وَالْإِشَارَةُ بِ هؤُلاءِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَقَدْ بَيَّنَّا غَيْرَ مَرَّةٍ أَنَّنَا اهْتَدَيْنَا إِلَى كَشْفِ عَادَةٍ مِنْ عَادَاتِ الْقُرْآنِ إِذَا ذُكِرَتْ فِيهِ هَذِهِ الْإِشَارَةُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَا الْمُشْرِكُونَ مِنْ قُرَيْشٍ. وَإِصَابَةُ السَّيِّئَاتِ مُرَادٌ بِهَا فِي الْمَوْضِعَيْنِ إِصَابَةُ جَزَاءِ السَّيِّئَاتِ وَهُوَ عِقَابُ الدُّنْيَا وَعِقَابُ الْآخِرَةِ لِأَنَّ جَزَاءَ السَّيِّئَةِ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا.
{ هؤُلاءِ } (bunlar) ile yapılan işaret, Mekke ehlinden olan müşrikleredir. Nitekim Kur'an'ın adetlerinden birini keşfetmeye muvaffak olduğumuzu defalarca açıklamıştık ki o da bu işaret zamiri zikredildiğinde kastedilenin Kureyş müşrikleri olmasıdır. Her iki yerde de kötülüklerin isabet etmesinden murat, kötülüklerin cezasının isabet etmesidir ki o da dünya ve ahiret azabıdır; çünkü kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür.
وَالْمُعْجِزُ: الْغَالِبُ، وَتَقَدَّمُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٤] ، أَيْ مَا هُمْ بِمُعْجِزِينَا، فَحُذِفَ مَفْعُولُ اسْمِ الْفَاعِلِ
Mu'ciz (الْمُعْجِزُ); galip gelen, üstün gelen demektir. En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın { إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Size vadedilen şey mutlaka gelecektir; siz [Allah'ı] aciz bırakamazsınız” [En'âm 134] kavlinde geçmişti; yani 'onlar Bizi aciz bırakacak değillerdir' demektir. Karinenin delaleti sebebiyle
لِدَلَالَةِ الْقَرِينَة عَلَيْهِ.
ism-i fâilin mef'ûlü hazfedilmiştir.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٥٢]
[Zümer Suresi (39), Ayet 52]
أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)
{ أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) } “Bilmediler mi ki Allah, rızkı dilediğine bol bol verir ve [dilediğine de] daraltır? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ibretler vardır.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [الزمر: ٤٩] فَبَعْدَ أَنْ وَصَفَ أَكْثَرهم بِانْتِفَاء الْعلم بِأَن الرَّحْمَة لَهُم فتْنَة وابتلاء، عطف عَلَيْهِ إِنْكَار علمهمْ انْتِفَاء عِلْمِهِمْ بِذَلِكَ وَإِهْمَالِهِمُ النَّظَرَ فِي الْأَدِلَّةِ الْمُفِيدَةِ لِلْعِلْمِ وَصَمِّهِمْ آذَانَهُمْ عَنِ الْآيَاتِ الَّتِي تُذَكِّرُهُمْ بِذَلِكَ حَتَّى بَقُوا فِي جَهَالَةٍ مُرَكَّبَةٍ وَكَانَ الشَّأْنُ أَنْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ، أَيْ يُعْطِي الْخَيْرَ مَنْ يَشَاءُ، وَيَمْنَعُ مَنْ يَشَاءُ.
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } [Zümer 49] cümlesine atıftır. Onların çoğunu, rahmetin kendileri için bir fitne ve imtihan olduğunu bilmemekle niteledikten sonra, bunu bilmeyişlerini, ilim sağlayan delilleri incelemeyi ihmal etmelerini ve bunu kendilerine hatırlatan ayetlere kulak tıkamalarını inkar edip kınamayı buna atfetmiştir; öyle ki katmerli bir cehalet içinde kalmışlardır. Oysa onların Allah'ın rızkı dilediğine yayıp dilediğine daralttığını, yani hayrı dilediğine verip dilediğinden esirgediğini bilmeleri gerekirdi.
فَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ عَلَيْهِمْ فِي انْتِفَاءِ عِلْمِهِمْ بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ تَسَبَّبُوا فِي انْتِفَاءِ الْعِلْمِ، فَالْإِنْكَارُ عَلَيْهِمْ يَتَضَمَّنُ تَوْبِيخًا. وَاقْتَصَرَ فِي الْإِنْكَارِ عَلَى إِنْكَارِ انْتِفَاءِ الْعِلْمِ بِأَنْ بَسْطَ الرِّزْقِ وَقَدْرَهُ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ
Soru edatı, bunu bilmeyişlerini inkâr etmek içindir; zira bilgisizliğe bizzat kendileri sebep olmuşlardır. Dolayısıyla bu inkâr bir azarlamayı içermektedir. İnkârda, rızkı yaymanın ve daraltmanın Yüce Allah'ın fiili olduğunu
تَعَالَى لِأَنَّهُ أَدْنَى لِمُشَاهَدَتِهِمْ أَحْوَالَ قَوْمِهِمْ فَكَمْ مِنْ كَادٍّ غَيْرِ مَرْزُوقٍ وَكَمْ مِنْ آخَرَ يَجِيئُهُ الرِّزْقُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ.
bilmeyişlerinin inkârıyla yetinilmiştir; zira bu durum, kendi kavimlerinin hallerini müşahede etmelerine en yakın olanıdır. Nitekim nice çabalayan vardır ki rızıklandırılmaz, nice başkası da vardır ki rızkı ummadığı yerden gelir.
وَجَعَلَ فِي ذَلِكَ آيَاتٍ كَثِيرَةً لِأَنَّ اخْتِلَافَ أَحْوَالِ الرِّزْقِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ التَّصَرُّفَ بِيَدِ الله تَعَالَى ينبىء عَنْ بَقِيَّةِ الْأَحْوَالِ فَتَحْصُلُ فِي ذَلِكَ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ دَالَّةٌ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالتَّصَرُّفِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ. وَجُعِلَتِ الْآيَاتُ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمُوا ذَلِكَ وَتَخَلَّقُوا بِهِ وَلَمْ تَكُنْ فِيهِ آيَاتٌ لِلْمُشْرِكِينَ الغافلين عَنهُ.
Bunda pek çok ibretler kılmıştır; çünkü tasarrufun Yüce Allah'ın elinde olduğuna delalet eden rızık hallerinin farklılığı, diğer bütün halleri de haber verir. Böylece bunda Yüce Allah'ın işin aslında tasarrufta tek olduğuna delalet eden pek çok ibretler hasıl olur. İbretler inanan bir kavim için kılınmıştır; zira müminler bunu bilmiş ve bununla ahlaklanmışlardır; bundan gafil olan müşrikler için ise onda ibretler olmamıştır.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٥٣]
[Zümer Suresi (39), Ayet 53]
قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣)
{ قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣) } “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'”
أَطْنَبَتْ آيَاتُ الْوَعِيدِ بِأَفْنَانِهَا السَّابِقَةِ إِطْنَابًا يَبْلُغُ مِنْ نُفُوسِ سَامِعِيهَا أَيَّ مَبْلَغٍ مِنَ الرُّعْبِ وَالْخَوْفِ، عَلَى رَغْمِ تَظَاهُرِهِمْ بِقِلَّةِ الِاهْتِمَامِ بِهَا. وَقَدْ يَبْلُغُ بِهِمْ وَقْعُهَا مَبْلَغَ الْيَأْسِ مِنْ سَعْيٍ يُنْجِيهِمْ مِنْ وَعِيدِهَا، فَأَعْقَبَهَا اللَّهُ بِبَعْثِ الرَّجَاءِ فِي نُفُوسِهِمْ لِلْخُرُوجِ إِلَى سَاحِلِ النَّجَاةِ إِذَا أَرَادُوهَا عَلَى عَادَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمَجِيدِ مِنْ مُدَاوَاةِ النُّفُوسِ بِمَزِيجِ التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ.
Geçmişteki çeşitleriyle tehdit ayetleri, dinleyenlerin önemsemez görünmelerine rağmen, onların ruhlarında dehşet ve korkunun en üst derecesine varacak şekilde uzun uzadıya anlatımda bulunmuştur (ıtnâb yapmıştır). Bu tehditlerin etkisi onları kendilerini bu tehditten kurtaracak bir çabadan ümit kesme noktasına bile getirebilirdi. Bu sebeple Allah, bu şanlı Kitab'ın nefisleri rağbet ve korku (terğîb ve terhîb) karışımıyla tedavi etme adetine uygun olarak, eğer isterlerse kurtuluş sahiline çıkmaları için onların nefislerinde ümit uyandırarak bu tehditlerin peşinden [bu ayeti] getirmiştir.
وَالْكَلَامُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ الزَّوَاجِرَ السَّابِقَةَ تُثِيرُ فِي نُفُوسِ الْمُوَاجِهِينَ بِهَا خَاطَرَ التَّسَاؤُلِ عَنْ مَسَالِكِ النَّجَاةِ فَتَتَلَاحَمُ فِيهَا الْخَوَاطِرُ الْمَلَكِيَّةُ وَالْخَوَاطِرُ الشَّيْطَانِيَّةُ إِلَى أَنْ يُرْسِيَ
Söz bir istînâf-ı beyânîdir; zira önceki sakındırmalar, kendilerine yöneltilen kimselerin içlerinde kurtuluş yollarına dair bir sorgulama düşüncesi uyandırır; böylece bu çarpışma iki taraftan birinin galibiyetiyle sonuçlanıncaya kadar
التَّلَاحُمُ عَلَى انْتِصَارِ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ، فَكَانَ فِي إِنَارَةِ السَّبِيلِ لَهَا مَا يُسَهِّلُ خَطْوَ الْحَائِرِينَ فِي ظُلُمَاتِ الشَّكِّ وَيَرْتَفِقُ بِهَا وَيُوَاسِيهَا بَعْدَ أَنْ أَثْخَنَتْهَا جُرُوحُ التَّوْبِيخِ وَالزَّجْرِ وَالْوَعِيدِ وَيُضَمِّدُ تِلْكَ الْجِرَاحَةَ وَالْحَلِيمُ يَزْجُرُ وَيَلِينُ وَتُثِيرُ فِي نَفْسِ النَّبِيءِ ﷺ خَشْيَةَ أَنْ يُحِيطَ غَضَبُ اللَّهِ بِالَّذِينِ دَعَاهُمْ إِلَيْهِ فَأَعْرَضُوا أَوْ حَبَّبَهُمْ فِي الْحَقِّ فَأَبْغَضُوا فَلَعَلَّهُ لَا يَفْتَحُ لَهُمْ بَابَ التَّوْبَةِ وَلَا تُقْبَلُ مِنْهُمْ بَعْدَ إِعْرَاضِهِمْ أَوْبَةٌ وَلَا سِيَّمَا بَعْدَ أَنْ أَمَرَهُ بِتَفْوِيضِ الْأَمْرِ إِلَى حُكْمِهِ
içlerinde meleki düşünceler ile şeytani düşünceler birbirine girer. Yolun onlar için aydınlatılmasında, şüphe karanlıklarında bocalayanların adımlarını kolaylaştıracak, azarlama, sakındırma ve tehdit yaralarıyla dermansız kaldıktan sonra onlara yumuşak davranıp teselli edecek ve bu yaraları saracak şeyler vardır; zira halîm olan hem sakındırır hem yumuşak davranır. Ayrıca bu durum, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] içinde, kendilerini Allah'a davet ettiği halde yüz çeviren veya hakka sevk etmek istediği halde buğzeden kimseleri Allah'ın gazabının kuşatması, tövbe kapısının onlara açılmaması ve yüz çevirmelerinden sonra kendilerinden hiçbir dönüşün kabul edilmemesi endişesini uyandırmaktaydı; özellikle de Allah ona işi Kendi hükmüne havale etmesini emrettikten sonra...
