَشَأْنِهَا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ، ذَلِكَ لِأَنَّ مَضْمُونَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ أَنَّ لِلَّهِ مُلْكَ الْآخِرَةِ كَمَا كَانَ لَهُ مُلْكُ الدُّنْيَا وَمُلْكُ الْآخِرَةِ أَعْظَمُ لِسَعَةِ مَمْلُوكَاتِهِ وَبَقَائِهَا. وَتَقْدِيمُ إِلَيْهِ عَلَى تُرْجَعُونَ لِلِاهْتِمَامِ وَالتَّقَوِّي وَلِلرِّعَايَةِ على الفاصلة.
{ ثُمَّ }, cümlelerin atfedilmesindeki genel durumu üzere rütbî (derece bakımından) tertip içindir; çünkü { إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } ifadesinin muhtevası, dünya mülkü O'nun olduğu gibi ahiret mülkünün de Allah'a ait olmasıdır; ahiret mülkü ise mülk edinilen şeylerin genişliği ve bekası sebebiyle daha büyüktür. { إِلَيْهِ } car-mecrurunun { تُرْجَعُونَ } fiilinin önüne takdim edilmesi, ihtimam, pekiştirme ve fâsıla uyumunu gözetmek içindir.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٤٥]
[Zümer Suresi (39), Ayet 45]
وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥)
{ وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥) } “Allah bir olarak anıldığı zaman, ahirete inanmayanların kalpleri tiksinip daralır. O'ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen seviniverirler. (45)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ [الزمر: ٤٣] لِإِظْهَارِ تَنَاقُضِهِمْ فِي أَقْوَالِهِمُ الْمُشْعِرِ بِأَنَّ مَا يَقُولُونَهُ أَقْضِيَةٌ سُفُسْطَائِيَّةٌ يَقُولُونَهَا لِلتَّنَصُّلِ مِنْ دَمَغَاتِ الْحُجَجِ الَّتِي جَبَهَهُمْ بِهَا الْقُرْآنُ، فَإِنَّهُمْ يَعْتَذِرُونَ تَارَةً عَلَى إِشْرَاكِهِمْ بِأَنَّ شُرَكَاءَهُمْ شُفَعَاءُ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ.
Söylediklerinin, Kur'an'ın kendilerini yüzleştirdiği ezici delillerden sıyrılmak için söyledikleri safsatadan ibaret hükümler olduğunu hissettirecek biçimde sözlerindeki çelişkiyi ortaya koymak için { اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ } [Zümer: 43] cümlesine matuftur. Zira onlar kimi zaman şirklerine, ortaklarının Allah katında kendileri için şefaatçiler olduğu mazeretini ileri sürerler.
وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُمْ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ إِلَهُهُمْ وَإِلَهُ شُرَكَائِهِمْ، ثُمَّ
Bu da onların Allah'ın kendilerinin ve ortak koştuklarının ilahı olduğunu itiraf ettiklerini iktiza eder; sonra
إِذَا ذَكَرَ النَّبِيءُ ﷺ أَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ أَوْ ذَكَرَ الْمُسْلِمُونَ كَلِمَةَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوب الْمُشْركين من ذَلِك. وَكَذَلِكَ إِذا ذكر الله بِأَنَّهُ إِلَه النَّاس وَلم يذكر مَعَ ذكره أَن أصنامهم شُرَكَاء لله اشمأزت قُلُوبُهُمْ مِنَ الِاقْتِصَارِ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ فَلَا يَرْضَوْنَ بِالسُّكُوتِ عَنْ وَصْفِ أَصْنَامِهِمْ بِالْإِلَهِيَّةِ وَذَلِكَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ يُسَوُّونَهَا بِاللَّهِ تَعَالَى.
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Allah'ın bir olduğunu zikrettiğinde yahut Müslümanlar “Lâ ilâhe illallâh” kelimesini zikrettiklerinde müşriklerin kalpleri bundan tiksinip daralır. Aynı şekilde Allah insanların ilahı olarak anılıp da O'nun zikrinin yanında putlarının Allah'a ortak olduğu zikredilmediğinde, yalnızca Allah'ın anılmasıyla yetinilmesinden kalpleri tiksinip daralır; putlarının ilahlıkla vasıflanması hususunda susulmasına razı olmazlar. Bu da onların putları Yüce Allah'a denk tuttuklarını gösterir.
فَقَوْلُهُ: وَحْدَهُ لَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ حَالًا مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ وَمَعْنَاهُ مُنْفَرِدًا. وَيُقَدَّرُ فِي قَوْلِهِ: ذُكِرَ اللَّهُ معنى: ذكر بِوَصْفِ الْإِلَهِيَّةِ وَيَكُونُ مَعْنَى ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ ذُكِرَ تَفَرُّدُهُ بِالْإِلَهِيَّةِ. وَهَذَا جَارٍ عَلَى قَوْلِ يُونُسَ بْنِ حَبِيبٍ فِي وَحْدَهُ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ مَصْدَرًا وَهُوَ قَوْلُ الْخَلِيلِ بْنِ أَحْمَدَ، أَيْ هُوَ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ لِفِعْلِ ذُكِرَ لِبَيَانِ نَوْعِهِ، أَيْ ذِكْرًا وَحْدًا، أَيْ لَمْ يُذْكَرْ مَعَ اسْمِ اللَّهِ أَسْمَاءُ أَصْنَامِهِمْ. وَإِضَافَةُ الْمَصَدَرِ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ لِاشْتِهَارِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ بِهَذَا الْوَحْدِ. وَهَذَا الذِّكْرُ هُوَ الَّذِي يَجْرِي فِي دَعْوَةِ النَّبِيءِ ﷺ وَفِي الصَّلَوَاتِ وَتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ وَفِي مَجَامِعِ الْمُسْلِمِينَ.
{ وَحْدَهُ } kavlini Lafza-i Celâl'den hâl kılman mümkündür ve anlamı “münferiden/yalnız başına” demektir. { ذُكِرَ اللَّهُ } kavlinde “ilahlık vasfıyla anıldı” anlamı takdir edilir; { ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ } kavlinin anlamı da “O'nun ilahlıkta tekliği zikredildi” olur. Bu, { وَحْدَهُ } hakkında Yûnus b. Habîb'in görüşüne uygundur. Onu masdar kılman da mümkündür ki bu da Halîl b. Ahmed'in görüşüdür; yani { ذُكِرَ } fiilinin nevisini beyan eden mef'ûl-i mutlakıdır; yani “ذِكْرًا وَحْدًا” (yalnızca bir anışla anıldı), yani Allah'ın ismiyle beraber putlarının isimleri anılmadı demektir. Masdarın Lafza-i Celâl zamirine izafeti ise muzâfun ileyhin bu teklik ile meşhur olmasındandır. Bu zikir, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] davetinde, namazlarda, Kur'an tilavetinde ve Müslümanların toplantılarında cari olan zikirdir.
وَمَعْنَى إِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا ذُكِرَتْ أَصْنَامُهُمْ بِوَصْفِ الْإِلَهِيَّةِ وَذَلِكَ حِينَ يَسْمَعُونَ أَقْوَالَ جَمَاعَةِ الْمُشْرِكِينَ فِي أَحَادِيثِهِمْ وَإِيمَانِهِمْ بِاللَّاتِ وَالْعُزَّى، أَيْ وَلَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ مَعَهَا فَاسْتِبْشَارُهُمْ بِالِاقْتِصَارِ عَلَى ذِكْرِ أَصْنَامِهِمْ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ يُرَجِّحُونَ جَانِبَ الْأَصْنَامِ عَلَى جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى. وَالذِّكْرُ: هُوَ النُّطْقُ بِالِاسْمِ. وَالْمُرَادُ إِذَا ذَكَرَ الْمُسْلِمُونَ اسْمَ اللَّهِ اشْمَأَزَّ الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَسْمَعُوا ذِكْرَ آلِهَتِهِمْ وَإِذَا ذَكَرَ الْمُشْرِكُونَ أَسْمَاءَ أَصْنَامِهِمُ اسْتَبْشَرَ الَّذِينَ يُسْمَعُونَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ. وَالتَّعْبِيرُ عَنْ آلِهَتِهِمْ بِ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ
{ إِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } kavlinin anlamı: Putları ilahlık vasfıyla anıldığı zaman, yani müşrikler topluluğunun konuşmalarındaki sözlerini ve Lât ile Uzzâ'ya olan inançlarını işittikleri zaman demektir; yani onlarla beraber Allah'ın ismi anılmadığında [sevinirler]. Onların yalnızca putlarının anılmasıyla yetinilmesine sevinmeleri, putların tarafını Yüce Allah'ın tarafına üstün tuttuklarını gösterir. Zikir (الذِّكْرُ), ismi telaffuz etmektir. Murad şudur: Müslümanlar Allah'ın ismini andıklarında ilahlarının anıldığını duymadıkları için müşrikler tiksinip daralır; müşrikler putlarının isimlerini andıklarında ise kavimlerinden onları işitenler seviniverirler. İlahlarının { الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } şeklinde ifade edilmesi ise
دُونَ لَفْظِ:
şu lafızlar yerine:
شُرَكَائِهِمْ أَوْ شُفَعَائِهِمْ، لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ عِلَّةَ اسْتِبْشَارِهِمْ بِذَلِكَ الذِّكْرِ هُوَ أَنَّهُ ذِكْرُ مَنْ هُمْ دُونَ اللَّهِ، أَيْ ذِكْرٌ مُنَاسِبٌ لِهَذِهِ الصِّلَةِ، أَيْ هُوَ ذكر خَالٍ عَنِ اسْمِ اللَّهِ، فَالْمَعْنَى: وَإِذَا ذُكِرَ شُرَكَاؤُهُمْ دُونَ ذِكْرِ اللَّهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ.