الْمُشْتَمِّ مِنْهُ تَرَقُّبُ قَطْعِ الْجِدَالِ وَفَصْمِهُ فَكَانَ أَمْرُهُ لِرَسُولِهِ ﷺ بِأَنْ يُنَادِيَهُمْ بِهَذِهِ الدَّعْوَةِ تَنْفِيسًا عَلَيْهِ وَتَفْتِيحًا لِبَابِ الْأَوْبَةِ إِلَيْهِ فَهَذَا كَلَامٌ يَنْحَلُّ إِلَى اسْتِئْنَافَيْنِ فَجُمْلَةُ قُلْ اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ مَا تَرَقَبَّهُ أَفْضَلُ النَّبِيئِينَ ﷺ، أَيْ بَلِّغْ عَنِّي هَذَا الْقَوْلَ.
...ki bundan tartışmayı kesip bitirme beklentisi sezilmekteydi. İşte Allah'ın Resulü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara bu çağrıyla seslenmesini emretmesi, onun içini ferahlatmak ve O'na dönüş kapısını açmak içindir. Dolayısıyla bu söz iki istînâfa ayrılır: { قُلْ } “De ki” cümlesi, peygamberlerin en faziletlisinin [sallallâhu aleyhi ve sellem] beklediği şeyi açıklamak için bir istînâftır; yani 'Bu sözü Benden tebliğ et' demektir.
وَجُمْلَةُ يَا عِبادِيَ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ مِنْ خِطَابِ اللَّهِ لَهُمْ. وَابْتِدَاءُ الْخِطَابِ بِالنِّدَاءِ وَعُنْوَانِ الْعِبَادِ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ مَا بَعْدَهُ إِعْدَادٌ لِلْقَبُولِ وَإِطْمَاعٌ فِي النَّجَاةِ.
{ يَا عِبادِيَ } “Ey kullarım” cümlesi ise Allah'ın onlara hitabından olan bir istînâf-ı ibtidâîdir. Hitabın nida ve 'kullar' unvanıyla başlaması, sonrasının [tövbeye] kabule hazırlık ve kurtuluşa ümitlendirme olduğunu bildirir.
وَالْخطاب بعنوان يَا عِبادِيَ مُرَادٌ بِهِ الْمُشْرِكُونَ ابْتِدَاءً بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ [الزمر: ٥٤] وَقَوْلُهُ: وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ [الزمر: ٥٦] وَقَوْلُهُ: بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ [الزمر: ٥٩] .
{ يَا عِبادِيَ } “Ey kullarım” unvanıyla yapılan hitaptan öncelikle müşrikler murat edilmektedir; nitekim { وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ } “Azap size gelmeden önce O'na teslim olun” [Zümer 54], { وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ } “Gerçekten ben alay edenlerdendim” [Zümer 56] ve { بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ } “Hayır, ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştun” [Zümer 59] kavilleri buna delildir.
فَهَذَا الْخِطَابُ جَرَى عَلَى غَيْرِ الْغَالِبِ فِي مِثْلِهِ فِي عَادَةِ الْقُرْآنِ عِنْدَ ذِكْرِ عِبادِي بِالْإِضَافَةِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ تَعَالَى.
Dolayısıyla bu hitap, Kur'an'ın adetinde Yüce Mütekellim zamirine izafe edilen “عِبادِي” (kullarım) zikrindeki benzerlerinin çoğunun aksine cereyan etmiştir.
وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «أَنَّ نَاسًا مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ كَانُوا قَدْ قَتَلُوا وَأَكْثَرُوا، وَزَنَوْا وَأَكْثَرُوا، فَأَتَوْا مُحَمَّدًا ﷺ فَقَالُوا: إِنَّ الَّذِي تَقُولُ وَتَدْعُو إِلَيْهِ لَحَسَنٌ لَوْ تُخْبِرُنَا أَنَّ لِمَا عَمِلْنَا كَفَّارَةٌ- يَعْنِي وَقَدْ سَمِعُوا آيَاتِ الْوَعِيدِ لِمَنْ يَعْمَلُ تِلْكَ الْأَعْمَالَ وَإِلَّا فَمِنْ أَيْنَ عَلِمُوا أَنَّ تِلْكَ الْأَعْمَالَ جَرَائِمٌ وَهُمْ فِي جَاهِلِيَّةٍ- فَنَزَلَ: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ [الْفرْقَان: ٦٨] يَعْنِي إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً [الْفرْقَان: ٧٠] وَنَزَلَ: قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ.
Sahîh-i Buhârî'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Şirk ehlinden bazı kimseler çokça adam öldürmüş ve çokça zina etmişlerdi. Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] gelip dediler ki: 'Senin söylediğin ve davet ettiğin şey elbette çok güzeldir; bir de bize yaptıklarımız için bir kefaret olup olmadığını bildirsen!' -yani bu amelleri işleyenler hakkındaki tehdit ayetlerini işitmişlerdi; yoksa cahiliye içinde oldukları halde o fiillerin suç olduğunu nereden bileceklerdi?- Bunun üzerine şu ayet indi: { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ } “Onlar ki, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler” [Furkân 68] yani { إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً } “Ancak tövbe edip inanan ve salih amel işleyenler müstesna” [Furkân 70] kavline kadar olan kısım indi. Ve [ayrıca] şu ayet indi: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } “De ki: Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin”.”
وَقَدْ رُوِيَتْ أَحَادِيثٌ عِدَّةٌ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ غَيْرُ حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ وَهِيَ بَيْنَ ضَعِيفٍ وَمَجْهُولٍ وَيُسْتَخْلَصُ مِنْ مجموعها أَنَّهَا جزئيات لِعُمُومِ الْآيَةِ وَأَنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ لِخِطَابِ جَمِيعِ الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَيْهَا فِي دِيبَاجَةِ تَفْسِيرِ السُّورَةِ. وَمِنْ أَجْمَلِ الْأَخْبَارِ الْمَرْوِيَّةِ فِيهَا مَا رَوَاهُ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ قَالَ: «لَمَّا اجْتَمَعْنَا عَلَى الْهِجْرَةِ اتَّعَدْتُ أَنَا وَهِشَامُ بْنُ الْعَاصِ السَّهْمِيُّ،
Buhârî hadisinin dışında bu ayetin iniş sebebi hakkında zayıf ve meçhul arasında değişen birtakım hadisler rivayet edilmiştir. Bunların toplamından ayetin umumuna dair cüz'iyyat (özel örnekler) olduğu ve ayetin bütün müşrikleri muhatap alacak şekilde genel olduğu anlaşılır; nitekim surenin tefsirinin girişinde buna işaret etmiştik. Bu hususta rivayet edilen en güzel haberlerden biri de İbn İshâk'ın Nâfi'den, onun İbn Ömer'den, onun da Ömer'den rivayet ettiğidir; [Ömer] dedi ki: “Hicret etmek üzere anlaştığımızda ben, Hişâm b. el-Âs es-Sehmî
وَعَيَّاشُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ بْنِ عُتْبَةَ. فَقُلْنَا:
ve Ayyâş b. Ebî Rebîa b. Utbe sözleştik. Dedik ki:
الْمَوْعِدُ أَضَاةُ بَنِي غِفَارٍ، وَقُلْنَا: مَنْ تَأَخَّرَ مِنَّا فَقَدْ حُبِسَ فَلْيَمْضِ صَاحِبَاهُ. فَأَصْبَحْتُ أَنَا وَعَيَّاشُ بْنُ عُتْبَةَ وَحُبِسَ عَنَّا هِشَامٌ وَإِذَا هُوَ قَدْ فُتِنَ فَافْتَتَنَ فَكُنَّا نَقُولُ بِالْمَدِينَةِ: هَؤُلَاءِ قَدْ عَرَفُوا اللَّهَ ثُمَّ افْتَتَنُوا لِبَلَاءٍ لَحِقَهُمْ لَا نَرَى لَهُمْ تَوْبَةً. وَكَانُوا هُمْ يَقُولُونَ هَذَا فِي أَنْفُسِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا إِلَى قَوْله: مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ [الزمر: ٦٠] قَالَ عُمَرُ فَكَتَبْتُهَا بِيَدِي ثُمَّ بَعَثْتُهَا إِلَى هِشَامٍ. قَالَ هِشَامٌ: فَلَمَّا قَدِمَتْ عَلَيَّ خَرَجْتُ بِهَا إِلَى ذِي طَوَى فَقُلْتُ: اللَّهُمَّ فَهِّمْنِيهَا فَعَرَفْتُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِينَا فَرَجَعْتُ فَجَلَسْتُ عَلَى بَعِيرِي فَلَحِقْتُ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ» اهـ. فَقَوْلُ عُمَرَ: «فَأَنْزَلَ اللَّهُ» يُرِيدُ أَنَّهُ سَمِعَهُ بَعْدَ أَنْ هَاجَرَ وَأَنَّهُ مِمَّا نَزَلَ بِمَكَّةَ فَلَمْ يَسْمَعْهُ عُمَرُ إِذْ كَانَ فِي شَاغِلِ تَهْيِئَةِ الْهِجْرَةِ فَمَا سَمِعَهَا إِلَّا وَهُوَ بِالْمَدِينَةِ فَإِنَّ عُمَرَ هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ قَبْلَ النَّبِيءِ ﷺ.
Buluşma yeri Benî Gıfâr Göleti'dir. Ve dedik ki: 'Bizden kim gecikirse o tutulmuş demektir; iki arkadaşı yola devam etsin.' Sabahleyin ben ve Ayyâş b. Utbe buluştuk; Hişâm ise gelemedi, tutulmuştu. Meğer ona baskı yapılmış (fitneye uğratılmış), o da fitneye kapılmıştı. Medine'deyken biz: 'Bunlar Allah'ı bildiler, sonra başlarına gelen bir bela yüzünden fitneye kapıldılar; onlar için bir tövbe olduğunu sanmıyoruz' diyorduk. Kendileri de kendi içlerinde böyle diyorlardı. Bunun üzerine Allah: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا } “De ki: Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!...” ayetinden { مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ } “kibirlenenler için bir barınak” [Zümer 60] kavline kadar olan kısmı indirdi. Ömer dedi ki: 'Onu elimle yazdım, sonra Hişâm'a gönderdim.' Hişâm dedi ki: 'Mektup bana ulaştığında onunla Zî Tuvâ'ya çıktım ve: Allah'ım, bunu bana anlat/kavrat! dedim. Anladım ki o bizim hakkımızda inmiş. Döndüm, deveme bindim ve Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] ulaştım.'” Ömer'in 'Bunun üzerine Allah indirdi' sözü; hicret ettikten sonra bunu işittiğini ve bunun Mekke'de inip de hicret hazırlıkları telaşı içinde olduğu için Ömer'in henüz işitmediği, ancak Medine'deyken duyduğu şeylerden olduğunu anlatmak istemektedir; zira Ömer Medine'ye Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] önce hicret etmişti.
فَالْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ تَمْهِيدٌ بِإِجْمَالٍ يَأْتِي بَيَانُهُ فِي الْآيَاتِ بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ [الزمر: ٥٤] . وَبَعْدَ هَذَا فَعُمُومُ «عِبَادِيَ» وَعُمُومُ صِلَةِ الَّذِينَ أَسْرَفُوا يَشْمَلُ أَهْلَ الْمَعَاصِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ مِنَ الْخِطَابِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى عَادَةِ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ مِنْ كَثْرَةِ الْمَقَاصِدِ وَالْمَعَانِي الَّتِي تُفَرَّغُ فِي قَوَالِبٍ تَسَعُهَا.
{ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!” kavliyle yapılan hitap, sonrasındaki ayetlerde geçen { وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ } “Rabbinize yönelin” [Zümer 54] kavlinden itibaren açıklaması gelecek olan mücmel bir giriştir. Bundan sonra “عِبَادِيَ” (kullarım) lafzının umûmiyeti ve { الَّذِينَ أَسْرَفُوا } sıla cümlesinin genelliği, hitaptan asıl kastedilenler müşrikler olsa bile Müslümanlardan olan günahkarları da kapsar; bu, beliğ sözün kendisini içine alacak kalıplara dökülen kastedilen gaye ve manaların çokluğu kuralı gereğidir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا بِفَتْحِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ، وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ بِإِسْكَانِ الْيَاءِ. وَلَعَلَّ وَجْهَ ثُبُوتِ الْيَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دُونَ نَظِيرِهَا وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ يَا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ [الزمر: ١٠] ، أَنَّ الْخِطَابَ هُنَا لِلَّذِينَ أَسْرَفُوا وَفِي مُقَدِّمَتِهِمُ الْمُشْرِكُونَ وَكُلُّهُمْ مَظِنَّةُ تَطَرُّقِ الْيَأْسِ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِلَى نُفُوسِهِمْ، فَكَانَ إِثْبَاتُ (يَا) الْمُتَكَلِّمِ فِي خِطَابِهِمْ زِيَادَةَ تَصْرِيحٍ بِعَلَامَةِ التَّكَلُّمِ تَقْوِيَةً لِنِسْبَةِ عُبُودِيَّتِهِمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِيمَاءً إِلَى أَنَّ شَأْنَ الرَّبِّ الرَّحْمَةُ بِعِبَادِهِ.
Cumhur { يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا } ibaresini mütekellim yâ'sının fethasıyla okumuştur; Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve Ya'kûb ise yâ'nın sükûnuyla okumuşlardır. Benzeri olan Yüce Allah'ın { قُلْ يَا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ } “De ki: Ey inanan kullarım! Rabbinizden sakının” [Zümer 10] kavlinde değil de bu ayette yâ harfinin sabit kalmasının hikmeti belki de şudur: Buradaki hitap haddi aşanlaradır ve bunların başında da müşrikler gelir; onların hepsinin nefislerine Allah'ın rahmetinden ümitsizliğe düşme ihtimali vardır. Dolayısıyla onlara hitapta mütekellim yâ'sının sabit tutulması, Rabbin şanının kullarına merhamet etmek olduğuna işaret ederek onların kulluklarının Yüce Allah'a nispetini kuvvetlendirmek için mütekellim alametinin daha fazla tasrih edilmesidir.
وَالْإِسْرَافُ: الْإِكْثَارُ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْإِسْرَافُ فِي الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي، وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْإِسْرَافِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦] وَقَوْلِهِ: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٣٣] . وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُعَدَّى إِلَى مُتَعَلِّقِهِ بِحَرْفِ مِنْ، وَتَعْدِيَتُهُ هُنَا بِ- (عَلَى) لِأَنَّ
İsrâf (الْإِسْرَافُ); haddi aşmak, aşırıya kaçmaktır. Burada kastedilen ise günahlarda ve masiyetlerde haddi aşmaktır. İsrâf kavramı daha önce Nisâ Suresi'nde yer alan Yüce Allah'ın { وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً } “Onları israf ile yemeyin” [Nisâ 6] kavlinde ve İsrâ Suresi'ndeki { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } “Öldürmede haddi aşmasın” [İsrâ 33] kavlinde geçmişti. Çoğunlukla müteallakına 'min' (مِنْ) harfiyle geçişli kılınır; burada 'alâ' (عَلَى) ile geçişli kılınması ise çünkü
الْإِكْثَارَ هُنَا مِنْ أَعْمَالٍ تَتَحَمَّلُهَا النَّفْسُ وَتَثْقُلُ بِهَا وَذَلِكَ مُتَعَارَفٌ فِي التَّبِعَاتِ وَالْعُدْوَانِ تَقُولُ: أَكْثَرْتُ عَلَى فُلَانٍ، فَمَعْنَى أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ: أَنَّهُمْ جَلَبُوا لِأَنْفُسِهِمْ مَا تُثْقِلُهُمْ تَبِعَتُهُ لِيَشْمَلَ مَا اقْتَرَفُوهُ مِنْ شِرْكٍ وَسَيِّئَاتٍ.
burada haddi aşmak, nefsin yüklendiği ve kendisine ağır gelen amelleri çoğaltmak demektir. Bu durum, veballer ve haksızlıklar hususunda bilinip kullanılan bir tabirdir; nitekim 'Falancaya karşı aşırı gittim / haddi aştım' denir. Dolayısıyla { أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } ifadesinin manası; işledikleri şirk ve kötülükleri kapsayacak şekilde, vebali kendilerine ağır gelecek şeyleri kendi aleyhlerine celbetmiş olmalarıdır.
وَالْقُنُوطُ: الْيَأْسُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٥٥] .
Kunût (الْقُنُوطُ); ümitsizlik demektir. Hicr Suresi'ndeki { فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ } “Ümitsizliğe düşenlerden olma” [Hicr 55] kavlinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً تعلليل لِلنَّهْيِ عَنِ الْيَأْسِ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ.
{ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” cümlesi, Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyi yasaklayan ifadenin gerekçesidir.
وَمَادَّةُ الْغَفْرِ تَرْجِعُ إِلَى السَّتْرِ، وَهُوَ يَقْتَضِي وُجُودَ الْمَسْتُورِ وَاحْتِيَاجَهُ لِلسَّتْرِ فَدَلَّ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ عَلَى أَنَّ الذُّنُوبَ ثَابِتَةٌ، أَيِ الْمُؤَاخَذَةُ بِهَا ثَابِتَةٌ وَاللَّهُ يَغْفِرُهَا، أَيْ يُزِيلُ الْمُؤَاخَذَةَ بِهَا، وَهَذِهِ الْمَغْفِرَةُ تَقْتَضِي أَسْبَابًا أُجْمِلَتْ هُنَا وَفُصِّلَتْ فِي دَلَائِلَ أُخْرَى مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى [طه: ٨٢] ، وَتِلْكَ الدَّلَائِلُ يَجْمَعُهَا أَنَّ لِلْغُفْرَانِ أَسْبَابًا تَطْرَأُ عَلَى الْمُذْنِبِ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَتِ الْمُؤَاخَذَةُ بِالذُّنُوبِ عَبَثًا يُنَزَّهُ عَنْهُ الْحَكِيمُ تَعَالَى، كَيْفَ وَقَدْ سَمَّاهَا ذُنُوبًا وَتَوَعَّدَ عَلَيْهَا فَكَانَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ دَعْوَةً إِلَى تَطَلُّبِ أَسْبَابِ هَذِهِ الْمَغْفِرَةِ فَإِذَا طَلَبَهَا الْمُذْنِبُ عَرَفَ تَفْصِيلَهَا. وجَمِيعاً حَالٌ مِنَ الذُّنُوبَ، أَيْ حَالُ جَمِيعِهَا، أَيْ عُمُومُهَا، فَيَغْفِرُ كُلَّ ذَنْبٍ مِنْهَا إِنْ حَصَلَتْ مِنَ الْمُذْنِبِ أَسْبَابُ ذَلِكَ. وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَى كَلِمَةِ (جَمِيعٍ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٦٧] .
Gafr (الْغَفْر) kökü, örtmeye racidir; bu da örtülen bir şeyin varlığını ve örtülmeye ihtiyaç duyduğunu iktiza eder. Dolayısıyla { يَغْفِرُ الذُّنُوبَ } ifadesi günahların sabit olduğuna, yani onlardan dolayı hesaba çekilmenin sabit olduğuna ve Allah'ın onları bağışladığına, yani hesaba çekmeyi ortadan kaldırdığına delalet etmiştir. Bu mağfiret birtakım sebepleri iktiza eder ki bunlar burada mücmel bırakılmış, Kitap ve Sünnet'teki diğer delillerde ise tafsil edilmiştir. Yüce Allah'ın şu kavli bunlardandır: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى } “Şüphe yok ki ben, tövbe eden, inanan, salih amel işleyen, sonra da doğru yolda giden kimse için çok bağışlayıcıyım” [Tâhâ 82]. O delillerin ortak noktası, mağfiret için günahkârda sonradan ortaya çıkan sebeplerin bulunması gerektiğidir. Eğer böyle olmasaydı, günahlardan dolayı hesaba çekmek abes olurdu; oysa Yüce el-Hakîm bundan münezzehtir. Nasıl olmasın ki, onları 'günahlar' diye isimlendirmiş ve üzerlerine azap tehdidinde bulunmuştur. Dolayısıyla { إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ } kavli, bu mağfiretin sebeplerini aramaya bir davettir; günahkâr bunları aradığında tafsilatını öğrenir. { جَمِيعاً } lafzı { الذُّنُوبَ } kelimesinden hâldir; yani hepsinin hâli, yani umumiyetidir. Dolayısıyla günahkârdan bunun sebepleri meydana gelirse, o günahlardan her birini bağışlar. 'Cemî'' (جَمِيعٍ) kelimesi hakkındaki açıklama, bu surede geçen Yüce Allah'ın { وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ } [Zümer 67] kavlinde gelecektir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً أَيْ لَا يُعْجِزُهُ أَنْ يَغْفِرَ جَمِيعَ الذُّنُوبِ مَا بَلَغَ جَمِيعُهَا مِنَ الْكَثْرَةِ لِأَنَّهُ شَدِيدُ الْغُفْرَانِ شَدِيدُ الرَّحْمَةِ. فَبَطَلَ بِهَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُ الْمُرْجِئَةِ أَنَّهُ لَا يَضُرُّ مَعَ الْإِيمَان شَيْء.
{ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz O, çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” cümlesi, { يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } cümlesinin gerekçesidir; yani bütün günahlar ne kadar çok olursa olsun, hepsini bağışlamak O'na güç gelmez; zira O'nun bağışlaması pek çok, merhameti pek büyüktür. Böylece bu ayetle Mürcie'nin 'İmanla birlikte hiçbir şey zarar vermez' sözü batıl olmuştur.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٥٤]
[Zümer Suresi (39), Ayet 54]
وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (٥٤)
{ وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (٥٤) } “Rabbinize yönelin ve size azap gelmeden önce O'na teslim olun; sonra yardım olunmazsınız.”