“ortakları” veya “şefaatçileri” [lafızları yerine kullanılması], onların bu zikirden ötürü sevinmelerinin illetinin, bunun Allah'tan gayrı olanların zikri olduğuna, yani bu sıla cümlesine uygun bir zikir olduğuna, yani Allah'ın isminden hâlî bir zikir olduğuna ima etmek içindir. Anlam şöyledir: Allah'ın zikri olmaksızın ortakları anıldığı zaman hemen seviniverirler.
وَالِاقْتِصَارُ عَلَى التَّعَرُّضِ لِهَذَيْنِ الذِّكْرَيْنِ لِأَنَّهُمَا أَظْهَرُ فِي سُوءِ نَوَايَا الْمُشْرِكِينَ نَحْوَ اللَّهِ تَعَالَى، وَفِي بُطْلَانِ اعْتِذَارِهِمْ بِأَنَّهُمْ مَا يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ إِلَّا لِيُقَرِّبُوهُمْ إِلَى اللَّهِ وَيَشْفَعُوا لَهُمْ عِنْدَهُ، فَأَمَّا الذِّكْرُ الَّذِي يُذْكَرُ فِيهِ اسْمُ اللَّهِ وَأَسْمَاءُ آلِهَتِهِمْ كَقَوْلِهِمْ فِي
Sadece bu iki anılışın ele alınmasıyla yetinilmesi, müşriklerin Yüce Allah'a yönelik kötü niyetlerini ve putlara sadece kendilerini Allah'a yaklaştırsınlar ve O'nun katında kendilerine şefaat etsinler diye taptıkları şeklindeki mazeretlerinin bâtıllığını ortaya koymada daha açık olmasındandır. Allah'ın ismi ile ilahlarının isimlerinin birlikte zikredildiği anılışa gelince; nitekim
التَّلْبِيَةِ: لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ، فَذَلِكَ ذِكْرٌ لَا مُنَاسَبَةَ لَهُ بِالْمَقَامِ.
telbiyelerinde “Lebbeyk, Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan bir ortak müstesna, Sen ona da sahipsin onun sahip olduklarına da” demeleri gibi; işte bu zikrin bu makamla münasebeti yoktur.
وَذَكَرَ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ لِقَوْلِهِ: إِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يُرْوَى مِنْ قِصَّةِ الْغَرَانِيقِ، وَنُسِبَ تَفْسِيرُ ذَلِكَ بِذَلِكَ إِلَى مُجَاهِدٍ، وَهُوَ بَعِيدٌ عَنْ سِيَاقِ الْآيَةِ. وَمِنَ الْبِنَاءِ عَلَى الْأَخْبَارِ الْمَوْضُوعَةِ فَلِلَّهِ دَرُّ مَنْ أَعْرَضُوا عَنْ ذِكْرِ ذَلِكَ.
Müfessirlerden bir topluluk { إِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } kavlinin, rivayet edilen Garânîk kıssasına işaret olduğunu zikretmiş ve bunu bu şekilde tefsir etmeyi Mücâhid'e nispet etmişlerdir. Oysa bu, ayetin bağlamından uzaktır ve uydurma haberlere dayanmaktadır; bunu zikretmekten yüz çevirenlere ne mutlu!
وَالِاشْمِئْزَازُ: شِدَّةُ الْكَرَاهِيَةِ وَالنُّفُورِ، أَيْ كَرِهَتْ ذَلِكَ قُلُوبُهُمْ وَمَدَارِكُهُمْ.
İşmi'zâz (الِاشْمِئْزَازُ); aşırı hoşnutsuzluk ve nefret duymaktır, yani kalpleri ve idrakleri bundan tiksinip nefret etmiştir.
وَالِاسْتِبْشَارُ: شِدَّةُ الْفَرَحِ حَتَّى يَظْهَرَ أَثَرُ ذَلِكَ عَلَى بَشْرَةِ الْوَجْهِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ:
İstibşâr (الِاسْتِبْشَارُ); eseri yüzün cildinde [ve teninde] belirecek derecede şiddetli sevinçtir. Daha önce
وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٦٧] .
Hicr Suresi'nde geçen { وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ } “Şehir halkı sevinerek geldiler” [Hicr 67] kavlinde geçmişti.
وَمُقَابَلَةُ الِاشْمِئْزَازِ بِالِاسْتِبْشَارِ مُطَابَقَةٌ كَامِلَةٌ لِأَنَّ الِاشْمِئْزَازَ غَايَةُ الْكَرَاهِيَةِ وَالِاسْتِبْشَارُ غَايَةُ الْفَرَحِ.
İşmi'zâz ile istibşârın karşılaştırılması tam bir mutabakattır (zıtlık sanatıdır); çünkü işmi'zâz hoşnutsuzluğun son noktası, istibşâr ise sevincin son noktasıdır.
وَالتَّعْبِيرُ عَنِ الْمُشْرِكِينَ بِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لِأَنَّهُمْ عُرِفُوا بِهَذِهِ الصِّلَةِ بَيْنَ النَّاسِ مَعَ قَصْدِ إِعَادَةِ تَذْكِيرِهِمْ بِوُقُوعِ الْقِيَامَةِ.
Müşriklerin { الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } şeklinde ifade edilmesi, kıyametin vuku bulacağını onlara yeniden hatırlatma kastıyla birlikte, insanlar arasında bu sıfatla tanınmış olmalarındandır.
وإِذا الْأُولَى وإِذا الثَّانِيَةُ ظَرْفَانِ مُضَمَّنَانِ مَعْنَى الشَّرْطِ كَمَا هُوَ الْغَالِبُ.
Birinci { إِذا } ile ikinci { إِذا }, çoğunlukla olduğu gibi şart manası içeren iki zarftır.
وإِذا الثَّالِثَةُ لِلْمُفَاجَأَةِ لِلدَّلَالَةِ على أَنهم يعاجلهم الِاسْتِبْشَارُ حِينَئِذٍ مِنْ فَرْطِ حُبِّهِمْ آلِهَتَهُمْ.
Üçüncü { إِذا } ise ilahlarına olan aşırı sevgilerinden ötürü o anda sevincin onları hemencecik sarıverdiğini göstermek için sürpriz (müfâceet) içindir.
وَلِذَلِكَ جِيءَ بِالْمُضَارِعِ فِي يَسْتَبْشِرُونَ دُونَ أَنْ يُقَالَ: مُسْتَبْشِرُونَ، لِإِفَادَةِ تجدّد استبشارهم.
Bu sebeple “مُسْتَبْشِرُونَ” denilmeyip { يَسْتَبْشِرُونَ } şeklinde muzâri [fiil] getirilmiştir; bu da sevinçlerinin yenilenip sürdüğünü ifade etmek içindir.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٤٦]
[Zümer Suresi (39), Ayet 46]
قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦)
{ قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) } “De ki: Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görüneni bilen Allahım! Kullarının arasında, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında Sen hüküm verirsin.”