لَمَّا فَتَحَ لَهُمْ بَابَ الرَّجَاءِ أَعْقَبَهُ بِالْإِرْشَادِ إِلَى وَسِيلَةِ الْمَغْفِرَةِ مَعْطُوفًا بِالْوَاوِ وَلِلدَّلَالَةِ عَلَى الْجَمْعِ بَيْنَ النَّهْيِ عَنِ الْقُنُوطِ مِنَ الرَّحْمَةِ وَبَيْنَ الْإِنَابَةِ جَمْعًا يَقْتَضِي الْمُبَادَرَةَ، وَهِيَ أَيْضًا مُقْتَضَى صِيغَةِ الْأَمْرِ.
Onlara ümit kapısını açınca, rahmetten ümit kesmeme yasağı ile inabe arasında acele etmeyi gerektiren bir cem'i ifade etmek üzere vâv harfiyle atfederek bunun hemen ardından mağfiretin vesilesine irşatta bulunmuştur; bu [acele etme] aynı zamanda emir kipinin de gereğidir.
وَالْإِنَابَةُ: التَّوْبَةُ وَلِمَا فِيهَا وَفِي التَّوْبَةِ مِنْ مَعْنَى الرُّجُوعِ عُدِّيَ الْفِعْلَانِ بِحَرْفِ إِلَى.
İnâbe (الْإِنَابَةُ); tövbe etmektir. Onda ve tövbede dönme manası bulunduğu için her iki fiil de 'ilâ' (إِلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır.
وَالْمَعْنَى: تُوبُوا إِلَى اللَّهِ مِمَّا كُنْتُمْ فِيهِ مِنَ الشِّرْكِ بِأَنْ تُوَحِّدُوهُ.
Manası şudur: O'nu birleyerek içinde bulunduğunuz şirkten Allah'a tövbe edin.
وَعُطِفَ عَلَيْهِ الْأَمْرُ بِالْإِسْلَامِ، أَيِ التَّصْدِيقُ بِالنَّبِيءِ ﷺ وَالْقُرْآنِ وَاتِّبَاعِ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ.
Bunun üzerine İslâm olma, yani Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve Kur'an'ı tasdik edip İslâm şeriatına uyma emri atfedilmiştir.
وَفِي قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ إِيذَانٌ بِوَعِيدٍ قَرِيبٍ إِنْ لَمْ يُنِيبُوا وَيُسْلِمُوا كَمَا يُلْمِحُ إِلَيْهِ فِعْلُ يَأْتِيَكُمُ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْعَذَابِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، وَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يُنِيبُوا وَيُسْلِمُوا يَأْتِهِمُ الْعَذَابُ. وَالْعَذَابُ مِنْهُ مَا يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا إِنْ شَاءَهُ اللَّهُ وَهَذَا
{ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ } kavlinde, { يَأْتِيَكُمُ } fiilinin de hissettirdiği üzere, eğer yönelip teslim olmazlarsa yakın bir tehdidin bildirimi vardır. Azap kelimesindeki elif-lâm cins içindir; bu da onların yönelip teslim olmamaları hâlinde azabın kendilerine geleceğini iktiza eder. Azabın bir kısmı Allah dilerse dünyada meydana gelir ve bu
خَاصٌّ بِالْمُشْرِكِينَ، وَأَمَّا الْمُسْلِمُونَ فَقَدِ اسْتَعَاذَ لَهُمْ مِنْهُ الرَّسُولُ ﷺ حِينَ نَزَلَ: قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٦٥] ، وَمِنَ الْعَذَابِ عَذَابُ الْآخِرَةِ وَهُوَ جَزَاءُ الْكُفْرِ وَالْكَبَائِرِ.
müşriklere mahsustur. Müslümanlara gelince; En'âm Suresi'nde [65] geçtiği üzere { قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “De ki: O, üstünüzden veya ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kādirdir” ayeti indiğinde Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlar için bundan [Allah'a] sığınmıştır. Azaptan biri de ahiret azabıdır ki o da küfrün ve büyük günahların cezasıdır.
وَهَذَا الْخِطَابُ يَأْخُذُ كُلُّ فَرِيقٍ مِنْهُ بِنَصِيبٍ، فَنَصِيبُ الْمُشْرِكِينَ الْإِنَابَةُ إِلَى التَّوْحِيدِ وَاتِّبَاعُ دِينِ الْإِسْلَامِ، وَنَصِيبُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ التَّوْبَةُ إِذَا أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَالْإِكْثَارُ مِنَ الْحَسَنَاتِ وَأَمَّا الْإِسْلَامُ فَحَاصِلٌ لَهُمْ.
Bu hitaptan her bir zümre bir pay alır: Müşriklerin payı tevhide yönelmek ve İslâm dinine uymaktır; müminlerin payı ise nefisleri aleyhine haddi aştıklarında tövbe etmek ve iyilikleri çoğaltmaktır, İslâm ise onlar için zaten hasıldır.
وَالنَّصْرُ: الْإِعَانَةُ عَلَى الْغَلَبَةِ بِحَيْثُ يَنْفَلِتُ الْمَغْلُوبُ مِنْ غَلَبَةِ قَاهِرِهِ كُرْهًا عَلَى الْقَاهِرِ وَلَا نَصِيرَ لِأَحَدٍ عَلَى اللَّهِ.
Nasr (النَّصْرُ); mağluubun, galip gelenin galebesinden galibin hilafına zorla kurtulacağı şekilde üstün gelmeye yardım etmektir; oysa Allah'a karşı hiç kimse için bir yardımcı yoktur.
وَأَمَّا الشَّفَاعَةُ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ فَلَيْسَتْ مِنْ حَقِيقَةِ النَّصْرِ الْمَنْفِيِّ وَهَذِهِ الْفِقْرَةُ أَكْثَرُ حَظٍّ فِيهَا هُوَ حَظّ الْمُشْركين.
Büyük günah sahipleri için olan şefaate gelince; o, nefyedilen yardımın hakikati türünden değildir ve bu kısımdaki en büyük pay müşriklerin payıdır.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٥٥]
[Zümer Suresi (39), Ayet 55]
وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٥٥)
{ وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٥٥) } “Farkında olmadığınız bir sırada azap size ansızın gelivermeden önce Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun.”
أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ هُوَ الْقُرْآنُ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ [الزمر: ١٨] . وَالْحَظُّ لِلْمُشْرِكِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَدِ اتَّبَعُوا الْقُرْآنَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ [الزمر: ١٧، ١٨] .
{ أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ } 'İndirilenin en güzeli' Kur'an'dır; bu da Yüce Allah'ın { الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “Onlar sözü dinler ve onun en güzeline uyarlar” [Zümer 18] kavlinin manasıdır. Bu ayetteki asıl pay müşriklere aittir; zira Müslümanlar Yüce Allah'ın buyurduğu gibi Kur'an'a uymuşlardır: { فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ } “Sözü dinleyip en güzeline uyan kullarımı müjdele! İşte Allah'ın hidayete erdirdiği kimseler onlardır” [Zümer 17-18].
وأَحْسَنَ اسْمُ تَفْضِيلٍ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى كَامِلِ الْحُسْنِ، وَلَيْسَ فِي مَعْنَى تَفْضِيلِ بَعْضِهِ عَلَى بَعْضٍ لِأَنَّ جَمِيعَ مَا فِي الْقُرْآنِ حُسْنٌ فَهُوَ مِنْ بَابِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ [يُوسُف: ٣٣] .
{ أَحْسَنَ } kelimesi, tam güzellik manasında kullanılmış bir ism-i tafdildir; onun bir kısmını diğer kısmına üstün kılma manasında değildir, zira Kur'an'daki her şey güzeldir. Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın şu kavli kabilindendir: { قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “[Yusuf] dedi ki: Rabbim! Zindan bana bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir” [Yûsuf 33].
وَإِضَافَةُ أَحْسَنَ إِلَى مَا أُنْزِلَ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ.
{ أَحْسَنَ } lafzının { مَا أُنْزِلَ } ifadesine izafeti, sıfatın mevsufa izafeti kabilindendir.
وَالْعَذَابُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ هُوَ الْعَذَابُ الْمَذْكُورُ قَبْلُ بِنَوْعَيْهِ وَكُلُّهُ بَغْتَةٌ إِذْ لَا يَتَقَدَّمُهُ إِشْعَارٌ، فَعَذَابُ الدُّنْيَا يَحِلُّ بَغْتَةً وَعَذَابُ الْآخِرَةِ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَظْهَرُ بَوَارِقُهُ عِنْدَ الْبَعْثِ وَقَدْ أَتَاهُمْ عَذَابُ السَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ وَيَأْتِيهِمْ عَذَابُ الْآخِرَةِ يَوْم الْبَعْث.
Bu ayette zikredilen azap, daha önce iki türüyle zikredilen azabın aynısıdır ve hepsi ansızındır; çünkü öncesinde bir bildirim bulunmaz. Nitekim dünya azabı ansızın iner, ahiret azabı da böyledir; zira onun ilk parıltıları diriliş anında ortaya çıkar. Kılıç azabı onlara Bedir günü gelmişti, ahiret azabı ise diriliş günü gelecektir.
[٥٦- ٥٨]
[56-58]
[سُورَة الزمر (٣٩) : الْآيَات ٥٦ إِلَى ٥٨]
[Zümer Suresi (39), Ayet 56'dan 58'e]
أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨)
{ أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) } “Kişinin: 'Allah'ın yanında/hakkında aşırı gittiğim için yazıklar olsun bana! Doğrusu ben gerçekten alay edenlerdendim' demesinden; yahut: 'Eğer Allah bana hidayet etseydi, elbette sakınanlardan olurdum' demesinden; yahut azabı gördüğünde: 'Keşke benim için bir kere daha [dünyaya dönme fırsatı] olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım' demesinden önce [Rabbinize yönelin].”
أَنْ تَقُولَ تَعْلِيل لِلْأَوَامِرِ فِي قَوْلِهِ: وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ [الزمر: ٥٤] واتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ [الزمر: ٥٥] عَلَى حَذْفِ لَامِ التَّعْلِيلِ مَعَ (أَنْ) وَهُوَ كَثِيرٌ.
{ أَنْ تَقُولَ } ifadesi, { وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ } [Zümer 54] ve { وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ } [Zümer 55] kavillerindeki emirlerin gerekçesidir; bu da (أَنْ) ile birlikte talil lâm'ının hazfedilmesi esasına dayanır ki bu çok yaygındır.
وَفِيهِ حَذْفُ لَا النَّافِيَةِ بَعْدَ أَنْ، وَهُوَ شَائِعٌ أَيْضًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ [الْأَنْعَام: ١٥٥- ١٥٧] ، وَكَقَوْلِهِ: فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا [النِّسَاء: ١٣٥] . وَعَادَةُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» تَقْدِيرُ: كَرَاهِيَةَ أَنْ تَفْعَلُوا كَذَا. وَتَقْدِيرُ (لَا) النَّافِيَةِ أَظْهَرُ لِكَثْرَةِ التَّصَرُّفِ فِيهَا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ بِالْحَذْفِ وَالزِّيَادَةِ.