لَمَّا كَانَ أَكْثَرُ مَا تَقَدَّمَ مِنَ السُّورَةِ مُشْعِرًا بِالِاخْتِلَافِ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ، وَبِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ مُصَمِّمُونَ عَلَى بَاطِلِهِمْ عَلَى مَا غَمَرَهُمْ مِنْ حُجَجِ الْحَقِّ دُونَ إِغْنَاءِ الْآيَاتِ وَالتَّدَبُّرِ عَنْهُمْ أُمِرَ الرَّسُولُ ﷺ عَقِبَ ذَلِكَ بِأَنْ يَقُولَ هَذَا
Surenin önceki kısmının büyük bir bölümü müşrikler ile müminler arasındaki ihtilafı ve ayetlerin ve tefekkürün kendilerine fayda vermemesi sebebiyle, hak deliller kendilerini kuşatmış olmasına rağmen müşriklerin bâtıllarında ısrarcı olduklarını hissettirince, bunun hemen ardından Resul'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] şu
الْقَوْلَ تَنْفِيسًا عَنْهُ مِنْ كَدْرِ الْأَسَى عَلَى قَوْمِهِ، وَإِعْذَارًا لَهُمْ بِالنِّذَارَةِ، وَإِشْعَارًا لَهُمْ بِأَنَّ الْحَقَّ فِي جَانِبِهِمْ مُضَاعٌ، وَأَنَّ الْأَجْدَرَ بِالرَّسُولِ ﷺ مُتَارِكَتُهُمْ وَأَنْ يُفَوِّضَ الْحُكْمَ فِي خِلَافِهِمْ إِلَى اللَّهِ. وَفِي هَذَا التَّفْوِيضِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الَّذِي فَوَّضَ أَمْرَهُ إِلَى اللَّهِ هُوَ الْوَاثِقُ بِحَقِيَّةِ دِينِهِ الْمُطْمَئِنُّ بِأَنَّ التَّحْكِيمَ يُظْهِرُ حَقَّهُ وَبَاطِلَ خَصْمِهِ.
sözü söylemesi emredildi; bu, kavmine duyduğu keder ve üzüntüyü ondan hafifletmek, uyarıda bulunarak onları mazeretsiz bırakmak, hakkın kendi taraflarında zayi edildiğini ve Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem] için en uygun olanın onları kendi hallerine bırakıp aralarındaki ihtilafın hükmünü Allah'a havale etmek olduğunu onlara hissettirmek içindir. Bu havalede, işini Allah'a bırakan kimsenin, dininin hak olduğuna güvenen ve hüküm vermenin kendi hakkını ve hasmının bâtılını ortaya çıkaracağından emin olan kişi olduğuna bir işaret vardır.
وَابْتُدِئَ خِطَابُ الرَّسُولِ ﷺ رَبَّهُ بِالنِّدَاءِ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ تَوْجِيهٍ وَتَحَاكُمٍ. وَإِجْرَاءُ الْوَصْفَيْنِ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ لِمَا فِيهِمَا مِنَ الْمُنَاسَبَةِ بِخُضُوعِ الْخَلْقِ كُلِّهِمْ لِحُكْمِهِ وَشُمُولِ عِلْمِهِ لِدَخَائِلِهِمْ مِنْ مُحِقٍّ وَمُبْطِلٍ.
Resul'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] Rabbine hitabı nida ile başlatılmıştır; çünkü makam, yönelme ve hüküm talep etme makamıdır. İki vasfın Lafza-i Celâl'e sıfat kılınması ise, bütün yaratılmışların O'nun hükmüne boyun eğmesi ve ilminin haklı ve haksız tüm iç dünyalarını kuşatması ile olan münasebetindendir.
وَالْفَاطِرُ: الْخَالِقُ، وَفَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَاطِرٌ لِمَا تَحْتَوِي عَلَيْهِ. وَوَصْفُ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مُشْعِرٌ بِصِفَةِ الْقُدْرَةِ، وَتَقْدِيمُهُ قَبْلَ وَصْفِ الْعِلْمِ لِأَنَّ شُعُورَ النَّاسِ بِقُدْرَتِهِ سَابِقٌ عَلَى شُعُورِهِمْ بِعِلْمِهِ، وَلِأَنَّ الْقُدْرَةَ أَشَدُّ مُنَاسَبَةً لِطَلَبِ الْحُكْمِ لِأَنَّ الْحُكْمَ إِلْزَامٌ وَقَهْرٌ فَهُوَ مِنْ آثَارِ الْقُدْرَةِ مُبَاشَرَةً.
Fâtır (الْفَاطِرُ), yaratıcı demektir; gökleri ve yeri yaratan, onların içerdiklerini de yaratandır. { فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } vasfı kudret sıfatını hissettirir. İlim vasfından önce öne geçirilmesi ise, insanların O'nun kudretini hissetmelerinin ilmini hissetmelerinden önce gelmesindendir ve kudretin hüküm talebine daha uygun olmasındandır; çünkü hüküm, bağlayıcılık ve kahrediciliktir, dolayısıyla doğrudan kudretin eserlerindendir.
وَالْغَيْبُ: مَا خَفِيَ وَغَابَ عَنْ عِلْمِ النَّاسِ، وَالشَّهَادَةُ: مَا يَعْلَمُهُ النَّاسُ مِمَّا يَدْخُلُ تَحْتَ الْإِحْسَاسِ الَّذِي هُوَ أَصْلُ الْعُلُومِ.
Gayb (الْغَيْبُ), gizli kalan ve insanların ilminden kaybolan şeydir; şehâdet (الشَّهَادَةُ) ise ilimlerin aslı olan duyu organlarının altına giren şeylerden insanların bildiğidir.
وَالْعُدُولُ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ فِي قَوْلِهِ: بَيْنَ عِبادِكَ دُونَ أَنْ يَقُولَ:
“بَيْنَنَا” (aramızda) demeyip { بَيْنَ عِبادِكَ } kavlinde zamir yerine zahir isme yönelinmesi,
بَيْنَنَا، لِمَا فِي عِبادِكَ مِنَ الْعُمُومِ لِأَنَّهُ جَمْعٌ مُضَافٌ فَيَشْمَلُ الْحُكْمَ بَيْنَهُمْ فِي قَضِيَّتِهِمْ هَذِهِ وَالْحُكْمَ بَيْنَ كُلِّ مُخْتَلِفِينَ لِأَنَّ التَّعْمِيمَ أَنْسَبُ بِالدُّعَاءِ وَالْمُبَاهَلَةِ.
{ عِبادِكَ } lafzındaki umumilikten dolayıdır; çünkü o muzaf bir çoğuldur, dolayısıyla hem bu davalarında onların aralarındaki hükmü hem de ihtilaf eden herkesin arasındaki hükmü kapsar; zira genelleştirmek dua ve mübâheleye daha uygundur.
وَجُمْلَةُ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الدُّعَاءِ. وَالْمَعْنَى: احْكُمْ بَيْنَنَا.
{ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ } cümlesi, dua manasında kullanılmış bir haber cümlesidir. Anlamı: “Aramızda Sen hükmet” demektir.