Burada 'en' (أَنْ) harfinden sonra nefiy 'lâ'sının (لَا) hazfi de söz konusudur; bu da tıpkı Yüce Allah'ın şu kavillerinde olduğu gibi oldukça yaygındır: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; ona uyun ve sakının ki merhamet olunasınız. 'Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi, biz ise onların okuduklarından gerçekten habersizdik' demeyesiniz yahut 'Eğer bize de kitap indirilseydi, onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye” [En'âm 155-157] ve { فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا } “Adaletten sapmamak için nefsin hevasına uymayın” [Nisâ 135]. el-Keşşâf sahibinin âdeti 'şöyle yapmaktan hoşlanmadığınız için' (كَرَاهِيَةَ أَنْ تَفْعَلُوا كَذَا) şeklinde takdir etmektir. Nefiy bildiren (لَا) harfinin takdir edilmesi ise, Arap kelâmında hazif ve ziyade yoluyla onda çokça tasarrufta bulunulduğu için daha açıktır.
وَالْمَعْنَى: لِئَلَّا تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ. وَظَاهِرُ الْقَوْلِ أَنَّهُ الْقَوْلُ جَهْرَةً وَهُوَ شَأْنُ الَّذِي ضَاقَ صَبْرُهُ عَنْ إِخْفَاءِ نَدَامَتِهِ فِي نَفسه فيصرح بِمَا حَدَّثَ بِهِ نَفْسَهُ فَتَكُونُ هَذِهِ النَّدَامَةُ الْمُصَرَّحُ بِهَا زَائِدَةً عَلَى الَّتِي أَسَرَّهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلًا بَاطِنًا فِي النَّفْسِ. وَتَنْكِيرُ نَفْسٌ لِلنَّوْعِيَّةِ، أَيْ أَنْ يَقُولَ صِنْفٌ مِنَ النُّفُوسِ وَهِيَ نُفُوسُ الْمُشْرِكِينَ فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ [التكوير: ١٤] . وَقَوْلُ لَبِيدٍ:
Manası şudur: Bir nefis 'Allah'ın yanında/hakkında aşırı gittiğim için yazıklar olsun bana!' demesin diye. Sözün zahiri, bunun açıktan söylenmesi olduğudur; zira bu, içindeki pişmanlığı gizlemeye sabrı tükenip de kendi kendine fısıldadığı şeyi açıkça dile getiren kimsenin durumudur; dolayısıyla bu açıkça dile getirilen pişmanlık, içinde gizlediğinden daha fazladır. Bunun nefiste gizli bir söz olması da caizdir. { نَفْسٌ } kelimesinin nekire oluşu nevi içindir; yani nefislerden bir zümrenin, ki onlar da müşriklerin nefisleridir, demesidir. Bu, Yüce Allah'ın { عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ } “Her nefis ne hazırladığını bilecektir” [Tekvîr 14] kavli ve Lebîd'in şu sözü gibidir:
أَوْ يَعْتَلِقْ بَعْضَ النُّفُوسِ حِمَامُهَا يُرِيدُ نَفْسَهُ.
‘Yahut bazı nefisleri ecelleri yakalar’ derken kendi nefsini kastetmektedir.
وَحَرْفُ (يَا) فِي قَوْله: يَا حَسْرَتى اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ بِتَشْبِيهِ الْحَسْرَةِ بِالْعَاقِلِ الَّذِي يُنَادَى لِيُقْبِلَ، أَيْ هَذَا وَقْتُكِ فَاحْضُرِي، وَالنِّدَاءُ مِنْ رَوَادِفِ الْمُشَبَّهِ بِهِ الْمَحْذُوفِ، أَيْ يَا حَسْرَتِي احْضُرِي فَأَنَا مُحْتَاجٌ إِلَيْكِ، أَيْ إِلَى التَّحَسُّرِ، وَشَاعَ ذَلِكَ فِي كَلَامِهِمْ حَتَّى صَارَتْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ كَالْمَثَلِ لِشِدَّةِ التَّحَسُّرِ.
{ يَا حَسْرَتى } kavlindeki nida harfi (يَا), hasretin yönelmesi için kendisine seslenilen akıl sahibi birine benzetilmesiyle yapılmış bir istiâre-i mekniyyedir; yani 'İşte senin vaktindir, haydi gel!' demektir. Nida, hazfedilen müşebbehün bihin gereklerindendir; yani 'Ey hasretim, gel! Zira sana, yani hasret çekmeye muhtacım' demektir. Bu ifade onların kelamında o kadar yaygınlaşmıştır ki, hasretin şiddetini anlatmak için mesel haline gelmiştir.
وَالْحَسْرَةُ: النَّدَامَةُ الشَّدِيدَةُ. وَالْأَلِفُ عِوَضٌ عَنْ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ.
Hasret (الْحَسْرَةُ); şiddetli pişmanlık demektir. Elif ise mütekellim yâ'sından bedeldir.
وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَحْدَهُ يَا حَسْرَتَايَ بِالْجَمْعِ بَيْنَ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ وَالْأَلِفِ الَّتِي جُعِلَتْ عِوَضًا عَنِ الْيَاءِ فِي قَوْلهم: يَا حَسْرَتى. وَالْأَشْهَرُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أَنَّ الْيَاءَ الَّتِي بَعْدَ الْأَلْفِ مَفْتُوحَةٌ. وَتَعْدِيَةُ الْحَسْرَةِ بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ كَمَا هُوَ غَالِبُهَا لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ التَّحَسُّرِ مِنْ مَدْخُولِ عَلى.
Yalnızca Ebû Ca'fer, Arapların { يَا حَسْرَتى } sözündeki yâ harfine bedel kılınan elif ile mütekellim yâ'sını birleştirerek { يَا حَسْرَتَايَ } şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer'den en meşhur olan rivayete göre eliften sonraki yâ fethalıdır. Hasretin 'alâ' (عَلَى) istilâ harfiyle geçişli kılınması ise —çoğunlukla olduğu gibi— hasret çekmenin, 'alâ'nın dâhil olduğu şeye tam anlamıyla hâkim olduğunu göstermek içindir.
وَ (مَا) فِي (مَا فَرَّطْتُ) صدرية، أَيْ عَلَى تَفْرِيطِي فِي جَنْبِ اللَّهِ.
{ مَا فَرَّطْتُ } ifadesindeki { مَا } mastariyyedir; yani 'Allah'ın yanında/hakkında aşırı gitmemden, kusur işlememden ötürü' demektir.
وَالتَّفْرِيطُ: التَّضْيِيعُ وَالتَّقْصِيرُ، يُقَالُ: فَرَطَهُ. وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُقَالَ: فَرَّطَ فِيهِ. وَالْجَنْبُ
Tefrît (التَّفْرِيطُ); zayi etmek ve kusur işlemektir. 'Kusur işledi' manasında hem 'farratahû' (فَرَطَهُ) hem de çoğunlukla 'farrata fîhi' (فَرَّطَ فِيهِ) denir. Cenb (الْجَنْبُ)
وَالْجَانِبُ مُتَرَادِفَانِ، وَهُوَ نَاحِيَةُ الشَّيْءِ وَمَكَانُهُ وَمِنْهُ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ [النِّسَاء: ٣٦] أَيِ الصَّاحِبُ الْمُجَاوِرُ.
ile cânib (الْجَانِبُ) eş anlamlıdır; bir şeyin tarafı ve yeridir. { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } “Yanınızdaki arkadaşa” [Nisâ 36] kavli de bundandır, yani yakın komşu olan arkadaş demektir.
وَحَرْفُ فِي هُنَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ فَرَّطْتُ فَلَا يَكُونُ لِلْفِعْلِ مَفْعُولٌ وَيَكُونُ الْمُفَرَّطُ فِيهِ هُوَ جَنْبُ اللَّهِ، أَيْ جِهَتُهُ وَيَكُونُ الْجَنْبُ مُسْتَعَارًا لِلشَّأْنِ وَالْحَقِّ، أَيْ شَأْنِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ وَوَصَايَاهُ تَشْبِيهًا لَهَا بِمَكَانِ السَّيِّدِ وَحِمَاهُ إِذَا أُهْمِلَ حَتَّى اعْتُدِيَ عَلَيْهِ أَوْ أَقْفَرَ، كَمَا قَالَ سَابِقٌ الْبَرْبَرِيُّ:
Buradaki 'fî' (فِي) harfinin { فَرَّطْتُ } fiilini geçişli kılmak için olması caizdir; bu durumda fiilin mef'ûlü olmaz ve hakkında kusur işlenen şey Allah'ın cenbi, yani O'nun tarafı olur. Cenb kelimesi de şan ve hak için, yani efendinin arazisi ve koruluğu ihmal edilip çiğnendiğinde veya sahipsiz kaldığında oraya benzetilerek Allah'ın şanı, sıfatları ve emirleri için istiare kılınmış olur. Nitekim Sâbık el-Berberî şöyle demiştir:
أَمَا تَتَّقِينَ اللَّهَ فِي جَنْبِ وَامِقٍ ... لَهُ كَبِدٌ حَرَّى عَلَيْكِ تقطّع
“Senin için yüreği yanan, parçalanan bir âşığın hakkında Allah'tan korkmaz mısın?”
أَو تكون جُمْلَةَ فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ تَمْثِيلًا لِحَالِ النَّفْسِ الَّتِي أُوقِفَتْ لِلْحِسَابِ وَالْعِقَابِ بِحَالِ الْعَبْدِ الَّذِي عَهِدَ إِلَيْهِ سَيِّدُهُ حِرَاسَةَ حِمَاهُ وَرِعَايَةَ مَاشِيَتِهِ فَأَهْمَلَهَا حَتَّى رُعِيَ الْحِمَى وَهَلَكَتِ الْمَوَاشِي وَأُحْضِرَ لِلثِّقَافِ فَيَقُولُ: يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ سَيِّدِي. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَجُوزُ إِبْقَاءُ الْجَنْبِ عَلَى حَقِيقَتِهِ لِأَنَّ التَّمْثِيلَ يَعْتَمِدُ تَشْبِيهَ الْهَيْئَةِ بِالْهَيْئَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا مَوْصُولَةً وَفِعْلُ فَرَّطْتُ مُتَعَدِّيًا بِنَفْسِهِ عَلَى أَحَدِ الِاسْتِعْمَالَيْنِ، وَيَكُونُ الْمَفْعُولُ مَحْذُوفًا وَهُوَ الضَّمِيرُ الْمَحْذُوفُ الْعَائِدُ إِلَى الْمَوْصُولِ، وَحَذْفُهُ فِي مِثْلِهِ كَثِيرٌ، وَيَكُونُ الْمَجْرُورُ بِ فِي حَالًا مِنْ ذَلِكَ الضَّمِيرِ، أَيْ كَائِنًا مَا فَرَّطْتُهُ فِي جَانِبِ اللَّهِ.
Yahut { فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } cümlesi; hesaba ve cezaya çekilen nefsin durumunun, efendisinin kendisine koruluğunu korumayı ve davarlarını gütmeyi emanet ettiği, ancak kendisinin ihmal edip koruluğun otlatılmasına ve davarların telef olmasına yol açtığı, sonra da cezalandırılmak üzere getirildiğinde: 'Efendimin tarafında/hakkında kusur ettiğime yazıklar olsun!' diyen kölenin durumuna bir temsili olabilir. Bu veche göre, 'cenb' kelimesini hakiki manasında bırakmak caizdir; çünkü temsilî istiare, bir heyeti diğer bir heyete benzetmeye dayanır. { مَا } edatının mevsûl olması ve { فَرَّطْتُ } fiilinin iki kullanımdan birine göre bizzat müteaddi olması da caizdir; bu durumda mef'ûl hazfedilmiş olur ki o da mevsûla dönen mahzuf zamirdir ve benzerlerinde bunun hazfi çoktur; 'fî' ile mecrur olan kısım ise bu zamirden hâl olur, yani 'Allah'ın tarafında ihmal ettiğim şey' demek olur.
وَجُمْلَةُ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِنْشَاءِ النَّدَامَةِ عَلَى مَا فَاتَهَا مِنْ قَبُولِ مَا جَاءَهَا بِهِ الرَّسُولُ مِنَ الْهُدَى فَكَانَتْ تَسْخَرُ مِنْهُ، وَالْجُمْلَةُ حَالٌ مِنْ فَاعِلِ فَرَّطْتُ، أَيْ فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ تَفْرِيطَ السَّاخِرِ لَا تَفْرِيطَ الْغَافِلِ، وَهَذَا إِقْرَارٌ بِصُورَةِ التَّفْرِيطِ.
{ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ } cümlesi, Resûl'ün getirdiği hidayeti kabul etme fırsatını kaçırdığına ve onunla alay ettiğine dair pişmanlığı inşa sadedinde kullanılmış bir haberdir. Cümle, { فَرَّطْتُ } fiilinin failinden hâldir; yani 'Ben gafil kimsenin kusuru gibi değil, alay eden kimsenin kusuru gibi Allah'ın hakkında aşırı gittim' demektir ve bu, kusurun şeklini bir ikrardır.
وَ (إنْ) مُخَفَّفَةٌ مِنْ إِنَّ الْمُشَدَّدَةِ، وَاللَّامُ فِي لَمِنَ السَّاخِرِينَ فَارِقَةٌ بَيْنَ إَنْ الْمُخَفَّفَةِ وَ (إِن) النافية.
{ إِنْ } edatı, şeddeli 'inne'den (إِنَّ) muhaffefedir; { لَمِنَ السَّاخِرِينَ } ifadesindeki lâm ise muhaffefe olan (إِنْ) ile nefiy bildiren (إِنْ) arasını ayıran fârika lâmıdır.
ولَمِنَ السَّاخِرِينَ أَشَدُّ مُبَالَغَةً فِي الدَّلَالَةِ عَلَى اتِّصَافِهِمْ بِالسُّخْرِيَةِ مِنْ أَنْ يُقَالَ: وَإِنْ كُنْتُ لَسَاخِرَةً، كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرُ مَرَّةٍ مِنْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٧] .
{ لَمِنَ السَّاخِرِينَ } ifadesi, onların alaycılıkla nitelendiğini göstermede 've in küntü lesâhiraten' (وَإِنْ كُنْتُ لَسَاخِرَةً) denilmesinden daha mübalağalıdır; nitekim Bakara Suresi'ndeki { قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } [Bakara 67] kavlinde olduğu gibi defalarca geçmişti.
وَمَعْنَى أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَهُ لِقَصْدِ الِاعْتِذَارِ وَالتَّنَصُّلِ، تُعِيدُ أَذْهَانُهُمْ مَا اعْتَادُوا الِاعْتِذَارَ بِهِ لِلنَّبِيءِ ﷺ كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ: وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ [الزخرف: ٢٠] وَهُمْ كَانُوا يَقُولُونَهُ لِقَصْدِ إِفْحَامِ النَّبِيءِ حِينَ يَدْعُوهُمْ فَبَقِيَ ذَلِكَ التَّفْكِيرُ عَالِقًا بِعُقُولِهِمْ حِينَ يَحْضُرُونَ لِلْحِسَابِ. وَالْكَلَامُ فِي مِنَ
{ أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } kavlinin manası; mazeret beyan etmek ve sıyrılmak maksadıyla bunu söyleyecekleridir; zihinleri Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] karşı mazeret olarak ileri sürmeye alıştıkları şeyi yeniden dile getirir. Nitekim Allah onların şöyle dediğini nakletmiştir: { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } “Ve dediler ki: Eğer Rahmân dileseydi biz onlara kulluk etmezdik” [Zuhruf 20]. Onlar bunu Peygamber kendilerini davet ettiğinde onu susturmak amacıyla söylüyorlardı; dolayısıyla hesaba çağrıldıklarında da bu düşünce akıllarına takılı kalmıştır. { مِنَ
الْمُتَّقِينَ
الْمُتَّقِينَ } “sakınanlardan”
مثله فِي لَمِنَ السَّاخِرِينَ.
ifadesindeki tahlil ise { لَمِنَ السَّاخِرِينَ } ifadesindeki gibidir.
وَأَمَّا قَوْلُهَا: حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَهُوَ تَمَنٍّ مَحْضٌ. ولَوْ فِيهِ لِلتَّمَنِّي، وَانْتَصَبَ فَأَكُونَ عَلَى جَوَابِ التَّمَنِّي.
Onun { حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً } sözüne gelince; bu sırf bir temennidir. Buradaki { لَوْ } temenni içindir ve { فَأَكُونَ } fiili temenninin cevabı olarak mansub olmuştur.
وَالْكَرَّةُ: الرَّجْعَةُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [١٠٢] ، أَيْ كَرَّةً إِلَى الدُّنْيَا فَأُحْسِنَ، وَهَذَا اعْتِرَافٌ بِأَنَّهَا عَلِمَتْ أَنَّهَا كَانَتْ مِنَ الْمُسِيئِينَ. وَقَدْ حُكِيَ كَلَامُ النَّفْسِ فِي ذَلِكَ الْمَوْقِفِ عَلَى تَرْتِيبِهِ الطَّبِيعِيِّ فِي جَوَلَانِهِ فِي الْخَاطِرِ بِالِابْتِدَاءِ بِالتَّحَسُّرِ عَلَى مَا أَوْقَعَتْ فِيهِ نَفسهَا، ثمَّ بالاعتذار وَالتَّنَصُّلِ طَمَعًا أَنْ يُنْجِيَهَا ذَلِكَ، ثُمَّ بِتَمَنِّي أَنْ تَعُودَ إِلَى الدُّنْيَا لِتَعْمَلَ الْإِحْسَانَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩، ١٠٠] . فَهَذَا التَّرْتِيبُ فِي النَّظْمِ هُوَ أَحْكَمُ تَرْتِيبٍ وَلَوْ رُتِّبَ الْكَلَامُ عَلَى خِلَافِهِ لَفَاتَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى تَوَلُّدِ هَذِهِ الْمَعَانِي فِي الْخَاطِرِ حِينَمَا يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ، وَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ فِي الْإِنْشَاءِ مَا لَمْ يُوجَدْ مَا يَقْتَضِي الْعُدُولَ عَنْهُ كَمَا بَيَّنْتُهُ فِي كِتَابِ «أُصُولِ الْإِنْشَاء والخطابة» .
Kerre (الْكَرَّةُ); geri dönüş demektir. Şuarâ Suresi'ndeki { فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Keşke bizim için bir kere daha [dönüş] olsaydı da inananlardan olsaydık” [Şuarâ 102] kavlinde geçmişti; yani 'Dünyaya bir dönüş olsa da iyilik etsem' demektir ve bu, kendisinin kötülük edenlerden olduğunu bildiğine dair bir itiraftır. Nefsin o andaki sözü, zihinde cereyan edişinin tabii sırasına göre nakledilmiştir: Önce kendini içine düşürdüğü duruma hasret çekmekle başlamış, sonra kendisini kurtarır ümidiyle mazeret ve suçsuzluk beyanına geçmiş, sonra da Yüce Allah'ın { قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } “Dedi ki: Rabbim! Beni geri döndürün ki, terk ettiğim dünyada salih amel işleyeyim” [Mü'minûn 99-100] kavlinde olduğu gibi iyilik yapmak üzere dünyaya dönmeyi temenni etmiştir. Nazımdaki bu tertip en muhkem tertiptir; eğer kelâm bunun aksine tertip edilseydi, kendilerine azap geldiği anda bu manaların zihinde doğuşuna yapılan işaret elden kaçardı. 'Usûlü'l-İnşâ ve'l-Hitâbe' adlı kitabımda açıkladığım üzere, aksini gerektiren bir durum bulunmadıkça söz diziminde asıl olan budur.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٥٩]
[Zümer Suresi (39), Ayet 59]
بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ (٥٩)
{ بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ (٥٩) } “Hayır, ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştun.”
بَلى حَرْفٌ لِإِبْطَالِ مَنْفِيٍّ أَوْ فِيهِ رَائِحَةُ النَّفْيِ، لِقَصْدِ إِثْبَاتِ مَا نُفِيَ قَبْلَهُ، فَتَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ هُنَا جَوَابًا لِقَوْلِ النَّفْسِ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ [الزمر: ٥٧] ، لِمَا تَقْتَضِيهِ لَوْ الَّتِي اسْتُعْمِلَتْ لِلتَّمَنِّي مِنِ انْتِفَاءِ مَا تَمَنَّاهُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ هَدَاهُ لِيَكُونَ مِنَ الْمُتَّقِينَ، أَيْ لَمْ يَهْدِنِي اللَّهُ فَلَمْ أَتَّقِ. وَجُمْلَةُ قَدْ جاءَتْكَ آياتِي تَفْصِيلٌ لِلْإِبْطَالِ وَبَيَانٌ لَهُ، وَهُوَ مِثْلُ الْجَوَابِ بِالتَّسْلِيمِ بَعْدَ الْمَنْعِ، أَيْ هَدَاكَ اللَّهُ.
{ بَلى } kelimesi, öncesinde nefyedilen şeyi ispat etmek kastıyla menfi olan veya nefiy kokusu taşıyan bir sözü iptal etme harfidir. Dolayısıyla burada nefsin { لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } [Zümer 57] sözüne bir cevap olması tayin etmiştir; çünkü temenni için kullanılan 'lev' (لَوْ) harfi, temenni edilen şeyin olmamasını, yani 'sakınanlardan olmak için Allah'ın kendisine hidayet etmediğini', dolayısıyla 'Allah bana hidayet etmedi, ben de sakınmadım' manasını iktiza eder. { قَدْ جاءَتْكَ آياتِي } cümlesi ise bu iptalin bir tafsilatı ve açıklamasıdır; bu da men'den sonra teslim ile cevap vermek gibidir, yani 'Allah sana hidayet etti' demektir.
وَقَدْ قُوبِلَ كَلَامُ النَّفْسِ بِجَوَابٍ يُقَابِلُهُ عَلَى عَدَدِ قَرَائِنِهِ الثَّلَاثِ ، وَذَلِكَ بِقَوْلِهِ: قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَهَذَا مُقَابِلُ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي [الزمر: ٥٧] ثُمَّ بِقَوْلِهِ:
Nefsin sözü, onun üç karinesinin sayısınca bir cevapla karşılanmıştır; o da { قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها } “Ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamıştın” kavlidir. Bu da { لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي } “Allah bana hidayet etseydi” [Zümer 57] sözünün karşılığıdır; sonra:
وَاسْتَكْبَرْتَ وَهُوَ مُقَابِلُ قَوْلِهَا: عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [الزمر: ٥٦] أَيْ لَيْسَتْ نِهَايَةُ أَمْرِكِ التَّفْرِيطَ بَلْ أَعْظَمَ مِنْهُ وَهُوَ الِاسْتِكْبَارُ، ثُمَّ بِقَوْلِهِ: وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ وَهَذَا مُقَابِلُ قَوْلِ النَّفْسِ لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ [الزمر: ٥٧] فَهَذِهِ قَرَائِنُ ثَلَاثٌ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ هَدَاكِ فِي الدُّنْيَا بِالْإِرْشَادِ بِآيَاتِ الْقُرْآنِ فَقَابَلْتِ الْإِرْشَادَ بِالتَّكْذِيبِ وَالِاسْتِكْبَارِ وَالْكُفْرِ بِهَا فَلَا عُذْرَ لَكِ.