وَفِي تَلْقِينِ هَذَا الدُّعَاءِ لِلنَّبِيءِ ﷺ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ الْفَاعِلُ الْحَقُّ. وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ: أَنْتَ تَحْكُمُ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيْ أَنْتَ لَا غَيْرُكَ. وَإِذْ لَمْ يَكُنْ فِي الْفَرِيقَيْنِ مَنْ يعْتَقد أَن غير اللَّهَ يَحْكُمُ بَيْنَ النَّاسِ فِي مِثْلِ هَذَا الِاخْتِلَافِ فَيَكُونُ الرَّدُّ عَلَيْهِ بِمُفَادِ الْقَصْرِ، تَعَيَّنَ أَنَّ الْقَصْرَ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً تَلْوِيحِيَّةً
Bu duanın Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] telkin edilmesinde, gerçek failin O olduğuna bir ima vardır. { أَنْتَ تَحْكُمُ } kavlinde müsnedin ileyhin fiilî haberden önce getirilmesi ise tahsis (özgüleme) bildirmek içindir; yani “başkası değil, sadece Sen”. İki fırka içinde bu tür bir ihtilafta insanlar arasında Allah'tan başkasının hüküm vereceğine inanan kimse bulunmadığından ve kasrın ifade ettiği anlamla ona reddiye yapılmış olamayacağından, kasrın telvihî bir kinaye olarak kullanıldığı kesinleşir;
عَنْ شِدَّةِ شَكِيمَتِهِمْ فِي الْعِنَادِ وَعَدَمِ
onların inattaki şiddetlerinden ve
الْإِنْصَافِ وَالِانْصِيَاعِ إِلَى قَوَاطِعِ الْحُجَجِ، بِحَيْثُ إِنَّ مَنْ يَتَطَلَّبُ حَاكِمًا فِيهِمْ لَا يَجِدُ حَاكِمًا فِيهِمْ إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى. وَهَذَا أَيْضا يؤمىء إِلَى الْعُذْرِ لِلرَّسُولِ ﷺ فِي قِيَامِهِ بِأَقْصَى مَا كُلِّفَ بِهِ لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ إِنَّمَا يَصْدُرُ عَمَّنْ بَذَلَ وُسْعَهُ فِيمَا وَجَبَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا لَقَّنَهُ رَبُّهُ أَنْ يَقُولَهُ كَانَ ذَلِكَ فِي مَعْنَى: أَنَّكَ أَبْلَغْتَ وَأَدَّيْتَ الرِّسَالَةَ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا مَا يَدْخُلُ تَحْتَ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي لَا يُعْجِزُهَا الْأَلِدَّاءُ أَمْثَالُ قَوْمِكَ، وَفِيهِ تَسْلِيَةٌ لِلرَّسُولِ ﷺ وَفِيهِ وَعِيدٌ لِلْمُعَانِدِينَ.
insaf göstermeyip kesin delillere boyun eğmemelerinden kinayedir; öyle ki aralarında bir hakem arayan kimse, aralarında Yüce Allah'tan başka hakem bulamaz. Bu aynı zamanda, mükellef kılındığı şeyin en üst noktasını yerine getirdiği hususunda Resul'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir mazeret beyanına ima eder; çünkü bu söz ancak üzerine düşen görevi yerine getirmede bütün gücünü harcayan kimseden sadır olur. Rabbi bunu söylemesini ona telkin ettiğinde bu şu anlama gelmiştir: Sen tebliğ ettin ve elçiliği yerine getirdin; geriye sadece, kavmin gibi inatçıların âciz bırakamayacağı Yüce Allah'ın kudreti altına giren şeyler kaldı. Bunda Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem] için bir teselli, inatçılar için ise bir tehdit vardır.
وَالْحُكْمُ يَصْدُقُ بِحُكْمِ الْآخِرَةِ وَهُوَ الْمُحَقَّقُ الَّذِي لَا يُخْلَفُ، وَيَشْمَلُ حُكْمَ الدُّنْيَا بِنَصْرِ الْمُحِقِّ عَلَى الْمُبْطِلِ إِذَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يُعَجِّلَ بَعْضَ حُكْمِهِ بِأَنْ يُعَجِّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ فِي الدُّنْيَا.
Hüküm, ahiret hükmü için geçerlidir ki o, şaşmayacak kesin hükümdür; aynı zamanda, eğer Allah dünyadaki azaplarını çabuklaştırarak hükmünün bir kısmını öne almayı dilerse, haklının bâtıl ehline galip getirilmesi suretiyle dünya hükmünü de kapsar.
وَالْإِتْيَانُ بِفِعْلِ الْكَوْنِ صِلَةٌ لِ مَا الْمَوْصُولَةِ لِيَدُلَّ عَلَى تَحَقُّقِ الِاخْتِلَافِ، وَكَوْنُ خَبَرِ (كَانَ) مُضَارِعًا تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُ اخْتِلَافٌ مُتَجَدِّدٌ إِذْ لَا طَمَاعِيَةَ فِي ارْعِوَاءِ الْمُشْرِكِينَ عَنْ بَاطِلِهِمْ.
Mevsûl olan { مَا } için sıla olarak kevn fiilinin (كانُوا) getirilmesi ihtilafın gerçekleşmiş olduğunu göstermek içindir; (كَانَ)'nin haberinin muzâri olması ise, müşriklerin bâtıllarından vazgeçeceklerine dair bir ümit bulunmadığından, bunun sürekli yenilenen bir ihtilaf olduğuna tarizde bulunmaktır.
وَتَقْدِيمُ فِيهِ عَلَى يَخْتَلِفُونَ لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ مَعَ الِاهْتِمَامِ بِالْأَمْرِ الْمُخْتَلف فِيهِ.
{ فِيهِ } ifadesinin { يَخْتَلِفُونَ } üzerine takdim edilmesi, hakkında ihtilaf edilen meseleye önem vermekle birlikte fâsılaya riayet içindir.
[٤٧- ٤٨]
[47- 48]
[سُورَة الزمر (٣٩) : الْآيَات ٤٧ إِلَى ٤٨]
[Zümer Suresi (39), Ayetler 47'den 48'e]
وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤٨)
{ وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤٨) } “Eğer yeryüzünde olanların tümü ve onunla birlikte bir misli daha o zulmedenlerin olsaydı, kıyamet günündeki kötü azaptan [kurtulmak için] elbette onu fidye olarak verirlerdi. Hiç hesap etmedikleri şeyler Allah tarafından karşılarına çıkıvermiştir. Kazandıkları [kötülüklerin] günahları karşılarına çıkmış ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıvermiştir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الزمر: ٤٦] إِلَخْ لِأَنَّهَا تُشِيرُ إِلَى أَنَّ الْحَقَّ فِي جَانِبِ النَّبِيءِ ﷺ وَهُوَ الَّذِي دَعَا رَبَّهُ لِلْمُحَاكَمَةِ، وَأَنَّ الْحُكْمَ سَيَكُونُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، فَأَعْقَبَ ذَلِكَ بِتَهْوِيلِ مَا سَيَكُونُ بِهِ الْحُكْمُ بِأَنَّهُ لَوْ وَجَدَ الْمُشْرِكُونَ فِدْيَةً مِنْهُ بَالِغَةً مَا بَلَغَتْ لَافْتَدَوْا بِهَا.
{ قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Zümer 46] cümlesine matuftur; çünkü o cümle hakkın Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] tarafında olduğuna, Rabbini muhakemeye çağıranın o olduğuna ve hükmün müşriklerin aleyhine olacağına işaret etmektedir; bu sebeple ardından, müşrikler ne kadar büyük olursa olsun ondan [kurtaracak] bir fidye bulabilselerdi onu mutlaka feda edeceklerini belirterek verilecek hükmün dehşeti vurgulanmıştır.
وَ (مَا فِي الْأَرْضِ) يَشْمَلُ كل عَزِيز عَلَيْهِم مِنْ أَهْلِيهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ بَلْ وَأَنْفُسِهِمْ فَهُوَ أَهْوَنُ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَالْمَعْنَى: لَوْ أَنَّ ذَلِكَ مِلْكٌ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَافْتَدَوْا بِهِ يَوْمَئِذٍ. وَوَجْهُ التَّهْوِيلِ فِي ذَلِكَ هُوَ مَا يَسْتَلْزِمُهُ مِلْكُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مِنَ الشُّحِّ بِهَا فِي مُتَعَارَفِ النُّفُوسِ، فَالْكَلَامُ تَمْثِيلٌ لِحَالِهِمْ فِي شِدَّةِ الدَّرْكِ وَالشَّقَاءِ بِحَالِ مَنْ لَوْ كَانَ لَهُ مَا ذُكِرَ لِبَذَلَهُ فِدْيَةً مِنْ ذَلِكَ الْعَذَابِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا فِي سُورَةِ الْعُقُودِ. وَتَضَمَّنَ حَرْفُ الشَّرْطِ أَنَّ كَوْنَ مَا فِي الْأَرْضِ لَهُمْ مُنْتَفٍ، فَأَفَادَ أَنْ لَا فِدَاءَ لَهُمْ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ وَهُوَ تَأْيِيسٌ لَهُمْ.