{ وَاسْتَكْبَرْتَ } “Ve büyüklük taslamıştın” kavlidir ki bu da onun { عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } “Allah'ın yanında aşırı gittiğimden dolayı” [Zümer 56] sözünün karşılığıdır; yani senin durumunun nihayeti [sadece] aşırılık değil, ondan daha büyüğü olan büyüklük taslamadır. Sonra { وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ } “Ve kâfirlerden olmuştun” kavlidir ki bu da nefsin { لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Elbette sakınanlardan olurdum” [Zümer 57] sözünün karşılığıdır. İşte bunlar üç karinedir. Mana şudur: Allah dünyada Kur'an ayetleriyle sana doğru yolu göstererek hidayet etmişti; sen ise bu irşadı yalanlama, büyüklük taslama ve o ayetleri inkâr etme ile karşıladın, dolayısıyla artık senin hiçbir mazeretin yoktur.
وَكَانَ الْجَوَابُ عَلَى طَرِيقَةِ النَّشْرِ الْمُشَوَّشِ بَعْدَ اللَّفِّ رَعْيًا لِمُقْتَضَى ذَلِكَ التَّشْوِيشِ وَهُوَ أَنْ يَقَعَ ابْتِدَاءُ النَّشْرِ بِإِبْطَالِ الْأَهَمِّ مِمَّا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ اللَّفُّ وَهُوَ مَا سَاقُوهُ عَلَى مَعْنَى التَّنَصُّلِ وَالِاعْتِذَارِ مِنْ قَوْلِهِمْ: لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي [الزمر: ٥٧] لِقَصْدِ الْمُبَادَرَةِ بِإِعْلَامِهِمْ بِمَا يَدْحَضُ مَعْذِرَتَهُمْ، ثُمَّ عَادَ إِلَى إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ: عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [الزمر: ٥٦] فَأُبْطِلَ بِقَوْلِهِ: فَكَذَّبْتَ بِها، ثُمَّ أَكْمَلَ بِإِبْطَالِ قَوْلِهِمْ: لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ [الزمر: ٥٨] بِقَوْلِهِ: وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ. وَلَمْ يُورَدْ جَوَابٌ عَنْ قَوْلِ النَّفْسِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ [الزمر: ٥٦] لِأَنَّهُ إِقْرَارٌ.
Cevap, lefften sonra gayr-ı muntazam (müşevveş) neşir yöntemi üzere gelmiştir; bu sıra değişikliğinin (teşvişin) gereği gözetilmiştir ki o da neşre, leffin içerdiği şeylerin en önemlisini iptal ederek başlanmasıdır. Bu [en önemli husus] da onların mazeretlerini çürütecek olanı hemen bildirmek gayesiyle { لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي } “Allah bana hidayet etseydi” [Zümer 57] sözlerinden sıyrılma ve özür dileme anlamında ileri sürdükleri şeydir. Sonra { عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } “Allah'ın yanında aşırı gittiğimden dolayı” [Zümer 56] sözlerini iptal etmeye dönmüş ve bu [iddia], { فَكَذَّبْتَ بِها } “Sen onları yalanlamıştın” kavliyle iptal edilmiştir. Sonra { لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Keşke benim için bir dönüş olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım” [Zümer 58] sözlerini { وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ } “Ve kâfirlerden olmuştun” kavliyle iptal ederek [cevabı] tamamlamıştır. Nefsin { وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ } “Doğrusu ben gerçekten alay edenlerdendim” [Zümer 56] sözüne ise bir cevap getirilmemiştir; çünkü bu bir ikrardır (itiraftır).
وَلَوْ لَمْ يُسْلَكْ هَذَا الْأُسْلُوبُ فِي النَّشْرِ لِهَذَا اللَّفِّ لَفَاتَ التَّعْجِيلُ بِدَحْضِ الْمَعْذِرَةِ، وَلَفَاتَتْ مُقَابَلَةُ الْقَرَائِنِ الثَّلَاثِ الْمُجَابِ عَنْهَا بِقَرَائِنِ أَمْثَالِهَا لِمَا عَلِمَتْ مِنْ أَنَّ الْإِبْطَالَ رُوعِيَ فِيهِ قَرَائِنٌ ثَلَاث على وزان أَقْوَالِ النَّفْسِ، وَأَنَّ تَرْتِيبَ أَقْوَالِ النَّفْسِ كَانَ جَارِيًا عَلَى التَّرْتِيبِ الطَّبِيعِيِّ، فَلَوْ لَمْ يُشَوَّشِ النَّشْرُ لَوَجَبَ أَنْ يَقْتَصِرَ فِيهِ عَلَى أَقَلَّ مِنْ عَدَدِ قَرَائِنِ اللَّفِّ فَتَفُوتُ نُكْتَةُ الْمُقَابَلَةِ الَّتِي هِيَ شَأْنُ الْجِدَالِ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ التَّوَرُّكِ.
Eğer bu leff için neşirde bu üslup izlenmeseydi, mazereti çürütmede acele etme gayesi elden kaçar ve cevap verilen üç karinenin benzer karinelerle karşılanması da yok olurdu; zira bilindiği üzere iptalde nefsin sözlerinin veznince üç karine gözetilmiş ve nefsin sözlerinin tertibi de tabii sıraya göre cereyan etmiştir. Eğer neşir düzensiz (müşevveş) yapılmasaydı, leff karinelerinin sayısından daha azıyla yetinmek gerekirdi; böylece hasmı alt etme ve paylama içeren münazara sanatının gereği olan karşılama (mukabele) nüktesi elden kaçardı.
وَتَرْكِيبُ قَوْلِهِ: وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ مِثْلُ مَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي نَظَائِرِهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ [الزمر: ٥٦] وَمَا بَعْدَهُ مِمَّا أُقْحِمَ فِيهِ فِعْلُ كُنْتَ.
{ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ } kavlinin terkibi, { وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ } “Doğrusu ben alay edenlerdendim” [Zümer 56] kavlinde ve sonrasında 'kunte' (كُنْتَ) fiilinin araya sokulduğu benzerlerinde az önce geçen kural gibidir.
وَاتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى فَتْحِ التَّاءَاتِ الثَّلَاثِ فِي قَوْلِهِ: فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ وَكَذَلِكَ فَتَحُ الْكَافِ مِنْ قَوْلِهِ: جاءَتْكَ رَاجِعَةٌ إِلَى النَّفْسِ بِمَعْنَى الذَّاتِ الْمُغَلَّبَةِ فِي أَنْ يُرَادَ بِهَا الذُّكُورُ وَيُعْلَمَ أَنَّ النِّسَاءَ مِثْلُهُمْ، مِثْلُ تَغْلِيبِ صِيغَةِ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ فِي قَوْله: لَمِنَ السَّاخِرِينَ [الزمر: ٥٦] .
Kurrâ, { فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ } kavlindeki üç te (ت) harfinin fethalı okunmasında ittifak etmiştir. Aynı şekilde { جاءَتْكَ } kavlindeki kâf (ك) harfinin fethası da zât anlamında olan nefse racidir; bu da erkeklerin kastedilip kadınların da onlar gibi olduğunun bilinmesi yönündeki tağlîb kuralına dayanır; nitekim { لَمِنَ السَّاخِرِينَ } [Zümer 56] kavlinde müzekker çoğul sîgasının tağlîb yoluyla kullanılması gibidir.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٦٠]
[Zümer Suresi (39), Ayet 60]
وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠)
{ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠) } “Kıyamet günü, Allah'a karşı yalan uyduranların yüzlerini kapkara görürsün. Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir yer mi yok?”
عَطْفٌ عَلَى إِحْدَى الْجُمَلِ الْمُتَقَدِّمَةِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِعَذَابِ الْمُشْرِكِينَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَالْأَحْسَنُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا [الزمر: ٥١] ، أَيْ فِي الدُّنْيَا كَمَا أَصَابَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَسْوَدُّ وُجُوهُهُمْ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْوِدَادُ الْوُجُوهِ حَقِيقَةً جَعَلَهُ اللَّهُ عَلَامَةً لَهُمْ وَجَعَلَ بَقِيَّةَ النَّاسِ بِخِلَافِهِمْ. وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ اسْوِدَادَ الْوُجُوهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَامَةً عَلَى سُوءِ الْمَصِيرِ كَمَا جَعَلَ بَيَاضَهَا عَلَامَةً عَلَى حُسْنِ الْمَصِيرِ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ
Müşriklerin dünyadaki ve ahiretteki azabıyla ilgili önceki cümlelerden birine atıftır. En güzeli, { وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا } “Bunlardan zulmedenlere de kazandıkları kötülükler isabet edecektir” [Zümer 51] cümlesine atıf olmasıdır; yani kendilerinden öncekilere isabet ettiği gibi [dünyada onlara kötülükler isabet edecek], kıyamet gününde de yüzleri kararacaktır. Yüzlerin kararmasının hakiki olması ve Allah'ın bunu onlar için bir alamet kılıp diğer insanları onların hilafına kılmış olması caizdir. Nitekim Allah kıyamet gününde yüzlerin kararmasını kötü akıbetin bir alameti kıldığı gibi, yüzlerin beyazlamasını da güzel akıbetin bir alameti kılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ
اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ
اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “O gün bazı yüzler ağarır, bazı yüzler kararır. Yüzleri kararanlara: 'İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmenizden dolayı tadın azabı!' [denir]. Yüzleri ağaranlar ise Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.”
فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ
Âl-i İmrân suresinde [106-107].
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ابْيِضَاضُ الْوُجُوهِ مُسْتَعْمَلًا فِي النَّضْرَةِ وَالْبَهْجَةِ قَالَ تَعَالَى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ [الْقِيَامَة: ٢٢] ، وَقَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ:
Yüzlerin beyazlamasının (parlamasının) tazelik ve sevinç anlamında kullanılmış olması da caizdir. Yüce Allah: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ } “O gün yüzler pırıl pırıldır” [Kıyâme 22] buyurmuştur. Hassân b. Sâbit de şöyle demiştir:
بِيضُ الْوُجُوهِ كَرِيمَةٌ أَحْسَابُهُمْ وَيَقُولُونَ فِي الَّذِي يَخْصُلُ خَصْلَةً يَفْتَخِرُ بِهَا قَوْمُهُ: بَيَّضْتَ وُجُوهَنَا. وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: تَرَى لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ.
Yüzleri aktır, soyları şereflidir. Kavminin kendisiyle övüneceği güzel bir haslet ortaya koyan kimseye de: 'Yüzümüzü ak ettin' derler. { تَرَى } kavlindeki hitap muayyen olmayan bir kimseyedir.
وَجُمْلَةُ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ، وَمَوْقِعُ الْجُمْلَةِ مَوْقِعُ الْحَالِ مِنَ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ، لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ هُنَا بَصَرِيَّةٌ لَا يَنْصِبُ فِعْلُهَا مَفْعُولَيْنِ. وَلَا يَلْزَمُ اقْتِرَانُ جُمْلَةِ الْحَالِ الِاسْمِيَّةِ بِالْوَاوِ.
{ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } cümlesi mübteda ve haberdir. Cümlenin konumu, { الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ } ifadesinden hâl konumundadır; çünkü buradaki görme (ru'yet) fiili iki mef'ul almayan basarî (gözle) görmedir. İsim cümlesi olan hâl cümlesinin 'vâv' harfiyle bitişmesi de zorunlu değildir.
والَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ: هُمُ الَّذِينَ نَسَبُوا إِلَيْهِ مَا هُوَ مُنَزَّهٌ عَنْهُ مِنَ الشَّرِيكِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ تَكَاذِيبِ الشِّرْكِ، فَالَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ هُمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا الَّذِينَ ذُكِرُوا فِي قَوْلِهِ:
{ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ } (Allah'a karşı yalan uyduranlar): Ortak koşmak ve şirkin diğer yalanları gibi Allah'ın münezzeh olduğu şeyleri O'na nispet edenlerdir. Allah'a karşı yalan uyduranlar, şu ayette zikredilen zulmedenlerin ta kendileridir:
وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا [الزمر: ٥١] ، وُصِفُوا أَوَّلًا بِالظُّلْمِ ثُمَّ وُصِفُوا بِالْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ فِي حِكَايَةٍ أُخْرَى فَلَيْسَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ.
{ وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا } “Bunlardan zulmedenlere de kazandıkları kötülükler isabet edecektir” [Zümer 51]. Onlar önce zulümle nitelenmiş, sonra başka bir anlatımda Allah'a karşı yalan söylemekle nitelenmişlerdir. Dolayısıyla { الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ } kavli, zamir makamında açık isim (ızhâr) getirilmesi kabilinden değildir.
وَيَدْخُلُ فِي الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ كُلُّ مَنْ نَسَبَ إِلَى اللَّهِ صِفَةً لَا دَلِيلَ لَهُ فِيهَا، وَمَنْ شَرَعَ شَيْئًا فَزَعَمَ أَنَّ اللَّهَ شَرَعَهُ مُتَعَمِّدًا قَاصِدًا تَرْوِيجَهُ لِلْقَبُولِ بِدُونِ دَلِيلٍ، فَيَدْخُلُ أَهْلُ الضَّلَالِ الَّذِينَ اخْتَلَقُوا صِفَاتٍ لِلَّهِ أَوْ نَسَبُوا إِلَيْهِ تَشْرِيعًا، وَلَا يَدْخُلُ أَهْلُ الِاجْتِهَادِ الْمُخْطِئُونَ فِي الْأَدِلَّةِ سَوَاءٌ فِي الْفُرُوعِ بِالِاتِّفَاقِ وَفِي الْأُصُولِ عَلَى مَا نَخْتَارُهُ إِذَا اسْتَفْرَغُوا الْجُهُودَ.
Allah'a karşı yalan uyduranların kapsamına; hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah'a bir sıfat nispet eden herkes ile bir şeyi şeriat kuralı kılıp hiçbir delil olmaksızın kabul görmesini sağlamak kastıyla kasten ve bilerek Allah'ın bunu meşru kıldığını iddia eden herkes girer. Dolayısıyla Allah'a sıfatlar uyduran veya O'na bir şeriat isnat eden dalalet ehli buraya girer; fakat tüm çabalarını sarf ettikleri takdirde delillerde hata eden müctehidler, ittifakla füruda ve tercih ettiğimiz görüşe göre usûlde olsun bu kapsama girmezler.
وَنِسْبَةُ شَيْءٍ إِلَى اللَّهِ أَمْرُهَا خَطِيرٌ، وَلذَلِك قَالَ أَئِمَّتنَا: إِنَّ الْحُكْمَ الْمَقِيسَ غَيْرَ الْمَنْصُوصِ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ هُوَ دِينُ اللَّهِ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: قَالَهُ اللَّهُ.
Bir şeyi Allah'a nispet etmek son derece tehlikeli bir iştir; bundan dolayı imamlarımız şöyle demişlerdir: Nass ile sabit olmayıp kıyasla ulaşılan bir hüküm için 'Bu Allah'ın dinidir' denilmesi caizdir; fakat 'Bunu Allah söyledi' denilmesi caiz değildir.
وَلِذَلِكَ فَجُمْلَةُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ لِجُمْلَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ عَلَى كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ لِأَنَّ
Bu sebeple { أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ } cümlesi, her iki manaya göre de { تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } cümlesi için istînâf-ı beyânî konumundadır; çünkü
السَّامِعَ يَسْأَلُ عَنْ سَبَبِ اسْوِدَادِ الْوُجُوهِ فَيُجَابُ بِأَنَّ فِي جَهَنَّمَ مَثْوَاهُمْ يَعْنِي لِأَنَّ السَّوَادَ يُنَاسِبُ مَا سَيَلْفَحُ وُجُوهَهُمْ مَنْ مَسِّ النَّارِ فَأُجِيبَ بِطَرِيقَةِ الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ بِتَنْزِيلِ السَّائِلِ الْمُقَدَّرِ مَنْزِلَةَ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّ مَثْوَاهُمْ جَهَنَّمُ فَلَا يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَغْفُلَ عَنْ مُنَاسَبَةِ سَوَادِ وُجُوهِهِمْ، لِمَصِيرِهِمْ إِلَى النَّارِ، فَإِنَّ لِلدَّخَائِلِ عَنَاوِينَهَا، وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ
dinleyen kimse yüzlerin kararmasının sebebini sorar, ona da cehennemin onların barınağı olduğu şeklinde cevap verilir; yani yüz karalığı, ateşe dokunmaktan dolayı yüzlerini yalayacak olan alevlere uygundur. Takdir edilen bu soru soran kimse, cehennemin onların barınağı olduğunu bilen ve dolayısıyla yüzlerinin kararmasının onların ateşe gidişine uygunluğundan gafil olması yakışmayan bir kimse konumuna konularak istifhâm-ı takrîrî (onaylatıcı soru) üslubuyla cevap verilmiştir; zira bâtındaki hallerin zâhirde alametleri vardır. Bu soru, Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibidir: { لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ
اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ
اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye [böyle yaptık]. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?”
[الْأَنْعَام: ٥٣] ، وَكَقَوْلِ أَبِي مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِيِّ لِلْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ حِينَ كَانَ أَمِيرَ الْكُوفَةِ وَقَدْ أَخَّرَ الصَّلَاةَ يَوْمًا «مَا هَذَا يَا مُغِيرَةُ أَلَيْسَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ جِبْرِيلَ نَزَلَ فَصَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ» . وَكَقَوْلِ الْحَجَّاجِ فِي خُطْبَتِهِ فِي أَهِلِ الْكُوفَةِ «أَلَسْتُمْ أَصْحَابِي بِالْأَهْوَازِ حِينَ رُمْتُمُ الْغَدْرَ» إِلَخْ.
[En'âm 53]. Ebû Mes'ûd el-Ensârî'nin, Kûfe emiri iken bir gün namazı geciktiren Muğîre b. Şu'be'ye: 'Bu nedir ey Muğîre! Cibrîl'in inip namaz kıldığını, Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] de kıldığını bilmez misin?' sözü ile Haccâc'ın Kûfe halkına hitap ederken söylediği: 'Hıyanet etmeye kalkıştığınızda Ahvaz'da benimle beraber olanlar siz değil miydiniz?...' sözünde olduğu gibidir.
وَالتَّكَبُّرُ: شِدَّةُ الْكِبْرِ، وَمِنْ أَوْصَافِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُتَكَبِّرُ، وَالْكِبْرُ: إِظْهَارُ الْمَرْءِ التَّعَاظُمَ عَلَى غَيْرِهِ لِأَنَّهُ يَعُدُّ نَفْسَهُ عَظِيمًا. وَتَعْرِيفُ الْمُتَكَبِّرِينَ هُنَا لِلِاسْتِغْرَاقِ، وَأَصْحَابُ التَّكَبُّرِ مَرَاتِبُ أَقْوَاهَا الشِّرْكُ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ [غَافِر: ٦٠] وَهُوَ الْمَعْنِيُّ
Tekebbür: Kibrin aşırı olmasıdır. Yüce Allah'ın sıfatlarından biri de el-Mütekebbir'dir. Kibir ise; kişinin kendisini büyük saydığı için başkalarına karşı büyüklük taslamasıdır. Buradaki { الْمُتَكَبِّرِينَ } kelimesinin elif-lâmı istiğrâk (bütün fertleri kapsama) içindir. Kibir sahipleri derecelere ayrılır; bunların en şiddetlisi ise şirktir. Yüce Allah: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Bana ibadet etmekten büyüklenenler, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir” [Mü'min (Gâfir) 60] buyurmuştur. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] şu sözünde kastedilen de budur:
بِقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ كِبْرٍ وَلَا يَدْخُلُ النَّارَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ حَبَّةُ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ» أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ
«Kalbinde hardal tanesi kadar kibir bulunan kimse cennete giremez; kalbinde hardal tanesi kadar iman bulunan kimse de cehenneme girmez.» Müslim, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir.
، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَابَلَهُ بِالْإِيمَانِ، وَدُونَهُ مَرَاتِبُ كَثِيرَةٌ مُتَفَاوِتَةٌ فِي قُوَّةِ حَقِيقَةِ مَاهِيَّةِ التَّكَبُّرِ، وَكُلُّهَا مَذْمُومَةٌ. وَمَا يَدُورُ عَلَى الْأَلْسُنِ: أَنَّ الْكِبْرَ عَلَى أَهْلِ الْكِبْرِ عِبَادَةٌ، فَلَيْسَ بِصَحِيحٍ.
Görmez misin ki onu iman ile karşılaştırmıştır! Bunun altında, tekebbürün mahiyetinin gücünde birbirinden farklı birçok mertebe vardır ve hepsi de yerilmiştir. Dillerde dolaşan 'Kibirliye karşı kibirlenmek sadakadır/ibadettir' sözü ise sahih değildir.
وَفِي وَصْفِهِمْ بِالْمُتَكَبِّرِينَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ عِقَابَهُمْ بِتَسْوِيدِ وُجُوهِهِمْ كَانَ مُنَاسِبًا لِكِبْرِيَائِهِمْ لِأَنَّ الْمُتَكَبِّرَ إِذا كَانَ سيّىء الْوَجْهِ انْكَسَرَتْ كِبْرِيَاؤُهُ لِأَنَّ الْكِبْرِيَاءَ تَضْعُفُ بِمِقْدَارِ شُعُورِ صَاحِبِهَا بِمَعْرِفَةِ النَّاس نقائصه.
Onların 'mütekebbirler' olarak nitelendirilmesinde, yüzlerinin karartılması suretiyle cezalandırılmalarının kibirlerine uygun olduğuna bir ima vardır; çünkü mütekebbir kimsenin yüzü çirkinleştiğinde kibri kırılır; zira kibir, sahibinin insanların kendi kusurlarını bildiğini hissetmesi oranında zayıflar.