{ مَا فِي الْأَرْضِ } (yeryüzündekiler), aileleri, malları ve hatta canları gibi kendilerine değerli gelen her şeyi kapsar; zira bu, kıyamet gününün kötü azabından daha hafiftir. Anlam şudur: Eğer kıyamet gününde bunlar onların mülkü olsaydı, o gün mutlaka onu fidye verirlerdi. Buradaki dehşet vericiliğin yönü, nefislerin alışılagelmiş durumunda bu şeylere sahip olmanın getirdiği cimriliktir; bu söz, şiddetli çaresizlik ve bedbahtlık içindeki hallerini, eğer zikredilen şeylere sahip olsaydı o azaptan kurtulmak için onu fidye olarak verecek olan kimsenin haline benzetmektir (temsîlî istiare). Bunun bir benzeri Mâide (Ukûd) Suresi'nde geçmişti. Şart harfi (lev), yeryüzündekilerin onların olmasının imkânsız olduğunu içerdiğinden, kötü azaptan onlar için hiçbir fidyenin olamayacağını ifade etmiştir ki bu da onları ümitsizliğe düşürmektir.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ سُوءِ الْعَذابِ بِمَعْنَى لَامِ التَّعْلِيلِ، أَيْ لَافْتَدَوْا بِهِ لأجل الْعَذَاب السيّء الَّذِي شَاهَدُوهُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِلْبَدَلِ، أَيْ بَدَلًا عَنْ سُوءِ الْعَذابِ.
{ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ } kavlindeki { مِنْ }, illet bildiren lâm manasındadır; yani şahit oldukları o kötü azap sebebiyle onu fidye verirlerdi. Bedel bildirmesi de caizdir; yani kötü azabın yerine [onu verirlerdi].
وَعُطِفَ عَلَى هَذَا التَّأْيِيسِ تَهْوِيلٌ آخَرُ فِي عِظَمِ مَا يَنَالُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ وَهُوَ مَا فِي الْمَوْصُولِ مِنْ قَوْلِهِ: مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ مِنَ الْإِيهَامِ الَّذِي تَذْهَبُ فِيهِ نَفْسُ السَّامِعِ إِلَى كُلِّ تَصْوِيرٍ مِنَ الشِّدَّةِ. وَيَجُوزُ جَعْلُ الْوَاوِ لِلْحَالِ، أَيْ لَافْتَدَوْا بِهِ فِي حَالِ ظُهُورِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ.
Bu ümitsiz bırakmaya, başlarına gelecek azabın büyüklüğüne dair başka bir dehşet tablosu atfedilmiştir; o da { مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } kavlindeki mevsûlde bulunan kapalılıktır ki dinleyicinin zihni bu sayede şiddete dair her türlü tasavvura gider. Vâv harfini hâl kılmak da mümkündür; yani hiç hesap etmedikleri şeyler ortaya çıktığı halde onu fidye olarak verirlerdi.
ومِنَ اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِ بَدا. ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ ظَهَرَ لَهُمْ مِمَّا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمُ الَّذِي لَمْ يَكُونُوا يَظُنُّونَهُ.
{ مِنَ اللَّهِ } ifadesi { بَدا } fiiline müteallıktır. { مِنْ } ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); yani Allah'ın onlar için hazırladığı ve hiç zannetmedikleri şeylerden olanlar onlara aşikâr oldu demektir.
وَالِاحْتِسَابُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْحِسَابِ بِمَعْنَى الظَّنِّ مِثْلَ: اقْتَرَبَ بِمَعْنَى قَرُبَ. وَالْمَعْنَى:
İhtisâb (الِاحْتِسَابُ); “قَرُبَ” manasındaki “اقْتَرَبَ” gibi, zan manasındaki “hesap” kelimesinde mübalağadır. Anlam şudur:
مَا لَمْ يَكُونُوا يَظُنُّونَهُ وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهِ مُتَجَاوِزًا أَقْصَى مَا يَتَخَيَّلُهُ الْمُتَخَيَّلُ حِينَ يَسْمَعُ أَوْصَافَهُ، فَلَا الْتِفَاتَ فِي هَذِهِ الْكِنَايَةِ إِلَى كَوْنِهِمْ كَانُوا مُكَذِّبِينَ بِالْبَعْثِ فَلَمْ يَكُنْ يَخْطُرُ بِبَالِهِمْ، وَنَظِير هَذَا فِي الْوَعْدِ بِالْخَبَرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ [السَّجْدَة: ١٧] .
Hiç zannetmedikleri şeyler [karşılarına çıkmıştır]; bu da onun vasıflarını işittiğinde hayal kuran birinin hayal edebileceği en son sınırı aşmış olmasından kinayedir; dolayısıyla bu kinayede onların dirilişi inkâr ediyor olmalarına ve bunun hatırlarına dahi gelmemesine bir itibar yoktur. Müjde ve vaad hususunda bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } “Hiçbir nefis, kendileri için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını bilmez” [Secde 17].
وسَيِّئاتُ جَمْعُ سَيِّئَةٍ، وَهُوَ وَصْفٌ أُضِيفَ إِلَى مَوْصُوفِهِ وَهُوَ الْمَوْصُولُ مَا كَسَبُوا أَيْ مَكْسُوبَاتِهِمُ السَّيِّئَاتِ. وَتَأْنِيثُهَا بِاعْتِبَارِ شُهْرَةِ إِطْلَاقِ السَّيِّئَةِ عَلَى
{ سَيِّئاتُ }, seyyie (سَيِّئَة) kelimesinin çoğuludur; mevzufuna izafe edilmiş bir vasıftır ki mevzuf da mevsûl olan { مَا كَسَبُوا } ifadesidir, yani “kötü kazandıkları şeyler” demektir. Müennes kılınması, seyyie lafzının
الْفِعْلَةِ وَإِنْ كَانَ فِيمَا كَسَبُوهُ مَا هُوَ مِنْ فَاسِدِ الِاعْتِقَادِ كَاعْتِقَادِ الشُّرَكَاءِ لِلَّهِ وَإِضْمَارِ الْبُغْضِ لِلرَّسُولِ وَالصَّالِحِينَ وَالْأَحْقَادِ وَالتَّحَاسُدِ فَجَرَى تَأْنِيثُ الْوَصْفِ عَلَى تَغْلِيبِ السَّيِّئَاتِ الْعَمَلِيَّةِ مِثْلَ الْغَصْبِ وَالْقَتْلِ وَالْفَوَاحِشِ تَغْلِيبًا لَفْظِيًّا لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ.
fiil için kullanılmasının meşhur olması itibariyledir. Her ne kadar kazandıkları şeyler arasında Allah'a ortaklar koşmak, Resul'e ve salihlere kin beslemek, hınç ve haset gibi bâtıl inançlar bulunsa da vasfın müennes kılınması, gasp, cinayet ve fuhşiyat gibi amelî kötülüklerin kullanım çokluğundan dolayı lafzî olarak galebe çalması üzere cereyan etmiştir.
وَأُوثِرَ فِعْلُ كَسَبُوا عَلَى فِعْلِ: عَمِلُوا، لِقَطْعِ تَبَرُّمِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ بِتَسْجِيلِ أَنَّهُمُ اكْتَسَبُوا أَسْبَابَهُ بِأَنْفُسِهِمْ، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ [الزمر: ٢٤] دون: تَعْمَلُونَ.
Daha önce geçen { وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “Zulmedenlere: 'Kazanıp durduğunuz şeyleri tadın!' denildi” [Zümer 24] kavlinde “تَعْمَلُونَ” (yaptığınız) yerine kullanıldığı gibi; azabın sebeplerini bizzat kendilerinin kazandıklarını tescil ederek onların azaptan sızlanmalarını kesmek için “عَمِلُوا” fiili yerine { كَسَبُوا } fiili tercih edilmiştir.
وَالْحَوْقُ: الْإِحَاطَةُ، أَيْ أَحَاطَ بِهِمْ فَلَمْ يَنْفَلِتُوا مِنْهُ، وَتَقَدَّمَ الْخِلَافُ فِي اشْتِقَاقِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠] .
Havk (الْحَوْقُ); kuşatmaktır, yani onları kuşattı ve ondan kurtulamadılar demektir. Kelimenin iştikakı hakkındaki ihtilaf daha önce En'âm Suresi'nde yer alan Yüce Allah'ın { وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ } “Andolsun, senden önceki elçilerle de alay edilmişti de onlarla eğlenenleri [o alay ettikleri şey] kuşatıvermişti” [En'âm 10] kavlinde geçmişti.
وَمَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ هُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ، أَيْ يَسْتَهْزِئُونَ بِذِكْرِهِ تَنْزِيلًا للعقاب منزلَة مستهزء بِهِ فَيَكُونُ الضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ اسْتِعَارَةً مَكْنِيَّةً. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْبَاءَ لِلسَّبَبِيَّةِ وَتجْعَل مُتَعَلق يَسْتَهْزِؤُنَ مَحْذُوفًا، أَيْ يَسْتَهْزِئُونَ بِالنَّبِيءِ ﷺ بِسَبَبِ ذِكْرِهِ الْعَذَابَ.
{ وَمَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } ahiret azabıdır; yani cezanın kendisiyle alay edilen şey yerine konulması suretiyle onun zikredilmesiyle alay ediyorlardı; bu durumda mecrûr zamir meknî istiare olur. Bâ (ب) harfini sebebiyet için kılman ve { يَسْتَهْزِؤُنَ } fiilinin müteallakını mahzuf kabul etmen de caizdir; yani azabı anması sebebiyle Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile alay ediyorlardı.
وَتَقْدِيمُ بِهِ على يَسْتَهْزِؤُنَ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ وَلِلرِّعَايَةِ على الفاصلة.
{ بِهِ } ifadesinin { يَسْتَهْزِؤُنَ } üzerine takdim edilmesi, ona önem vermek ve fâsılaya riayet içindir.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٤٩]
[Zümer Suresi (39), Ayet 49]
فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٩)
{ فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٩) } “İnsana bir zarar dokunduğu zaman Bize yalvarır; sonra tarafımızdan ona bir nimet bahşettiğimizde: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der. Hayır, o bir imtihandır; fakat onların çoğu bilmezler.”
الْفَاءُ لِتَفْرِيعِ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ [الزمر: ٤٥] الْآيَةَ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ مُسَلْسَلٌ بَعْضُهُ مَعَ بَعْضٍ لِلْمُنَاسِبَاتِ.
Fâ (فَ) harfi, bu sözün { وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } [Zümer 45] ayetine tafri'i (bağlanması) içindir; ikisinin arası ise münasebetler sebebiyle birbiri ardınca gelen itiraz cümleleridir.
وَتَفْرِيعُ مَا بَعْدَ الْفَاءِ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ تَفْرِيعُ وَصْفِ بَعْضٍ مِنْ غَرَائِبِ أَحْوَالِهِمْ عَلَى بَعْضٍ، وَهَلْ أَغْرَبُ مِنْ فَزَعِهِمْ إِلَى اللَّهِ وَحْدَهُ بِالدُّعَاءِ إِذَا مَسَّهُمُ الضُّرُّ وَقَدْ كَانُوا يَشْمَئِزُّونَ مِنْ ذِكْرِ اسْمِهِ وَحْدَهُ فَهَذَا تَنَاقُضٌ مِنْ أَفْعَالِهِمْ وَتَعْكِيسٌ، فَإِنَّهُ تَسَبُّبُ
Fâ harfinden sonrasının zikrettiğimiz şeye bağlanması (tafri'i), onların tuhaf durumlarından bir kısmının diğer bir kısmına bağlanmasıdır. Kendilerine bir zarar dokunduğunda sadece O'nun adının anılmasından tiksinirken yalnızca Allah'a dua ile sığınmalarından daha tuhaf ne olabilir? Bu, onların fiillerindeki bir çelişki ve tersliktir; zira bu,
حَدِيثٍ عَلَى حَدِيثٍ وَلَيْسَ تَسَبُّبًا عَلَى الْوُجُودِ. وَهَذِهِ النُّكْتَةُ هِيَ الْفَارِقَةُ بَيْنَ الْعَطْفِ بِالْفَاءِ هُنَا وَعَطْفِ نَظِيرِهَا بِالْوَاوِ فِي قَوْلِهِ أَوَّلَ السُّورَةِ وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ [الزمر: ٨] .
bir sözün diğer söze terettüp etmesidir (bağlanmasıdır), yoksa varlığa terettüp etmesi değildir. İşte bu nüans, buradaki fâ ile atıf ile surenin başındaki benzerinin { وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ } “İnsana bir zarar dokunduğu zaman, Rabbine yönelerek O'na yalvarır” [Zümer 8] kavlinde vâv ile atfedilmesi arasındaki farkı oluşturan inceliktir.
وَالْمَقْصُودُ بِالتَّفْرِيعِ هُوَ قَوْلُهُ: فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا، وَأَمَّا مَا بَعْدَهُ فَتَتْمِيمٌ وَاسْتِطْرَادٌ.
Tafri' (bağlama) ile kastedilen { فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا } “İnsana bir zarar dokunduğu zaman Bize yalvarır” kavlidir; bundan sonrası ise [sözü] tamamlama ve istitrattır (konu dışı ek açıklamadır).
وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِ صَدْرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ [الزمر: ٨] الْآيَةَ. وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِنْسَانِ كُلَّ مُشْرِكٍ فَالتَّعْرِيفُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، وَالْمُرَادُ جَمَاعَةٌ مِنَ النَّاسِ وَهُمْ أَهْلُ الشِّرْكِ فَهُوَ لِلِاسْتِغْرَاقِ الْعُرْفِيِّ. وَالْمُخَالَفَةُ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ تَفَنُّنٌ وَلِئَلَّا تَخْلُو إِعَادَةُ الْآيَةِ مِنْ فَائِدَةٍ زَائِدَةٍ كَمَا هُوَ عَادَةُ الْقُرْآنِ فِي الْقِصَصِ الْمُكَرَّرَةِ.
Bu ayetin baş kısmının benzeri hakkındaki açıklama daha önce { وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ } “İnsana bir zarar dokunduğu zaman, Rabbine yönelerek O'na yalvarır. Sonra ona katından bir nimet bahşettiğinde... unutur” [Zümer 8] ayetinde geçmişti. Orada insandan muradın her bir müşrik olduğu, dolayısıyla [el-İnsan kelimesindeki] belirtecin cins belirteci olduğu ve kastedilenin insanlardan bir topluluk, yani şirk ehli olup bunun örfî istiğrak (kapsayıcılık) ifade ettiği belirtilmişti. İki ayet arasındaki üslup farklılığı ise tefennün (edebi çeşitlilik) içindir ve tekrarlanan kıssalarda Kur'an'ın adeti olduğu üzere ayetin tekrarının fazladan bir faydadan hali kalmaması içindir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ إِنَّما فِيهِ هِيَ الْكَلِمَةُ الْمُرَكَّبَةُ مِنْ (إِنَّ) الْكَافَّةِ الَّتِي تَصِيرُ كَلِمَةً تَدُلُّ عَلَى الْحَصْرِ بِمَنْزِلَةِ (مَا) النَّافِيَةِ الَّتِي بَعْدَهَا (إِلَّا) الِاسْتِثْنَائِيَّةُ. وَالْمَعْنَى: مَا أُوتِيتَ الَّذِي أُوتِيتَهُ مِنْ نِعْمَةٍ إِلَّا لِعِلْمٍ مِنِّي بِطُرُقِ اكْتِسَابِهِ. وَتَرْكِيزُ ضَمِيرِ الْغَائِبِ فِي قَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın { إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ } “Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir” kavlindeki “إِنَّما” (innemâ); kâffe olan “mâ” ile birleşen ve ardından istisna edatı “illâ” (إِلَّا) gelen olumsuzluk edatı “mâ” (مَا) konumunda hasr (tahsis) bildiren bir kelime haline gelen bileşik kelimedir. Anlamı şudur: Bana verilen bu nimet, ancak onu kazanma yollarına dair sahip olduğum bir bilgi sayesindedir. O'nun:
أُوتِيتُهُ عَائِدٌ إِلَى نِعْمَةً عَلَى تَأْوِيلِ حِكَايَةِ مَقَالَتِهِمْ بِأَنَّهَا صَادِرَةٌ مِنْهُمْ فِي حَالِ حُضُورِ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مِنْ أَنْوَاعِ النِّعَمِ فَهُوَ مِنْ عَوْدِ الضَّمِيرِ إِلَى ذَاتٍ مُشَاهَدَةٍ، فَالضَّمِيرُ بِمَنْزِلَةِ اسْمِ الْإِشَارَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ [الْأَحْقَاف: ٢٤] .
{ أُوتِيتُهُ } kavlindeki gâib zamirinin merciine gelince; bu zamir, sözlerinin önlerinde hazır bulunan nimet çeşitleri varken kendilerinden sâdır olduğunu hikaye etme teviliyle { نِعْمَةً } kelimesine dönmektedir. Dolayısıyla bu, zamirin müşahede edilen bir zâta dönmesidir; zamir şu Yüce Allah'ın kavlinde olduğu gibi işaret ismi mesabesindedir: { بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ } “Hayır, o aceleyle gelmesini istediğiniz şeydir; içinde can yakıcı bir azap bulunan bir rüzgârdır” [Ahkâf 24].
وَمَعْنَى قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ اعْتَقَدَ ذَلِكَ فَجَرَى فِي أَقْوَالِهِ إِذِ الْقَوْلُ عَلَى وَفْقِ الِاعْتِقَادِ. وعَلى لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ لِأَجْلِ عِلْمٍ، أَيْ بِسَبَبِ عِلْمٍ. وَخُولِفَ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ آيَةِ سُورَةِ الْقَصَصِ [٧٨] فِي قَوْلِهِ: عَلى عِلْمٍ عِنْدِي فَلَمْ يُذْكَرْ هُنَا عِنْدِي لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْعِلْمِ هُنَا مُجَرَّدُ الْفِطْنَةِ وَالتَّدْبِيرِ، وَأُرِيدَ هُنَالِكَ عِلْمُ صَوْغِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْكِيمْيَاءِ
{ قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ } “'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der” kavlinin anlamı şudur: Buna inandı ve sözleri de buna uygun olarak cereyan etti; zira söz inanca göredir. “عَلى” (alâ) ta'lîl (sebep bildirme) içindir; yani bir bilgi uğruna, bir bilgi sebebiyle demektir. Bu ayet ile Kasas Suresi'ndeki [78] { عَلى عِلْمٍ عِنْدِي } “bende olan bir bilgi sayesinde” kavli arasında farklılık yapılmış ve burada “عِنْدِي” (katımda/bende olan) zikredilmemiştir; çünkü buradaki ilimden murat sırf zeka ve tedbirdir (beceridir). Orada ise altın ve gümüş işleme sanatı ve kimya ilmi kastedilmiştir ki
الَّتِي اكْتَسَبَ بِهَا قَارُونُ مِنْ مَعْرِفَةِ تَدَابِيرِهَا مَالًا عَظِيمًا،
Kârûn bunların inceliklerini bilmesiyle büyük bir servet kazanmıştı.
وَهُوَ عِلْمٌ خَاصٌّ بِهِ، وَأَمَّا مَا هُنَا فَهُوَ الْعِلْمُ الَّذِي يُوجَدُ فِي جَمِيعِ أَهْلِ الرَّأْيِ وَالتَّدْبِيرِ.
Bu ona has özel bir ilimdi. Buradaki ise fikir ve tedbir ehli olan herkeste bulunan ilimdir.
وَالْمُرَادُ: الْعِلْمُ بِطُرُقِ الْكَسْبِ وَدَفْعِ الضُّرِّ كَمَثَلِ حِيَلِ النُّوتِيِّ فِي هَوْلِ الْبَحْرِ.
Murat edilen, kazanç yollarını ve deniz dehşetinde gemicinin çareleri örneğinde olduğu gibi zararı savuşturmayı bilmektir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَقُولُ ذَلِكَ إِذَا ذَكَّرَهُ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِ الرَّسُولُ ﷺ أَوْ أَحَدُ الْمُؤْمِنِينَ، وَبِذَلِكَ يَظْهَرُ مَوْقِعُ صِيغَةِ الْحَصْرِ لِأَنَّهُ قَصَدَ قَلْبَ كَلَامِ مَنْ يَقُولُ لَهُ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ بِهِ.
Manası şudur: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] veya müminlerden biri ona Allah'ın üzerindeki nimetini hatırlattığında o bunu söyler. Böylece hasr sîgasının (tahsis kalıbının) yeri açığa çıkar; zira o, kendisine bunun Allah'ın ona bir rahmeti olduğunu söyleyen kimsenin sözünü tersine çevirmeyi kastetmiştir.
وبَلْ لِلْإِضْرَابِ الْإِبْطَالِيِّ وَهُوَ إِبْطَالٌ لِزَعْمِهِمْ أَنَّهُمْ أُوتُوا ذَلِكَ بِسَبَبِ عِلْمِهِمْ وَتَدْبِيرِهِمْ، أَيْ بَلْ إِنَّ الرَّحْمَةَ الَّتِي أُوتُوهَا إِنَّمَا آتَاهُمُ اللَّهُ إِيَّاهَا لِيُظْهِرَ لِلْأُمَمِ مِقْدَارَ شُكْرِهِمْ، أَيْ هِيَ دَالَّةٌ عَلَى حَالَةٍ فِيهِمْ تُشْبِهُ حَالَةَ الِاخْتِبَارِ لِمِقْدَارِ عِلْمِهِمْ بِاللَّهِ وَشُكْرِهِمْ إِيَّاهُ لِأَنَّ الرَّحْمَةَ وَالنِّعْمَةَ بِهَا أَثَرٌ فِي الْمَنْعِ عَلَيْهِ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا وَاللَّهُ عَالِمٌ بِهِمْ وَغَنِيٌّ عَنِ اخْتِبَارِهِمْ.
“بَلْ” (bel - bilakis/hayır) ibtâlî idrâb içindir; yani onların bunu kendi ilimleri ve tedbirleri sebebiyle elde ettikleri yönündeki iddialarını iptal etmektir. Yani bilakis, kendilerine verilen rahmeti Allah onlara ancak milletlere şükürlerinin derecesini göstermek için vermiştir; yani bu nimet, onların Allah hakkındaki bilgilerinin ve O'na şükürlerinin derecesini belirleme hususunda bir imtihan haline benzeyen bir duruma delalet eder. Zira rahmet ve nimetin, insanın ya şükredici ya da nankör olmasında bir etkisi vardır; Allah ise onları pek iyi bilendir ve onları imtihan etmeye muhtaç değildir.
وَضَمِيرُ هِيَ عَائِدٌ إِلَى الْقَوْلِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قالَ عَلَى طَرِيقَةِ إِعَادَةِ الضَّمِيرِ عَلَى الْمَصْدَرِ الْمَأْخُوذِ مِنْ فِعْلٍ نَحْوَ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة: ٨] ، وَإِنَّمَا أَنَّثَ ضَمِيرَهُ بِاعْتِبَارِ الْإِخْبَارِ عَنْهُ بِلَفْظِ فِتْنَةٌ، أَوْ عَلَى تَأْوِيلِ الْقَوْلِ بِالْكَلِمَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠] بَعْدَ قَوْلِهِ: قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩، ١٠٠] وَالْمُرَادُ: أَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ سَبَبُ فِتْنَةٍ أَوْ مُسَبَّبٌ عَنْ فِتْنَةٍ فِي نُفُوسِهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى نِعْمَةً.
{ هِيَ } zamiri, { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Adil olun; bu takvaya daha yakındır” [Mâide 8] ayetinde olduğu gibi, fiilden türetilen mastara zamirin döndürülmesi kuralı gereğince { قالَ } fiilinden anlaşılan söze dönmektedir. Zamirin müennes kılınması ise ya kendisinden haber verilen { فِتْنَةٌ } lafzı dikkate alınarak ya da Yüce Allah'ın { قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } “Rabbim! Beni geri döndürün ki, terk ettiğim dünyada yararlı bir iş yapayım” [Mü'minûn 99-100] sözünün ardından gelen { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } “Hayır! Bu, sadece onun söylediği bir sözden ibarettir” [Mü'minûn 100] ayetinde olduğu gibi sözün 'kelime' olarak tevil edilmesiyledir. Kastedilen şudur: O söz bir fitne sebebidir veya onların içlerindeki bir fitnenin sonucudur. Zamirin { نِعْمَةً } lafzına dönmesi de caizdir.
وَالِاسْتِدْرَاكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ناشىء عَنْ مَضْمُونِ جُمْلَةِ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ، أَيْ لَكِنْ لَا يَعْلَمُ أَكْثَرُ النَّاسِ وَمِنْهُمُ الْقَائِلُونَ، أَنَّهُمْ فِي فِتْنَةٍ بِمَا أُوتُوا مِنْ نِعْمَةٍ إِذَا كَانُوا مِثْلَ هَؤُلَاءِ الْقَائِلِينَ الزَّاعِمِينَ أَنَّ مَا هُمْ فِيهِ مِنْ خَيْرٍ نَتِيجَةُ مَسَاعِيهِمْ وَحِيَلِهِمْ.
Yüce Allah'ın { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “fakat onların çoğu bilmezler” kavliyle yapılan istidrak, { إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ } “tarafımızdan ona bir nimet bahşettiğimizde: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der” cümlesinin içeriğinden doğmaktadır; yani insanların çoğu -ve o sözü söyleyenler de dahil-, içinde bulundukları hayrın kendi çabalarının ve hünerlerinin bir sonucu olduğunu iddia eden bu kimseler gibi olduklarında, kendilerine verilen nimet sebebiyle bir fitne (imtihan) içinde olduklarını bilmezler.
وَضَمِيرُ أَكْثَرَهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ إِذْ لَمْ يَتَقَدَّمْ مَا يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ لَهُ مَعَادًا، وَالْمُرَادُ بِهِ النَّاسُ، أَيْ لَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ بَعْضَ مَا أُوتُوهُ مِنَ النِّعْمَةِ فِي الدُّنْيَا يَكُونُ لَهُمْ فِتْنَةً بِحَسَبِ مَا يَتَلَقَّوْنَهَا بِهِ مِنْ قِلَّةِ
{ أَكْثَرَهُمْ } ifadesindeki zamir, daha önce merci olmaya uygun bir şey geçmediği için sözde açıkça zikredilmeyip makamdan anlaşılan bir varlığa dönmektedir ki bundan murat insanlardır. Yani fakat insanların çoğu, dünyada kendilerine verilen nimetlerin bir kısmının, onu karşılama biçimlerindeki az
الشُّكْرِ وَمَا يُفْضِي إِلَى الْكُفْرِ، فَدَخَلَ فِي هَذَا الْأَكْثَرِ جَمِيعُ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَقُولُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ: إِنَّمَا أُوتِيتُهُ على علم.
şükür ve küfre vardıran tutumları sebebiyle kendileri için bir fitne (imtihan) olduğunu bilmezler. Dolayısıyla her biri “Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir” diyen bütün müşrikler bu 'çoğunluğun' içine girmiştir.
[٥٠- ٥١]
[50-51]
[سُورَة الزمر (٣٩) : الْآيَات ٥٠ إِلَى ٥١]
[Zümer Suresi (39), Ayetler 50-51]
قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١)
{ قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) } “Bunu onlardan öncekiler de söylemişti ama kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda sağlamadı. Sonunda kazandıklarının kötülükleri başlarına geçti. Bunlardan zulmedenlerin de kazandıklarının kötülükleri başlarına geçecektir; onlar [bizi] aciz bırakacak değillerdir.”
جُمْلَةُ قَدْ قالَهَا مُبَيِّنَةٌ لِمَضْمُونِ هِيَ فِتْنَةٌ [الزمر: ٤٩] لِأَنَّ بَيَانَ مَغَبَّةِ الَّذِينَ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ فِي شَأْنِ النِّعْمَةِ الَّتِي تَنَالُهُمْ يُبَيِّنُ أَنَّ نِعْمَةَ هَؤُلَاءِ كَانَتْ فِتْنَةً لَهُمْ. وَضَمِيرُ قالَهَا عَائِدٌ إِلَى قَوْلِ الْقَائِلِ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ [الزمر: ٤٩] ، عَلَى تَأْوِيلِ الْقَوْلِ بِالْكَلِمَةِ الَّتِي هِيَ الْجُمْلَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩، ١٠٠] .
{ قَدْ قالَهَا } cümlesi, { هِيَ فِتْنَةٌ } [Zümer 49] ifadesinin içeriğini beyan etmektedir; çünkü kendilerine ulaşan nimet hakkında bu sözü söyleyenlerin akıbetini açıklamak, bunların nimetinin de kendileri için bir fitne olduğunu ortaya koymaktadır. { قالَهَا } fiilindeki zamir, sözün cümle anlamındaki 'kelime' olarak tevil edilmesi suretiyle söz söyleyenin { إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ } [Zümer 49] kavline dönmektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } “'Rabbim! Beni geri döndürün ki, terk ettiğim dünyada yararlı bir iş yapayım.' Hayır! Bu, sadece onun söylediği bir sözden ibarettir” [Mü'minûn 99-100].
والَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ هُمْ غَيْرُ المتدينين مِمَّن سلفوا مِمَّنْ عَلِمَهُمُ اللَّهُ، وَمِنْهُمْ قَارُونُ وَقَدْ حَكَى عَنْهُ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ.
{ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } (onlardan öncekiler) ifadesi, geçmişte yaşamış ve Allah'ın bildiği din tanımaz kimselerdir; bunlardan biri de Kârûn'dur ve Kasas Suresi'nde onun böyle söylediği nakledilmiştir.
وَالْمُرَادُ بِ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ مَا كَسَبُوهُ مِنْ أَمْوَالٍ. وَعَدَمُ إِغْنَائِهِ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَمْ يَسْتَطِيعُوا دَفْعَ الْعَذَابِ بِأَمْوَالِهِمْ. وَالْفَاءُ فِي فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ لِتَفْرِيعِ عَدَمِ إِغْنَاءِ مَا كَسَبُوهُ عَلَى مَقَالَتِهِمْ تِلْكَ فَإِنَّ عَدَمَ الْإِغْنَاءِ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُمْ حَلَّ بِهِمْ مِنَ السُّوءِ مَا شَأْنُ مِثْلِهِ أَنْ يَتَطَلَّبَ صَاحِبُهُ الِافْتِدَاءَ مِنْهُ، فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ السُّوءُ عَظِيمًا لَمْ يَكُنْ لَهُ فِدَاءٌ، فَفِي الْكَلَامِ إِيجَازُ حَذْفٍ يُبَيِّنُهُ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا. فَفَاءُ فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا مُفَرَّعَةٌ على جملَة فَما أَغْنى عَنْهُمْ، أَيْ تَسَبَّبَ عَلَى انْتِفَاءِ إِغْنَاءِ الْكَسْبِ عَنْهُمْ حُلُولُ الْعِقَابِ بِهِمْ. وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ فِي تَرْتِيبِ الْجُمَلِ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا مُقَدَّمَةً عَلَى جُمْلَةِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ، لِأَنَّ الْإِغْنَاءَ إِنَّمَا
{ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } kavlinden murat, kazandıkları mallardır. Kazandıklarının onlara fayda sağlamaması ise azabı mallarıyla savuşturmaya güç yetirememiş olmalarıdır. { فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } ifadesindeki fâ harfi, kazandıklarının fayda vermeyişini bu sözlerine bağlamak (tafri') içindir; çünkü fayda vermeme, başlarına sahibinin fidye verip kurtulmak isteyeceği türden bir kötülüğün indiğini hissettirir. Bu kötülük çok büyük olduğunda ise onun bir fidyesi olamaz. Dolayısıyla sözde bir hazif îcâzı (kısaltma) vardır ve bunu ardından gelen { فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا } kavli açıklamaktadır. { فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا } ifadesinin başındaki fâ harfi, { فَما أَغْنى عَنْهُمْ } cümlesine bağlanmıştır (müferra'); yani kazançlarının kendilerine fayda vermeyişinin ardından başlarına cezanın inmesi gerçekleşmiştir. Cümlelerin dizilişinde zâhirin gereği, { فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا } cümlesinin { فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } cümlesinden önce gelmesiydi; çünkü fayda sağlama ancak
يُتَرَقَّبُ عِنْدَ حُلُولِ الضَّيْرِ بِهِمْ فَإِذَا تَقَرَّرَ عَدَمُ الْإِغْنَاءِ يُذْكَرُ بَعْدَهُ حُلُولُ الْمُصِيبَةِ، فَعُكِسَ التَّرْتِيبُ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِقَصْدِ التَّعْجِيلِ بِإِبْطَالِ مَقَالَةِ قَائِلِهِمْ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ [الزمر: ٤٩] ، أَيْ لَوْ كَانَ لِعِلْمِهِمْ أَثَرٌ فِي جَلْبِ النِّعْمَةِ لَهُمْ لَكَانَ لَهُ أَثَرٌ فِي دَفْعِ الضُّرِّ عَنْهُمْ.
onlara bir zarar dokunduğunda beklenir; fayda vermeyiş kesinleştiğinde ise ardından musibetin gelişi zikredilir. Ancak onların söyleyeninin { إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ } [Zümer 49] sözünü bir an önce geçersiz kılmak amacıyla diziliş zâhirin gereğinin aksine çevrilmiştir; yani şayet onların ilminin kendilerine nimet getirmede bir etkisi olsaydı, kendilerinden zararı savuşturmada da bir etkisi olurdu.